Đặc điểm ngôn ngữ của tiêu đề trên trang nhất báo tuổi trẻ

Tạm bỏ qua các vấn đề về hình thức trình bày, một số nhà báo hiện nay vẫn đặt tiêu đề theo thói quen mà không chú ý tới việc làm sao để khai thác hết hiệu quả thông tin của chúng hay các

PHẠM THỊ THANH VY

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA TIÊU ĐỀ

TRÊN TRANG NHẤT BÁO TUỔI TRẺ

LUẬN VĂN THẠC SĨ

CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC

MÃ SỐ: 60.22.02.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG TRANG

Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2016

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được rất nhiều sự động viên, khuyến khích từ gia đình và bạn bè Thêm vào đó là những lời khuyên và sự chỉ dạy nhiệt tình từ các thầy cô trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh

Xin được thành kính tri ân PGS TS Nguyễn Thị Phương Trang, người hướng dẫn khoa học, đã tận tình chỉ dẫn, định hướng và thường xuyên nhắc nhở Xin đặc biệt cảm ơn ThS Phạm Thế Nhân đã hết lòng hỗ trợ phần thiết kế chương trình xử

lý dữ liệu Và cũng xin chân thành biết ơn quý thầy cô trong Hội đồng đã dành thời gian để đọc và góp ý cho luận văn này

TP Hồ Chí Minh, ngày 08 tháng 05 năm 2016

Tác giả

Phạm Thị Thanh Vy

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả nêu trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin chịu trách nhiệm khoa học và pháp lý về tất cả những nội dung tôi đã công bố trong luận văn này

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thanh Vy

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 2

LỜI CAM ĐOAN 3

MỤC LỤC 4

DANH MỤC HÌNH ẢNH 7

DANH MỤC BẢNG 8

MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu 9

2 Lịch sử nghiên cứu 10

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 16

3.1 Đối tượng nghiên cứu 16

3.2 Phạm vi nghiên cứu 17

4 Phương pháp nghiên cứu 17

5 Nguồn ngữ liệu 18

6 Đóng góp của luận văn 18

7 Cấu trúc luận văn 18

Chương 1: Tổng quan về tiêu đề và báo Tuổi Trẻ 20

1.1 Giới thiệu chung về tiêu đề 20

1.1.1 Khái niệm và thuật ngữ 20

1.1.2 Đặc điểm 22

1.1.3 Chức năng và yêu cầu 24

1.1.4 Các dạng và cấu trúc thường gặp 26

1.1.5 Những tiêu đề hay và tiêu đề mắc lỗi 31

1.1.6 Tiêu đề trên trang nhất 36

1.2 Giới thiệu chung về báo Tuổi Trẻ 38

1.2.1 Lược sử hình thành và phát triển 38

1.2.2 Nhật báo Tuổi Trẻ 39

1.3 Một số khái niệm Ngôn ngữ học có liên quan 41

1.3.1 Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn 42

1.3.2 Chơi chữ trong tiếng Việt 44

1.3.3 Các thành phần ngữ pháp 47

1.4 Tiểu kết 48

Chương 2: Đặc điểm ngữ nghĩa của tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ 50

2.1 Cách xác định nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của tiêu đề 50

2.2 Các thành phần nghĩa của tiêu đề Tuổi Trẻ 51

2.2.1 Tiêu đề thông tin 53

2.2.2 Tiêu đề gây chú ý 54

2.3 Các phương thức tạo nghĩa hàm ẩn 57

2.3.1 Các loại dấu câu 59

2.3.2 Các biện pháp chơi chữ 71

2.4 Tiểu kết 80

Chương 3: Đặc điểm cấu tạo của tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ 82

3.1 Độ dài của tiêu đề 83

3.2 Các dạng tiêu đề phân loại theo mục đích phát ngôn 88

3.2.1 Tiêu đề là câu tường thuật 89

3.2.2.Tiêu đề là câu nghi vấn 89

3.2.3 Tiêu đề là câu cầu khiến hoặc cảm thán 90

3.3 Cấu tạo ngữ pháp của tiêu đề 92

3.1 Tiêu đề là cụm từ 94

3.2 Tiêu đề là câu 99

3.4 Một số khuôn tiêu đề thường gặp 102

3.4.1.Tiêu đề nhấn mạnh phần đầu 105

3.4.2 Tiêu đề sử dụng đảo ngữ 108

3.4.3 Tiêu đề kiểu nguyên nhân - kết quả 110

3.5 Tiểu kết 113

KẾT LUẬN 115

TÀI LIỆU THAM KHẢO 122

PHỤ LỤC 126

1 Giao diện phần mềm xử lý dữ liệu 126

1.1 Màn hình chính 126

1.2 Giao diện nhập tiêu đề 126

1.3 Khai báo nội dung các tiêu chí 127

1.4 Phân loại theo tiêu chí 128

1.5 Các thống kê 128

2 Nguồn thu thập dữ liệu 130

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 2 1 Cách phân loại của Nguyễn Đức Dân về hiển ngôn và hàm ngôn 43

Hình 2 2 Thống kê và minh họa tỉ lệ thành phần cấu trúc nghĩa 51

Hình 2 3 Thống kê và minh họa phân loại tiêu đề theo Vũ Quang Hào 52

Hình 2 4 Thống kê và minh họa việc sử dụng các phương thức tạo nghĩa hàm ẩn 58 Hình 2 5 Thống kê và minh họa việc sử dụng các dấu câu 59

Hình 2 6 Thống kê và minh họa việc sử dụng các biện pháp chơi chữ 71

Hình 3 1 Thống kê và minh họa về độ dài các tiêu đề trang nhất 86

Hình 3 2 Thống kê và minh họa các chiều dài phổ biến của tiêu đề 87

Hình 3 3 Thống kê và minh họa các kiểu câu theo mục đích phát ngôn 88

Hình 3 4 Thống kê và minh họa cách sử dụng cấu trúc ngữ pháp 92

Hình 3 5 Thống kê và minh họa chi tiết cách sử dụng cấu trúc ngữ pháp 93

Hình 3 6 Nguyên tắc “Hình tháp lộn ngược” 102

Hình 3 7 Thống kê các loại khuôn được sử dụng 104

Hình 3 8 Thống kê loại khuôn nhấn mạnh phần đầu 104

DANH MỤC BẢNG

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

Xã hội càng phát triển thì nhu cầu trao đổi và cập nhật tin tức thuộc mọi lĩnh vực đời sống của con người càng cao Ai cũng muốn có thể nắm bắt các thông tin

về những điều đang diễn ra xung quanh mình một cách nhanh chóng và tiện lợi nhất Để làm được điều đó, báo chí là một trong những phương tiện hỗ trợ rất đắc lực

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, báo chí đang được số hóa ngày càng nhiều Tuy nhiên, vẫn có không ít người duy trì sở thích và thói quen đọc báo in Cầm một tờ báo trên tay, việc đầu tiên độc giả thường làm là nhìn qua một lượt các tiêu đề xuất hiện trên trang nhất Nếu gặp phải tiêu đề nào bắt mắt, họ có thể sẽ bắt đầu đọc bài báo chứa tiêu đề đó trước tiên

Vì tiêu đề (hay còn gọi là tít, đầu đề hoặc nhan đề) là nơi tiếp xúc đầu tiên với người đọc nên giữ vai trò rất quan trọng trong việc quyết định số phận của bài báo Đặt tiêu đề sai khiến độc giả hiểu nhầm nội dung bài viết cũng như quan điểm và thái độ của tác giả Đặt tiêu đề không hay khiến bài báo bị mất đi tính hấp dẫn Một tiêu đề dở có thể khiến một bài báo hay không được ai nhìn tới

Do giới hạn về kích thước, mỗi tờ báo trong mỗi kỳ chỉ có thể chọn những tiêu

đề có khả năng thu hút độc giả cao để đăng trên trang nhất Chúng không chỉ ảnh hưởng đến một vài bài cá biệt mà còn cả sự sống còn của một tòa soạn Bởi trong thời buổi bùng nổ thông tin như hiện nay, lắm khi người ta chỉ dựa vào việc nhìn lướt qua các tiêu đề trên trang nhất để quyết định có nên mua một tờ báo hay không Với ý nghĩa quan trọng như vậy, tiêu đề trang nhất rất xứng đáng nhận được

sự quan tâm và nghiên cứu đặc biệt Tạm bỏ qua các vấn đề về hình thức trình bày, một số nhà báo hiện nay vẫn đặt tiêu đề theo thói quen mà không chú ý tới việc làm sao để khai thác hết hiệu quả thông tin của chúng hay các tiêu đề hay được sử dụng hiện nay có những đặc điểm ngôn ngữ gì

Tiêu đề văn bản báo chí nói chung đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học về ngôn ngữ và báo chí nên không phải là đề tài mới mẻ

Tuy nhiên, việc nghiên cứu tiêu đề trên trang nhất của một tờ báo thuộc loại hình báo chí phổ biến là nhật báo thời sự như Tuổi Trẻ lại càng cần thiết và có ý nghĩa về mặt lý luận cũng như thực tiễn

Tại Việt Nam, báo Tuổi Trẻ là một trong những tờ báo lớn, có uy tín Từ ngày 02/04/2006, Tuổi Trẻ đã chính thức trở thành nhật báo (7 kỳ/tuần) với số lượng trên 500.000 bản/kỳ và là một trong những tờ báo có lượng độc giả đông đảo Có thể nói, Tuổi Trẻ chính là một trong số những đại diện tiêu biểu cho thể loại báo chí thông tấn Việt Nam hiện đại

Trên cơ sở tiếp thu và kế thừa thành tựu từ các nhà nghiên cứu đi trước, người viết muốn đi sâu vào nghiên cứu phân loại các tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ trong năm 2014 dựa trên những đặc điểm về ngôn ngữ của chúng ở mặt ngữ nghĩa

và cấu tạo Qua đó có thể thấy được xu hướng đặt tiêu đề, các phương pháp và phương tiện ngôn ngữ hay được nhà báo lựa chọn để thu hút độc giả trong một tờ báo cụ thể thuộc thể loại báo chí thông tấn

2 Lịch sử nghiên cứu

Trong cuốn Viết cho độc giả, Loic Hervouet (Tổng giám đốc Đại học Báo chí

Lille Pháp) có đưa ra nhận định “Tít hấp dẫn làm cho ngay cả các độc giả lười nhất

cũng cảm thấy không cưỡng lại nổi […] Số phận bài báo tùy thuộc rất nhiều vào tít” [18; tr.135] Cũng theo tác giả này, tiêu đề quan trọng đến mức từng có nơi cần

những người chỉ làm mỗi một việc là nghĩ ra các tiêu đề sao cho thu hút độc giả Ngoài ra, trên thế giờ còn tồn tại loại giải thưởng dành cho những tiêu đề hay nhất

trong năm Nhiều quyển sách hay đã được dịch như: Ký giả chuyên nghiệp (1988) của John Hohemberg [27], Nghề làm báo (2007) của Philippe Gaillard [37], Nhà

báo hiện đại (2007) của The Missouri Group [46], Con mắt biên tập (2011) của

Jane T Harrigan và Karen Brown Dunlap [25], Các tác phẩm này đều đề cập đến tiêu đề nhưng chủ yếu là dưới góc nhìn của chuyên ngành báo chí và hướng về thực hành nghề hơn là nghiên cứu ngôn ngữ

Còn ở Việt Nam, hai trong số những bài viết đầu tiên trực tiếp bàn đến tiêu đề

là của Bùi Khắc Việt và Hồ Lê Năm 1978, Bùi Khắc Việt đã thông qua việc phân tích tên các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở những mặt giá trị thông tin, giá trị

biểu cảm, nguồn gốc để nói về đặc điểm phong cách ngôn ngữ của Người [52] Tiếp theo đó, Hồ Lê cũng sử dụng ngữ liệu là tiêu đề những bài báo của chủ tịch để phân loại chúng về mặt cấu tạo [30] Tác giả này đã nêu và miêu tả 6 kiểu nội dung cùng

2 kiểu hình thức tiêu đề các bài báo của Bác Hai bài viết tuy đều sử dụng ngữ liệu

là tiêu đề các bài báo của chủ tịch nhưng mục đích chính vẫn là phân tích phong cách ngôn ngữ cá nhân

