Thể loại văn xuôi trong văn học phương tây thời đại khai sáng

Khó khăn nằm ở chỗ lịch sử - xã hội, tư duy nghệ thuật, tư tưởng của thời đại hay ngôn ngữ đều tuân thủ những bước đi về cơ bản có tính tuyến tính, tức là thể hiện rõ rệt tính trình tự c

BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI KH&CN

Tên đề tài: Thể loại văn xuôi trong văn học phương Tây thời đại Khai sáng

Mẫu R08 Ngày nhận hồ sơ

(Do CQ quản lý ghi)

Tham gia thực hiện: 24 tháng

TT Học hàm, học vị, Họ và tên Chịu trách nhiệm Điện thoại Email

Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Mẫu R05

Mã số đề tài:………

BÁO CÁO TÓM TẮT

TÌNH HÌNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI KH&CN

(Đính kèm trong các báo cáo toàn văn của báo cáo định kỳ, báo cáo tổng kết hoặc xin gia hạn)

A THÔNG TIN CHUNG

A1 Tên đề tài

- Tên tiếng Việt: Thễ loại văn xuôi trong văn học Phương Tây thời đại Khai sáng

- Tên tiếng Anh: Prose genres in The Western literature during The Enlightenment

A2 Thuộc ngành/nhóm ngành

Khoa học Xã hội Toán Khoa học và Công nghệ Vật liệu

Khoa học Nhân văn X Vật lý Năng lượng

Kinh tế, Luật Hóa học và Công nghệ Hóa học Cơ khí, Tự động hóa, Kỹ thuật Giao thông Quản lý Sinh học và Công nghệ Sinh học Điện – Điện tử

Khoa học Sức khỏe Công nghệ Thông tin và Truyền thông Khoa học Trái đất và Môi trường Xây dựng

Khác:…

A3 Loại hình nghiên cứu

Nghiên cứu cơ bản: X

Nghiên cứu ứng dụng

Nghiên cứu triển khai

A4 Thời gian thực hiện

Kinh phí cấp đợt 1: 30 triệu……… theo QĐ số…………ngày ………

Kinh phí cấp đợt 2: 30 triệu………theo QĐ số…………ngày ………

 Kinh phí từ nguồn huy động (vốn tự có và vốn khác): …… triệu đồng

A6 Chủ nhiệm

Học hàm, học vị, họ và tên: PGS – TS Nguyễn Hữu Hiếu

Ngày, tháng, năm sinh: 12/05/1959 Nam/ Nữ: Nam

Cơ quan:Đại học KHXH và NHân văn, thuộc ĐHQG TP HCM

Điện thoại: 0985966615 Email: : hieu_dhqg@yahoo.com

A7 Cơ quan chủ trì

Tên cơ quan: Đại học KHXH và Nhân văn

Họ và tên thủ trưởng: PGS – TS Võ Văn Sen

Điện thoại: Fax:

E-mail:

A8 Danh sách tham gia thực hiện

TT Họ và tên Đơn vị công tác Nội dung công việc

1 PGS-TS Trần Thị Thuận ĐHKHXH và NV Tư liệu, góp ý xây dựng đề

cương và ý tưởng khoa học

2 TS Nguễn Văn Kha Viện KHXH TP HCM Tư liệu, xây dựng đề cương,

B1 Nội dung công việc

B1.1 Nội dung hoàn thành theo tiến độ đăng ký

TT Nội dung đăng ký Kết quả đạt được

Mức độ hoàn thành nội dung đăng ký

Nghiên cứu về thể loại, sự phát triển của

văn học dưới góc nhìn thể loại, tìm hiểu

đặc trưng thể loại và lí giải tính phù hợp

thể loại và đặc trưng thời đại Tính lịch sử

của thể loại)

Trên cơ sở ấy, đánh giá thành tựu và ý

nghĩa của thể loại văn học đối với tiến

trình văn học

-Xác định được những luận điểm chính yếu cần giải quyết,

-Tư liệu văn học thời đại Khai sáng của Phương Tây

- Hình thành những ghi chép (dạng tư liệu thô), cơ

sở cho việc hoàn thành văn bản nghiên cứu

70%

B1.2 Nội dung chưa hoàn thành theo tiến độ đăng ký

TT Nội dung chưa hoàn thành Nguyên nhân Biện pháp khắc phục

Chưa chính thức hóa văn bản nghiên cứu -Do bị bệnh nằm viện và

phải nghỉ điều trị lâu dài

-Hoàn thành văn bản là công việc cuối cùng của quá trình thực hiện

Tập trung xử lí tư liệu để viết trong thời gian được gia hạn (dựa trên kết quả nghiên cứu thô)

B2 Sản phẩm nghiên cứu

1 Bản đề cương chi tiết của nghiên cứu (văn bản),

2 Một số tư liệu quan trọng được sử dụng phục vụ nghiên cứu đã tiếp cận, không kể tác phẩm văn học

3 Một phần kết quả ở dạng viết tay

B2.1 Ấn phẩm khoa học:

B2.2 Đăng ký sở hữu trí tuệ

Mô tả sản phẩm/kết quả nghiên cứu (căn cứ đề cương được phê duyệt)

Công nghệ/ giải pháp hữu ích đã chuyển giao công nghệ (kèm minh chứng)

TT

Tên công nghệ/ giải pháp hữu ích

đã chuyển giao (sản phẩm chuyển

giao- Thông số kỹ thuật của sản

phẩm)

Năm chuyển giao

Đối tác ký hợp đồng hợp đồng Ngày ký

Doanh thu

từ hợp đồng

Quy

mô

B2.3 Kết quả đào tạo (kèm minh chứng)

B3 Hội nghi, hội thảo trong và ngoài nước đã được tổ chức, tham gia

TT Thời gian Tên hội thảo, hội nghị (chủ đề) Địa điểm Kết quả

Cán bộ được cử đi trao đổi HTQT về KH&CN (Hội nghị, hội thảo, tập huấn ngắn hạn) thông qua đề tài/dự án

TT Tên người

được cử đi Thời gian Địa điểm

Nội dung trao đổi Kết quả thu được

Kinh phí cấp đến thời điểm báo cáo 60.000.000 VNĐ

Kinh phí sử dụng đến thời điểm báo cáo (Ghi rõ từng nội dung cụ

thể như thuê khoán chuyên môn, mua sắm trang thiết bị, photo, in

ấn,…)

36.000.000 VNĐ

TT Tên nội dung đã quyết toán

1 Ứng thuê khoán chuyên môn 30.000.000 VNĐ

2 Đi công tác phục vụ nghiên cứu (Hà Nội) 8.000.000 VNĐ

Kinh phí đề nghị cấp tiếp

B5 Nhận xét và đánh giá kết quả đạt được so với yêu cầu

B5.1 Về nội dung: đặt ra và giải quyết những vấn đề cơ bản phù hợp với yêu cầu của đề tài Kết qua nghiên cứu sẽ có một số điều chỉnh nhưng vẫn dựa trên cơ sở định hướng đã được đăng kí

B5.2 Về sản phẩm: vì chưa hoàn thành nghiên cứu nên kết quả nghiên cứu còn chưa được văn bản hóa

B5.3 Về tiến độ: Phần việc của nửa sau năm 2013 chưa đạt đúng tiến độ như dự kiến do bị bệnh phải nằm viện và điều trị thời gian dài

B5.4 Kiến nghị: xin gia hạn them thời gian để hoàn thành công trình

PROSE GENRES IN WESTERN LITERATURE DURING THE

ENLIGHTENMENT PERIOD

is the century when Western societies moved from feudal Western to bourgeois Western, which was marked by the success of the French bourgeois revolution (1789) and the American people bourgeois revolution (1776) In that transforming century of history, the Enlightenment played a very important role – the role of “the mother” of the bourgeois movements and bourgeois revolutions That was a cultural and fighting movement in various fields (science, philosophy, politics, ethics, art and literature…)

Enlightenment Era, therefore, it definitely possesses separate features in its content as well as its formality The topic “Prose genres in Western literature during the Enlightenment” that we have studied for this research will focus on prose – the main genre in the panorama of the Enlightenment’s literature In this research, we clarified the prevailing and the richness of prose genres (including all types of novels, stories, autobiography, proses in form of correspondence…), achievements in the content and the art as well as the position of those prose genres in the historic progress of Western literature

THỂ LOẠI VĂN XUÔI TRONG VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY

THỜI ĐẠI KHAI SÁNG Thế kỉ 18 là một thế kỉ đặc đặc biệt trong tiến trình lịch sử của các quốc gia phương Tây Đó là thế kỉ xã hội phương Tây chuyển động từ phương Tây phong kiến sang phương Tây tư sản, đánh dấu bằng sự thành công của cách mạng tư sản Pháp (1789) và cách mạng dân tộc tư sản Mỹ (1776) Trong thế kỉ chuyển mình của lịch sử ấy, phong trào Khai sáng (The Enlightenment) có một vai trò vô cùng quan trọng, vai trò “người mẹ đẻ” của phong trào tư sản và cách mạng tư sản Đó

là một phong trào văn hóa và tranh đấu diễn ra trên nhiều lĩnh vực (khoa học, triết học, chính trị, đạo đức, văn học nghệ thuật…)

Văn học thế kỉ XVIII hình thành và vận động trong bầu khí quyển của thời đại Khai sáng, một cách tất yếu, sẽ có những đặc điểm riêng biệt, từ nội dung cho đến hình thức Đề tài “Thể loại văn xuôi trong văn học phương Tây thời đại Khai sáng” (Prose genres in Western literature during the Enlightenment) mà chúng tôi thực hiện trong công trình nghiên cứu này sẽ tập trung vào thể loại văn xuôi, một thể loại văn học chủ đạo trong bức tranh toàn cảnh của văn học Khai sáng Trong công trình nghiên cứu, chúng tôi làm rõ sự thắng thế và phong phú của các thể loại văn xuôi (bao gồm các hình thức tiểu thuyết, truyện kể, tự truyện, văn xuôi bằng thư tín…), những thành tựu về nội dung và nghệ thuật cũng như vị trí của các thể loại văn xuôi đó trong tiến trình lịch sử văn học phương Tây

Chúng tôi cũng gửi lời cảm ơn đến nhiều giảng viên của bộ môn Văn học nước ngoài và Văn học so sánh của khoa Văn học và Ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu của Viện KHXH tại thành phố Hồ Chí minh, Thư viện KHXH thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, một số cá nhân có tủ sách gia đình trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh… đã giúp đỡ chúng tôi trong quá trình tìm kiếm sách và tài liệu nghiên cứu phục vụ công trình nghiên cứu này

TP Hồ Chí Minh, tháng 09 năm 2014

Chủ nhiệm đề tài

MỤC LỤC Trang

Mục lục……… 1

A Phần mở đầu 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Phương pháp nghiên cứu 7

4 Những đóng góp chính 8

5 Bố cục của công trình 9

B Những nội dung chính 11

Chương I Một số vấn đề thời đại chi phối đời sống văn học 11

1.1 Con đường dẫn đến một tổng thể văn hóa mới 11

1.1.1 Từ di sản thời đại Tiền Khai sáng 11

1.1.2 Đến thời đại Khai sáng: một tổng thể văn hóa mới 20

1.2 Đặc tính chung và riêng biệt mang màu sắc dân tộc của phong trào Khai sáng 32

1.3 Thế kỉ XVIII là thế kỉ của văn xuôi……… 40

Chương II Những thể loại văn xuôi tiêu biểu – các thể loại tiểu thuyết 46

2.1 Thể loại và thể loại tiểu thuyết……… 46

2.2 Những thể loại tiêu biểu ……… 53

2.2.1 Tiểu thuyết phong tục 53

2.2.2 Tiểu thuyết tình cảm 71

2.2.3 Tiểu thuyết đối thoại triết học 89

2.2.4 Tiểu thuyết phiêu lưu du kí 93

2.2.5 Một vài hình thức tiểu thuyết khác 107

Chương III Những thể loại văn xuôi tiêu biểu: các thể loại truyện 111

3.1 Truyện triết học và chính trị 112

3.2 Truyện có yếu tố kì ảo 130

3.3 Tự truyện 140

3.4 Văn xuôi thư tín 151

C Kết luận 156

Tài liệu tham khảo………160

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Lịch sử văn học có thể được nhìn từ nhiều góc nhìn khác nhau: góc nhìn lịch

sử - xã hội, góc nhìn tư tưởng và tư duy nghệ thuật, góc nhìn sự tiến hóa của ngôn ngữ… Ở mỗi góc nhìn như thế sẽ cho ta những trắc diện khác nhau của lịch sử văn học, và vì vậy hình ảnh một nền văn học hoặc một thời đại văn học với quá trình vận động của nó sẽ hiện ra rõ ràng hơn Cũng có thể nhìn lịch sử văn học dưới góc nhìn thể loại trong một chừng mực nào đó, dù góc nhìn này thực sự không dễ dàng

và cũng khó hi vọng có một sự giải đáp trọn vẹn Khó khăn nằm ở chỗ lịch sử - xã hội, tư duy nghệ thuật, tư tưởng của thời đại hay ngôn ngữ đều tuân thủ những bước đi về cơ bản có tính tuyến tính, tức là thể hiện rõ rệt tính trình tự của sự vận động, trong khi đó lịch sử thể loại lại như một câu chuyện khác, trong mỗi thời đại

có thể có bước đi tuyến tính nhưng trong toàn bộ tiến trình văn học thì không phải lúc nào cũng như thế, có thể có sự lặp lại hoặc hiện tượng tái sinh thể loại cũ trong những điều kiện mới… Thể loại văn học, bởi vậy, cũng cần phải được nghiên cứu một cách kĩ lưỡng, để qua đó tìm ra lí do của sự xuất hiện và tồn tại của các thể loại văn học khác nhau, cũng như vị trí của các thể loại đó trong tiến trình phát triển văn học nói chung

chỉ thuần túy là hình thức, mà bản thân nó cũng nói lên nhiều điều Tại sao một thể loại (bất kì) chỉ tồn tại trong thời đại này mà không phải ở thời đại khác, tại sao cũng cùng thể loại nhưng ở mỗi thời đại lại có những sự khác biệt, hay thể loại tiến hóa như thế nào trong tiến trình lịch sử văn học… Những câu hỏi liên quan đến thể loại văn học như vậy tự nó đã gợi ra sự trả lời nghiên cứu thể loại văn học có ý nghĩa như thế nào trong việc nghiên cứu lịch sử văn học nói chung, của một nền hoặc một vùng văn học nói riêng

