Những lỗi từ vựng thường gặp trong dịch nga việt của sinh viên và cách khắc phục

Các dịch giả cũng đề cập nhiều đến nghĩa của từ ngữ trong dịch thuật, việc dịch từ hay dịch ý, sự trung thành khi chuyển từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, vấn đề tái tạo văn bản nguồn

ĐỀ TÀI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CẤP TRƯỜNG – 2009

NHỮNG LỖI TỪ VỰNG THƯỜNG GẶP

TRONG DỊCH NGA – VIỆT

CỦA SINH VIÊN

*****

ĐỀ TÀI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CẤP TRƯỜNG – 2009

NHỮNG LỖI TỪ VỰNG THƯỜNG GẶP

TRONG DỊCH NGA – VIỆT

CỦA SINH VIÊN

NGUYỄN THỊ THU OANH

SV khoa Ngữ văn Nga Khóa 2005 – 2010

TP HỒ CHÍ MINH – 2009

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ DỊCH VÀ CÁC LỖI CƠ BẢN 3

1.1.Khái quát về dịch 3

1.2.Thế nào nào là từ vựng? 3

1.3.Các lỗi cơ bản 4

1.3.1.Lỗi dịch từ đa nghĩa 4

1.3.2 Lỗi hiểu sai nghĩa của đơn vị từ vựng được sử dụng 6

1.3.3 Lỗi nhầm do mơ hồ, khơng cẩn thận trong khi dịch 6

1.3.4 Lỗi về ý – tình huống 7

1.3.5 Lỗi do dịch sát nghĩa 8

1.3.6 Lỗi do phối hợp nghĩa không ăn khớp với những đơn vị từ vựng khác đối với nó 8

1.3.7 Lỗi về dịch từ đồng âm 9

1.3.8 Lỗi dịch từ tương tự 10

Chương 2 CÁC LỖI DỊCH KHÁC 11

2.1.Dịch thành ngữ 11

2.2 Dịch theo từ địa phương hay từ trong ngành 12

2.3 Lỗi dịch các yếu tố mang đặc thù quốc gia 13

Chương 3 NHỮNG CÁCH KHẮC PHỤC 14

Kết luận 18

DẪN LUẬN

Dịch thuật trong mấy chục năm trở lại đây đã phát triển rất mạnh và ngày càng đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động khoa học và văn hóa, thu hút sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học, các dịch giả và giáo viên ngoại ngữ Người ta luôn cần tới các biên, phiên dịch: không có họ thì sẽ không có các cuộc họp thượng đỉnh, không có cởi mở, không có liên hoan phim Cannes, không có các giải thưởng Nô ben, không có các tiến bộ trong khoa học, không có Hamlet, không có “Chiến tranh và hòa bình”… Và có ai để làm tất cả những việc cần thiết này? Hoặc chính là các nhà chuyên môn, hoặc là các sinh viên ngoại ngữ Chỉ có môn dịch mới cho họ sự huấn luyện cần thiết Môn dịch phát huy ba phẩm chất thiết yếu cho việc học ngoại ngữ nói chung: tính chính xác, tính trong sáng và tính uyển chuyển Nó tập cho sinh viên tìm tòi những từ thích hợp (chính xác) để truyền đạt những gì có ý muốn nói (trong sáng)

Các dịch giả cũng đề cập nhiều đến nghĩa của từ ngữ trong dịch thuật, việc dịch từ hay dịch ý, sự trung thành khi chuyển từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, vấn đề tái tạo văn bản nguồn trong văn bản dịch, việc xây dựng mô hình lý thuyết dịch, và phân tích dịch thuật là gì,… Tất cả đều nhằm giải quyết nhiệm vụ chính của dịch là thay thế nội dung được thể hiện bằng các phương tiện của ngôn ngữ này bằng các phương tiện của ngôn ngữ khác