Năm 1992, Trịnh Sâm có bài Tiêu đề và các bình diện nghiên cứu ngôn ngữ

học về tiêu đề in trong Tiếng Việt và các ngôn ngữ dân tộc phía Nam [39] Trong

bài viết này, tác giả vạch ra 4 bình diện để nghiên cứu ngôn ngữ về tiêu đề Các bình diện đó bao gồm: đồng đại và lịch đại, hướng nội và hướng ngoại, chức năng (phong cách ngôn ngữ và các loại hình văn bản), tác động tâm lý – xã hội của tiêu

đề (âm tính, dương tính hoặc trung tính)

Năm 1999, những vấn đề liên quan đến tiêu đề văn bản tiếng Việt được Trịnh

Sâm trình bày một cách khá toàn diện trong cuốn Tiêu đề văn bản tiếng Việt [40]

Tác giả tập trung phân tích cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của tiêu đề văn bản tiếng Việt trong các phong cách chức năng ngôn ngữ khác nhau Bên cạnh đó còn

có những cách thức để thiết lập một tiêu đề vừa đúng lại vừa hay Năm 2010, cuốn

Đi tìm bản sắc tiếng Việt [41] của tác giả giới thiệu hai bài viết về tiêu đề văn bản

báo chí là: Mấy yêu cầu về mặt ngôn ngữ của tiêu đề văn bản báo chí và Đặc điểm

ngôn ngữ báo chí nhìn từ hoạt động báo chí ở thành phố Hồ Chí Minh Có thể nói,

Trịnh Sâm là tác giả của khá nhiều bài viết và công trình nghiên cứu về tiêu đề Đây

là những tài liệu không chỉ có giá trị về mặt nghiên cứu báo chí mà còn bổ sung cho các lý thuyết thuộc lĩnh vực ngôn ngữ

Một người khác cũng có nhiều nghiên cứu liên quan đến ngôn ngữ báo chí nói

chung và tiêu đề báo nói riêng là Nguyễn Đức Dân Trong bài Ý tại ngôn ngoại

những thông tin chìm trong báo chí [6], tác giả chỉ ra các phương thức nhà báo hay

sử dụng để truyền tải thông tin chìm: thông qua từ ngữ, ngữ cảnh, dấu câu, câu mơ

hồ, cấu trúc, trật tự từ và giọng điệu Đây cũng chính là những phương thức nhà báo

thường dùng để đặt tiêu đề và viết bài Năm 2004, với bài Vận dụng tục ngữ, thành

ngữ và danh ngôn trên báo chí [7], Nguyễn Đức Dân đã cho thấy việc vận dụng

khéo léo tục ngữ, thành ngữ và danh ngôn sẽ giúp đạt hiệu quả cao trong báo chí

Bài viết đã dẫn và phân tích nhiều ví dụ cụ thể được trích từ nội dung những bài báo hoặc các tiêu đề văn bản báo chí Năm 2005, cùng với Trần Thị Ngọc Lang, tác giả lại sử dụng một số tiêu đề trên các tờ báo để phân tích và chứng minh cho quan điểm của mình về các giá trị của dấu câu trong việc bộc lộ quan điểm người viết qua

bài Những dấu câu bộc lộ quan điểm [11]

Công trình chú trọng phân tích tiêu đề nhất của Nguyễn Đức Dân là cuốn

Ngôn ngữ báo chí - Những vấn đề cơ bản [8] được xuất bản năm 2007 Trong

chương 2 của cuốn sách này có một mục lớn bàn về vai trò, hình thức và nội dung của tiêu đề văn bản báo chí Tác giả so sánh việc đặt tiêu đề cũng quan trọng như việc đặt tên cho đứa con và đó là khâu cuối cùng khi viết một bài báo Việc đặt tiêu

đề không chỉ cần phải đúng mà còn phải hay thì mới thu hút được độc giả Ngoài ra, những trang viết về sự phân loại các tiêu đề, cách để viết một tiêu đề hay, các lỗi thường gặp khi đặt tiêu đề,…cũng là những đóng góp thú vị của công trình này

Bên cạnh cuốn Ngôn ngữ báo chí - Những vấn đề cơ bản, giáo trình Ngôn ngữ

báo chí [19] của Vũ Quang Hào cũng dành hẳn một chương để nói về tiêu đề theo

quan điểm hỗn hợp của ngôn ngữ và báo chí Điều đáng lưu ý đầu tiên là Vũ Quang Hào dùng thuật ngữ “tít báo” để thay cho “tiêu đề”, khác hẳn với các công trình nghiên cứu khác Lý giải cho quyết định này, tác giả cho rằng “tít” vừa là thuật ngữ báo chí vừa là một từ nghề nghiệp được sử dụng phổ biến, mang tính quốc tế Hơn nữa, thuật ngữ “tít” còn có tính phái sinh cao (tít chính tít phụ, tít dẫn…) và tiện lợi cho việc gọi tên các thao tác xử lý tít (chạy tít, đặt tít, rút tít…) Trong công trình kể trên, Vũ Quang Hào cũng trình bày những nội dung cơ bản về tiêu đề văn bản báo chí như phân loại, đặc điểm, chức năng, yêu cầu, tính chất, cấu trúc, những loại tít

thường gặp, những loại tít mắc lỗi…Có thể nói, Ngôn ngữ báo chí - Những vấn đề

cơ bản và Ngôn ngữ báo chí là hai quyển sách cung cấp những kiến thức cơ bản

nhất cho những ai muốn tìm hiểu về tiêu đề

Cũng dành một phần để nói về tiêu đề nhưng thiên về lĩnh vực báo chí nhiều

hơn là cuốn Một số vấn đề về sử dụng ngôn từ trên báo chí của Hoàng Anh [1]

Trong quyển sách này, tác giả đã lần lượt trình bày những đặc điểm của ngôn ngữ báo chí trong mối so sánh với các loại phong cách ngôn ngữ, trong các thể loại bài hoặc hình thức khác nhau của báo chí truyền thông Bên cạnh những lỗi sai về mặt

ngôn từ mà báo chí hay mắc phải là sự phân loại tiêu đề báo theo quan điểm của Hoàng Anh Có thể thấy, tác giả đã khảo sát đặc điểm ngôn ngữ báo chí (trong đó

có tiêu đề) dưới góc độ chức năng và xuất phát từ quan điểm báo chí chứ không phải quan điểm ngôn ngữ học

Ngoài ra còn có nhiều bài báo cùng khai thác đề tài về tiêu đề văn bản báo chí

từ khía cạnh ngôn ngữ hoặc báo chí như: Một số nhận xét về đặc điểm ngôn ngữ của

các đầu đề trong báo chí tiếng Anh hiện đại của Nguyễn Thị Thanh Hương (2001)

[23], Đôi điều nên biết về tiêu đề báo chí tiếng Anh và tiếng Việt của Nguyễn Thị Vân Đông (2003) [12], Thử tìm hiểu về đầu đề tác phẩm báo chí của Trần Thị Thu Nga (2003) [32], Ăn tiền nhờ cái tít của Văn Hùng (2004) [22], Tiêu đề văn bản

trên báo Văn Nghệ Trẻ của Hồ Xuân Tuyên (2005) [51], bài viết Một số nhận xét về đặc điểm tít báo của Hoàng Tất Thắng (2007) [44]…Các bài này nhìn chung vẫn

xoay quanh các vấn đề về tầm quan trọng và đặc điểm của tiêu đề nói chung

Bên cạnh các sách báo, tính đến nay đã có nhiều luận văn, luận án liên quan đến tiêu đề văn bản báo chí được thực hiện Xin điểm qua một số như:

Nghiên cứu chung về tiêu đề văn bản báo chí Việt Nam có các công trình: Về

những khiếm khuyết của một số tít báo tiếng Việt theo cách nhìn của Ngôn ngữ học

của Nguyễn Thu Hà (1994) [14], Tính hấp dẫn của tít báo Việt ngữ của Nguyễn Đức Thắng (1995) [45], Tiêu đề văn bản báo chí tiếng Việt: có so sánh với tiêu đề

văn bản báo chí tiếng Anh của Hồ Thị Phượng (2005) [35], Tít báo tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện ngữ dụng của Nguyễn Thị Vân Đông (2005) [13], Đầu đề tác phẩm báo chí trên báo in Việt Nam của Trần Thị Thu Nga (2007) [32], Đặc điểm ngôn ngữ của dẫn đề báo chí tiếng Việt của Trịnh Vũ Hoàng (2011)

[21],…Các công trình này cũng theo hướng trình bày những nội dung cơ bản nhất của tiêu đề mà ít đi vào từng tiểu loại cụ thể của báo chí hoặc tờ báo riêng lẻ nào

Năm 2008, luận văn thạc sĩ của Phan Thanh Huyền với đề tài Tiêu đề văn bản

phóng sự tiếng Việt (có so sánh với tiếng Anh) [24] đã nghiên cứu cách sử dụng từ,

cấu trúc ngữ nghĩa, ngữ pháp của tiêu đề những bài báo thuộc thể loại phóng sự được đăng trên nhiều tờ báo lớn tại Việt Nam Tác giả đưa ra các kết luận về tiêu đề

văn bản phóng sự tiếng Việt như: về từ vựng, tiêu đề bài phóng sự thường sử dụng

những từ đơn giản, rõ ràng (thuộc từ toàn dân) và thường là từ đơn; về cấu trúc ngữ

pháp, đó thường là những câu đơn, có cấu trúc đơn giản; về cấu trúc ngữ nghĩa,

tiêu đề loại này có thể sử dụng đồng thời nhiều biện pháp tu từ;…Luận văn đã cung cấp nhiều lý thuyết và kiến thức về đặc điểm của tiêu đề thuộc một thể loại bài cụ thể trong báo chí là phóng sự

Cũng trong thời gian này, Hoàng Thị Thùy Trang có công trình Sự vận dụng

các phương phức tu từ trong tiêu đề văn bản báo tuoitreonline [48 ] Trong công

trình này, tác giả lần lượt trình bày các phương tiện và biện pháp tu từ được sử dụng trên các tiêu đề của trang báo mạng này ở những mặt từ vựng, ngữ âm, ngữ pháp,

ngữ nghĩa Chẳng hạn, ở phương diện phương tiện tu từ ngữ nghĩa, tác giả nhận thấy các tiêu đề sử dụng nhiều ẩn dụ, nhân hóa và hoán dụ Ở phương diện biện

pháp tu từ ngữ nghĩa thì xuất hiện phản ngữ, chơi chữ, im lặng, nhã ngữ, dẫn

ngữ,…Công trình có điểm đặc biệt ở chỗ chọn đối tượng nghiên cứu là một tờ báo điện tử chứ không phải báo giấy như nhiều công trình khác Do sự khác biệt về đặc điểm và yêu cầu về hình thức, giữa báo mạng và báo giấy chắc chắn sẽ có những điểm riêng về cách đặt tiêu đề

Năm 2009, luận văn Đặc điểm của tiêu đề văn bản trong thể loại tin tức của

Trần Thị Thanh Thảo [43] cũng khai thác đặc điểm tiêu đề trong một thể loại bài cụ thể của báo chí là tin tức Xuất phát từ việc trình bày các đặc điểm của ngôn ngữ báo chí nói chung, tác giả đã phân tích chi tiết các khía cạnh về ngữ âm và chữ viết,

từ vựng, ngữ pháp, tổ chức văn bản Sau đó là đặc điểm của tiêu đề văn bản báo chí nói chung cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến việc đặt tiêu đề Cuối cùng mới đến những đặc điểm của tiêu đề thể loại tin tức Ngôn ngữ của thể loại tin thường có tính thông tin, khách quan, khuôn mẫu, mạch lạc, nén thông tin nên ngôn ngữ tiêu

đề của thể loại tin cũng vậy Tuy nhiên, trong công trình này, ngoài các tiêu chí về ngôn ngữ, Trần Thị Thanh Thảo còn đề cập đến những vấn đề thuộc lĩnh vực cách trình bày của báo chí Đây có thể coi là điểm khác lạ so với công trình đi trước của Phan Thanh Huyền về đặc điểm ngôn ngữ tiêu đề văn bản phóng sự, bổ sung thêm vào vốn tri thức về tiêu đề báo chí ở những thể loại khác nhau