Thế kỉ XVIII có vị trí khá đặc biệt trong tiến trình lịch sử xã hội cũng như lịch sử văn hóa và tư tưởng phương Tây Đó là một thế kỉ đặc biệt, vì sau thời đại Phục hưng với rất nhiều thay đổi thì thế kỉ XVIII là một bước phát triển mới, vừa

kế thừa những thành tựu của thời đại Phục hưng (thế kỉ XV, XVI) và thế kỉ XVII, vừa có những đổi mới, trên con đường đi đến với một phương Tây hiện đại, kết quả không thể không có của trào lưu tư sản hóa trong quá trình vận hành của lịch

sử Một tổng thể văn hóa mới trong thời đại Khai sáng và đêm trước của cách mạng tư sản đã làm nảy sinh nhiều yếu tố mới, vừa phản ánh thực tế của một thời đại, vừa hứa hẹn những triển vọng về một hoặc nhiều thế kỉ tương lai Thế kỉ ấy được làm nên bởi nhiều hoạt động với nhiều thành tựu khác nhau, từ chính trị đến triết học, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thguật…, trong đó những hoạt động văn học vừa là một bộ phận cấu thành thời đại Khai sáng, vừa không tách rời với những hoạt động và thành tựu trên các lĩnh vực khác Qui luật của lịch sử văn hóa

đã chỉ ra, ở những thời kì lịch sử có những bước ngoặt, những khúc quanh là thế kỉ luôn bao chứa trong nó rất nhiều tiềm năng, nhiều khả thể khác nhau, và đời sống văn học cũng vậy Nghiên cứu sâu về văn học thời đại Khai sáng, bởi vậy, chắc chắn hứa hẹn nhiều thú vị, nó giúp ta hiểu đầy đủ hơn không những văn học của một thời đại, mà còn có thể giúp hiểu thêm về những thời đại trước và sau nó Chọn vấn đề thể loại của văn học Khai sáng, cụ thể hơn là tìm hiểu các thể loại văn xuôi, hi vọng nghiên cứu này phần nào góp phần giải đáp được những câu hỏi về thể loại mà ta có thể đặt ra

Phương Tây, nếu tính về địa lí sẽ bao gồm nhiều nước trong một khu vực văn hóa với những đặc trưng riêng, trước hết là các quốc gia Tây Âu và khu vực Địa trung hải, thêm vào đó là văn học châu Mỹ Tuy nhiên, trong khuôn khổ một nghiên cứu có giới hạn và khả năng không bao quát hết toàn bộ tư liệu văn học của một khu vực văn hóa rộng lớn, nghiên cứu này tự giới hạn chỉ nghiên cứu thành tựu văn học thời Khai sáng của một số nền văn học tiêu biểu

và mang tính đại diện là văn học Anh, văn học Pháp, văn học Đức và Mỹ (Hoa Kỳ) Những thành tựu văn học của một số nền văn học khác, nếu có đề cập đến (như văn học Tây Ban Nha, văn học Ý ), cũng là những thành tựu mang tính đại diện và có ý nghĩa bổ sung để khẳng định tính chất phổ biến của những thành tựu chung của văn học khu vực

Thời đại Khai sáng là thời đại của những xáo trộn, không những chỉ trên bình diện lịch sử xã hội và chính trị, mà cả sự xáo trộn trong cấu trúc văn hóa tinh thần Trong một thời đại có nhiều xáo trộn như thế tất yếu tồn tại những cuộc giao tranh cũ – mới, ở đó vừa hé lộ những giá trị, những nhân tố chưa có trong tiền lệ, nhưng cũng có cả sự lưu giữ những giá trị và nhân tố đã tồn tại lâu đời Đứng trước bức tranh có quá nhiều những mảng màu khác nhau như vậy, công trình nghiên cứu này khó có thể nắm bắt và trình bày hết được tất cả thực tế đời sống văn nghệ như mong muốn Vì vậy chúng tôi cũng tự giới hạn mình ở việc tìm hiểu những thể

loại văn học không những chỉ đạt đến trình độ đỉnh cao về thành tựu của văn học thế kỉ XVIII, mà còn là những thể loại gắn liền với tinh thần khai sáng của thời đại, tức là những thể loại văn học gắn liền với chức năng, hoặc có ý nghĩa trong việc thực hiện chức năng thức tỉnh lương tri con người trong một thời đại lịch sử chuyển mình của phương Tây và châu Âu

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về văn xuôi thời đại Khai sáng đã có một lịch sử lâu dài, nhưng những nghiên cứu chuyên biệt phương diện thể loại thì chưa có, có chăng chỉ đề cập kết hợp trong các công trình viết về lịch sử văn học châu Âu, văn học phương Tây hay lịch sử các nền văn học thuộc khu vực văn học Âu – Mỹ Vì vậy, trong các mục cụ thể trong công trình chúng tôi sẽ đề cập cụ thể hơn khi đi vào từng thể loại, ở đây chỉ nêu lên một số phương diện vừa thuộc “lịch sử nghiên cứu”, vừa có ý nghĩa định hướng cho hướng tiếp cận và giải quyết vấn đề trong các chương nội dung công trình

2.1 Về nội hàm “Thời đại Khai sáng”:

Cách hiểu và giới thuyết về thời đại Khai sáng là không đồng nhất Trong các cuốn sách của Gustave Lanson (Lịch sử văn học Pháp), Milton, Seymour và Gross (Tổng quan văn học Mỹ), Spanckeren (Đại cương văn học Mỹ), Alexander (Văn học Anh), Lịch sử văn học châu Âu (Benoit và nhiều tác giả)…, xét trên đại thể, các tác giả đều xem đó là thời đại của lí tính, của tinh thần cách mạng và dân chủ, đồng thời xem văn học thời đại này đã tham gia một cách tích cực và có ý nghĩa vào tiến trình vận động của lịch sử trong quá trình chuyển hóa từ phong kiến sang

tư sản (với nhiều quốc gia châu Âu), và từ quốc gia phụ thuộc sang quốc gia độc lập (với Hoa Kỳ) Cách quan niệm ấy trong các cuốn sách của các tác giả Việt Nam như “Lịch sử văn học phương Tây” (nhiều tác giả), “Văn học Pháp” (Hoàng Nhân), “Lịch sử văn học Anh quốc” (Đỗ Khánh Hoan)… cũng cho ta cách hiểu tương tự về nội hàm khái niệm

Có thể cắt nghĩa được cách hiểu như vậy, hay nói đúng hơn là sự định hướng về cách hiểu ấy Điều này xuất phát từ thực tế một tính chất rất đặc biệt có từ chính đội ngũ các nhà văn của thời đại Khai sáng, đó là tuyệt đại đa số những nhà văn lớn trong thời đại Khai sáng là những người sắm nhiều vai khác nhau, họ vừa là nhà văn, nhưng đồng thời cũng là những nhà hoạt động xã hội, nhà tư tưởng, nhà

khoa học, nhà hoạt động chính trị…, và những sáng tác của họ, theo những cách khác nhau, có ý nghĩa làm đầy và sâu sắc vai trò “người mẹ đẻ” của cách mạng tư sản và trào lưu tư sản hóa của thời đại Hơn nữa, “thế kỉ XVIII cơ bản là thế kỉ của cách mạng Pháp” Trào lưu tranh đấu ở Pháp vốn rất tiêu biểu cho khuynh hướng lịch sử của phương Tây và những tác gia lớn như Diderot, Voltaire, Rousseau, Montesquieu… đều tham gia vào hoạt động khoa học, triết học, chính trị, cho nên cách nhìn thời đại Khai sáng ở phương Tây nói chung cũng thường bị chi phối bởi hình ảnh và tính chất của thời đại Khai sáng và văn học Khai sáng Pháp

Sự định hướng cách hiểu về thời đại Khai sáng như thế không sai, nhưng nếu chỉ dừng lại ở định hướng ấy thì vô hình trung đã ít nhiều thu hẹp ý nghĩa của văn học Khai sáng đối với tiến trình vận động của lịch sử văn học, cũng như không nhìn thấy hết mức độ phong phú của đời sống văn học thời đại này Trong khi đó, văn học Khai sáng thực tế đã có rất nhiều thành tựu mà nếu không có nó sẽ khó lí giải được sự thăng hoa rực rỡ của những trào lưu văn học quan trọng, đóng vai trò là những chủ lưu của văn học thế kỉ XIX như văn học lãng mạn và văn học hiện thực Bởi vậy, văn học Khai sáng cần phải được nhìn thấu đáo từ hai khía cạnh, nó vừa là văn học của một thời đại tranh đấu, đầy biến động về lịch sử - chính trị - xã hội – tư tưởng triết học, nhưng đồng thời cũng là một thời đại văn học hàm chứa trong nó nhiều khía cạnh có tính chất đặt vấn đề, dự báo về những triển vọng thẩm

mĩ mới trong thế kỉ tương lai

2.2 Chung quanh một số thể loại văn học chính

Trong công trình này, những thể loại văn học quan trọng (tiểu thuyết phong tục, truyện triết học và chính trị, tiểu thuyết tình cảm, tự truyện…) sẽ được giới thuyết

cụ thể hơn về bản chất thể loại cũng như quan niệm khác nhau về chúng ở các mục

và tiểu mục cụ thể Để tránh lặp lại, ở đây chỉ tóm lược một số điểm liên quan trực tiếp đến những nội dung mới mà người viết muốn đặt ra và giải quyết:

- Về sự định danh cho thể loại truyện triết học và chính trị, nhất là những câu chuyện của Voltaire và Montesquieu Trong phần lớn các cuốn sách viết về thể loại truyện này, các tác giả chủ yếu gọi đó là những câu chuyện triết học (contes philosophiques) Tuy nhiên, xét nội dung, cách định danh ấy chưa thực sự phù hợp,

cụ thể ở chỗ chưa phản ánh được đầy đủ đặc trưng nội dung của chúng, bởi vì dù

có nội dung triết học, triết lí nhưng những nội dung triết học và triết lí ấy lại gắn

với mục đích chính trị cụ thể, tức gắn với những vấn đề của thế kỉ Khai sáng (thái

độ với thể chế phong kiến, tôn giáo, hay tinh thần tự do, dân chủ…)

- Tương tự, một số sáng tác của Richardson thường được xem là những tiểu thuyết tình cảm (M Alexander hay Đỗ Khánh Hoan chẳng hạn), nhưng nếu so sánh với sáng tác của các tiểu thuyết gia đương thời thì việc xếp tiểu thuyết của Richardson cùng loại với tiểu thuyết của Henry Fielding (loại tiểu thuyết phong tục hay tiểu thuyết hiện thực) phù hợp hơn so với việc xếp tiểu thuyết của nhà văn này bên cạnh các tiểu thuyết của J.J Rousseau và Goethe (những tiểu thuyết tiêu biểu cho kiểu tiểu thuyết tình cảm chủ nghĩa)

- Trong những công trình viết về văn học thế kỉ XVIII, tác giả của các cuốn sách như “Lịch sử văn học Pháp mới” (nhiều tác giả, Đại học Harvard, bản tiếng Anh, 1994), “Đại cương lịch sử văn học Mỹ” (Spanckeren, 1994), Lịch sử văn học Pháp (G Lanson), Lịch sử văn học Anh (Alexander, 2007), Lịch sử văn học châu Âu (nhiều tác giả, 1994)… những thành tựu của các thể loại văn học chủ yếu được xem xét trong mối tương quan với nội dung thời đại, chứ chưa xem xét thành tựu của những thể loại văn học ấy trong mối tương quan với văn học trước và sau thời đại Khai sáng Bởi vậy, tính liên tục của sự tiến hóa văn học hay ý nghĩa đặt nền móng cho những triển vọng thẩm mĩ mới của văn học thế kỉ này cũng chưa được chú ý một cách đúng mức