Khi nói về dịch, điều người ta quan tâm trước tiên là nghĩa Do vậy lý thuyết về nghĩa là cơ sở của lý thuyết dịch; không có một lý thuyết như vậy thì không thể bàn đến những bình diện quan trọng của dịch Nghiên cứu về quan hệ giữa nghĩa của từ và nghĩa của câu sẽ rút ra được nhiều điều bổ ích cũng như vạch ra những vấn đề đối với dịch thuật

Do dịch thuật được đặt trong bối cảnh của sự giao tiếp giữa con người và con người nên người dịch cần cần có những kiến thức về phát ngôn, câu và mệnh đề cũng như cảnh huống và ngữ cảnh phát ngôn; những điều này sẽ giúp người dịch nắm được các cách diễn đạt hàm ẩn của những người tham gia giao tiếp để đưa ra cách dịch thích hợp

Ngoài ra trong mỗi thứ tiếng đều có những ngôn ngữ cá nhân, phương ngữ, từ vựng, ngữ pháp được người nói dùng trong những tình huống giao tiếp cụ thể cũng như phong cách mà người dịch cần biết cách truyền đạt sang văn bản dịch Hơn nữa, khả năng thông thạo ngôn ngữ là hệ thống hai chiều chứ không phải một chiều Chúng ta cần phải giao tiếp được cả hai chiều: chuyển ra ngoại ngữ và từ ngoại ngữ trở về tiếng mẹ đẻ Trong khi đó,các sách giáo khoa đều đặt nặng sự thông thạo ngoại ngữ - điều này cũng dễ hiểu nhưng người ta chẳng dạy gì về cách giao tiếp trở lại bằng tiếng mẹ đẻ

Vì thế những lỗi về từ vựng và ngữ pháp,… là không thể tránh khỏi trong khi dịch đặc biệt đối với những sinh viên bắt đầu làm quen với dịch thuật

Dựa vào những khó khăn khi học môn dịch Nga – Việt của sinh viên khoa Nga chúng tôi quyết định thực hiện đề tài “những lỗi từ vựng thường gặp trong dịch Nga-Việt của sinh viên và cách khắc phục” nhằm giúp sinh viên nói riêng và những người đang học môn dịch Nga – Việt nói chung không vấp phải những lỗi thường gặp trong quá trình dịch Nga – Việt, từ đó có được một bản dịch có chất lượng tốt hơn

Cho tới nay chưa có công trình nào nghiên cứu về đề tài này Trên cơ sở khảo sát từng sinh viên đã và đang học môn dịch Nga –Việt tại khoa Ngữ văn Nga1và từ những nguồn tài liệu có được chúng tôi đã phân tích, tổng hợp và đưa ra những giải pháp cụ thể

Đề tài tổng hợp những lỗi từ vựng thường gặp trong dịch Nga –Việt của sinh viên

và đưa ra những cách khắc phục, bên cạnh đó chúng tôi còn kèm theo bảng tổng hợp những từ thường nhầm lẫn mà chúng tôi đã lấy ra từ cuốn từ điển Nga –Việt2 Đề tài sẽ là tài liệu hữu ích cho sinh viên nói riêng và những người đang học môn dịch Nga –Việt nói chung

1 Thuộc trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ DỊCH VÀ CÁC LỖI CƠ BẢN

Định nghĩa hiện đại: Dịch là quá trình chuyển một thông điệp được thể hiện bằng một ngôn ngữ gốc thành một thong điệp được biểu đạt bằng một ngôn ngữ đích với sự tương đương tối đa của một hay nhiều bình diện nội dung của thông điệp…

Người học ngoại ngữ ngay từ giai đoạn đầu đã có quá trình “ dịch thầm”, diễn ra trong não bộ khi đối chiếu, so sánh với thứ tiếng họ học với tiếng mẹ đẻ hoặc thứ tiếng khác mà

họ đã biết Theo phản xạ tự nhiên họ phải chuyển dịch sang tiếng mẹ đẻ để cảm nhận được những câu, những bài текст, những “ niêm luật” ngữ pháp … Cụ thể là sinh viên năm thư