Khác với hướng nghiên cứu theo quan điểm đồng đại của các tác giả trên, Huỳnh Ngọc Đoan Trang đã thực hiện luận văn thạc sĩ ngành Ngôn ngữ học với đề

tài Tiêu đề trên báo Công An thành phố Hồ Chí Minh (qua 2 giai đoạn 1986-1990

và 2006-2007) [49] Sở dĩ tác giả chọn hai giai đoạn này là để so sánh sự khác biệt

trong cách đặt tiêu đời của tờ báo khi mới hình thành và khi đã hoạt động ổn định Qua khảo sát, người viết nhận thấy có 6 kiểu tít chính trên báo Công An (phân loại dựa vào cấu trúc ngữ pháp và mục đích phát ngôn) cùng 12 phương thức sử dụng nghệ thuật ngôn từ Như vậy, công trình này nghiên cứu về tít trên báo Công An thông qua sự biến đổi của chính tờ báo này trong hai giai đoạn khác nhau

Gần đây nhất là luận văn Biện pháp chơi chữ trong tít báo chí của Dương Văn

Quang [38] Luận văn này khảo sát các tít trên báo chí thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2010 đến 2012 Kết quả nghiên cứu cho thấy, có 6 kiểu chơi chữ chính được dùng trong các tít báo là: nói lái, nghịch nghĩa và nói ngược, vận dụng thành ngữ - tục ngữ, tiếng lóng, trùng điệp, nói dẫn – nói dựa Các hình thức này có tác dụng bày tỏ ý phê phán hoặc châm biếm, để gây ấn tượng, tăng tính hình ảnh, hàm súc và tạo các giá trị thẩm mĩ…Có thể thấy, thay vì đi vào một tờ báo cụ thể, tác giả lại chọn một khía cạnh trong cấu trúc ngữ nghĩa của tít báo để phân tích Đây cũng là một hướng tiếp cận thú vị

Ngoài ra còn rất nhiều công trình nghiên cứu của sinh viên khoa Báo chí về cách trình bày (màu sắc, cỡ chữ, vị trí) của tiêu đề trên báo in và báo điện tử Nhìn chung, các công trình đi trước đã cung cấp cơ sở lý thuyết vững chắc cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu về sau Hầu hết các công trình mang tính khái quát thường trình bày luận điểm dựa trên việc phân tích những dẫn chứng là những tiêu

đề được trích từ nhiều nguồn báo khác nhau Các công trình nghiên cứu chuyên sâu một lĩnh vực cụ thể thường thực hiện thao tác so sánh (giữa các giai đoạn khác nhau của một tờ báo, giữa các ngôn ngữ, giữa các thể loại báo chí…) để làm nổi bật đặc điểm chính của đối tượng nghiên cứu

Như vậy, dù là nghiên cứu tiêu đề dưới góc nhìn của ngôn ngữ hay báo chí thì đối tượng là các tiêu đề trên trang nhất vẫn chưa được nhiều người quan tâm khai thác Hầu hết các nhà nghiên cứu đều bàn luận về tiêu đề văn bản nói chung và tiêu

đề báo chí nói riêng một cách tổng quát, giới hạn phạm vi trong một thể loại bài viết hoặc tờ báo cụ thể Một số nhà nghiên cứu có nhắc đến tiêu đề trên trang nhất nhưng chỉ bằng vài dòng ngắn ngủi hoặc trình bày đơn giản xung quanh các vấn đề

mang tính kỹ thuật thuộc lĩnh vực báo chí Chưa có công trình tập trung trình bày các đặc điểm về mặt ngôn ngữ của chúng, phân tích cách lựa chọn và tầm quan trọng của đối tượng này trên một tờ báo nhất định Không phải tòa soạn nào cũng có yêu cầu và tiêu chí đặt tiêu đề giống nhau Điều này phụ thuộc nhiều vào tôn chỉ hoạt động và tính chất, thể loại của tờ báo Chẳng hạn như cách đặt tên và lựa chọn các tiêu đề được đăng trên trang nhất của báo Tuổi Trẻ chắc chắn sẽ không giống với báo Thanh Niên (cùng thể loại) hay Phụ Nữ (khác thể loại)

Diện mạo báo chí Việt Nam vẫn liên tục thay đổi cho phù hợp với xu thế phát triển của thời đại Càng ngày càng có nhiều tờ báo ra đời, phát triển rồi lụi tàn hoặc trở nên nổi tiếng Những kết quả nghiên cứu về tiêu đề văn bản báo chí cũng không còn đúng mãi với thời gian nên rất cần có các công trình mang tính kế thừa, bổ sung

và cập nhật lại kết quả đã có

Trên cơ sở tổng kết những điều đã phân tích, luận văn Đặc điểm ngôn ngữ của

tiêu đề trên trang nhất Báo Tuổi Trẻ mong muốn đóng góp thêm vào các công trình

nghiên cứu tiêu đề một mảng nội dung nên được khai thác và khảo sát chi tiết Đó

là những đặc điểm về ngôn ngữ của một loại tiêu đề cụ thể (tiêu đề trên trang nhất), trong phạm vi một tờ báo cụ thể (báo Tuổi Trẻ) Những tính chất liên quan đến trang nhất và thể loại nhật báo cũng như tính đặc trưng của báo chí chính trị - xã hội chắc chắn sẽ làm nên nét riêng cho đối tượng nghiên cứu của luận văn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Báo Tuổi Trẻ hiện nay là một tổ hợp truyền thông đa phương tiện gồm: nhật báo Tuổi Trẻ, tuần báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần, bán nguyệt san Tuổi Trẻ Cười, báo điện tử Tuổi Trẻ Online…Trong khuôn khổ luận văn, người viết chỉ tiến hành trên

đối tượng nghiên cứu là đặc điểm về ngữ nghĩa và cấu tạo của 2.515 tiêu đề được

in trên trang nhất của 272 tờ báo Tuổi Trẻ với tư cách một đơn vị độc lập

Do gặp khó khăn trong việc tìm kiếm và thu thập các số báo cũ của Tuổi Trẻ, luận văn chỉ có thể sử dụng ngữ liệu là các số báo đã phát hành từ ngày 01/01/2014 đến ngày 27/09/2014

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Vì số lượng tiêu đề trong một số báo Tuổi Trẻ rất nhiều nên trong giới hạn của

đề tài này người viết chỉ chọn những tiêu đề được đăng trên trang nhất của các số ra trong năm 2014 Đó là những tiêu đề chứa nội dung quan trọng, được tòa soạn đánh giá là có khả năng thu hút người đọc và tiêu biểu hơn các tiêu đề còn lại

Song song đó, trên trang nhất một tờ báo, ngoài tiêu đề chính (chuyển tải nội dung cốt lõi của tác phẩm, nằm ở đầu bài, viết bằng cỡ chữ lớn nhất) còn có thể xuất hiện thêm các loại tiêu đề khác như tiêu đề phụ trên (giúp người xem định vị nhân vật, thời gian, miền thông tin; thường nằm ngay trên tiêu đề chính), tiêu đề phụ và tiêu đề dẫn,… Tất cả tiêu đề không phải là tiêu đề chính đều không thuộc phạm vi đối tượng nghiên cứu của luận văn này

Ngoài ra, luận văn sẽ được tiến hành dựa trên hai quan điểm đồng đại và

hướng nội Với quan điểm đồng đại, người viết chỉ xem xét các tiêu đề trong một

giai đoạn cụ thể (năm 2014) mà không khai thác sự biến đổi của tiêu đề qua thời

gian (lịch đại) Với quan điểm hướng nội, luận văn chỉ nghiên cứu tiêu đề với tư

cách là một một đơn vị độc lập, được trừu xuất ra khỏi ngữ cảnh Hay nói một cách khác là xem xét tiêu đề ở mặt tổ chức nội tại mà không tính đến mối quan hệ của tiêu đề với phần còn lại của văn bản hoặc với các tiêu điều khác nhỏ hơn

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng tổng hợp hai phương pháp Cụ thể là:

- Phương pháp thống kê phân loại: Từ nguồn ngữ liệu được sưu tầm và hệ

thống lại theo trình tự thời gian (các số báo được phát hành trong 9 tháng đầu năm 2014 của báo Tuổi Trẻ), tiến hành thống kê để phân loại Kết quả phân loại có ý nghĩa quyết định đối với tính thuyết phục của đề tài

- Phương pháp phân tích miêu tả: Dựa vào kết quả phân loại và các kiến thức

có liên quan thuộc chuyên ngành Báo chí và Ngôn ngữ học để phân tích cấu trúc và miêu tả đặc điểm của các loại tiêu đề Phương pháp này cho phép người viết đưa ra những nhận xét và miêu tả đặc điểm ngôn ngữ của tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ

5 Nguồn ngữ liệu

Luận văn sử dụng ngữ liệu là 2.515 tiêu đề in trên trang nhất của 272 số báo Tuổi Trẻ phát hành trong năm 2014 (01/01/2014 đến 27/09/2014) Các số báo này được lưu trữ tại Phòng đọc của Thư viện tỉnh Đồng Nai (Địa chỉ: Số 1, Nguyễn Ái Quốc, phường Tân Phong, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai)

Việc xử lý số liệu được thực hiện thông qua một phần mềm riêng do ThS Phạm Thế Nhân (chuyên ngành Công nghệ Thông tin) xây dựng Phần mềm này hỗ trợ việc nhập và lưu trữ các tiêu đề, cung cấp giao diện để khai báo các tiêu chí, giao diện phân loại và xuất ra các kết quả thống kê Các số liệu thống kê được nhập vào phần mềm Excel để tạo các biểu đồ minh họa

6 Đóng góp của luận văn

Dù trước đây đã có nhiều công trình nghiên cứu tiêu đề văn bản báo chí tiếng Việt nhưng phần lớn đều mang tính tổng quát Việc phân loại tiêu đề của một tờ báo

cụ thể dựa trên những đặc điểm về ngôn ngữ (nội dung và hình thức) vẫn còn ít Đặc biệt, tầm quan trọng và các tính chất riêng của tiêu để trên trang nhất cũng chưa được bàn đến nhiều Vì vậy:

Về mặt lý luận, luận văn mô tả chi tiết các tầng nghĩa và cấu tạo ngữ pháp

của các tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ sẽ góp phần làm phong phú hơn những nghiên cứu sẵn có Kết quả nghiên cứu sẽ cho thấy những kiểu tiêu đề phổ biến trên một tờ báo lớn và rộng hơn là xu hướng đặt tiêu đề trên báo chí thông tấn Việt Nam hiện nay

Về mặt thực tiễn, luận văn trình bày những phương pháp thuộc phạm trù ngôn

ngữ thường được sử dụng để gây sự chú ý và hấp dẫn người đọc Những ví dụ cụ thể, những con số thống kê và hình ảnh minh họa sẽ là tư liệu cần thiết và mang tính tham khảo cho những ai có nhu cầu tìm hiểu về các loại tiêu đề cũng như các thủ pháp đặt tiêu đề phổ biến cho những văn bản thuộc thể loại báo chí

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và danh mục phụ lục, bảng biểu, cấu trúc luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Tổng quan về tiêu đề và báo Tuổi Trẻ Chương này sẽ trình bày

những vấn đề có liên quan đến tiêu đề như khái niệm, đặc điểm, nội dung, chức năng và cách phân loại Thêm vào đó là phần giới thiệu một cách khái quát lịch sử hình thành, tính chất cũng như quy mô của Tuổi Trẻ Cuối cùng, một số khái niệm có liên quan của Ngôn ngữ học cũng được nhắc qua để thuận tiện cho hoạt động phân tích về sau

Chương 2: Đặc điểm ngữ nghĩa của tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ

Trong chương này sẽ phân loại 2.515 tiêu đề chính trên báo Tuổi Trẻ dựa vào các đặc điểm về ngữ nghĩa Các đặc điểm đó bao gồm tính chất của nội dung thông tin, các tầng nghĩa (nghĩa đen, nghĩa hàm ẩn) và những biện pháp để tạo

ra nghĩa hàm ẩn trong đặt tiêu đề

Chương 3: Đặc điểm cấu tạo của tiêu đề trên trang nhất báo Tuổi Trẻ Chương

này là sự thống kê, phân tích các tiêu đề về mặt hình thức cũng như cấu trúc Chúng tôi khảo sát theo góc độ cấu tạo ngữ pháp, mục đích phát ngôn và sự lặp lại của một số loại khuôn mẫu quen thuộc Kết quả phân tích được trình bày bằng các số liệu và bảng biểu cụ thể