3 Phương pháp nghiên cứu

Mục đích của công trình nghiên cứu này không đặt trọng tâm vào thi pháp thể loại, đó sẽ là công việc cho một nghiên cứu khác, ở đó sẽ xem xét kĩ lưỡng hơn

sự vận động, tiến hóa của các thể loại văn học có đời sống lâu dài và tồn tại qua nhiều thế kỉ và thời đại văn học Công trình cũng không phải là sự tranh luận về khái niệm thể loại, những vấn đề quan niệm khác nhau về thể loại nếu có thì việc

đề cập cũng chỉ nhằm góp phần làm sáng tỏ những vấn đề khác Trọng tâm của nghiên cứu, bởi vậy, sẽ là tìm cách lí giải lí do sự có mặt và tồn tại của những thể loại văn xuôi khác nhau trong một thế kỉ đặc biệt, cũng như thành tựu và ý nghĩa của nó trong tiến trình lịch sử văn học phương Tây Định hướng nghiên cứu như vậy sẽ qui định sự lựa chọn những phương pháp tiếp cận khác nhau để nhằm làm

rõ vấn đề:

Tiếp cận lịch sử - văn hóa Trong lịch sử văn học phương Tây từ khởi thủy, văn học thời đại Khai sáng là một trong những thời đại mà lịch sử văn học gắn rất chặt với bầu khí quyển văn hóa của thời đại Thậm chí, khi ta biết rằng văn học Khai sáng là một bộ phận quan trọng của phong trào Khai sáng (được hiểu là một phong trào văn hóa và tri thức trong thế kỉ đêm trước của cách mạng tư sản), bên cạnh triết học, khoa học, những quan niệm mới về tôn giáo…, ta sẽ thấy chính văn học đã góp một phần hết sức quan trọng để làm nên vai trò “mẹ đẻ” của phong trào này đối với phong trào cách mạng tư sản Sự thực về những liên hệ mật thiết giữa văn học Khai sáng với những dữ kiện văn hóa, lịch sử xã hội và chính trị mà thế kỉ này có được là cơ sở thực tế cho sự lựa chọn hướng tiếp cận này

Thời đại Khai sáng là một thời đại quan trọng trong tiến trình tư sản hóa và hiện đại hóa của các quốc gia phương Tây Được sản sinh và vận hành trong một thời đại như thế, văn học Khai sáng là một tiếng đồng vọng với không khí chung của thời đại, nó nằm trong trào lưu chuyển đổi liên tục và mạnh mẽ về quan niệm thẩm mĩ, lí tưởng thẩm mĩ, cũng như những bình diện khác có quan hệ gần gũi và tác động sâu sắc đến đời sống văn học Vì vậy, việc đặt văn học Khai sáng nói chung và thể loại văn xuôi trong thời đại Khai sáng nói riêng trong sự đối sánh với thời đại văn học trước nó và sau nó trở thành cần thiết, để trên cơ sở đó dễ dàng xác định vai trò, vị trí của các thể loại văn xuôi trong thời đại này một cách khách quan Tiếp cận so sánh cũng cho phép đặt thể loại văn xuôi thời đại Khai sáng trong mối tương quan với các thể loại lớn khác như trữ tình, kịch và một số thể loại hoặc tiểu loại văn học khác

Những hướng tiếp cận vấn đề khác như tiếp cận loại hình, loại hình –lịch sử, hay tiếp cận thi pháp học thể loại cũng sẽ được vận dụng bổ sung trong nghiên cứu này trong những trường hợp được xem là cần thiết

4 Những đóng góp chính

4.1 Như tên đề tài nghiên cứu, công trình nghiên cứu này trong một mức độ nhất định đã trình bày được một bức tranh tổng quan về văn học thời đại Khai sáng trên bình diện thể loại, trên cơ sở gắn với những thành tựu về nội dung của các thể loại

ấy

4.2 Với những thể loại tiêu biểu được chỉ ra, chúng tôi có ý thức tìm hiểu và lí giải

lí do thực sự cho sự xuất hiện và tồn tại của các thể loại văn học, thành tựu cũng như vị trí và ý nghĩa của chúng trong tiến trình văn học phương Tây nói chung 4.3 Với quan niệm tương quan giữa cách tân và kế thừa, giữa đột biến và liên tục tiệm tiến như là những qui luật phổ biến của lịch sử văn học ở bất kì một khu vực hay nền văn học nào, chúng tôi nhận thấy khi một hiện tượng văn học mới ra đời,

dù cách tân mạnh mẽ đến đâu, thậm chí có thể tạo ra những “cú sốc” thẩm mĩ, chúng cũng được chuẩn bị hoặc âm thầm, hoặc mạnh mẽ, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp và lâu dài từ trong lịch sử Khẳng định qui luật ấy, khi nghiên cứu về văn học thế kỉ XVIII và thời đại Khai sáng, chúng tôi có ý thức không cô lập thời đại Khai sáng ra khỏi các mối liên hệ với thời đại trước nó trong một dòng chảy liên tục là tiến trình hiện đại hóa văn hóa và văn học phương Tây, bắt đầu từ thời đại Phục hưng

5 Bố cục của công trình

Công trình này được chia thành hai phần:

Phần một (A): Phần mở đầu, trong đó đề cập tới Lí do lựa chon đề tài, Lịch sử

vấn đề, Phương pháp tiếp cận, Những đóng góp chính và Bố cục của công trình

Phần hai (B): Những nội dung chính

Trong phần này chúng tôi chia thành ba chương, trong đó nội dung của mỗi chương vừa độc lập nhưng đồng thời chúng cũng có quan hệ khăng khít với nhau, làm tiền đề cho nhau, trong khi giải quyết những vấn đề ở chương sau vẫn có thể trở lại những vấn đề đã được đặt ra ở chương trước Cụ thể, ba chương của công trình được định hướng giải quyết nội dung như sau:

Chương I: Đề cập một số vấn đề thời đại chi phối đời sống văn học thời đại Khai

sáng, trong đó kể cả những yếu tố có ý nghĩa tiền đề từ thời đại Phục hưng, Cổ điển (trong các thế kỉ từ thế kỉ XV đến thế kỉ XVII) Trong chương này ba vấn đề chính sẽ được giải quyết:

- Con đường đi đến một tổng thể văn hóa mới: nhằm nghiên cứu khí quyển văn hóa, lịch sử cũng như những dữ kiện có ý nghĩa chuẩn bị cho sự bùng nổ và khẳng định những giá trị mới của thời đại Khai sáng

- Đặc tính chung và riêng biệt mang tính dân tộc của phong trào Khai sáng Xuất phát từ qui luật phát triển không đồng đều của tiến trình lịch sử cũng như của văn hóa, văn học, ở mục này chúng tôi muốn nhấn mạnh tính thống nhất - tinh thần Khai sáng - và những biểu hiện đa dạng của tinh thần thời đại Khai sáng ấy ở những dân tộc và nền văn hóa khác nhau Trên cơ sở ấy chúng tôi góp phần kiến giải sự phong phú, đa dạng về thể loại văn học cũng như thành tựu văn học của thời đại này

- Khẳng định sự phát triển khá sung mãn của các thể loại văn xuôi so với kịch và trữ tình, đồng thời lí giải những nhân tố thời đại đã chi phố một cách mạnh mẽ đặc điểm này của đời sống văn học

Chương II: Đề cập những thể loại văn xuôi tiêu biểu trong lĩnh vực tiểu thuyết và

những đặc điểm mang tính thời đại của chúng

Ở chương này, chúng tôi đề cập đến một số thể loại tiểu thuyết tiêu biểu Những thể loại được nêu lên vửa liên quan tới những vấn đề đặc trưng của thời đại, vừa có

ý nghĩa góp phần làm thay đổi đời sống văn học, cũng như mở ra những triển vọng thẩm mĩ mới cho văn học thế kỉ sau Những thể loại tiêu biểu đó là: tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết đối thoại triết học, tiểu thuyết phiêu lưu

và một vài tiểu loại khác)

Chương III: Đề cập đến những thể loại văn xuôi tiêu biểu trong lĩnh vực, trong đó

chủ yếu là truyện triết học và chính trị, truyện có yếu tố kì ảo và tự truyện

Ở chương II này, ngoài việc nêu và phân tích những thành tựu của một số thể loại như đã nêu, chúng tôi cũng đề cập một đặc điểm hết sức nổi bật, được vận dụng cho nhiều tiểu loại văn xuôi, đó là hình thức thư tín trong mục “Văn xuôi thư tín, một hình thức văn học phổ biến”

B NHỮNG NỘI DUNG CHÍNH

CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ THỜI ĐẠI CHI PHỐI ĐỜI SỐNG VĂN HỌC THỜI ĐẠI KHAI SÁNG

1 1 Con đường dẫn đến một tổng thể văn hóa mới

Lịch sử các dân tộc và các nền văn hóa phương Tây đã hơn một lần chứng kiến những sự thay đổi có tính đột biến một cách toàn diện trên mọi lĩnh vực của đời sống, từ những thay đổi về cấu trúc xã hội đến thay đổi về cấu trúc văn hóa –

tư tưởng, và kéo theo đó là những thay đổi về nền nếp tư duy Mỗi lần thay đổi như thế, như một hệ quả tất yếu, đã tạo ra vô số những biểu hiện mới làm nên một bầu khí quyển mới mà ở đó mọi họat động của con người, trong đó có văn học, muốn hay không đều có xu hướng bị cuốn vào quĩ đạo của nó

1.1.1 Từ di sản thời đại Tiền Khai sáng

Thời đại Khai sáng với phong trào Khai sáng là một sự bùng nổ, nhưng sự bùng nổ ấy chắc chắn không mạnh mẽ, sâu sắc và bền vững để có được những kết quả như lịch sử đã cho thấy, nếu không có một sự chuẩn bị qua một thời gian dài,

âm ỉ của tiếng nói thuộc một mạch văn hóa mà trong tương lai nó sẽ là chủ thể của đời sống văn hóa tinh thần của phương Tây – văn hóa mang tinh thần tư sản, bắt đầu mạnh mẽ từ thời đại Phục hưng, thời đại mở đầu cho quá trình hiện đại hóa và

tư sản hóa của xã hội phương Tây Theo đó, thời đại Tiền Khai sáng cũng được hiểu là thời đại gắn với quãng thời gian kéo dài khoảng ba thế kỉ, từ thế kỉ XV cho đến thế kỉ XVII

Phong trào Phục hưng, “đó là bước ngoặt tiến bộ vĩ đại nhất mà loài người

đã trải qua từ trước cho đến bấy giờ, đó là một thời đại cần có những người khổng

lồ và đã sinh ra những người khổng lồ: khổng lồ về tư tưởng, về nhiệt tình, về tính cách, khổng lồ về tài năng nhiều mặt và học thức uyên bác…” [45, tr 9] Đó cũng

“là một hiện tượng mang tính lịch sử toàn cầu trong nền văn hóa thế giới” [15, tr 383], diễn ra từ rất nhiều khu vực khác nhau, từ Đông Á (thế kỉ V-VI), Trung Á (thế kỉ X – XII), trước khi trở thành một phong trào mạnh mẽ ở phương Tây và châu Âu (về sau này, người Mỹ cũng xem thời đại có sự xuất hiện và thăng hoa của trào lưu văn học lãng mạn vào nửa đầu thế kỉ XIX với các tác gia Emerson, Fenimore Cooper, Theodor Parker, Herman Melville, Harriet Beecher Stowe… có

ý nghĩa như thời đại Phục hưng khi trào lưu văn học này có xu hướng từ bỏ mô hình văn học mẫu quốc (Anh và châu Âu) để quay về tìm kiếm những vẻ đẹp và giá trị từ chính lịch sử, đất nước và đời sống Mỹ, một dân tộc tuy còn non trẻ nhưng tràn đầy sinh lực) Phục hưng là quay trở về với mình, với cái thuộc về mình

và phát hiện ra chính mình

Văn hóa Phục hưng phương Tây khởi đầu từ nước Ý, và sau đó lan rộng ra hầu hết các nước thuộc khu vực văn hóa phương Tây và châu Âu như Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Hà Lan… trong suốt hai thế kỉ XV và XVI Nhìn một cách tổng quát có thể thấy phong trào văn hóa rầm rộ đó là một hệ quả không thể không có của một thời đại có rất nhiều những sự thay đổi, từ cấu trúc xã hội, tư tưởng, đến sự hình thành những quan niệm mới về con người và thế giới