1, 2 khoa ngữ văn Nga khi đọc các bài текст, hoặc làm bài tập ngữ pháp, đọc hiểu, nghe hiểu trong học đã có “quá trình dịch” sang tiếng Việt, đất nước Nga, con người Nga … Môn dịch được chia thành hai loại là biên dịch và phiên dịch Đề tài của chúng tôi chỉ nghiên cứu về lĩnh vực biên dịch ( dịch sách, báo, văn bản…)

1.2 Thế nào là “Từ vựng”?

“Từ vựng là đơn vị có nghĩa có sẵn trong ngôn ngữ, phân biệt với cụm từ hay ngữ tự

do và câu là những đơn vị có nghĩa của lời nói do những cá nhân tạo ra Từ vựng gồm những từ tố có nghĩa trong ngôn ngữ, những từ đon, từ phức và những từ cố định Ngữ cố định có hai loại chính: thành ngữ và quán ngữ”3 Như vậy, số lượng của từ vựng rất lớn,

có thể lên đến hàng chục vạn, thậm chí hàng trăm vạn, nếu kể cả thuật ngữ khoa học Một khối lượng lớn thuật ngữ khoa học là quán ngữ Một cá nhân, dù giỏi đến đâu, cũng không thể nào nắm hết toàn bộ từ vựng một ngôn ngữ Sự thật là không chỉ có sinh viên mà tất cả mọi người đều có khả năng phạm lỗi từ vựng Dĩ nhiên, có người phạm lỗi nhiều hơn, có người phạm ít hơn, có người rất ít khi phạm lỗi Nhưng những người mà trong suốt cuộc đời trưởng thành của mình hoàn toàn không phạm một lỗi từ vựng nào thì hầu như không

có ai Có lúc vì cẩu thả hoặc không cẩn thận trong việc lực chọn từ ngữ, và nhất là trong việt xem xét cách phối hợp nghĩa sao cho hợp lý hợp tình giữa một số từ ngữ trong câu, nên đã phạm lỗi từ vựng Nắm vững từ vựng là hiểu rõ nghĩa của từ trong tiếng Nga, tiếng

3 PGS Hồ Lê, TS Trần Thị Ngọc Lang – Tô Đình Nghĩa (2002), Lỗi từ vựng và cách khắc phục

Việt Một từ trong ngôn ngữ này có thể dịch bằng hai, ba từ trong ngôn ngữ kia, tùy theo nghĩa đích thực của nó trong mỗi câu

Mỗi đơn vị từ vựng đứng riêng lẻ đều có hai mặt âm và nghĩa Khi sử dụng vào lời nói,

nó còn gánh thêm các chức năng như chức năng ngữ pháp, chức năng tạo ra những nghĩa lớn hơn nó, chức năng tạo ra ý – tình thái, chức năng tạo ra nghĩa tu từ, chức năng phù hợp với phong cách trong câu, trong bài, chức năng phối hợp với ngữ huống để tạo ra ý nghĩa đích thực khi giao tiếp và chức năng thể hiện hành vi nói năng sao cho hợp chuẩn đạo đức của xã hội Vì vậy, lỗi từ vựng có thể phân ra thành nhiều loại

1 3 Các lỗi cơ bản:

1.3.1 Lỗi dịch từ đa nghĩa:

Từ ña nghĩa là những từ có nhiều nghĩa khác nhau và những nghĩa này có liên hệ với nhau không ít thì nhiều Chính vì thế mà sinh viên thường nhầm lẫn giữa nghĩa này với nghĩa khác hoặc không biết chọn nghĩa nào vì một từ có rất nhiều nghĩa Theo thống kê của ông Nguyễn Thiện Giáp trong số 6.163 từ ( gồm danh, động và tính từ) trong Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân chủ biên thì động từ tiếng Việt nhiều nghĩa nhất là 19 nghĩa, danh

từ là 12 nghĩa và tính từ là 4 nghĩa Trong khi đó, theo như chúng tôi khảo sát trong từ điển Nga – Việt 2 tập thì động từ trong tiếng Nga có nhiều nghĩa nhất là 25 nghĩa, danh từ

là 12 nghĩa và tính từ là 13 Chính vì sự khác biệt này mà sinh viên Việt Nam thường hay mắc phải lỗi dịch từ đa nghĩa Theo khảo sát của chúng tôi thì từ “ Идти ” là từ có nhiều nghĩa nhất trong tiếng Nga Nó có thể đi kèm với nhiều từ và tổng cộng nó có 25 nghĩa khác nhau