Chương 1: Tổng quan về tiêu đề và báo Tuổi Trẻ

1.1 Giới thiệu chung về tiêu đề

1.1.1 Khái niệm và thuật ngữ

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về tiêu đề Ở đây, luận văn sử dụng quan

điểm của Trịnh Sâm, được nêu trong cuốn Tiêu đề văn bản tiếng Việt Theo tác giả, tiêu đề văn bản là “tên gọi chính thức của một văn bản hoặc một đoạn nội dung

được đặt tên trong văn bản Về nội dung, nó đại diện cho đại diện cho đối tượng lấy

nó làm tên gọi Về hình thức, nó có thể có cấu trúc đơn hoặc phức, gián cách hoặc không gián cách và thường được thể hiện bằng những kiểu chữ riêng, cỡ chữ riêng với màu sắc riêng, giúp người đọc dễ dàng phân biệt nó với phần còn lại của văn bản” [40; tr.27]

Với định nghĩa về tiêu đề văn bản như trên, tiêu đề báo chí có thể được hiểu là tên gọi của một tác phẩm báo chí cụ thể với những chức năng và đặc điểm nhất định Cũng giống như bộ mặt hay diện mạo của một con người, chúng ta chỉ cần nhìn lướt qua tiêu đề trong một vài giây đã có những cảm xúc và ý niệm tổng quát

về bài báo được nó gọi tên

Do chứa đựng nội dung hàm súc, khả năng diễn đạt cao và hình thức đa dạng

mà tiêu đề văn bản nói chung và tiêu đề báo chí nói riêng đã trở thành đối tượng của nhiều ngành nghiên cứu như Ngôn ngữ học, Báo chí – Truyền thông, Văn học, Tâm

lý học, Xã hội học,…Nếu gắn liền với văn bản trong hoạt động giao tiếp, tiêu đề sẽ

bị chi phối bởi các đặc điểm về thể loại của văn bản đó Còn nếu xét một cách độc lập thì bản thân tiêu đề vẫn cò đời sống riêng, truyền tải một thông điệp hoàn chỉnh Tùy mục đích của nhà nghiên cứu mà lựa chọn những hướng tiếp cận khác nhau Mặc dù có thể xem xét tiêu đề với tư cách như một phát ngôn nhưng tính độc lập của tiêu đề lại khác nhiều so với tính độc lập của các phát ngôn trong văn bản Các phát ngôn trong văn bản vẫn bị chi phối bởi tính kế thừa thông báo của các phát ngôn trước và làm chỗ dựa cho các phát ngôn sau Trong khi tiêu đề là cái đầu tiên tiếp xúc với người đọc và được phân giới, tách biệt rạch ròi với phần văn bản phía sau Dù có không mang đầy đủ thành phần và bị tỉnh lược nhiều yếu tố nhưng người

đọc vẫn có thể tri giác tiêu đề một cách tương đối hoàn chỉnh, trọn vẹn Vì vậy, hoàn toàn có thể xem tiêu đề là đại diện của một văn bản

Nếu tách tiêu đề ra khỏi văn bản và xem xét tổ chức bên trong của nó chính là đang nghiên cứu cấu trúc hướng nội của tiêu đề Theo tác giả Trịnh Sâm, cấu trúc này chính là mối quan hệ giữa hai thành phần là nội dung và hình thức Hình thức của tiêu đề, xét về mặt ngôn ngữ, bao gồm hình thức cấu tạo, hình thức ngữ pháp và hình thức trình bày Nội dung tiêu đề, trong phương pháp nghiên cứu hướng nội, lại

có thể chia thành nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn Ngoài ra, còn có thêm hai lớp nghĩa cũng thường được nhắc đến trong nội dung tiêu đề là nghĩa ngôn liệu và nghĩa tình thái Nghĩa ngôn liệu là nghĩa của câu chữ nêu lên thông tin, sự kiện Còn nghĩa tình thái là nghĩa thể hiện tình cảm, thái độ, đánh giá của người viết

Trong trường hợp người nghiên cứu muốn xem xét tiêu đề trong mối quan hệ với phần còn lại của văn bản thì nghĩa là đang tiếp cận theo cấu trúc hướng ngoại Biểu hiện của cấu trúc hướng ngoại có thể là quan hệ giữa tiêu đề chính với nội dung văn bản, giữa tiêu đề chính với các tiêu đề bộ phận hay giữa tiêu đề bộ phận với các đoạn văn mà nó gọi tên,…

Như vậy, dù là đang xét ở phương diện hướng ngoại hay hướng hội thì tiêu đề cũng là một đơn vị rất thú vị nhưng khá phức tạp Để giới hạn phạm vi nghiên cứu, trong luận văn này, chúng tôi chỉ phân tích cấu trúc nội tại của tiêu đề, cũng tức là nghiên cứu tiêu đề ở hai mặt nội dung và hình thức một cách độc lập với văn bản

mà không tính đến mối quan hệ của nó với các thành phần còn lại (nội dung văn bản, tiêu đề phụ,…) Ở mặt nội dung, chúng tôi quan tâm đến hai tầng nghĩa là tường minh và hàm ẩn Ở mặt hình thức, luận văn chỉ đề cập đến mặt hình thức cấu tạo và hình thức ngữ pháp của tiêu đề

Và cũng vì chỉ tập trung khai thác các vấn đề liên quan đến đặc điểm ngôn ngữ nên chúng tôi lựa chọn cách gọi “tiêu đề” thay cho các phương án còn lại Bởi lẽ thuật ngữ “tít” vốn là một thuật ngữ báo chí mang đậm tính nghề nghiệp, còn “nhan đề”, “đầu đề” hay “tựa đề”,…thì dễ gây nhầm lẫn và liên tưởng đến tên gọi của các loại hình khác như văn học, âm nhạc, điện ảnh

1.1.2 Đặc điểm

Vốn dĩ cũng là một bộ phận của văn bản báo chí nên trước khi nói về các đặc điểm của tiêu đề nên điểm qua những đặc điểm chính của ngôn ngữ báo chí Như chúng ta đã biết, chức năng cơ bản và hàng đầu của báo chí là thông tin, thế nên đặc

điểm tổng quát của ngôn ngữ báo chí là tính sự kiện Với tư cách là một phương

tiện thông tin đại chúng, ngôn ngữ báo chí phải là thứ ngôn ngữ dành cho tất cả mọi

người, có khả năng phổ cập rộng rãi Vì phải định hướng dư luận xã hội nên ngôn ngữ báo chí cần chính xác và cụ thể Và cũng vì loài người càng lúc càng bận rộn, một trang báo không bao giờ có dư chỗ nên ngôn ngữ báo chí phải thật ngắn gọn,

súc tích Nếu có hai cách để diễn tả cùng một ý sáng tỏ như nhau thì nên chọn cách

diễn tả ngắn hơn, loại bỏ tối đa những thành phần không cần thiết

“Văn phong báo chí, trước hết là làm cho đa số người đọc hiểu được một cách nhanh chóng ý nghĩa của thông tin bằng cách nêu bật ngay lập tức điều chủ yếu Không tô điểm thêm, không do dự: tiến thẳng tới đích” [26; tr.32] Yêu cầu diễn đạt

một cách trực tiếp là cũng đặc điểm nổi trội khác của ngôn ngữ báo chí, phân biệt

nó với những thể loại phong cách ngôn ngữ khác Biểu hiện của tính trực tiếp nằm ở

cách viết ngắn gọn, trần trụi và chủ trương “chú ý hiệu quả truyền bá thông điệp

hơn là hiệu lực của văn phong” [26; tr.51] Việc truyền bá thông tin chỉ được cho là

hiệu quả khi “người nhận phải thu nhận được một thông điệp (gần như) tương tự

với những gì phía nguồn cung cấp muốn truyền đạt” [31; tr.64]

Nói tóm lại, đặc điểm của phong cách ngôn ngữ báo chí có thể thu gọn trong

ba đặc tính chính là: trực tiếp, chính xác và giản dị Nên hiểu giản dị là ngắn gọn,

dễ hiểu chứ không phải dễ dãi và nghèo nàn Phần đông độc giả thích những thông tin đơn giản, dễ hiểu hơn là các sự kiện phức tạp, được diễn đạt rườm rà Tiêu đề của một bài báo đương nhiên cũng mang trong mình những đặc điểm của ngôn ngữ báo chí kể trên Tuy nhiên, vẫn còn một số điểm làm tiêu đề báo chí trở nên khác biệt so với các bộ phận còn lại của văn bản, phân biệt nó với các tiêu đề thuộc những thể loại văn bản khác

Thứ nhất, theo Vũ Quang Hào trong cuốn Ngôn ngữ báo chí [18], tiêu đề văn

bản báo chí thường có số lượng lớn Vì mỗi trang báo có rất nhiều bài, mỗi bài được

đặt cho một tiêu đề Mà một số báo thường có nhiều trang và nhiều tòa soạn lại mỗi ngày cho ra một số báo Như vậy, tổng lượng tiêu đề được sản sinh trong một năm

là vô cùng lớn Chính đặc điểm này đã khiến độc giả khó lòng ghi nhớ hoặc nhắc lại một tiêu đề nào đó trừ khi nó quá đặc biệt hoặc hấp dẫn Thời gian tồn tại của một tiêu đề gần như chỉ kéo dài trong khoảng thời gian giữa hai kỳ báo Trong khi đó, người ta lại có thể dễ dàng ghi nhớ rất nhiều tên của những tác phẩm văn học, điện ảnh hay âm nhạc dù họ đã đọc, xem hoặc nghe nó từ khá lâu rồi

Thứ hai, tiêu đề báo chí đòi hỏi tính hấp dẫn cao hơn so với tiêu đề của các thể loại văn bản khác Khả năng níu mắt độc giả là yêu cầu sống còn của việc đặt tiêu

đề trong báo chí Còn đối với tên của một quyển sách hay tác phẩm âm nhạc thì tiêu chí này không được chú trọng bằng Để tạo ra sự hấp dẫn, tiêu đề báo chí có thể sử dụng nhiều phương pháp về vị trí, màu sắc và kích thước chữ, ngôn từ và cú pháp được sử dụng,… Tính hấp dẫn không chỉ là đặc điểm mà còn là một trong những chức năng, yêu cầu chính của tiêu đề báo chí

Dù vậy, cũng cần phân biệt giữa cách đặt tiêu đề hấp dẫn và tiêu đề giật gân

Theo Nguyễn Đức Dân, những tiêu đề giật gân thường “kích động sự tò mò rẻ tiền”

[8; tr.82] và là biểu hiện của hành vi xem thường người đọc Công cụ kích thích sự

quan tâm ở đây là những “thông tin được bôi màu rực rỡ hoặc được kịch tính hóa

một cách có chủ tâm” [53; tr.69] Mặc dù nói như vậy, nhưng vẫn rất khó để xác

định đâu là “chỗ kết thúc mối quan tâm của công chúng và đâu là chỗ mở đầu của

chủ nghĩa giật gân” [31; tr.45] Điều này phụ thuộc nhiều vào quan điểm và tinh

thần trách nhiệm của nhà báo

Một bài báo hấp dẫn trước hết nằm ở sự kiện mà nó truyền đạt Nhưng trước khi nội dung đó gây được sự chú ý thì cần đến hình thức để kích thích trí tò mò, quan tâm của họ Tận dụng đặc điểm này, nhiều tờ báo đã khai thác các vấn đề về bạo lực hoặc tình dục để làm thỏa mãn một bộ phận độc giả Họ làm biến tướng nội dung thông tin bằng cách xoáy sâu vào những vấn đề nhạy cảm trên, khiến nó trở nên nổi bật hơn so với những nội dung quan trọng khác Vì rõ ràng, công chúng

“khá quan tâm đến những tin vặt, đặc biệt là tin có máu đổ, hay những chuyện sỗ

sàng, thô tục” [31; tr.43] Chúng dễ khêu gợi khía cạnh hiếu kỳ của con người, gây

ra sự xúc động tức thời, “làm cho người ta mơ mộng, cười, khóc, run sợ, hoặc sống

một chút, một cách gián tiếp những số phận bi thảm hoặc phi thường” [31; tr.43]