Về cấu trúc xã hội, việc phát triển mạnh mẽ đô thị và đời sống đô thị đã dẫn

đến việc xuất hiện những thế lực mới: tầng lớp thương nhân, thị dân, các tổ chức phường hội, trung tâm trao đổi tài chính…Những thay đổi này xảy ra mạnh mẽ nhất ở các đô thị miền Bắc nước Ý (có thể cũng là lí do vì sao phong trào Phục hưng xuất hiện ở Ý sớm nhất), sau đó là các dân tộc khác ở Tây Âu và ven biển Địa Trung hải Sự xuất hiện của các quyền lực mới này vốn manh nha từ hậu kì trung đại (thế kỉ XIII – XIV), đến thời đại Phục hưng càng được củng cố, nó trở

thành một thứ sức mạnh đe dọa sự độc quyền của quan hệ trục dọc (kiểu quan hệ được xác lập dựa trên mối quan hệ trên – dưới, cao – thấp, truyền lệnh – phục

tùng) vốn là quan hệ chủ yếu trong thời Trung đại, để hình thành bên cạnh đó quan

hệ trục ngang (quan hệ hướng tới tính chất bình đẳng giữa các thế lực mới xuất

hiện), làm cho không khí xã hội, những quan hệ giữa con người với con người và con người với cộng đồng trở nên cởi mở hơn Những thay đổi về cấu trúc xã hội dần dần muốn hay không cũng sẽ kéo theo những sự thay đổi trong cấu trúc văn hóa của phương Tây, ở đó không gian văn hóa chuyển dịch và mở rộng từ nhà thờ,

tu viện, các lâu đài hiệp sĩ và thái ấp ra không gian đô thị; chủ thể văn hóa cũng theo đó thay đổi theo, từ bó hẹp trong giới tăng lữ, hiệp sĩ quí tộc nay mở rộng ra

cả cộng đồng cư dân đô thị, họ sẽ là những người vừa sáng tạo vừa đặt hàng những sản phẩm tinh thần cho chính mình; và cuối cùng, khi không gian văn hóa và chủ thể văn hóa thay đổi tất yếu sẽ kéo theo những thay đổi về thị hiếu văn hóa: người

ta hướng sở thích về một nền văn hóa khác, ở đó hứa hẹn tạo ra nhiều niềm vui hơn, bình dị hơn và cũng giàu tính thực tiễn hơn, thay cho văn hóa tinh thần -

văn hóa La – tinh, chủ nghĩa kinh viện (scholasticisme) bị độc quyền bởi nhà thờ

và giáo hội và những sản phẩm tinh thần quá chú trọng sự sang trọng, cao nhã của văn hóa hiệp sĩ quí tộc (courtoisie) vốn rất thịnh hành trong thời kì trung kì trung đại

Thời đại Phục hưng cũng là thời kì có những phát minh, phát kiến vĩ đại góp

phần làm thay đổi nhận thức của con người và một cách gián tiếp làm thay đổi bức tranh văn hóa, trong đó có văn học của các quốc gia phương Tây Trước hết phải kể đến giả thuyết khoa học của nhà thiên văn học Ba Lan Nikolaj Kopernik

(1473 – 1543) Với công trình được viết trong mười năm “Về chuyển động quay

của các thiên thể”, con người thiên tài này, như cách nói của Marx, đã làm một

“cuộc cách mạng trên trời”, đã chứng minh rằng học thuyết địa tâm (coi trái đất là trung tâm của Thái dương hệ) của Ptolémé (năm 150 sau CN) là không đúng đắn (Ptolémé cho rằng quả đất được vây quanh bởi rất nhiều khối cầu đồng tâm và trong suốt, trong đó chứa đựng mặt trời, mặt trăng và các vì sao), đồng thời ông nêu thuyết nhật tâm (coi mặt trời là trung tâm Thái dương hệ), còn quả đất là vệ tinh quay quanh mặt trời và quay quanh chính nó Ông là người đầu tiên trong thời đại của mình “bắt Mặt Trời đứng yên và Trái đất phải chuyển động” N Kopernik nói: “Tôi cho rằng cần xa lánh những quan điểm hoàn toàn sai trái (thuyết địa tâm) Những người biết rằng sự kết luận của nhiều thế kỉ đã đưa tới việc thừa nhận quan điểm rằng Trái Đất đứng yên ở trung tâm vũ trụ, như trung tâm của nó là trung tâm của vũ trụ Tôi phản đối, coi đó là một tuyên bố điên cuồng nếu tôi đưa

ra điều xác nhận rằng Trái Đất chuyển động”

Thực ra, những thành tựu khoa học mà loài người có được không phải là nhân tố tác động trực tiếp lên đời sống văn học Tác động của nó là gián tiếp nhưng lại vô cùng quan trọng, vì chính những thành tựu khoa học này sẽ làm thay đổi nhận thức của con người nói chung, trong đó có các nhà văn Phát kiến vũ trụ của Kopernik, sau đó là của Galileo và Kepler đã buộc con người thời đại Phục hưng phải hoài nghi chính xác tín mà họ đã phải dựa dẫm và bám vào trong hành trình lịch sử cả trên một ngàn năm Trong thời đại mà con người đang bước

đi những bước đầu tiên ra khỏi vòng cương tỏa của các tín điều và hệ thống triết học và tri thức kinh viện thì những thành tựu thiên văn học đầu tiên này có ý nghĩa vô cùng to lớn: giải phóng khoa học ra khỏi sự lệ thuộc đối với thần học, đồng thời hình thành niềm tin nơi con người, rằng nó có khả năng lớn lao trong việc tìm hiểu và nhận thức vũ trụ bao la Sigmund Freud (1856 – 1939), bác sĩ

chữa bệnh thần kinh và cha đẻ của học thuyết Phân tích tâm lí người Áo, khi nhìn lại những thành tựu trí tuệ cũa loài người đã gọi thuyết Nhật tâm của N Kopernik

là một “đòn giáng vũ trụ học” (un coup cosmologique) với hàm ý học thuyết ấy đã đánh vào thành trì xác tín của con người, bắt họ phải hồi tỉnh và hoài nghi đối với chính xác tín của mình, đồng thời ông cũng đặt học thuyết của Kopernik vào vị trí ngang hàng với học thuyết tiến hóa của nhà vạn vật học người Anh Charles Darwin với ý nghĩa nó đã tạo ra bước ngoặt nhận thức của loài người (Freud gọi học thuyết tiến hóa là “cú giáng sinh học” – un coup biologique)

Năm 1492, việc Cristoforo Colombo (1451 – 1506), một nhà thám hiểm

và hàng hải Ý phát hiện ra châu Mỹ cũng là một sự kiện quan trọng mang tính thế giới Đó là một sự kiện quan trọng bởi vì trước 1492 trong con mắt người châu Âu thế giới không rộng lớn như người ta tưởng (mặc dù cũng đã có một

số ghi chép về Tân thế giới), giờ đây một thế giới mới mở ra rộng lớn và hấp dẫn Và trong thực tế, từ sau 1492 là những khám phá mới của Vasco da Gama, Amerigo Vespucci, tiếp đó là những trào lưu di dân của người châu Âu tới Tân lục địa diễn ra sôi nổi ở nhiều nước, từ Anh đến Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan… trong suốt nhiều thế kỉ Sự kiện phát hiện ra “tân thế giới” không những chỉ đưa lại cơ hội cho những cư dân cựu lục địa đến với vùng đất mới, giúp cho họ hoặc được giải thoát ra khỏi tâm trạng bất mãn ở chính quốc, hoặc đưa lại cho họ cơ hội thành công ở vùng đất có nhiều hứa hẹn…, mà còn góp phần làm thay đổi suy nghĩ chung của người châu Âu, bởi vì những phát hiện mới này góp phần càng ngày càng đào sâu mối hoài nghi ở họ đối với những tín điều, hay những nhận thức mà họ đã có

Nhân tố trực tiếp tác động để làm nên một phong trào văn hóa rộng rãi và xảy ra trên hầu hết các lĩnh vực nghệ thuật từ kiến trúc, hội họa đến văn học là

những nguồn tư tưởng mới với cốt lõi là tinh thần nhân văn chủ nghĩa, một trào lưu

tư tưởng được xây dựng dựa trên sự tôn trọng và niềm tin đối với con người và đời sống thực tiễn Những nguồn tư tưởng ấy vừa là chất xúc tác làm thăng hoa cả trào lưu văn hóa Phục hưng, cũng vừa là một bộ phận quan trọng cấu thành trào lưu văn hóa ấy Từ sự phát hiện những luận văn triết học tôn giáo được viết ở Byzantine bởi Procle (triết gia lớn nhất của cổ đại hậu kì, 410 – 485) và một tác giả

ở Athen (bút danh Dionissi Areopagis) cũng vào thế kỉ V (trong đó nhấn mạnh quan điểm vạn vật là biểu hiện của cái Thiện tuyết đối và cái Ác không tồn tại như một thực thể độc lập mà là do thiếu hoặc không có cái Thiện), con người Phục

hưng đã nhận ra rằng dù được luận giải theo quan niệm tôn giáo nhưng những luận văn ấy là những ánh sáng đầu tiên, một cách có lí luận, nói về bản chất và vị trí của con người trong thế giới, rằng “con người vốn là tạo vật của Chúa, thì trong quá trình thông giao, con người tràn đầy ân sủng thần thánh Con người có thể được cứu rỗi một cách toàn vẹn hơn, thanh cao hơn trên trái đất này Do đó, đã mở ra nhiều cách khác nhau để tổ chức đời sống con người” (15, tr 384), chứ không phải chỉ có một cách sắp đặt duy nhất và cố định Quan niệm linh động và đầy trân trọng về con người của tư tưởng triết học cổ đại ấy qua trên một ngàn năm được phát hiện lại, trong một bối cảnh mới, đã trở thành mối quan tâm phổ biến ở hầu hết các nhà tư tưởng lớn trong hai thế kỉ XV và XVI, và chính những quan niệm ấy góp phần làm nên khía cạnh nhân đạo trong những quan niệm về tôn giáo của các nhà tư tưởng thời đại Phục hưng Triết gia Đức và đồng thời là Hồng y giáo chủ Nicolas Cuse (1401 – 1464) quan niệm tri thức không phải là cái có sẵn, mà đó là quá trình luôn hoàn thiện của con người trong hoạt động thực tế Trong điều kiện người phương Tây vừa bước ra khỏi khuôn khổ văn hóa trung đại, tư tưởng của Nicolas Cuse là hết sức hiện đại, và nó sẽ được trở lại mạnh mẽ và nhất quán trong triết học duy cảm và tinh thần đề cao kinh nghiệm cảm giác và kinh nghiệm thực tiễn của các nhà tư tưởng thời đại Khai sáng như Francis Bacon và John Locke Pico Della Mirandola (1463 – 1494), một trong những người tiền bối của triết học nhân văn chủ nghĩa Ý cũng đã rất sớm nêu lên quan niệm cực kì linh động về tôn giáo Bất chấp việc ông bị Giáo hoàng La Mã Kết án là tà giáo, và cuối cùng bị đầu độc bởi người thư kí của mình, ông vẫn muốn chứng minh rằng Ki –tô giáo không phải là một tôn giáo độc quyền, mà nó có thể chứa đựng trong bản thân nó tư tưởng của nhiều nguồn tôn giáo khác của loài người trong nhiều thế kỉ đã qua, đặc biệt là tư tưởng thời kì cổ đại của Hi Lạp và La Mã Tư tưởng triết học của Pico

Della Mirandola còn đi xa hơn khi trong “Bàn về phẩm chất của con người”

(1487) ông khẳng định một cách mạnh mẽ hình ảnh “con người đa năng” có khả năng phô diễn khả năng của mình trên tất cả mọi lĩnh vực, từ tri thức, khả năng sáng tạo đến việc tham gia vào các hoạt động xã hội, kể cả việc tham gia kiến trúc

xã hội mới Trở thành một phần của bối cảnh xã hội phương Tây đang chuyển

mình trong thời đại Phục hưng, “Bàn về phẩm chất con người” đã trở thành bản

tuyên ngôn long trọng cho chủ nghĩa cá nhân, tham gia vào cuộc đấu tranh tư tưởng quyết liệt với chế độ đẳng cấp của xã hội và cơ cấu cấp bậc của nhà thờ Thiên Chúa giáo” [15, tr 387] Tiếp tục trào lưu triết học nhân văn chủ nghĩa, Giordano Bruno (1548 – 1600), một nhà thần học, một tu sĩ người Ý và là triết gia

của chủ nghĩa nhân văn - lên tiếng đòi giải phóng cá nhân, chủ trương một nền triết học vì con người, thoát ra khỏi sự lệ thuộc thần học và triết học kinh viện G Bruno đã từng tuyên bố: “Toàn nhân loại sẽ chiến thắng vinh quang, chỉ cần mình tôi kiên định nói rằng: các ngài cứ xử tôi theo ý muốn, nhưng tôi không bao giờ chịu khuất phục trước tội ác và dối trá” [15, tr 387] Chấp nhận số phận oan nghiệt như P Mirandola, dù bị giáo hội kết tội và cuối cùng bị thiêu sống, ông là hiện thân của tư tưởng độc lập, chống giáo điều, khẳng định niềm tin rằng tri thức không phải ở đâu xa vời mà phải bắt đầu từ kinh nghiệm và lí tính Quan điểm và

tư tưởng triết học của Giordano Bruno là sự đối cực gay gắt với đức tin và tất cả những giáo lí trừu tượng vô bổ Với những quan điểm mới và hiện đại ấy, ông sẽ trở thành một trong những tiền bối trực tiếp và vĩ đại của các nhà tư tưởng của thời đại Khai sáng