 Идти (1) có nghĩa: Đi

Ví dụ: Он шёл по улице

 Идти (2) + от / из + cách hai: Bốc ra, chảy ra

Ví dụ: Вода идёт из крана: Nước trong vòi chảy ra

 Идти (3) ( происходить): Diễn ra, xảy ra

Dưới đây là bảng thống kê (trong từ điển Nga - Việt) những từ có nhiều nghĩa trong tiếng Nga (từ 9 nghĩa trở lên)

1.3.2 Lỗi hiểu sai nghĩa của đơn vị từ vựng được sử dụng:

Trước hết cần phân biệt sự khác biệt giữa lỗi hiểu sai nghĩa của đơn vị từ vựng được sử dụng với lỗi dịch từ đa nghĩa ở trên Từ đa nghĩa là từ cĩ nhiều nghĩa mà sinh viên thường chỉ biết một vài nghĩa của từ đĩ mà khơng biết hết những nghĩa khác nhau nên dịch sai Cịn trong lỗi hiểu sai nghĩa của đơn vị từ vựng được sử dụng thì những từ này chỉ cĩ những nghĩa nhất định nhưng chúng được hiểu trong câu với những nghĩa khác nhau

Ví dụ: “Молодой” chỉ cĩ một nghĩa là “trẻ” nhưng trong mỗi câu khác nhau, nĩ lại cĩ

những nghĩa khác nhau Nghĩa đĩ được gọi là nghĩa bĩng mà thường sinh viên rất hay

dịch sai về nghĩa này Vì thế mà từ “Молодой” trong “Молодое сердце” cĩ nghĩa khác hẳn với “Молодой” trong “Молодая женщина” Hay từ “Тёплый” trong “Тёплая встреча” khác hẳn nghĩa với trong “Тёплый дом”

1.3.3 Lỗi nhầm lẫn do mơ hồ, khơng cẩn thận trong khi dịch:

Đây cũng là một trong những lỗi thường gặp của sinh viên trong quá trình dịch Nguyên nhân là do những từ vựng cĩ âm gần gần giống nhau khiến sinh viên nhầm lẫn từ này thành từ kia Nhưng nguyên nhân chính vẫn là do sinh viên thường cẩu thả, nắm khơng rõ nghĩa và từ vựng của từ Dưới đây là một số ví dụ điển hình mà sinh viên hay mắc phải:

Ví dụ 1: Толковый словарь: Từ điển giải nghĩa

Толстый словарь: Từ điển dày

Ví dụ 2: Армения ≠ Америка

Ví dụ 3: В центре полошади находиться Иссакиевский собор с высотой сто один с половиней метра

В ценре полошади:

Nghĩa sai: Ở quảng trường trung tâm

Nghĩa đúng: Ở giữa quảng trường

Ví dụ 5: К тридицати годам он не сделал карьеры в бизнесе

К тридицати годам:

Nghĩa sai: Cho đến những năm 30

Nghĩa đúng: Đến trước năm 30 tuổi

Ngồi ra, cịn rất nhiều từ mà sinh viên thường mắc phải mà ở đây chúng tơi chỉ đề

cập đến một vài ví dụ điển hình Ví như: “Историк” (Nhà sử học) thường nhầm với

“Источник” (Nguồn, xuất xứ), “Ненавидеть” (Ghé )  “Надевать” (Mặc quần áo), hay “в платке” rất hay nhầm lẫn với “в платье”, hoặc “столько” thì nhầm với