Nên hiểu sự hấp dẫn của tiêu đề chính là sự hòa quyện giữa hai yếu tố nội dung và hình thức Hình thức là phương tiện để tôn lên nội dung, đưa đến cơ hội để nội dung được nhiều người chú ý Nếu sở hữu một nội dung hay, phù hợp với nhận thức xã hội mà không được thể hiện bằng một hình thức có khả năng lôi cuốn, gây

sự chú ý thì tiêu đề đó xem như đã thất bại Nhưng nếu chỉ có một hình thức tốt mà nội dung lại thấp kém, rẻ tiền và không có giá trị gì thì cũng không thể được xem là một tiêu đề hấp dẫn

1.1.3 Chức năng và yêu cầu

Nói một cách tổng quát, chức năng đầu tiên của tiêu đề là để gọi tên và phân biệt các bài viết Sau đó, nó đóng vai trò như một thành phần giới thiệu nội dung chính của bài báo, giống tiêu đề của các thể loại văn bản khác Tuy nhiên, nếu xem xét tiêu đề trong môi trường báo chí một cách riêng biệt thì cần bổ sung thêm hai chức năng khác cũng không kém phần quan trọng Một là để thu hút sự chú ý của độc giả khi họ xem lướt tờ báo lần đầu tiên, và hai là để phân biệt tính quan trọng của bài theo lựa chọn của ban biên tập

Chúng ta không thể không thừa nhận, độc giả luôn bị lôi cuốn bởi tờ báo và

đặc biệt là bởi các tiêu đề “Cần phải nhảy tới bá cổ bạn đọc của chúng ta để thuyết

phục họ, trong vài giây, rằng làm ơn đọc bài báo của chúng ta Tất nhiên, chúng ta cần phải gợi cho họ sự tự nguyện gắn bó.” [26; tr.61] Và việc khơi gợi “sự tự nguyện gắn bó” ấy chính là một trong những chức năng quan trọng nhất của tiêu đề

Các chức năng phổ biến và chuyên biệt kể trên cũng đồng thời quy định nên các yêu cầu khác nhau đối với tiêu đề văn bản báo chí Nhưng nhìn chung, có thể

quy chúng thành hai điều kiện cần và đủ là có nội dung và hấp dẫn

Yêu cầu trước tiên, tiêu đề phải có nội dung và nội dung đó cần được diễn đạt

bằng một hình thức ngôn ngữ ngắn gọn nhất có thể Bởi nó là nơi “để lộ thực chất

của thông tin, câu mào đầu đưa ra cái chủ yếu, các đoạn tiếp theo đem lại những thông tin có giá trị nhưng không phải là cần thiết cho sự hiểu biết sự kiện” [31;

tr.53] Nói khác đi, tiêu đề cần khái quát được nội dung của bài báo một cách vừa

ngắn gọn vừa mang tính biểu cảm Phải nêu bật lên được chủ đề chính để người đọc quyết định có nên đọc bài báo đó hay không

Lúc lướt nhanh tờ báo hoặc vấn đề được đề cập mà không thấy có gì hấp dẫn thì độc giả không cần phải đọc hết toàn bài viết Do đó, phải diễn đạt lượng thông tin tối đa bằng những từ ngữ cô đúc và ngắn gọn nhất Thông tin cung cấp cần rõ ràng, chính xác và dễ hiểu Tránh cách đặt vòng vo, chung chung mà không có liên

quan trực tiếp đến nội dung bài viết “Bài báo tốt là bài đã cung cấp được 80%

thông tin trước khi đọc đến thân bài, bằng việc đặt tít, phần đề dẫn và đoạn đầu tiên” [26; tr.62] Chỉ cần đọc tiêu đề, độc giả đã có thể nắm được cốt lõi thông tin và

nhận thức tức thời thông điệp chính

Yêu cầu thứ hai là tiêu đề đặt ra phải có tính hấp dẫn cả về mặt nội dung lẫn hình thức Bên cạnh việc phù hợp với nội dung, một tiêu đề đạt yêu cầu còn phải nêu được nét mới, độc đáo của tin nằm ở chỗ nào Từ việc nhấn mạnh cái mới, cái hay của bài viết thông qua tiêu đề, ban biên tập sẽ hướng sự chú ý của độc giả đến những bài được cho là quan trọng Người đọc đồng thời cũng dựa vào đó mà quyết định đọc trước hay sau, đọc hay không đọc một bài cụ thể Để làm được điều này, nội dung của tiêu đề cần được hỗ trợ bằng một hình thức phù hợp để có thể nêu bật cái hay một cách rõ ràng, nhanh chóng nhất

Tồn tại song song cùng với yếu tố chức năng, đối tượng độc giả và đặc trưng thể loại của tờ báo hay bài viết mà tiêu đề định danh cũng góp phần đặt ra những yêu cầu nhất định Theo Dương Xuân Sơn, mỗi sự việc, hiện tượng, tình huống xảy

ra có giá trị và mức độ khác nhau “Tùy thuộc vào tình hình cụ thể, nhà báo có thể

lựa chọn thể loại thích hợp để chuyển tải nội dung sự kiện, sự việc đó cho hiệu quả”

[42; tr.8] Như vậy, ứng với mỗi thể loại báo sẽ có những quy định riêng về hình thức tổ chức văn bản cũng như cách đặt tên tiêu đề văn bản đó để sao cho hiệu quả thông tin đạt tối ưu Tiêu đề báo chí thuộc thể loại nào thì phải đáp ứng yêu cầu đặc điểm của tòa soạn hoặc bài báo đó

Không những vậy, mỗi tờ báo kể từ lúc ra đời đã được ban biên tập định hướng trước sẽ phục vụ một số đối tượng độc giả nhất định Hình thức ngôn ngữ mà

tờ báo đó sử dụng đương nhiên cũng phải phù hợp với thị hiếu, đặc điểm tâm lý, xã

hội của đối tượng độc giả này Cách đặt tiêu đề cũng không sao thoát khỏi những quy định đó Chẳng hạn, một tờ báo dành cho trẻ em phải dùng từ ngữ trong sáng,

dễ hiểu; tờ báo dành cho giới doanh nhân thì xuất hiện nhiều thuật ngữ chuyên ngành

Xuất phát từ góc độ Ngôn ngữ học, Trịnh Sâm [40] đã đề ra một số yêu cầu chi tiết về mặt ngôn ngữ đối với tiêu đề như: sự chuẩn mực về từ vựng, chính tả, ngữ nghĩa, ngữ pháp, cách ghi trích dẫn,… Khi phân đoạn tiêu đề, cần chú ý đến tính trọn vẹn về ý nghĩa, tránh ngắt dòng ở từ đa tiết hoặc những vị trí có thể khiến nội dung bị hiểu sai lệch Ý nghĩa của tiêu đề đương nhiên cũng phải tương hợp với nội dung của văn bản, không nên quá to, quá nhỏ hay không liên quan đến nội dung Đây là những yêu cầu có thể áp dụng cho tiêu đề của nhiều thể loại văn bản thuộc nhiều phong cách khác nhau, nhưng theo tác giả thì chúng có tính triệt để hơn đối với tiêu đề của các văn bản báo chí

Cũng cần nói thêm rằng, cách trình bày tiêu đề sao cho bắt mắt (về mặt maket) cũng là một tiêu chí không thể bỏ qua khi nói đến tiêu đề Dựa vào kiểu chữ, màu sắc và kích thước, có thể làm nổi bật điểm nhấn của tiêu đề Nhiều người cho rằng kiểu chữ gợi hình có thể gợi nghĩa, hay tiêu đề phải đặt ở phía trên bên trái của bài

vì người Việt vốn có thói quen đọc từ trái qua phải, hoặc nếu tiêu đề được tách riêng, không lọt vào trong bài thì sẽ trao được ý nghĩa trọn vẹn của thông tin,… Vị trí cũng như cách trình bày tiêu đề bao giờ cũng phải đảm bảo sao cho dễ nhìn, dễ đọc và dễ nhớ Tuy nhiên, những yêu cầu này không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận văn là đặc điểm về mặt ngôn ngữ nên xin phép không bàn sâu hơn ở đây

của Loic Hervouet với 3 dạng tiêu biểu là tiêu đề thông tin, tiêu đề kích thích và

tiêu đề tổng hợp Mỗi loại đều có những ưu và khuyết điểm riêng, phù hợp với từng

dạng bài hoặc dụng ý khác nhau của người viết

Tiêu đề thông tin (hay tiêu đề thông báo) là loại tiêu đề được tạo ra nhằm

cung cấp thông tin chính của bài viết, trả lời ngắn gọn cho các câu hỏi cơ bản (Ai?, Cái gì?, Ở đâu?, Khi nào?, Như thế nào?, Tại sao?) Ban biên tập sẽ dựa vào mục đích và tính quan trọng của thông tin để cân nhắc những yếu tố nào cần thiết, nên được đưa vào Do vậy, việc đặt tiêu đề dạng này vừa dễ vì có phần đơn giản nhưng cũng vừa khó vì phải lựa chọn và cô đọng thông tin tới mức tối đa Phần lớn các tiêu đề trên những tờ nhật báo đều thuộc loại này

Tiêu đề kích thích là loại tiêu đề mang nhiệm vụ gây hứng thú, tò mò nơi độc

giả, khiến họ muốn tìm đến nội dung bài báo ngay sau khi đọc Khác với tiêu đề thông tin, nội dung tiêu đề kích thích không khái quát ý chính toàn bài mà chỉ nêu một vài yếu tố liên quan đến chủ đề của bài báo Nhưng yếu tố này phải làm toát lên được cái thần, cái ý nghĩa quan trọng của toàn bài chứ không thể chỉ là một yếu tố bình thường Nhược điểm của loại tiêu đề này là không có nhiều thông tin vì chỉ lo chú trọng đến mục tiêu gây ấn tượng, dễ sa vào tình trạng không trung thực với nội dung bài Khi xuất hiện ở nhật báo, chúng thường được kết hợp với các tiêu đề phụ

ở trên hoặc dưới để bổ sung thông tin

Tiêu đề hỗn hợp là loại tiêu đề mang đặc điểm hỗn hợp của cả hai loại trên và

cũng là loại được sử dụng nhiều nhất Nó không chỉ cung cấp thông tin mà còn đóng vai trò khơi gợi trí tò mò Đây đương nhiên cũng là loại tiêu đề khó đặt nhất trong ba loại Nhưng theo một số nhà nghiên cứu, tiêu đề hỗn hợp và tiêu đề kích

thích nên được gộp thành một, gọi chung là tiêu đề gây chú ý Giải thích cho điều

này, chúng ta nhận thấy cả hai đều mang trên mình chức năng kích thích sự tò mò

và gây chú ý Việc phân định mức độ thông tin trong tiêu đề là có hay không có, nhiều hay ít chỉ mang tính tương đối và có thể gây tranh cãi trong một số trường hợp

Dựa vào hình thức, ta sẽ có loại tiêu đề với cấu trúc là một từ, một ngữ, một câu hoặc một kết cấu đặc biệt Trong đó, loại có kết cấu một từ thường ít được dùng nhất và loại có kết cấu là một ngữ được sử dụng phổ biến nhất Cũng theo lý giải của Vũ Quang Hào, vì tiêu đề có tính định danh nên loại cấu trúc là một câu (đơn vị thông báo) không phải là cấu trúc đắc dụng Những tiêu đề có cấu trúc là một ngữ

thường là các câu ca dao, thành ngữ, tục ngữ…và đặc biệt hiệu quả đối với những

loại tiêu đề cần “định danh có sắc thái biểu cảm” [18]

Ngoài cách phân loại như trên, tiêu đề báo chí còn có thể được phân chia theo nhiều cách khác dựa trên những tiêu chí hỗn hợp về nội dung và hình thức Trong

cuốn Một số vấn đề về sử dụng ngôn từ trên báo chí của Hoàng Anh, tác giả đã

chia tiêu đề văn bản báo chí thành 7 loại (tiêu đề xác nhận, tiêu đề câu hỏi, tiêu đề kêu gọi, tiêu đề trích dẫn, tiêu đề gợi cảm, tiêu đề giật gân, tiêu đề bình luận) với chức năng và ý nghĩa cụ thể [1; tr.100]