Sự thay đổi đời sống tinh thần, thậm chí có thể gọi đó là “sự xáo trộn” mạnh

mẽ, của thời đại Phục hưng còn được bồi đắp thêm bằng phong trào cái cách

tôn giáo rộng rãi ở hầu hết các quốc gia phương Tây

Ngay từ những thập niên cuối thế kỉ XIV và những năm đầu thế kỉ XV,

ở các quốc gia châu Âu đã rục rịch tiếng nói chống lại sự độc quyền của giáo hội La Mã Những người dự báo phong trào cải cách tôn giáo như Ian Husser (người Tiệp Khắc, 1371 – 1415), Girolamo Savonarola (một tu sĩ Ý ở Florence,

1452 – 1498), Erasme Rotterdam (triết gia Hà Lan, 1469 – 1536)… đã nhiều lần lên tiếng phản ứng lại những phi lí mà giáo hội La Mã áp đặt đối với các quốc gia châu Âu trong phạm vi biên giới của Nhà thờ: sự đặc quyền đặc lợi của giáo hội và tầng lớp tăng lữ, sự duy trì thứ bậc nghiệt ngã trong xã hội châu Âu, hay thậm chí hiện tượng “buôn thần bán thánh” ngay trong các tổ chức tôn giáo (như việc thu thuế 10% cho Nhà thờ, việc bán thẻ xá tội cho các tín đồ tôn giáo…),

và đặc biệt chính giáo hội lại cản trở sự thống nhất của các quốc gia… Erasme

đã viết cuốn sách nổi tiếng “Ca ngợi sự điên rồ”, trong đó ông chống lại sự kinh viện, giáo điều, đồng thời lên tiếng vạch trần những sự mê tín dị đoan và những thói tật của tầng lớp tăng lữ Đồng thời trong cuốn sách ông cũng đề cập không úp

mở những nhu cầu tự nhiên của con người, khi trong đó tác giả miêu tả một nhóm người thân thiện cùng ăn với nhau gợi ra hình ảnh một xã hội khoan hòa, những thực khách không cần phải kiềm chế đối với các đòi hỏi cả về lí trí, hiểu biết

và sự thèm muốn của cơ thể; trong một bữa tiệc thân thiện như vậy con người trở nên hết sức tự do, mọi năng lượng được giải phóng, trong khi cái đầu làm công

việc tư duy và giúp đỡ những ý tưởng lưu hành thì cái miệng và bụng mang niềm vui với các món ăn ngon Cuốn sách trào phúng này nhanh chóng trở thành một trong những tinh hoa tinh thần của thời đại Phục hưng và nhiều nhà văn châu Âu

sẽ học được vô số những bài học được gợi ý từ những tư tưởng mới mẻ của cuốn sách

Người chính thức được xem như ngọn cờ đầu của phong trào cải cách tôn giáo là Martin Luther (1483 – 1546), một nhà thần học, nhà văn và dịch giả người Đức Vốn là một người mộ đạo, thông hiểu một cách sâu sắc Kinh thánh ở dạng nguyên gốc (bản thân ông cũng là một giáo sư giảng Kinh Thánh ở đại học Wittenberg), ông nhận ra sự khập khễnh, không tương ứng giữa lời của Chúa và những việc làm thực tế của giáo hội và giới tăng lữ Trong

bản “Luận cương 95 điều” viết năm 1517, Martin Luther không ngần ngại chỉ ra

sự tham lam của các vị cha cố và các tổ chức trung gian giữa Chúa với người đời (đánh thuế 10% đối với tín đồ, bán thẻ xá tội…) và ông chủ trương phải đặt Kinh thánh cao hơn các qui định của Nhà thờ và giáo hội, cũng như chủ trương

“con đường cứu rỗi ở mỗi người mỗi khác và chỉ được đảm bảo bằng niềm tin

cá nhân” [15, tr 400] Trong hoàn cảnh cụ thể của một nước Đức phân tán về chính trị, các lãnh địa giành giật nhau đất đai và của cải, cái “công thức hòa bình” của M Luther “Quyền lực (lãnh địa) thuộc về ai thì tín ngưỡng thuộc về người đó” nhanh chóng được những người đứng đầu các lãnh địa hưởng ứng Về thực chất, với những chủ trương mới về tôn giáo, Martin Luther đã tạo ra một kiểu tôn giáo mới (sau này được gọi là Tân giáo, đạo Tin lành hay đạo Luther), ở đó ông thừa nhận sự độc lập về tôn giáo ở các lãnh địa khác nhau, mỗi lãnh địa có quyền định ra tôn giáo cho thuộc dân của nó Ngoài những quan điểm mới theo tinh thần dân chủ hóa tôn giáo, Martin Luther còn là người có đóng góp cực

kì quan trọng cho sự phát triển nền văn hóa và văn học Đức trong tư cách một dịch giả Nhận ra nguyên nhân khiến một nước Đức chậm phát triển, lệ thuộc giáo hội La Mã và ngôn ngữ La - tinh, M Luther đã sáng tác phần lời cho nhiều bài hát dùng trong các buổi hành lễ ở nhà thờ bằng tiếng Đức, đã chuyển ngữ từ ngôn ngữ La – tinh sang tiếng Đức nhiều câu truyện luân lí, đặc biệt ông đã kì công dịch và phổ biến Kinh thánh bằng ngôn ngữ dân tộc Những sáng tác và các dịch phẩm của ông đã góp một phần quan trọng vào việc thống nhất ngôn ngữ, thoát dần ra khỏi sự lệ thuộc ngôn ngữ và văn hóa La-tinh, trên cơ sở đó gián tiếp hình thành ý thức dân tộc về một nước Đức và nền văn hóa thống nhất Những tư

tưởng mới về tôn giáo của ông nhanh chóng được phổ biến ở nhiều quốc gia Âu –

Mỹ như Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Hoa Kỳ, Canada…

Sau Martin Luther, Jean Calvin (1509 – 1564), một nhà thần học Pháp tiếp tục đẩy phong trào cải cách lên một bước mới, ở đó ông triển khai thêm nhiều nội dung tư sản Sau những năm truyền đạo Luther ông bị kết tội ở Pháp,

bị trục xuất khỏi đất nước (1534) và đến Genève tiếp tục xây dựng và phổ biến những quan điểm mới về tôn giáo của mình Ông quyết liệt tạo ra Tân giáo mang chính tên ông (đạo Calvin), hàm ý đối lập với Cựu giáo Mặc dù vẫn phát triển tư tưởng của Augustin và tin vào định mệnh nhưng khuynh hướng tư sản trong chủ trương tôn giáo của ông là hết sức rõ rệt Ông quan niệm các tín đồ tôn giáo chỉ cần có niềm tin vào Chúa là đủ, không cần phải thông qua các tổ chức trung

gian như Nhà thờ và giáo hội Trong “Thiết chế đạo Ki – tô” (Institution

chrétienne) tư tưởng dân chủ hóa nhà thờ được ông nêu lên một cách cụ thể: làm giàu là một quyền chính đáng của con người (tất nhiên kèm theo yêu cầu “sống

có đạo đức đúng đắn, thỏa mãn nhu cầu một cách có chừng mực…”), các linh mục không nhất thiết phải sống đời sống độc thân, đức tin của các tín đồ phải được thể hiện qua việc làm cụ thể, nghề nghiệp nào cũng có những vinh quang riêng của nó… Đạo Calvin từ giữa thập niên 30 của thế kỉ XVI trở đi rất nhanh chóng được ủng hộ và phổ biến ở các nước Thụy Sĩ, Hà Lan, Scotland…

Ở Anh quốc, dù đạo Calvin không phổ biến rộng rãi như một số nước khác ở châu Âu, nhưng trong bối cảnh nước Anh dưới thời chế độ quân chủ do vua Henry VIII trị vì chủ trương tách giáo hội Anh ra khỏi giáo hội La Mã, thì tinh thần chủ hóa nhà thờ và những nội dung tư sản của chủ trương tôn giáo của Calvin cũng được đón nhận, và chính tinh thần ấy đã góp phần hình thành một thứ tôn giáo mới của tầng lớp tư sản Anh vào năm 1564: đạo Thanh giáo (Puritanism), hay còn gọi là tôn giáo trong sạch

Đúng như tên gọi, Thanh giáo khá khắc nghiệt trong yêu cầu về sự thanh sạch đạo đức Đối với người Thanh giáo, cuộc sống được nhìn như một cuộc sát hạch liên tục về lương tâm: nếu anh thất bại sẽ bị chỉ trích, dày vò, nhục nhã; ngược lại, nếu anh thành công sẽ dẫn đến niềm vui sướng vô hạn, vì đó là niềm vui sướng của người được Chúa lựa chọn, an ủi… Khi người Anh đến vùng đất mới lập nghiệp (Hoa Kỳ), đạo Thanh giáo được mang theo và nhanh chóng trở thành

cột trụ tinh thần cho cư dân ở một vùng rộng lớn Đông Bắc nước Mỹ (vùng đất được gọi là New England) trong việc xây dựng và ổn định cuộc sống trong những thế kỉ lập quốc Những dấu ấn Thanh giáo khắc khổ sẽ còn hằn sâu trong sáng tác của nhiều nhà thơ và nhà văn Mỹ (tiêu biểu là nhà văn Nathaniel Hawthorne

với tiểu thuyết The Scarlet letter rất nổi tiếng nói về sự phạm tội ngoại tình giữa

cô thợ thêu trẻ đẹp Hester Pryne và vị mục sư đáng kính Dimmesdale, và cuối cùng tòa án Thanh giáo đã kết tội Hester, buộc cô phải vĩnh viễn mang trên ngực chữ A màu hỏa hoàng vĩnh viễn như một chứng tích của tội ngoại tình) Về phương diện đạo đức là vậy, nhưng ở phương diện khác, đối với người tư sản, Thanh giáo kích thích sự thành đạt của con người trong cuộc sống thực tế, có thể đó là sự thành đạt về cương vị xã hội, về tiền bạc, hoặc về học vấn… Người Thanh giáo luôn mưu cầu sự thành công, vì theo giáo lí Thanh giáo, chỉ có ai thành công người đó mới trở thành kẻ được Chúa lựa chọn (The Elect) và được ban thưởng dồi dào ân sủng Vì vậy, không phải ngẫu nhiên nhiều nhà nghiên cứu sau này đã có lí khi cho rằng giữa giáo lí Thanh giáo và học thuyết tư bản chủ nghĩa có sự gần gũi, liên hệ với nhau, bởi vì chúng đều là những học thuyết khuyến khích sự thành đạt thực tế của con người

Có thể nói phong trào cải cách tôn giáo đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong sinh hoạt văn hóa tinh thần của xã hội phương Tây thời đại Phục hưng Tuy những tiếng nói cải cách chưa triệt để và bản thân những nhà cải cách vẫn hoặc không đi đến cùng với quan điểm tôn giáo mới của mình (Martin Luther rơi vào thỏa hiệp) hoặc có phần cực đoan (Calvin khi chủ trương Tân giáo đã thể hiện tinh thần thiếu khoan dung đối với những người bị xem là “dị giáo” đối với kiểu tôn giáo của ông)…, nhưng chính những cải cách này sẽ góp phần làm không khí

xã hội trở nên cởi mở hơn, vì thực chất những quan điểm cải cách ấy trước hết là

sự phản ứng lại vai trò độc quyền của giáo hội La Mã Hơn nữa, với tinh thần linh động trong quan niệm về Chúa, về tôn giáo, những cải cách của Martin Luther, Jean Calvin… sẽ cho phép các nhà tư tưởng, nhà văn được trình bày một cách cởi mở những quan niệm khác nhau về Chúa Những kết quả có được từ những cải cách tôn giáo này sẽ trở thành những bài học quí giá cho các nhà tư tưởng, nhà chính trị và nhà văn các thế kỉ sau, đặc biệt là những bộ óc

vĩ nhân thế kỉ XVIII, họ sẽ tiếp thu chúng trong một bối cảnh lịch sử đặc biệt khi

xu hướng tư sản hóa trở thành một trào lưu mạnh mẽ và không thể đảo ngược

Nói về giả thuyết thiên văn học vĩ đại của Nikolaj Kopernik, Marx từng nói với đại ý: đó là cuộc cách mạng trên trời (với ý nghĩa làm thay đổi quan niệm

về vũ trụ), nó sẽ báo hiệu một cuộc cách mạng ở trần gian, đó là sự dấy lên một phong trào văn hóa mạnh mẽ, quyết liệt, diễn ra trên nhiều bình diện, từ khoa học, tôn giáo, triết học đến giáo dục và các bộ môn nghệ thuật (kiến trúc, hội họa, văn học ) Mẫu số chung của tất cả những bình diện hoạt động khác nhau