“только”…

1.3.4 Lỗi về ý – tình huống:

Trong khi dịch những nghĩa được biểu hiện trong văn bản gốc bằng những phương tiện ngữ pháp là rất cần thiết Ví dụ như trong tiếng Nga động từ có thể “không hoàn thành” mà động từ trong tiếng Việt không có thể này Để diễn đạt sắc thái không hoàn thành sang tiếng Việt, người Việt có thể dùng các từ láy âm hoặc từ theo kiểu láy âm để chỉ một thói quen hay một hành động lặp đi lặp lại

Ví dụ 1:

В саду падало яблок

Dịch sai: Táo rơi trong vườn Nếu vậy thì đã chỉ một hành động hoàn thành

Dịch đúng: Táo rơi lộp độp trong vườn (Từ láy âm chỉ hành động không hoàn thành)

Ví dụ 2:

В деревьях шумело вечерка

Dịch sai: Gió thổi trong cây

Dịch đúng: Gió thổi rì rào trong các lùm cây (Từ láy âm chỉ hành động lặp đi lặp lại

Do đó, mang ý nghĩa không hoàn thành)

Ví dụ 3:

Он приходил к полуночи

Dịch sai: Anh ta đã về nhà lúc nửa đêm

Dịch đúng: Anh ta thường về nhà lúc nửa đêm (Ở đây động từ “приходил” là động từ

chưa hồn thành thể Do đĩ, động từ này thể hiện một hành động lặp đi lặp lại)

Ví dụ 4:

Он вставал рано и уходил на реку

Dịch sai: Anh ta đã dậy sớm và đi ra sơng

Dịch đúng: Anh ta thường dậy sớm và đi ra sơng (Cũng như câu trên, do hai động từ

trong câu đều là động từ thể chưa hồn thành nên những động từ này thể hiện sự lặp đi lặp lại của hành động)

Thực ra thì khi nhắc đến “ thể hồn thành” và “ thể khơng hồn thành” người ta thường nghĩ ngay đến lỗi ngữ pháp, nhưng do sinh viên thường khơng để ý đến nghĩa đi kèm với “ thể hồn thành ” và “ khơng hồn thành ” nên thường hay dẫn đến mắc những lỗi về ý và tình huống thuộc từ vựng Hơn nữa, lỗi này cĩ liên quan đến cách diễn đạt sắc thái biểu cảm thuộc về lỗi từ vựng Do vậy, chúng tơi xếp lỗi này chung với lỗi thuộc từ vựng

1.3.5 Lỗi do dịch sát nghĩa:

Chính xác là một trong những nguyên tắc của biên dịch Nhưng cĩ khi người dịch khơng thể bám sát và câu chữ của tác giả vì nếu làm như vậy, bản dịch cĩ thể trở nên khĩ hiểu hay lố bịch đối với người đọc Sinh viên rất hay mắc phải lỗi này Họ khơng dịch thốt ý của câu mà bám sát vào nghĩa của câu đĩ Vì thế mà nhiều lúc câu văn trở nên

“ngây ngơ” và gây cho người đọc sự khĩ hiểu Dưới đây là một số ví dụ điển hình

Ví dụ1: Просить: Yêu cầu, nhờ, xin

Вот идёт человек, ты может спросить у него дорогу

Dịch sai: Có người tới kìa, bạn có thể yêu cầu ở anh ta đường đi

Dịch đúng: Có người tới kìa, bạn có thể nhờ anh ta chỉ đường giúp

Ví dụ 2: Познакомь его со своими друзями, он очень застенчивый и не решится это сделать сам

Dịch sai: Hãy giới thiệu anh ấy với những người bạn của bạn, anh ấy rất nhút nhát nên

khơng thể tự quyết định làm việc này

Dịch đúng: Hãy giới thiệu anh ấy với những người bạn của bạn, anh ấy rất nhút nhát nên

khơng dám tự làm quen đâu

Ví dụ 3: Корень зуба

Dịch sai: Rễ của răng

Dịch đúng: Chân răng

Ví dụ 4: Ветер слабый

Dịch sai: Gió yếu

Dịch đúng: Gió nhẹ (trong dự báo thời tiết)ï, gió hiu hiu (trong văn thơ)