Đúng như tên gọi, nhiệm vụ của tiêu đề xác nhận là xác nhận sự tồn tại của sự

kiện, hiện tượng,… nào đó trong thực tế xã hội Sự việc chỉ được nêu ra một cách

khách quan còn bình luận đánh giá thì nhường cho độc giả Ví dụ: Việt Nam có hơn

45 nghìn máy vi tính không tương thích với năm 2000 (Lao Động, 19/04/1999)

Người viết chỉ nêu sự kiện với thái độ khách quan, điềm nhiên mà không kèm thêm nhận xét nào Cũng có khi nội dung tiêu đềchỉ dừng lại ở việc gọi tên cảnh huống,

đối tượng như trong tiêu đề Bức tranh kinh tế thế giới năm 1998 (An Ninh Thế

Giới, 28/01/1999)

Đối lập với tiêu đề xác nhận là tiêu đề bình luận, nơi tác giả nêu ra ý kiến

đánh giá của mình về sự việc, hiện tượng Có thể nêu một số tiêu đề để dẫn chứng

như: Bông hoa Thủ đô giữa núi rừng Tây Bắc (Nhân Dân, 17/07/1999), Xứng đáng

là một giải “độc nhất vô nhị” (Văn Hóa, 18/04/1999), Những dấu hiệu buồn cho một miền đất học (Tiền Phong, 17/06/1998)…Vì là tiêu đề bình luận nên thành tố

ngôn ngữ chủ chốt trong các tiêu đề này hay là các tính từ mang sắc thái đánh giá

Tiêu đề câu hỏi là loại tiêu đề khơi gợi sự tò mò của người đọc bằng những

câu hỏi về một vấn đề gây bức xúc nào đó và hứa hẹn câu trả lời ở phía sau: Giám

thị cũng có phong bì?(Tiền Phong, 09/07/1998) Loại này được sử dụng với mật độ

khá dày vì nó đáp ứng được nhu cầu tìm tòi, khám phá của con người, tạo ra thu hút

và khơi gợi phán đoán ở độc giả

Tiêu đề kêu gọi thường là những câu cầu khiến, hướng người đọc đến một suy

nghĩ hoặc hành động cần thiết nào đó (theo quan điểm của người viết) Để có thể thuyết phục và kêu gọi người khác làm theo điều mình muốn, người viết cần thể

hiện được cảm xúc chân thành, tha thiết trong tiêu đề Ví dụ: Hãy giúp những người

bệnh này kéo dài thêm sự sống! (Lao Động, 08/02/1999) Nguyên tắc cơ bản ở đây

là: chỉ tâm tư, tình cảm mới có thể chạm đến được một tâm tư, tình cảm khác

Tiêu đề trích dẫn thì trích lại lời của một nhân vật nổi tiếng hoặc được nhiều

người quan tâm để thu hút sự chú ý Việc trích dẫn (một cách trực tiếp) tạo cho người đọc cảm giác nguồn tin ở đây là chính xác, đáng tin cậy Các nhân vật càng nổi tiếng, được nhiều người quan tâm thì lời trích dẫn càng gây được hiệu quả tâm

lý cao Ví dụ: Tổng thống Saddam Hussein: “Nhân dân Iraq không muốn chiến

tranh” (Người Lao Động, 06/02/2003)

Còn tiêu đề giật gân thì đánh vào sự chú ý, hiếu kỳ của độc giả để tạo cảm

hứng lúc đầu Người ta phải đọc bằng được bài báo nhằm thỏa mãn tính hiếu kỳ của mình dù phần nội dung chưa chắc ấn tượng bằng cảm giác ban đầu do tiêu đề mang

lại Chúng có thể nêu đích danh sự việc giật gân [ Thi hành án tử hình bằng…phạt

cười (An Ninh Thế Giới, 25/09/1998)] hay chỉ cung cấp những tín hiệu về sự việc

giật gân chứ không gọi tên (Chuyện thật như bịa!, Thật quá sức tưởng tượng! )

Cuối cùng là tiêu đề gợi cảm, được tạo nên bởi lối nói mới lạ, độc đáo, giàu

hình ảnh nên rất sinh động, hấp dẫn Nguồn gốc của sự gợi cảm có thể là việc vận dụng các yếu tố như thành ngữ, tục ngữ, ca dao… hay vay mượn từ, cách diễn đạt

của tác phẩm văn học, chơi chữ…Loại này có quan hệ mật thiết với tiêu đề bình

luận vì các yếu tố gợi cảm và nêu nhận xét, đánh giá thường liên hệ và chuyển hóa

lẫn nhau

Có thể thấy, cách phân loại này của Hoàng Anh xuất phát từ góc nhìn tổng thể

về các phương diện ý nghĩa - chức năng của tiêu đề Còn cách phân loại của Nguyễn Đức Dân dưới đây lại dựa vào thể loại và nội dung chính của bài viết Với tiêu chí như vậy, tác giả đã dẫn và nêu ví dụ cho 9 loại tiêu đề khác nhau của văn bản báo chí [8; tr.90-92]:

- Tiêu đề bình luận: là loại tiêu đề dành cho các bài bình luận, xã luận hay

chuyên luận.Ví dụ:

“Thừa” nhân quyền nhưng thiếu nhân ái

- Tiêu đề nhận định: dành cho những bài phân tích sự kiện, nhận định nói

- Tiêu đề thông báo: thông báo rõ ràng, chính xác những điều đã kết thúc,

đang thay đổi hoặc sắp xảy ra.Ví dụ:

HTV7, 20h50 tối nay 6-2:

Giọt nước mắt giữa hai thế kỷ

- Tiêu đề khẳng định: có hình thức một phát ngôn khẳng định sự kiện Ví dụ:

Vận động thay đổi hiến pháp ở Nhật:

Bài toán khó (TT, 16/05/2007)

- Tiêu đề tuyên bố: thường là một câu điển hình trong tuyên bố của một nhân

vật trong bài viết.Ví dụ:

Làm việc với các tỉnh miền Trung, Thủ tướng Phan Văn Khải:

Nhanh chóng ổn định đời sống nhân dân vùng lũ

- Tiêu đề sự kiện: khai thác, phản ánh một phương diện của sự kiện chứ

không chỉ đơn thuần thông tin về sự kiện đó.Ví dụ:

LHQ họp khẩn cấp về vấn đề xung đột tại Trung Đông:

Bạo động vẫn tiếp tục sau thỏa thuận từ bỏ bạo động (TT, 19/10/2000)

- Tiêu đề cho loại bài chuyên mục: tiêu đề được đặt cho những bài viết xuất

hiện trong các mục thường xuyên, cố định của một tờ báo (Văn hóa, Giáo dục,…)

- Tiêu đề tường thuật, điểm sách báo, sân khấu…

- Tiêu đề về các sự kiện khác nhau: tai nạn, thiên tai…

Dù cả hai cách phân chia trên đều có điểm hợp tình hợp lý riêng nhưng lại không phù hợp với hướng nghiên cứu mà luận văn thực hiện Do đi sâu vào khai thác đặc điểm ngôn ngữ của tiêu đề một cách độc lập với văn bản mà nó gọi tên nên luận văn lựa chọn sử dụng cách phân loại của Vũ Quang Hào Theo đó, các tiêu chí

về nội dung thực chất là tiêu chí về ngữ nghĩa, còn các tiêu chí về hình thức là ngữ pháp - cấu trúc sẽ phù hợp để bộc lộ những đặc trưng ngôn ngữ của tiêu đề trên

một tờ báo thuộc dòng chính trị - xã hội như Tuổi Trẻ

1.1.5 Những tiêu đề hay và tiêu đề mắc lỗi

Về mặt lý thuyết, một tiêu đề hay hẳn phải là tiêu đề có thể đáp ứng được các

yêu cầu về tính thông tin (của nội dung) và hấp dẫn (về hình thức) Để làm được

điều đó, bên cạnh giá trị vốn có của của thông tin thì tiêu đề còn cần một hình thức ngắn gọn, cô đọng và một nội dung giàu tính hình ảnh, biểu cảm Ở khía cạnh ngôn ngữ, sự súc tích và tính biểu cảm có thể được tạo nên bằng những hình ảnh ẩn dụ, nhân hóa, các biện pháp chơi chữ hoặc những loại dấu câu,…Còn khả năng gây hứng thú và kích thích sự tò mò nơi độc giả của các tiêu đề đến đâu thì cần có những công trình khảo sát thống kê xã hội phù hợp mới kiểm định được

Nguyễn Đức Dân đã định nghĩa một tiêu đề hay là một tiêu đề hấp dẫn đối với

người đọc Hấp dẫn vì “làm độc giả bất ngờ”, vì “độc giả tự thấy mình phát hiện ra

những điều ngầm ẩn thú vị đằng sau” và vì “những cách dùng từ ngữ đặc sắc, khác

thường”…[8; tr.93] Cũng theo tác giả, để đặt được tiêu đề hay thì nên “càng ngắn

gọn, càng cô đúc càng tốt” Bởi con người chỉ có thể nhớ cùng một lúc trung bình

5-9 sự kiện Tiêu đề ngắn thì chỉ cần nhìn thoáng qua cũng đủ đập ngay vào mắt

Bên cạnh đó, việc sử dụng ẩn dụ và tạo ra các tiêu đề có hình ảnh cũng là

một cách đặt tiêu đề hay Mặc dù ngôn ngữ báo chí bị đòi hỏi rất cao về tính rõ ràng

và chính xác nhưng đôi khi, sự mơ hồ trong diễn đạt cũng là một cách tạo hấp dẫn

Người đọc có thể đoán sai ý trong tiêu đề nhưng sẽ được đính chính lại thông tin sau khi đọc bài viết, họ cũng có thể không đoán ra và tìm đọc bài để tìm lời giải Tuy gây mơ hồ nhưng lại có thể kích thích sự hiếu kỳ nên các tiêu đề như vậy cũng xem như vô hại Đây là sự mơ hồ có chủ đích, đòi hỏi người viết phải thận trọng vì

lắm khi vì không thể hiểu rõ ràng nội dung mà một số người đọc sẽ đánh giá tiêu đề không hay

Thêm một cách khác để tạo ra tiêu đề hay là sử dụng các dấu câu Trong đó,

dấu hỏi, dấu ngoặc kép, dấu chấm than và dấu chấm lửng là 4 loại dấu câu hay được

sử dụng nhất Dâu hỏi nêu ra một vấn đề cần được giải đáp để lôi kéo người đọc Dấu ngoặc kép khoanh vùng sự chú ý lên các từ được dùng với nghĩa đặc biệt, mang ý nhấn mạnh hoặc cố tình châm biếm Dấu chấm lửng gây sự chờ đợi và khiến độc giả bất ngờ vì sự xuất hiện của từ ngữ ngay sau nó Dấu chấm than thường đánh dâu phần đánh giá, ý kiến bình luận của người viết trong tiêu đề một cách gián tiếp Mỗi loại dấu câu có chức năng riêng, để khai thác và vận dụng triệt

để thì cần cả một nghệ thuật Đây chính là nét hấp dẫn của việc tạo ra bất ngờ

Việc tạo ra các kết hợp bất thường của từ ngữ hoặc các đối lập trong tiêu đề

cũng là cách làm tiêu đề trở nên hấp dẫn Sự bất thường về mối quan hệ ngữ nghĩa của các từ ngữ trong tiêu đề có khả năng gây bất ngờ, khiến độc giả chú ý Những đối lập về âm thanh hoặc ý nghĩa trong tiêu đề cũng tạo nên hứng thú đặc biệt khi đọc Cả hai cách này đều hứa hẹn những hàm ý bên trong, và vì vậy mà chúng trở nên hấp dẫn, sự hấp dẫn của việc cho độc giả có cảm giác tự mình phát hiện những điều ngầm ẩn phía sau

Riêng sự hấp dẫn do cách dùng từ ngữ đặc sắc thì thường bắt gặp nhất trong

các tiêu đề có sử dụng chơi chữ hoặc vận dụng những lời quen thuộc (thành ngữ,

tục ngữ, danh ngôn,…) Chơi chữ đòi hỏi sự sáng tạo nên mang vẻ đẹp của trí tuệ còn những lời quen thuộc thì đã thấm sâu vào quảng đại quần chúng nên mang vẻ đẹp tinh thần và văn hóa dân tộc