đó từ lâu đã được khẳng định một cách chắc chắn, đó là tinh thần nhân văn,

với vô số những biểu hiện cụ thể: tin và trân trọng con người và vẻ đẹp cuộc sống trần giới cùng khả năng vô tận của nó, xu hướng tách đời sống thế tục ra khỏi sự lệ thuộc thế giới thần thánh, là sự thăng hoa với những nhu cầu tự nhiên và niềm vui của sự hài hòa để đối lại với giáo điều kinh viện, là thái độ phê phán những thế lực cản trở sự phát triển những phẩm chất vốn có của con người, là sự hoài nghi những tín điều và nhận thức vô căn cứ … Tóm lại, “đó là toàn bộ những quan điểm đạo đức, chính trị bắt nguồn không phải từ cái gì siêu nhiên kì ảo, từ những nguyên lí ngoài đời sống nhân loại, mà từ con người tồn tại thực tế trên mặt đất với những nhu cầu, những khả năng trần thế và hiện thực của nó, và những nhu cầu, những khả năng ấy đòi hỏi phải được phát triển đầy đủ, phải được thỏa mãn…” [45, tr 58] Những khía cạnh khác nhau

ấy chúng ta có thể bắt gặp trong bất kì tác phẩm văn học nào của thời đại Phục hưng: Thần khúc của Dante, thơ tình của Pétrarque và Pierre Ronsard…, truyện

kể của Boccaccio và Marguerite de Navarre, tiểu thuyết của F Rabelais, Cervantès…, kịch của William Shakespeare, tiểu luận của Montaigne…

“Chủ nghĩa nhân văn là một cách sống hơn là một học thuyết” [17, tr 98] Những tri thức có được từ thời Phục hưng, qua sự bồi đắp của thế kỉ XVII, sẽ được trở lại ở một trình độ và tính chất mới trong thời đại Khai sáng thế kỉ XVIII Trong tính liên tục của lịch sử, những dữ kiện văn hóa đã có, đặc biệt là những dữ kiện mang tinh thần đổi mới và thấm đẫm chất nhân văn đã làm nên tính chất tiền Khai sáng của một thời kì lịch sử kéo dài từ thế kỉ XV đến trước thế

kỉ XVIII

1.1.2 Đến thời đại Khai sáng: một tổng thể văn hóa mới

Những chuyển động của lịch sử, những kinh nghiệm văn hóa mà người phương Tây tích lũy được qua một quãng thời gian dài ba thế kỉ, từ thế kỉ XV đến thế kỉ XVII, dường như đã đủ đầy, để bước sang thế kỉ XVIII làm bùng

phát một phong trào mới, vừa là phong trào tư tưởng văn hóa, vừa là phong trào tranh đấu trên hầu hết các bình diện, để từ đó phương Tây bước đến ngưỡng cửa của thời cận - hiện đại Phong trào ấy được mệnh danh là phong trào Khai sáng,

bà mẹ của cách mạng tư sản

Tuy nhiên, thuật ngữ “Khai sáng” cũng có một hàm nghĩa khá linh động Trước hết và thông thường, thuật ngữ ấy được hiểu là một khái niệm chỉ thời gian, tức là chỉ một thời đại lịch sử đêm trước của phong trào đấu tranh của tư sản và cách mạng tư sản Với nghĩa này, thời đại Khai sáng đồng nghĩa với thế kỉ XVIII, thế kỉ diễn ra tranh đấu vô cùng sôi nổi và quyết liệt giữa các thế lực xã hội, mà trước hết là tư sản và phong kiến quí tộc để đưa lịch sử phương Tây và châu Âu sang một thời đại lịch sử mới, chấm dứt sự thống trị của chính thể chuyên chế, thay thế bằng nhà nước Cộng hòa (như nước Pháp), hoặc chính thể Quân chủ lập hiến (như nước Anh, ở đó tuy vẫn tồn tại vai trò của hoàng gia nhưng vua không còn vị trí “con trời” nữa, mà dưới vua còn có chính phủ và nghị viện), chính thể dân chủ Mỹ…, những hình thức xã hội mà ở đó quyền lực tư sản càng ngày càng có vai trò quan trọng trong việc kiến tạo xã hội mới hiện đại Với nghĩa này, những cụm từ “thời đại Khai sáng”, “thế kỉ XVIII” hay “thế kỉ Ánh sáng” (siècle des lumières) là đồng nghĩa với nhau

Nhưng thuật ngữ “Khai sáng” hay “Ánh sáng” còn được hiểu theo một nghĩa khác, không phải một thời đại lịch sử, mà là tinh thần của thời đại lịch sử ấy Nếu xét trong tiến trình lịch sử văn hóa của nhân loại, thuật ngữ “Khai sáng” dùng để chỉ một “phong trào tư tưởng sâu rộng, hầu như bao trùm tất cả các nước châu Âu [thực ra là Âu – Mỹ] Các nhà Khai sáng đấu tranh vì thắng lợi của vương quốc trí tuệ, trên cơ sở tự do chính trị, bình quyền và thoát khỏi những định kiến hẹp hòi… Ánh sáng tự nhiên của trí tuệ là phương pháp cơ bản và độc lập với sự cuồng tín tôn giáo, để nhận thức thế giới, hoàn thiện xã hội và đời sống xã hội…” [15, tr 408] Hiểu theo nghĩa này thì, xét về mặt hình thức, thuật ngữ “Khai sáng” (The Enlightenment) rất gần với thuật ngữ “Phục hưng” (The Renaissance), một thuật ngữ gắn liền với lịch sử phương Tây thế kỉ XV - XVI Sự gần gũi của hai thuật ngữ ở chỗ, chúng không chỉ là khái niệm dùng để chỉ một thời đại lịch sử mà còn chỉ một phong trào văn hóa, tư tưởng sâu rộng của người phương Tây, chỉ khác nhau là trong khi một bên nhấn mạnh vào việc tôn vinh vẻ đẹp trần giới và xu hướng tách rời thế giới thế tục ra khỏi sự lệ thuộc thế giới thần thánh vốn đi liền với lịch sử trung đại mười thế kỉ thì một

bên khác lại nhấn mạnh tinh thần duy lí, tư duy khoa học, đề cao khả năng của con người tự do, phê phán những bất hợp lí cản trở sự tiến bộ và những giá trị nhân văn trong đời sống và của con người Hiểu “Khai sáng” với tư cách một “phong trào tư tưởng” thì cũng có nghĩa nó không chỉ thuộc vào thế kỉ XVIII, mà có thể

“tràn ra” khỏi cái khung thời gian lịch sử ấy, vấn đề là sự duy trì tinh thần

đề cao lí tính, trọng khoa học và tiến bộ, nêu cao tinh thần giải phóng khỏi

sự lệ thuộc uy quyền của chủ nghĩa chuyên chế trong đời sống chính trị xã hội cũng như trong đời sống tư tưởng văn hóa phương Tây

Thời đại Khai sáng về phương diện đặc trưng tư duy còn được gọi là

“thời đại lí tính” (The Age of reason), với hàm nghĩa rằng mọi nhận thức, phân tích và diễn giải đều cơ bản dựa trên tinh thần tôn trọng tính hợp lí, trọng lẽ phải, và tinh thần duy lí phải là kim chỉ nam cho mọi suy tư và hành động Hégel từng nói về thế kỉ XVIII, rằng “đó là thế kỉ người ta dùng đầu để đứng” Với tư cách là một hình thức tư duy, tư duy duy lí nhấn mạnh tính rạch ròi, khúc chiết, tường minh, tôn trọng lí tính và tính có thật của đời sống Và vì vậy, thời đại Khai sáng là thời đại tôn trọng tính chân thật, khoa học, hợp lí, vị tư sản và

vị tiến bộ

Jules Michelet (1798 – 1874) khi nói về thời đại Khai sáng đã quả quyết:

“Đại thế kỉ, tôi muốn nói thế kỉ XVIII” Câu nói đó của nhà sử học Pháp lừng danh

của thế kỉ XIX khác với câu nói đầy vẻ kiêu hãnh và có phần ngạo mạn của

vị vua vĩ đại của nước Pháp thế kỉ XVII Louis XIV khi ông nói về thế kỉ

XVII, coi đó là “đại thế kỉ” (Le grand siècle) và tự xem mình là “vua mặt trời”

(Le roi du soleil) của nước Đại Pháp, thậm chí ông còn đồng nhất mình và dân tộc Pháp Khác biệt ở đây là: lời nói của J Michelet là một nhận xét, diễn giải

khách quan của một nhà sử học, tác giả của bộ sách đồ sộ “Lịch sử nước

Pháp”, còn lời của Louis XIV là lời của một cá nhân tự nói về mình theo lối

“tự ngã thượng tôn” khi ông ý thức rất rõ rằng ông chính là một phần của lịch sử thế kỉ XVII, người có công quan trọng khẳng định sự cường thịnh của nền quân chủ chuyên chế, một thực thể chính trị có lúc từng “đóng vai trò là trung tâm của văn minh”, dẫn dắt nước Pháp trở thành một thế lực ở châu Âu

và đưa thủ đô Paris trở thành kinh thành của ánh sáng, cũng như đưa tiếng Pháp trở thành một thứ tiếng của một nền văn hóa cao, được nể trọng ở hầu hết các nước châu Âu Từ thực tiễn lịch sử xã hội và lịch sử văn hóa tư tưởng, định nghĩa “Đại thế kỉ” của Michelet cho thế kỉ XVIII hàm ý nhấn mạnh những biến

động, những thay đổi lớn lao và toàn diện trên nhiều lĩnh vực về chính trị xã hội, văn hóa tư tưởng, khoa học và giáo dục…, ở đó phương Tây chuyển mình từ phương Tây phong kiến thành phương Tây tư sản

Về phương diện chính trị - xã hội: Từ cuối thế kỉ XVII và đầu thế kỉ

XVIII ở phương Tây, sau một thế kỉ khá yên bình trong thế cân bằng thỏa hiệp về chính trị giữa quí tộc phong kiến và tư sản, ở nhiều quốc gia đã bắt đầu có những dấu hiệu về một sự khủng hoảng (riêng ở Anh thế cân bằng này tuy bị phá vỡ bởi cuộc cách mạng vẻ vang năm 1688, nhưng sau đó không lâu thế cân bằng lại tái lập, tất nhiên có thêm những đặc điểm mới, và vẫn tiếp tục duy trì cho đến đầu thế kỉ XIX, năm 1832) Những thắng lợi về phương diện vật chất mà các quốc gia phương Tây thu lượm được kể từ khi người ta biết quí trọng hơn những giá trị vật chất, đời sống thực tiễn và bắt đầu xu hướng tách cuộc sống thế tục ra khỏi cuộc sống thánh thần của thời đại Phục hưng đã làm cho đẳng cấp thứ ba trong xã hội, trong đó tiên phong là tầng lớp tư sản đã ý thức một cách đầy đủ hơn về vai trò chủ thể lịch sử của mình với

tư cách là tầng lớp đang lên Chính họ cũng ý thức được sự chật chội của cái

áo khoác trật tự quân chủ truyền thống đang cản trở bước đi về phía trước của tầng lớp xã hội đông đảo này Họ lạc quan hơn về khả năng thực tế của con người, đồng thời cũng ý thức được đâu là thế lực cản trở vai trò chủ thể lịch

sử ấy của chính họ Chính vì thế, khác với tiếng nói tranh đấu của thời đại Phục hưng, tiếng nói tranh đấu trong thế kỉ Ánh sáng không chỉ dừng trên bình diện quan niệm mà còn được đẩy đi xa hơn – tranh đấu cả trên bình diện chính trị, tức là tầng lớp tư sản hướng đến việc tiến hành những cuộc cách mạng xã hội để giành giật quyền dẫn dắt lịch sử Ở Pháp, sự tàn mùa mùa của vương triều Louis XIV bắt đầu với sự kiện nhà vua hủy bỏ chính sách trọng thương của Colbert (năm 1683), sau đó triều đại “Vua mặt trời” càng ngày càng tỏ rõ tính chuyên chế và độc đoán của mình, đẩy đẳng cấp ba vào tình thế đối lập gay gắt với vương quyền và giới tăng lữ Sau khi Louis XIV băng hà (1715), nước Pháp bước vào một thời kì lịch sử tranh đấu cực kì quyết liệt Do Louis XV còn quá trẻ để gánh vác việc triều chính nên phụ chính là hoàng thân Philippe d’Orléans tạm thời nắm quyền điều hành đất nước Không những không cứu vãn được uy quyền của vương triều, trước sự bất lực của nhà vua, đời sống xã hội nước Pháp ngày một tồi tệ: tầng lớp quí tộc lộng quyền, sự phản ứng của các tầng lớp dân chúng ngày một dâng cao vì sưu thuế, chiến tranh bảy năm với Anh

quốc (1756 – 1763) làm nước Pháp kiệt quệ… Louis XVI, vị vua lên ngôi năm

1774, mặc dù đã nêu ra nhiều dự án cải cách xã hội nhưng mọi thứ dường như

đã quá muộn, không đối lại được với đà suy thoái xã hội và sự hư hỏng không thể cứu vãn của giới quí tộc Dù có tới 97% dân số nước Pháp thuộc đẳng cấp thứ ba, bao gồm từ người nghèo đến những nhà tư sản, tuy nhiên họ hầu như không có quyền lợi chính trị gì, thực tế đó càng đào sâu hố ngăn cách giữa đẳng cấp ba với giới tăng lữ và quí tộc Sự lựa chọn hướng đi của lịch sử nước Pháp dường như không thể khác được nữa Những mâu thuẫn xã hội tích

tụ từ lâu đã khiến cho tầng lớp tư sản đang lên và đại đa số người lao động tập hợp thành một lực lượng tranh đấu mạnh mẽ Đỉnh cao của phong trào đấu tranh trên bình diện chính trị này chính là sự bùng nổ và thành công của Đại cách mạng tư sản 1789 – 1793, mà tiêu biểu là sự kiện đánh chiếm ngục Bastille – biểu tượng cho quyền lực chuyên chế - ngày 14.7.1789, chấm dứt sự thống trị của vương triều phong kiến trong nhiều thế kỉ và lập nên nền Cộng hòa thứ nhất