1.3.6 Lỗi do phối hợp nghĩa không ăn khớp với những đơn vị từ vựng khác đối với nó

Cách xưng hơ của người Việt luơn tuân thủ nguyên tắc xưng khiêm hơ tơn

(gọi mình thì khiêm nhường, cịn gọi đối tượng giao tiếp thì tơn kính)4 hay nĩi cách khác tính tơn ti luơn giữ vai trị nhất định trong giao tiếp tiếng Việt, cịn cách xưng hơ trong tiếng Nga cũng như trong một số các ngơn ngữ phương Tây khác tơn ti trong giao tiếp khơng phải là nguyên tắc bắt buộc với tất cả mọi cuộc giao tiếp, đặc biệt là trong gia đình

Cĩ lẽ chính vì vậy mà ngồi các đại từ nhân xưng vốn đã phong phú, ví dụ: Đại từ nhân xưng ngơi thứ nhất số ít trong tiếng Nga chỉ cĩ một chữ я, thì trong tiếng Việt cĩ tơi, ta, tao, tớ, mình… tiếng Việt cịn cĩ số lượng lớn các từ thân thuộc chỉ mối quan hệ trên dưới trong gia đình: Cụ, ơng, bà, cơ, bác, chú, cậu, mợ, dì, dượng,… Hệ thống này được sử dụng trong tiếng Việt rất phong phú đa dạng và rộng rãi nhưng luơn tuân thủ nguyên tắc

tơn ti trên dưới Trong tiếng Nga cháu chỉ gọi là ơng, bà (дедушка hoặc бабушка), và ơng, bà gọi cháu bằng tên hoặc là cháu (внук hoặc внучка), đồng thời xưng hơ với nhau là

ты Trong tiếng Nga anh chị em trong gia đình thường gọi nhau bằng tên và dùng я và ты

trong giao tiếp; nghe họ nĩi chuyện chúng ta khĩ cĩ thể biết được họ là bạn bà hay anh em trong nhà và do vậy khơng thấy được tính tơn ti ở tiếng Nga trong trường hợp này5.Vì thế, khi dịch từ Nga sang Việt, ta khơng những phải biết dựa vào ngữ cảnh của câu mà cịn phải linh động chuyển tải ý nghĩa của câu cho người đọc hiểu được Đơn giản như ví dụ:

“Он не испортил игрушку, просто разобрал её на части.” Cĩ nhiều sinh viên dịch

theo thĩi quen, cứ nhìn từ “Он” là nghĩ ngay đến nghĩa “Anh ấy” hay “Ơng ấy” một cách

máy mĩc theo tiếng Nga mà khơng hề suy nghĩ nghĩa của nĩ theo tiếng Việt mình cần

dịch là gì Ở đây phải dịch là “Он” là “Thằng bé” chứ khơng phải dịch thành “Anh ấy” hay “Ơng ấy”

Ví dụ: Он был уже немолодым человекам, волосы поредели, лицо покрывали

морщины

Dịch sai: Anh ấy

Dịch đúng: Ông ấy

1.3.7 Lỗi dịch từ đồng âm:

Từ đồng âm là những từ trùng nhau về hình thức ngữ âm nhưng khác nhau về nghĩa và những nghĩa này được xem là không có liên hệ với nhau Như vậy, những từ được coi là đồng âm khi chúng đồng nhất về mặt biểu hiện nhưng khác nhau ở một trong những thành tố của bình diện được biểu hiện Từ đồng âm thường được dùng nhiều trong lĩnh vực văn chương, phê bình, châm biếm, trào lộng…Vì thế mà sinh viên thường khĩ xác định được nghĩa của từ trong câu Sau đây là một trong những lỗi mà sinh viên thường mắc phải khi dịch như sau:

1.3.7.1 Những từ giống nhau về cách viết nhưng khác nhau về trọng âm (Омографы)

4 Trần Ngọc Thêm Tìm hiểu về bản sắc văn hĩa Việt Nam 1996 Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

5 THS Nguyễn Thị Thu Hà (7-2001), Hội nghị khoa học “Đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy tiếng Nga