Để đặt được một tiêu đề hay không phải là chuyện đơn giản Sự cảm nhận hay

hay không hay lại có liên quan đến tri thức, tâm tình của độc giả Một tiêu đề có

thể thâm thúy, sâu sắc với người này nhưng lại khó hiểu và nhàm chán đối với người khác Tuy nhiên, từ những tiêu chí và phương pháp trên đây, Nguyễn Đức Dân đã cung cấp cho ta cái nhìn tổng quát về một số cách thức phổ biến để đặt tiêu sao cho hấp dẫn Cũng cần nhắc lại rằng, đây là những tiêu chí về mặt ngôn ngữ chứ không bàn tới tính giá trị của thông tin mà tiêu đề truyền tải

Cũng bàn đến các thủ pháp đặt tiêu đề, có thể nhắc đến Vũ Quang Hào với tác

phẩm Ngôn ngữ báo chí [18] Khác với Nguyễn Đức Dân, góc nhìn của Vũ Quang

Hào là góc nhìn của báo chí Các thủ pháp được dẫn ra có phần chi tiết và tính nghiệp vụ nhiều hơn nhưng nhìn chung vẫn có nhiều nét tương đồng Trên tinh thần

đó, tác giả đã tạm quy các tiêu đề cũng như cách đặt tiêu đề về một số loại cơ bản nhằm đưa đến cho sinh viên chuyên ngành báo chí một cái nhìn sơ bộ

Thứ nhất là dùng con số để nhấn mạnh và gây ấn tượng ( Nước có số dân

mười con số 1, Giết 9 người lấy 65 đồng bạc…) Vì con người thường quên rất

nhanh các con số nếu chúng không có gì đặc biệt nên nhà báo phải dùng một số biện pháp để những con số này trở nên đặc biệt Họ phải diễn đạt chúng thành những điều có liên quan thiết thân đến đời sống người đọc để ai cũng có thể hình dung được Phải khiến các con số trở nên dễ hiểu và dễ nhớ hơn Vượt qua được trở ngại này, sự xuất hiện của những con số trong tiêu đề sẽ phát huy tốt vai trò gây ấn tượng (quá nhiều hoặc quá ít) của mình

Thứ hai, có thể dùng cấu trúc bỏ lửng với dấu chấm lửng nằm ở giữa tiêu đề

(Cấp cứu cần được…cấp cứu, Những sản phụ tuổi…học trò,…) Thứ ba là đặt ra

những câu hỏi trong tiêu đề (Chất xám chảy về đâu? Ăn xin: Cho? Không cho?,

…) Có thể thấy, hai thủ pháp này chính là sử dụng dấu câu trong các phương pháp của Nguyễn Đức Dân Đây chính là điểm gặp nhau thứ nhất giữa hai tác giả

Điểm gặp nhau thứ hai là dùng các đơn vị của ngôn ngữ dân gian (ca dao, dân ca, thành ngữ, tục ngữ…) của Vũ Quang Hào với những lời quen thuộc của tác giả Nguyễn Đức Dân Điểm gặp nhau thứ ba là dùng các biện pháp tu từ (so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, chơi chữ…) với chơi chữ và ẩn dụ để tạo ra các cách nói hình ảnh Và điểm tương đồng cuối cùng, tạo ra mệnh đề có vẻ ngược đời để người đọc không thể không tìm hiểu với sự kết hợp bất thường của từ ngữ về mặt ngữ nghĩa và các đối lập

Dù khác nhau ở cách gọi tên và mức độ rộng hẹp của vấn đề nhưng hai tác giả vẫn thống nhất ở phần lớn các phương pháp đặt tiêu đề hấp dẫn Đây chắc hẳn phải

là những phương pháp phổ biến nhất nên rất đáng được lưu tâm

Bổ sung của Vũ Quang Hào vào các danh sách các phương pháp đặt tiêu đề là

sự dập lại những cấu trúc có sẵn hoặc những cấu trúc là sự chệch chuẩn đã từng

nổi tiếng trong giới báo chí Cần cân nhắc khi sử dụng thủ pháp này vì nó dễ dẫn

tiêu đề đi đến chỗ rập khuôn, nhàm chán Thay vào đó, nhà báo cũng có thể tự sáng

tạo ra những cấu trục mới lạ, bất thường cho tiêu đề để tạo tính mới mẻ Và ngay

cả đối với sự sáng tạo cũng đòi hỏi người viết phải thận trọng vì không phải cái mới nào cũng sẽ được chấp nhận

Cuối cùng nhưng cũng không kém phần quan trọng là phương thức đưa tên

riêng lên đầu tiêu đề, sau đó mới đến phần khái quát về đặc điểm, tính chất…của

tên riêng đó (Hồ Đắc Di - nhà y học triết nhân, Tôn Thất Tùng vẫn sống với trường

phái do ông sáng lập…) Những tiêu đề thuộc dạng này xuất hiện rất nhiều trên

báo Tuổi Trẻ Chúng tuân theo một nguyên tắc phổ biến mà mọi nhà báo đều phải biết, đó là, cái gì quan trọng, cần được chú ý thì phải nói trước Cụ thể về nguyên tắc này cũng như giá trị của nó sẽ được trình bày chi tiết trong những phần sau Tóm lại, dù xuất phát từ điểm nhìn của một nhà ngôn ngữ hay một nhà báo thì những đúc kết về cách đặt tiêu đề hấp dẫn cũng không hề đối lập Sự khác biệt chỉ làm phong phú thêm các thủ pháp có thể sử dụng Cách gọi tên không giống nhau chỉ là vấn đề của khái niệm và lĩnh vực nghiên cứu Quan điểm về một tiêu đề hay

là như vậy, còn một tiêu đề mắc lỗi là tiêu đề như thế nào?

Lại nói về mặt lý thuyết, ngược với tiêu đề hay, tiêu đề mắc lỗi là những tiêu

đề không đáp ứng được yêu cầu thông tin và hấp dẫn Biểu hiện của lỗi sai rất

nhiều nhưng nhìn chung thì có thể quy về 2 loại lớn là lỗi về nội dung và lỗi về hình thức Về mặt nội dung, tiêu đề mắc lỗi thường diễn đạt nội dung mơ hồ, khó hiểu hoặc sai so với nội dung bài Về mặt hình thức, những tiêu đề sai có thể là những tiêu đề quá dài, đặt theo mẫu có sẵn hoặc không chuẩn về ngữ nghĩa, ngữ pháp Như đã trình bày ở phần trước, các tiêu đề mơ hồ thường tạo ra nhiều hơn một cách hiểu Những cách hiểu không nằm trong dụng ý của tác giả chính là nguyên nhân khiến tiêu đề trở thành một sản phẩm lỗi Không thể phủ nhận tính mơ hồ trong giới hạn cho phép cũng là một thủ pháp tạo tính hấp dẫn cho tiêu đề, nhưng nếu vận dụng không thích hợp sẽ trở thành con dao hai lưỡi Có lẽ vì vậy mà tác

giả Vũ Quang Hào đã không ngần ngại khẳng định nó là “hiện tượng ngôn ngữ

đáng loại trừ, đặc biệt là đối với ngôn ngữ của truyền thông đại chúng” [18;

tr.153]

Bàn về sự mơ hồ trong cách đặt tiêu đề, Nguyễn Đức Dân có dẫn ra vài ví dụ,

chẳng hạn: Bác Hồ dạy chữ nên người (độc giả có thể lầm tưởng con chữ cũng có thể được dạy dỗ thành người), Chấm dứt xấu hổ và niềm tin (sự xuất hiện của liên

từ “và” khiến nhiều người nghĩniềm tin cũng cần được chấm dứt)…[8; tr.113] Sự

mơ hồ đôi khi còn dẫn đến nhiều cách hiểu sai buồn cười hoặc gây khó hiểu cho người đọc Họ cảm thấy khó hiểu vì cách sắp xếp trật tự từ chưa hợp lý, những lối nói quá cầu kỳ hoặc đơn giản đến thiếu thông tin Phương pháp đặt ẩn dụ có thể làm tăng tính sinh động, hàm súc cho tiêu đề nhưng nếu người viết sử dụng những hình ảnh ẩn dụ quá xa lạ với nhận thức của độc giả thì cũng gây khó hiểu

Nguyên nhân khiến các tiêu đề trở nên mơ hồ, theo Vũ Quang Hào, cũng có

thể do “đặt thiếu từ chỉ quan hệ giữa các thành tố” [18; tr.153] Nguyên nhân này thường chiếm đại đa số trong các trường hợp (50%) Nguyên nhân thứ hai là “cấu

trúc không thể hiện rõ được ý nghĩa quan hệ giữa các thành tố” [18; tr.154] nên

không thể xác định được yếu tố chính phụ cũng như mối quan hệ ngữ nghĩa giữa

chúng Cuối cùng là việc trong tiêu đề “xuất hiện từ đồng âm” mà các nghĩa khác

nhau này đều có thể khiến nội dung tiêu đề trở thành hợp lý

Trường hợp tiêu đề bị sai so với nội dung thì có nhiều mức độ Hoặc là nội dung của tiêu đề quá to hay quá nhỏ so với nội dung của bài Có thể là do người viết

đã đặt tiêu đề trước khi viết tác phẩm báo chí, không có khả năng khái quát vấn đề hoặc cố tình đặt sai nhằm mục đích câu khách Ngoài ra, kiểu tiêu đề sai so với nội dung còn được biểu hiện qua tính không liên quan hoặc sự xuất hiện của các chi tiết không đúng với nội dung bài Các loại lỗi sai này đôi khi được các báo lá cải tận dụng triệt để nhằm thổi phồng tính chất sự kiện, đánh vào trí tò mò và hiếu kỳ của người đọc

Vấn đề độ dài tiêu đề như thế nào là hợp lý và dễ hiểu đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu Kết quả thu được trong một số công trình đã đạt đến

những con số rõ ràng về số lượng từ ngữ Chẳng hạn, theo Nguyễn Đức Dân, “câu

có độ dài trung bình dưới 8 từ/câu thì dễ đọc Câu có độ dài trung bình trên 25 từ thì khó đọc Nếu câu dài trên 30 từ sẽ rất khó đọc” [8; tr.31]

Còn Vũ Quang Hào thì khẳng định “những tít có độ dài trên 30 tiếng rất có

thể vượt quá ngưỡng độc giả ở trình độ văn hóa trung bình có thể nhớ được rõ ràng phần đầu tít khi đọc đến cuối tít” [18; tr.155] Thêm một trường hợp khác, tác giả

Line Ross trong cuốn Nghệ thuật thông tin cũng từng nhận xét, “qua thực nghiệm

người ta thấy rằng độc giả nhớ kỹ một câu ngắn hơn một câu dài” [31; tr.170] và

“khả năng ghi nhớ trực tiếp của độc giả chỉ vào khoảng từ 8 đến 16 từ”[31; tr.172]

Từ đây có thể thấy, tiêu đề báo chí, với tư cách là một câu độc lập, cũng không nên trình bày dưới hình thức một câu quá dài Đối với những tiêu đề như vậy, độc giả sẽ cảm thấy khó hiểu, khó nhớ, khó đọc Tiêu đề quá dài cũng được xem là một loại tiêu đề mắc lỗi Chỉ tiếc rằng loại tiêu đề có độ dài “vượt ngưỡng cho phép” này hiện nay lại xuất hiện khá nhiều trên các mặt báo

Ngoài ra, tính hấp dẫn của báo chí được tạo nên một phần bởi sự mới mẻ Tiêu

đề cũng vậy, một tiêu đề hay được nhiều người học theo, sử dụng lâu dần sẽ trở nên nhàm chán Mặc dù cũng có lúc sự lặp lại theo khuôn của một tiêu đề hay có sẵn trong một thời điểm nào đó cụ thể sẽ được xem là hay nhưng cái gì “quá” cũng trở thành dở Từ khuôn mẫu dẫn đến ăn theo, sau một thời gian ăn theo thì thành sáo mòn, ngán ngẩm Người làm báo nên học tập cách đặt tiêu đề hay nhưng không nên bắt chước, lặp lại một cách máy móc Tiêu đề bài báo phải luôn khác nhau dù thông tin phản ánh được lặp lại Để thu hút sự chú ý thì tiêu đề cần phải ngắn, nhưng để giữ được sự chú ý thì tiêu đề còn phải độc đáo Sự khuôn mẫu, lặp lại và nhàm chán

là kẻ thù của mọi hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật, bao gồm cả báo chí