Thế kỉ XVIII ở châu Âu được mệnh danh là thế kỉ của cách mạng Pháp Có thể nói như thế, bởi đại cách mạng tư sản 1789 – 1793 là cuộc cách mạng tiêu biểu nhất cho xu hướng tư sản hóa của châu Âu và cũng là cuộc cách mạng điển hình của một quốc gia chuyển từ nhà nước phong kiến với tính chất chuyên chế điển hình sang hình thức nhà nước cộng hòa tư sản điển hình Nói đó là tiêu biểu còn vì nhìn vào những gì diễn ra trên đất Pháp thế kỉ XVIII, những gì mà cách mạng tư sản Pháp đã làm được, chúng ta có thể hình dung tinh thần chung của các quốc gia phương Tây trong thế kỉ đầy biến động này Trước khi cách mạng Pháp

nổ ra, người Mỹ cũng tiến hành cuộc cách mạng dân tộc tư sản (1776), đưa nước

Mỹ thoát ra khỏi sự thống trị của đế quốc châu Âu, cụ thể là đế quốc Anh Sớm hơn nữa, trong thế kỉ XVII, tuy người Anh không tiến hành một cuộc cách mạng quyết liệt như người Pháp, nhưng họ đã làm cuộc “cách mạng vẻ vang”, hay còn gọi là “cuộc cách mạng không đổ máu” năm 1688, để đưa lịch sử chính trị nước Anh sang một thời kì khác, với mô hình chế độ chính trị là nền quân chủ lập hiến, ở đó “chế độ con trời và quân chủ chuyên chế hoàn toàn bị xóa bỏ; và cũng kể từ đây Anh quốc đi vào một giai đoạn chính trị mới – quyền cai trị tối thượng thuộc về đại diện của quốc dân” [32, tr 252] Chung quanh thời điểm xảy ra cuộc cách mạng vẻ vang, đời sống xã hội nước Anh có nhiều

sự kiện lớn có tác động sâu sắc đến sinh hoạt tinh thần của người Anh trong thời gian sau đó: năm 1667 nhà vua James II ra Tuyên ngôn bao dung tôn giáo, nêu

vấn đề tự do lương tâm; năm 1669 Nghị viện thông qua Tuyên ngôn nhân quyền (Bill of Rights)… Như vậy, mặc dù với danh nghĩa là nền quân chủ nhưng với những thay đổi trên, Anh quốc từ đây thực sự đã tiên phong tham dự vào khuynh hướng tư sản hóa của phương Tây và châu Âu một cách mạnh mẽ Ngay ở nước Đức, một quốc gia cực kì lạc hậu và phân tán về mặt chính trị (Marx đã gọi tình trạng đó là “sự cùng khổ Đức”), một nước Phổ cũ tồn tại hàng trăm tiểu công quốc, một đất nước mà khi cách mạng Pháp đã thành công thì triển vọng có một cuộc cách mạng như cách mạng Pháp ở Đức là quá xa vời, thì người Đức vẫn đồng vọng với trào lưu chung của lịch sử phương Tây ở tinh thần tranh đấu cho một nước Đức mới thống nhất và tiến bộ Nhìn chung, tinh thần tranh đấu – tranh đấu để thay đổi và kiến trúc xã hội hiện đại - là tinh thần cơ bản và phổ biến nhất trong thời đại Khai sáng, và tinh thần ấy diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống Cách mạng vẻ vang ở Anh, cách mạng dân tộc – tư sản Mỹ, cách mạng nhân quyền và dân quyền ở Pháp, phong trào “Bão táp và xung kích” ở Đức… xứng đáng được xem như là những biểu tượng sinh động cho một thế kỉ tranh đấu sôi

nổi và quyết liệt ở phương Tây

Trên bình diện văn hóa - tư tưởng: Thực tế lịch sử đã cho thấy, dù ở trình

độ lịch sử - xã hội khác nhau nhưng hầu hết các quốc gia châu Âu, trước hết là phương Tây, đều bị cuốn vào một xu hướng lịch sử đã trở thành mẫu số chung

cho quá trình tiến hóa lịch sử ở khu vực rộng lớn của châu lục này: xu hướng tư

sản hóa Và hầu như trong suốt thế kỉ Khai sáng này, mọi động thái chính trị xã

hội, những sự chuyển hướng về sinh hoạt văn hóa tư tưởng cũng không vượt ra khỏi những đặc tính có khả năng “điều kiện hóa” mọi hoạt động của thời đại Những sự chuẩn bị các dữ kiện cho bước đi này của lịch sử đã bắt đầu từ thời đại Phục hưng (như đã trình bày) đến thế kỉ XVIII coi như đã bước vào trình độ chín muồi, và chính sự chín muồi của các dữ kiện lịch sử, chính trị, văn hóa tư tưởng đó đã quyết định những thành quả của thế kỉ, trong đó có những thành quả trong lĩnh vực văn học

“Khai sáng” là mở mang nhận thức cho con người, là làm cho con người được thức tỉnh lương tri thông qua việc tiếp xúc với khoa học, giáo dục, văn học

và những tư tưởng mới… phù hợp với tinh thần đang lên của giai cấp tư sản – chủ thể mới của lịch sử Đến lúc này người phương Tây đã thực sự nồng nhiệt đón nhận ánh sáng của lí trí, coi đó là điểm hội tụ của vương quốc trí tuệ để dẫn dắt mọi hoạt động của con người Từ cái gốc coi trọng lí trí đó, thế

kỉ XVIII trở thành thế kỉ mà mọi thứ cần phải được xới tung lên để hướng đến tìm kiếm một sự hợp lí tối đa, hòng có thể thỏa mãn con người ở tất cả các phương diện, từ phương diện vĩ mô là thể chế chính trị (đã nói ở trên), đến những phương diện cụ thể của đời sống như tình cảm, đạo đức, triết học, khoa học, tôn giáo… “Thời đại Khai sáng tin vào uy thế phổ quát của lí trí và khả năng của nó trong việc tri nhận và giải thích sự vật” [1, tr 282]

- Đã có sự phổ biến những quan niệm triết học mới Từ thời đại Phục hưng trở

đi, những câu hỏi về con người – con người là gì, cái cốt lõi của chủ nghĩa nhân

văn cổ điển - trở thành nỗi bận tâm chung của giới học thức, từ các triết gia đến các nhà khoa học, nhà văn, thậm chí cả các nhà thần học Con người là gì trong trời đất? Khả năng của con người như thế nào? Số phận con người ra sao trước

vũ trụ và cái chết… dường như không ai không đặt ra và tham vọng lí giải theo những cách khác nhau Người ta nói thế kỉ XVIII là thế kỉ của các triết gia (siècle des philosophes) chính là vì vậy Tất nhiên, cũng có một điều cần làm rõ: trong một thế kỉ cụ thể (thế kỉ XVIII), khái niệm “triết gia” cũng được hiểu hết sức linh động và rộng rãi: “nhà triết học theo nghĩa riêng của thế kỉ XVIII không phải là một nhà thông thái suy tưởng về thế giới mà là một chiến sĩ chống lại tất cả những gì là phi lí” [Hoàng Nhân, Lịch sử văn học phương Tây, T1, tr 434-435]

“Nhà triết học là một người hành động tất cả bằng lí tính” [Hoàng Nhân, sđd, tr 435] Hiểu theo nghĩa ấy, triết gia không chỉ là những người lập thuyết, mà còn là những người bằng những hình thức và phương tiện phát ngôn riêng của mình

họ nói lên suy tư của họ về con người, về bản chất hiện thực, về chế độ chính trị xã hội, về những vấn đề quan hệ con người với đạo lí và tôn giáo, về mơ ước kiến tạo hình mẫu xã hội mới… theo lí tưởng của thời đại Khai sáng

Thực ra, về phương diện suy tư triết học, suốt trong hai thế kỉ XVI và XVII, đó đây những vấn đề liên quan tới vận mệnh con người đã được nhiều tác giả trước thế kỉ XVIII đề cập, nhất là các nhà tư tưởng Pháp, như Michel Eyquem de Montaigne với các tập “Tiểu luận” (Essais), Blaise Pascal (1632-1662) với cuốn sách ghi chép mang tên “Tư tưởng” (Pensées), hay René Descartes (1596-1650) với “Luận về phương pháp” (Discours de la méthode) và

“Luận về sự đam mê” (Traité des passions) … Tuy mỗi người có cách nhìn, thái độ

và sự luận giải khác nhau, nhưng tư tưởng của những triết gia ấy đều góp phần vào việc làm nên tính liên tục của mạch suy tư về con người, và thực tế là những ý tưởng sáng chói của họ về con người, một cách rất khách quan, đã có

ý nghĩa chuẩn bị cho những tư tưởng mới trong những thời đại tiếp theo, trong đó

có thời đại Khai sáng

Montaigne (1533-1592) được nhắc đến với nhiều tư cách: nhà nhân văn chủ nghĩa, triết gia và là nhà văn quan trọng của thời đại Phục hưng Ông không viết nhiều, nhưng chỉ cần với 107 chương trong các tập tiểu luận với vô số chủ

đề khác nhau, từ “về nỗi buồn” (De la tristesse), “về sự nhàn rỗi” (De l’oisiveté), “về tình bạn” (De l’amitié), “về sự vô nghĩa của lời nói” (De la vanité des paroles)… trong chương I; “về ý thức” (De la conscience), “về sách” (des livres), “về sự tự do của ý thức” (De la liberté de la conscience), “về đức hạnh” (De la vertu), “về tính hung bạo” (De la cruauté)… trong chương II, đến “những vần thơ của Virgile” (Sur des vers de Virgile), “về sự phù phiếm” (De la vanité),

“về sự từng trải” (De l’experience)…trong chương III, Montaigne đã chứng tỏ ông vừa là con người của thời đại mình, vừa dự cảm được vô số điều mà chúng

sẽ trở lại trong sự quan tâm của các nhà tư tưởng, nhà văn trong các thế kỉ tương lai Trong khi bàn luận tới quá nhiều chuyện nhưng ông lại nhẹ nhàng nói với độc giả của ông trong lời gửi độc giả (Au lecteur) rằng “hỡi độc giả, tôi chính là đề tài cho cuốn sách của tôi” (Lecteur, je suis moy-mesmes la matière

de mon livre) [Montaigne, Essais, Bibliothèque de la Pléiade, p 25] Chính sự tản mạn về chủ đề xoay quanh đề tài duy nhất là chính ông tự nó đã là một tiên báo sáng chói của nhận thức về con người, ở đó ta nhận ra con người không phải và không bao giờ là một thực thể khô cứng, tĩnh tại, mà là hình ảnh một “con người di động, đa phức”, ở đó nó diễn tả “một thế giới vô thường…, cho thấy một con người khiêm tốn đang trên con đường đi tìm bản lai diện mục của mình và kể lại bao chuyện bể dâu của đời” [17, tr 143] Đó là sự tiên báo cho bước đường phiêu lưu của tư tưởng trong sự nhận thức về bản thể mà mấy thế kỉ sau những nhà tư tưởng, những nghệ sĩ thuộc trào lưu hiện đại và hậu hiện đại sẽ trở lại, còn trong phạm vi thời đại của mình Montaigne đã cho thấy mọi sự áp đặt có tính tiên định, xác quyết về con người chỉ là một ảo tưởng, vì con người tự nó đã là một thế giới vô cùng phong phú và tinh vi, chỉ có nó mới hiểu chính nó (thậm chí cũng khó lòng hiểu hết!), và cũng chỉ có nó mới chứng minh được nó Đó là một cái nhìn vô cùng nhân văn về con người, một cái nhìn mang tính đại diện cho một thời đại mà ở đó con người được tôn vinh, được chính con người ý thức một cách sâu sắc Hãy đi tìm niềm vui và giá trị từ chính mình và cuộc đời sinh động đã trở thành tư tưởng quán xuyến tinh thần

của thời đại Phục hưng Trong văn xuôi, với “Gargantua và Pantagruel” của Franc,ois Rabelais, tư tưởng ấy cũng đã được thể hiện trong chính lời giải thích của nữ tu sĩ Bacbuc với Pantagruel trên đường anh ta đi tìm lời phán bảo của chiếc chai thần ở xứ sở Lanternois: “Các người hãy tự thể hiện sự nghiệp của bản thân các người!” (Soyez vous – mêmes interprètes de votre entreprise!) Và mở rộng ra, trong lĩnh vực thơ, niềm tin yêu cuộc sống trần gian và thực tế tươi rói sắc màu đã tạo nên những vần thơ tình diễn tả thứ tình yêu bồng bột, sôi nổi, đầy tính mời gọi của Pétrarque, hay của Pierre Ronsard (Trong bài thơ “Gửi Hélene”, P Ronsard đã từng viết: [Em] hãy hưởng thụ đi, đừng đợi tới ngày mai, [Em] hãy hái ngay những đóa hoa hồng của cuộc đời / Vivez si m’en croyez, n’attendez à demain; Cueillez dès aujourd’hui, les roses de la vie!)