1.1.6 Tiêu đề trên trang nhất

Trang nhất là trang đầu tiên của một ấn phẩm nên phải được xử lý cẩn thận

Có thể nói, nếu tiêu đề quyết định sự sống còn của một bài báo thì những tiêu đề trên trang nhất tham gia nắm giữ sự sống còn của cả một tòa soạn Tiêu đề dở có thể khiến một bài báo hay bị lướt qua Những tiêu đề trên trang nhất kém hấp dẫn có thể khiến một số báo hay không được ai ngó ngàng đến Giải thích điều này rất đơn

giản, vì trang nhất chính là bộ mặt, là kênh giao tiếp đầu tiên giữa tờ báo với người đọc

Trong giới truyền thông, chỉ có thông tin tốt thôi vẫn chưa đủ, còn phải biết

cách đem lại giá trị cho nó Đối với một tờ báo, “những yếu tố hấp dẫn đầu tiên tất

nhiên là khuôn khổ tờ báo, trang nhất của nó, việc trình bày trang, các tít, đề dẫn

và các minh họa” [26; tr.47] Thứ tự ưu tiên của độc giả khi cầm một tờ báo trên tay

sẽ giảm dần từ trang nhất, trang cuối cùng, phần tiêu đề, các minh họa (hình ảnh, tranh vẽ…) đến những bài báo ngắn (đề dẫn, tin vắn, phần đóng khung…), sau cùng mới là nội dung của các bài báo

Không ban biên tập nào không biết vai trò của hình thức trong việc tạo ra cho thông tin một hiệu quả lớn hơn và sự tác động trực tiếp hơn Do đó, nỗi ám ảnh của

người biên tập báo chí là “thu hút sự chú ý của độc giả ngay lúc họ lướt qua các

trang báo và những đầu đề” vì “chúng ta chỉ có vài giây để thuyết phục họ đọc chúng ta” [26; tr.37] Mà trong vài giây ngắn ngủi đó, thứ độc giả được nhìn thấy

trước khi đọc chính là trang nhất và những tiêu đề được chọn để xuất hiện trên trang nhất

Thông thường, trên trang nhất không chỉ chứa đựng thông tin chính của mỗi số

mà còn thể hiện tinh thần và bản sắc riêng của từng tòa soạn Yêu cầu tất yếu đối với trang nhất là phải giàu thông tin và gây ấn tượng để có thể lôi cuốn độc giả bỏ tiền ra mua Vì là trang quan trọng nên những tiêu đề xuất hiện trên trang nhất cũng phải là những tiêu đề quan trọng, được chọn lọc và đầu tư kỹ càng về mặt nội dung lẫn hình thức

Để cạnh tranh với các tờ báo in khác đã không phải là chuyện dễ dàng chứ chưa nói đến những phương tiện truyền thông hiện đại khác Tiêu đề nói chung và tiêu đề trang nhất nói riêng là phương tiện truyền tải thông tin đến độc giả nhanh nhất, trước nhất chứ không phải nội dung bài báo Tiêu đề trên trang nhất thường ưu tiên cho những tin quan trọng, đặt biệt là những tin có tính thời sự trong nhật báo Việc coi nhẹ, thiếu đầu tư cho tiêu đề trên trang nhất sẽ khiến tờ báo khó lòng đạt được thành công như mong đợi

1.2 Giới thiệu chung về báo Tuổi Trẻ

1.2.1 Lược sử hình thành và phát triển

Tuổi Trẻ, cơ quan ngôn luận của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, là một tổ hợp truyền thông đa phương tiện, gồm các ấn bản: nhật báo Tuổi Trẻ, tuần báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần, bán nguyệt san Tuổi Trẻ Cười và báo điện tử Tuổi Trẻ Online Theo thông tin từ trang web chính thức (tuoitre.vn) của báo Tuổi Trẻ, sơ lược về 40 năm tòa soạn được hình thành và phát triển có thể tóm tắt qua một số cột mốc chính sau đây

Khởi đầu của Tuổi Trẻ là loại hình báo in với số đầu tiên được phát hành vào ngày 02/09/1975 tại trụ sở là ngôi nhà số 55 Duy Tân, Quận 1 Trong vòng 5 năm, Tuổi Trẻ đã đều đặn ra báo hàng tuần với số lượng 10.000 bản/kỳ Đến tháng 07/1981 thì tăng lên 2 kỳ (thứ tư và thứ bảy) với 30.000 bản Một năm sau đó, Tuổi Trẻ tiếp tục đổi thành 3 kỳ/tuần (các ngày thứ ba - năm - bảy), đồng thời số bản mỗi

kỳ cũng tăng đột biến ( hơn 200.000 bản)

Ngày 16/01/1983, ấn phẩm thứ hai của Tuổi Trẻ là Tuổi Trẻ Chủ Nhật được cho ra đời với số lượng xuất bản gần 20.000 bản/tuần Con số này đã tăng gấp 3 lần sau 23 năm Đến ngày 09/04/2006 thì Tuổi Trẻ Chủ Nhật được đổi tên thành Tuổi Trẻ Cuối Tuần như bây giờ

Sau khi Tuổi Trẻ Cuối Tuần được ra mắt không lâu thì Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã gợi ý Ban biên tập báo Tuổi Trẻ nên ra thêm tờ báo trào phúng để châm biếm những hiện tượng tiêu cực trong xã hội Ngày 01/01/1984, Báo Tuổi Trẻ Cười

số đầu tiên được xuất bản và ngay lập tức đón nhận cảm tình từ bạn đọc Dù trong những buổi đầu có mặt, Tuổi Trẻ Cười đã gặp phải nhiều phen rầy rà nhưng số phát hành vẫn tăng nhanh như “lạm phát phi mã” (số tháng 9/1985: 313.500 tờ, số 12/1986: 377.000 tờ)

Tính đến nay, sau 31 năm hình thành và phát triển, Tuổi Trẻ Cười đã có hơn

500 số được phát hành liên tục, mỗi số trung bình trên 100.000 bản Theo Nguyễn

Văn Hà, Tuổi Trẻ Cười xứng đáng được đánh giá là một “đặc sản báo chí Việt Nam

đương đại” với tuổi thọ lâu nhất, “nhiều trang phục, sắc thái trào phúng nhất”, “đội

ngũ trào phúng đa dạng, hùng hậu nhất” và “nhiều chân dung, nhân vật điển hình nhất”[15]

Quay lại với Tuổi Trẻ, sau thời gian dài (18 năm) cố định với con số 3, Tuổi Trẻ lại tiếp tục phát triển lên 4 kỳ/tuần (thứ ba, thứ năm, thứ sáu, thứ bảy) vào khoảng cuối năm 2000 Để rồi hai năm sau, lần lượt bước qua con số 5 kỳ rồi 6 kỳ/tuần và tiếp tục tiến lên trên con đường phát triển nhanh

Ngày 01/12/2003, sau hơn 3 tháng thử nghiệm, Ban biên tập báo Tuổi Trẻ TP.HCM đã tổ chức buổi họp báo chính thức công bông bố website báo Tuổi Trẻ

tin được cập nhật liên tục từ Tuổi Trẻ ngày, Tuổi trẻ Cuối Tuần và Tuổi Trẻ Cười, Tuổi Trẻ Điện tử còn có những thông tin riêng nhờ lợi thế cập nhật 24/24 của internet

Ngày 02/04/2006, Tuổi Trẻ chính thức trở thành nhật báo, lấp kín các ngày trong tuần khi cho ra đời số báo Chủ nhật đầu tiên Số lượng bản ấn hành lúc bấy giờ đã đạt trên 400.000 bản

1.2.2 Nhật báo Tuổi Trẻ

Nói đến Tuổi Trẻ, chắc chắn không thể không đề cập các yếu tố về mặt thể loại, đặc điểm và cấu trúc của tờ báo Vì chúng tham gia chi phối khía cạnh nội dung rất mạnh và thể hiện tôn chỉ hoạt động của cả tòa soạn

Về mặt thể loại, Tuổi Trẻ là một tờ nhật báo chính trị - xã hội Các bài viết trên đó chủ yếu thuộc thể loại báo chí thông tấn (điều tra, phản ánh, tường thuật, ghi nhanh, phóng sự…) và một số bài thuộc loại chuyên luận (bình luận, xã luận) Việc phân chia theo nhóm các thể loại bài vốn là yêu cầu tất yếu và khách quan của làng báo chí trước nay, nhưng thực trạng vẫn còn nhiều vấn đề phức tạp khiến các nhà nghiên cứu chưa thể đi đến chỗ thống nhất Dựa theo cách phân loại do Dương

Xuân Sơn đề xuất, báo Tuổi Trẻ có thể xếp vào hàng “các thể loại báo chí thông

tấn” với đặc điểm nổi trội là “thông tin sự kiện có yếu tố nghị luận có mức độ” [42;

tr.16]

Tuy nhiên, việc một tờ báo là kết quả sự giao thoa của hai hay nhiều thể loại bài khác nhau là hiện tượng khá phổ biến, và báo Tuổi Trẻ cũng vậy Chỉ có điều, trong các thể loại giao thoa, tính thời sự và xác thực của báo chí thông tấn đã nổi lên giữ vai trò chủ đạo nên phải xếp Tuổi Trẻ thuộc hàng các thể loại báo chí thông tấn (khác với báo chí chính luận và báo chí chính luận – nghệ thuật)

Về mặt cấu trúc, Tuổi Trẻ gồm 20 trang (Thời sự, Kinh tế, Bạn đọc&Tuổi Trẻ, Nhịp sống trẻ, Giáo dục – Khoa học, Văn hóa - Nghệ thuật – Giải trí, Thể thao, Pháp luật, Thế giới hôm nay) và 2 màu (màu đỏ cho các ngày thứ 2, 4,6, và chủ nhật, màu xanh cho các ngày thứ 3, 5, 7) Trên trang nhất, các bài “đinh” thường được đặt tiêu đề với cỡ chữ rất lớn để thể hiện tính trọng yếu và mục đích nhấn mạnh Ngoài ra còn có một số bài thuộc các chuyên mục quen thuộc cùng với số trang dẫn vào bên trong

Về mặt đặc điểm, các thể loại bài viết trên báo Tuổi Trẻ (tin, bài thông tấn, tường thuật, điều tra, ghi nhanh, phỏng vấn sự kiện,…) hầu hết đều hướng đến nhiệm vụ trọng tâm là thông tin dưới sự chi phối của yêu cầu về tính xác thực và thời sự Nói một cách khác, tiêu chí hàng đầu của tòa soạn là phải cập nhật, thông báo, phản ánh kịp thời những sự kiện, hiện tượng,…vừa mới xảy ra, đang xảy ra hoặc sắp xảy ra trong đời sống xã hội Đây chính là biểu hiện của tính thông tin trong thể loại báo chí thông tấn Còn các yếu tố bình luận, phân tích và đánh giá không nhất thiết phải tiến hành sâu hoặc tỉ mỉ Trong một số trường hợp cụ thể, những yếu tố trên cũng xuất hiện ở những mức độ nhất định

Tính thời sự đối với thể loại báo chí thông tấn quan trọng là vậy, với một tờ báo ngày như nhật báo Tuổi Trẻ thì càng trở nên trọng yếu Thông tin được cập nhật phải là các sự kiện xảy ra trong vòng 24 tiếng từ hôm qua đến ngày nay và từ hôm nay đến ngày mai

Như Nguyễn Hòa từng nhận xét, đây là một đặc điểm quan trọng của báo ngày

so với báo tuần Vì “nếu trong bản tin hàng ngày, tốc độ đưa tin là một yêu cầu vô

cùng quan trọng, thì trong bản tin báo tuần, người ta hay quan tâm đến mức độ phân tích sự kiện sâu sắc, hay cung cấp đến nhiều loại thông tin khác có liên quan.”