Sau Montaigne là các nhà tư tưởng lớn như Blaise Pascal, René Descartes, dù mỗi người có quan niệm và lí giải về con người khác nhau nhưng những tác phẩm của họ đều có ý nghĩa như là những trầm tư vô cùng sâu sắc

về con người, về thân phận và về khả năng của họ Với Pascal, dù say mê giải pháp Tôn giáo và có phần yếm thế, hơn nữa ông “đặc biệt nhấn mạnh về

sự bất lực của con người trong việc tìm hiểu chính tồn sinh của mình: sự huyền nhiệm về nguồn gốc, về sự vô cùng của không thời gian, về Thượng đế” [17, tr 216], tức những băn khoăn siêu hình về số phận đau khổ của con người, vấn đề mà triết học và văn học thế kỉ XX, nhất là chủ nghĩa hiện sinh nêu thành vấn đề quán xuyến…, nhưng con người trong tính chất hồn nhiên nhất của nó vẫn được ông trang trọng vinh danh Một cách hết sức độc đáo và thú

vị, Pascal đã định nghĩa con người trong một hình ảnh cao quí và thi vị “cây sậy có tư tưởng”, một hình ảnh đã trở thành rất quen thuộc và sẽ nhiều lần trở lại trong triết học và văn học ở các thế kỉ sau với những dạng thức biểu hiện khác nhau trong những suy tư về con người: “Người chỉ là cây sậy, yếu nhất trong trời đất, nhưng là một cây sậy có tư tưởng Không cần phải cả vũ trụ gia công mới

đè bẹp được người; một làn hơi, một giọt nước cũng đủ để giết chết người Nhưng dù vũ trụ có đè bẹp con người, người cũng vẫn cao quí hơn cái đã giết mình, vì người biết mình chết, còn ưu thế của vũ trụ đối với người, vũ trụ đâu có biết” [60, tr 296]

Cùng trong thế kỉ XVII, trong khi Pascal tôn vinh tôn giáo và giải pháp tôn giáo trong việc khắc phục những bất hạnh có tính bản thể của con người và nhìn thấy khía cạnh “cao quí” của con người trong tồn sinh nhọc nhằn, thì

René Descartes lại tư duy về con người theo một hướng khác có phần xác quyết và gần gũi hơn với những vấn đề đang đặt ra của hiện thực lúc bấy giờ Tiếp thu tư tưởng hoài nghi từ Montaigne, Descartes tôn vinh con người lí tính, xem lí tính là chân lí tối thượng của nhận thức, một thứ tri thức không có khả năng lừa dối Với R Descartes, hoài nghi phải là cái khởi đầu, là nguyên tắc số một của nhận thức, chỉ như thế mới tránh được thiên kiến; hoài nghi cùng với thực tế quan sát được sẽ giúp con người vượt ra được khỏi cái khuôn khổ nhận thức giáo điều Mệnh đề nổi tiếng trong “Luận về phương pháp” (Discours de la méthode) “tôi tư duy, vậy thì tôi tồn tại / tôi có thật” (Je pense, donc je suis) và tinh thần chung của cuốn sách đã đưa tên tuổi Descartes trở thành người thống trị trí tuệ đương thời, người tiền bối trực tiếp

vĩ đại của tinh thần thế kỉ Khai sáng, và tư tưởng của ông trở thành thù nghịch với triết học kinh viện và quyền uy của giáo hội Mặt khác, với tư cách là một nhà khoa học uyên bác (ông quan tâm nhiều tới toán học và vật lí), R Descartes đã nêu lên những qui tắc (3 qui tắc) của nhận thức, trong đó ông đặc biệt nhấn mạnh tới vai trò của sự thực khả tín Với ông, “Trước tiên là không bao giờ thừa nhận một sự vật gì là thực, nếu tôi không biết hiển nhiên / rõ ràng sự vật ấy là thực, nghĩa là [phải] cẩn thận tránh hấp tấp cùng thiên kiến,

và trong phán đoán không bao hàm thêm một điều gì nếu điều ấy không hiện ra

ở trí óc tôi một cách quá rõ ràng, quá minh bạch đến nỗi tôi không còn một lí

do nào để nghi ngờ” (Le premier était de ne recevoir jamais aucune chose pour vraie que je ne la connusse évidemment être telle; c’est-à-dire d’éviter soigneusement la précipitation et la prévention; et de ne comprendre rien de plus en mes jugements que ce qui se présenterait si clairement et si distinctement

à mon esprit que je n’eusse aucune occasion de le mettre en doute) [18, p.137]

Nhắc lại một ít thành tựu trên lĩnh vực tư tưởng, trước hết là tư tưởng triết học như vậy để thấy rằng quá trình tư tưởng ở mỗi thời đại vừa có sự đổi mới, vừa là sự nối tiếp những sự chuẩn bị từ các thế kỉ trước, và đây là những

sự chuẩn bị trong suốt những thế kỉ tiền Khai sáng Những quan điểm của Montaigne, Pascal hay Descartes có thể khác nhau xuất phát từ lí do thời đại hay lí do cá nhân (Montaigne sống trong thời đại tôn giáo có sự khủng hoảng nên tư tưởng của ông nặng tinh thần hoài nghi và bất quyết; Pascal sớm khắc khoải siêu hình về bản thể nhân loại nên tìm đến tôn giáo như giải

pháp khả dĩ cứu chuộc con người ra khỏi nỗi đau tồn sinh; Descartes đề cao tinh thần duy lí…), nhưng những nhà tư tưởng trên đều có những điểm chung: ưu

tư về con người, về thân phận cũng như năng lực cao quí của nó Một điều đặc biệt thú vị là: không chỉ những tác giả trên mà hầu hết các nhà tư tưởng (triết gia) trong thời đại này họ đều vừa là nhà tư tưởng với những trầm tư hết sức sâu sắc về những vấn đề con người và đời sống mà họ còn là những bộ óc vô cùng uyên bác về nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau (Pascal, Descartes là những thiên tài trong lĩnh vực toán học và vật lí, John Locke vừa là là người chủ trương thuyết Con người tự nhiên, vừa là nhà tâm lí học, giáo dục và kinh

tế học…) Chính đặc điểm sự quảng bác tri thức (vừa khoa học tự nhiên, vừa khoa học xã hội, vừa là vấn đề tâm linh, tôn giáo) của các nhà tư tưởng

đã chi phối tư duy của họ rất nhiều Những hiểu biết của họ về vũ trụ, về giới

tự nhiên… đã khiến họ chú trọng hơn tới kinh nghiệm cảm giác và những sự kiện, hiện tượng thuộc phạm vi đời sống thực tế Và đó cũng chính là những yếu tố cốt lõi góp phần làm nên tinh thần nhân văn mới, đặc biệt là sự nhấn mạnh tinh thần duy lí, tức là trọng lí tính, trọng tính có thực của đời sống, trọng

sự khúc chiết và tường minh trong lĩnh hội tri thức và tư duy, trọng tinh thần tự do… trong quan niệm của các nhà tư tưởng và văn hóa của thế kỉ XVIII, trong đó bao hàm cả các nhà văn Ngoài những tư tưởng của những bộ

óc vĩ đại nói trên, suốt từ thế kỉ XV cho tới thế kỉ XVII còn nhiều nhà tư tưởng khác nữa (Mirandola, Bruno, Spinoza, Martin Luther, Calvin, Francis Bacon…), mà những cống hiến của họ trong hành trình tiến hóa của tư tưởng phương Tây đã khiến họ trở thành những tiền bối vĩ đại và trực tiếp của những bộ óc tiên phong trong việc dẫn dắt lịch sử thời đại Khai sáng Tìm trong tư tưởng của các triết gia, các nhà văn lớn của thời đại Khai sáng được thể hiện trong các công trình triết học hoặc những sáng tác văn học của các tác giả như John Locke, Jonathan Swift, Daniel Defoe (của Anh), Montesquieu, Jean Jacques Rousseau, Denis Diderot, Voltaire, Buffon (của Pháp), Gotthold Ephraim Lessing, Friedrich Schiller, Johann Wolfgang Goethe (của Đức), hay Benjamin Franklin (của Mỹ)… ta đều thấy ở đó ít nhiều có một sự nối kết, liền mạch với tư tưởng của những người đã có công đặt nền móng cho đại lộ mới của lịch sử chính trị xã hội và lịch sử tư tưởng của các quốc gia phương Tây trên con đường bước vào thời hiện đại

Thế kỉ XVIII được mệnh danh là thế kỉ Ánh sáng (siècle des lumières) Đó

là những luồng ánh sáng của triết học, khoa học và những quan điểm mới về chính trị, xã hội, đạo đức, tôn giáo phù hợp với chiều hướng và triển vọng của lịch sử sẽ dọi sáng đầu óc và cảm xúc của con người Và như đã nói, trong phạm vi thế kỉ đêm trước cách mạng tư sản và của thời đại tư sản hóa, triết gia không chỉ là những người suy tưởng, lập thuyết, mà còn là những người bằng hoạt động phong phú của mình (trên nhiều lĩnh vực), họ tham gia vào việc khẳng định những giá trị mới và chiều hướng tiến bộ của thời đại, phê phán và đả phá tất

cả những phi lí của đời sống “Mỗi thế kỉ có đặc điểm về đời sống tinh thần của nó: đời sống của thế kỉ chúng ta là tự do” [Diderot viết trong thư gửi Dashoff, dẫn theo Hoàng Nhân, sđd, tr 435] Tôn trọng lí tính, sự tự do, tinh thần phản kháng, vị tư sản, ý thức kiến tạo cái mới hợp lí về mặt xã hội và đạo đức… trở thành những khái niệm quan trọng làm nên cốt lõi đời sống tinh thần của một thời đại chuyển mình vĩ đại của phương Tây và châu Âu

“Trào lưu này (Khai sáng) phản ánh nguyện vọng của tầng lớp tư sản tiến

bộ đòi giải phóng tư tưởng, chống lại Công giáo và phong kiến Nó kế tục tinh thần chủ nghĩa nhân văn cổ đại Hi Lạp – La Mã và tư tưởng thời cải cách tôn giáo và Phục hưng văn nghệ, mở đường cho cách mạng tư sản” [15,

tr 561] Và cũng chính vì thế, trong lĩnh vực văn học, lực lượng sáng tác cũng hết sức đặc biệt Như ở Pháp chẳng hạn, trong khi hầu hết các tác gia của trào lưu cổ điển chủ nghĩa trong thế kỉ XVII (như Franc,ois de Malherbe, Pierre Corneille, Nicolas Boileau- Despréaux, Jean de La Fontaine, Jean Racine…) đều xuất thân từ tầng lớp thượng lưu quí phái thì ngược lại, hầu hết các tên tuổi lớn của thế kỉ XVIII lại xuất thân từ tầng lớp tư sản, thương nhân, tiểu thủ công nghiệp (Voltaire con gia đình buôn vải, D Diderot sinh ra trong gia đình làm nghề sản xuất dao kéo, J J Rousseau có bố là thợ sửa đồng hồ…) Hoàn cảnh xuất thân ấy không những đưa họ dễ dàng hòa vào tiếng nói của đẳng cấp thứ ba, mà cuộc sống lao động còn làm cho họ hiểu rất rõ một điều rằng hạnh phúc của họ không phải là ân huệ của nhà vua và triều đình mà nó đến từ chính những nỗ lực hoạt động không mệt mỏi của con người Gắn với đời sống thực tế nhọc nhằn của đẳng cấp ba, với điều kiện hiểu biết vượt trội, họ không ngại ngần quăng mình vào nhịp tranh đấu chung của thời đại Cũng bởi vậy, các tên tuổi lớn trong thời đại Khai sáng không chỉ sắm một vai đơn nhất mà thường mỗi người thường được nhắc đến với nhiều tư cách khác nhau; ở họ, vai nhà văn xen lẫn vai nhà tư tưởng, nhà hoạt động chính trị, nhà khoa học,