Bài soạn Những vấn đề địa lý tự nhiên đại cương

Ý tưởng cơ bản lă tập trung việc nghiín cứu địa lý văo một vấn đề rõ răng, đơn giản,không chịu ảnh hưởng của câc khoa học khâc, đó lă sự phđn bố không đồng đều của câc cộng đồng ngườitrí

NHỮNG VẤN ĐỀ ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN ĐẠI CƯƠNG CHƯƠNG 1 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÝ

I Lịch sử phát triển của khoa học Địa lý đến cuối thế kỷ XIX:

2 Thời kỳ Trung cổ:

3 Thời kì Phục Hưng:

5 Thời kì tư bản chủ nghĩa (thế kỉ XIX)

II Lịch sử phát triển của khoa học địa lý trong nửa đầu thế kỷ XX

1 Trường phái địa lý Pháp:

2 Trường phái địa lý Đức

3 Trường phái địa lý Nga

4 Trường phái địa lý Mỹ:

5 Địa lý các nước khác

III Lịch sử phát triển của khoa học địa lý trong nửa cuối thế kỉ XX:

1 Sự hiện đại hóa khoa học địa lý:

2 Các phân hệ của hệ thống không gian địa lý hoàn chỉnh

IV Những vấn đề của Địa lý học hiện đại:

CHƯƠNG 2 CÁC QUY LUẬT ĐỊA LÝ

I Khái niệm về quy luật địa lý:

II Quy luật về tính thống nhất và hoàn chỉnh của LLE

2 Cơ sở của sự tuần hoàn:

a Cơ sở tuần hoàn trong thủy quyển

b Cơ sở tuần hoàn trong khí quyển

c Cơ sở tuần hoàn của sinh vật

d Cơ sở tuần hoàn của đá

3 Đặc điểm cơ bản của vòng tuần hoàn vật chất

III Quy luật về các hiện tượng nhịp điệu

1 Khái niệm

2 Nguồn gốc phát sinh và độ dài thời gian của các nhịp điệu

3 Các hiện tượng nhịp điệu cơ bản

a Phân loại

b Các nhịp điệu cơ bản

4 Những nhận xét về qui luật nhịp điệu

5 Ý nghĩa thực tiễn

IV Quy luật địa đới

1 Khái niệm địa đới

2 Nguyên nhân gây tính địa đới

3 Phạm vi biểu hiện của tính địa đới

4 Biểu hiện của tính địa đới ở Việt Nam

V Quy luật phi địa đới

1 Nguyên nhân

2 Phạm vi biểu hiện của quá trình phân dị phi địa đới

3 Ý nghĩa

4 Biểu hiện của qui luật phi địa đới ở Việt Nam

a Qui luật phân hoá theo kinh độ ở Việt Nam

b Qui luật phân hóa theo các điều kiện kiến tạo - địa mạo ở Việt Nam

c Qui luật phân hóa theo đai cao ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÝ

I Lịch sử phát triển của khoa học Địa lý đến cuối thế kỷ XIX:

Cho đến cuối thế kỷ XIX, khoa học địa lý đã trở thành 1 khoa học thực sự với những học thuyết, những kháiniệm, những phương pháp riêng Từ địa lý thống nhất cổ điển đã tách ra thành nhiều khoa học bộ phận, gộpthành hai ngành chính là Địa lý tự nhiên và Địa lý kinh tế - xã hội với xu thế phân tích là chính Có thể phânchia lịch sử phát triển lâu dài này thành một số thời kỳ như thời kỳ Cổ đại, Trung cổ, Phục Hưng, tiền Tưbản chủ nghĩa, Tư bản chủ nghĩa Do lịch sử phát triển diễn ra không đồng đều giữa phương Đông vàphương Tây và giữa các nước với nhau, mà các tư liệu địa lý chủ yếu được trích dẫn từ một số nước châu

Âu, một mặt vì tư liệu thành văn của họ được lưu trữ tốt, mặt khác khoa học địa lý hiện nay trên toàn thếgiới cũng chịu nhiều ảnh hưởng của địa lý phương Tây, vì nền khoa học kĩ thuật của họ đạt trình độ caohơn

1 Thời kỳ Cổ đại:

Chính thức đi từ thế kỉ V TCN (với những công trình của Herodote công bố vào năm 456 TCN) cho đếnthế kỉ IV sau CN, khi Đế chế La Mã bị sụp đổ vào năm 395 SCN Nôi văn minh của phương Tây là các khuvực quanh Địa Trung Hải, khu vực có những con đường hàng hải thuận lợi Như thế các tư liệu địa lýphương Tây ban đầu là những tư liệu về các bến bờ ven biển Các tư liệu thu thập trên đất liền đầu tiên lại

do người Trung Quốc ở phương Đông tích lũy vì họ có 1 lãnh thổ quá rộng lớn Cách đây 3000 năm họ đã

có những thông tin địa lý về đất nước mình, đến đầu CN họ đã biết rất rõ về đất nước, các con đường giaothông thủy bộ, về các thành phố của mình và đã có những bản đồ được các nhà cầm quyền rất coi trọng.Nhà vua bắt buộc các quan chức địa phương phải soạn thảo một địa chí đầy đủ về địa phương mình, cókèm theo bản đồ Các nhà trí thức Trung Quốc cổ đại thường thông thiên văn, tường địa lý nhưng do chế độphong kiến Trung Quốc trì trệ đóng cửa kéo dài nên khoa học địa lý cổ truyền của Trung Quốc vẫn dậmchân tại chỗ, ở trình độ mô tả, liệt kê

Sau người Ai Cập, Babilon rồi đến người Hy Lạp và La Mã thì các thông tin địa lý đã được sắp đặt, chọnlọc, nâng cao và nền khoa học địa lý cổ đại chính thức hình thành Herodote (485 – 425 TCN) lần đầu tiên

đã cho ra đời những tập thông tin có tổ chức về nhiều mặt, khi ông mô tả các vùng đất và biển mà ông đã điqua ở biển Đen, Địa Trung Hải, Ai Cập, Tiểu Á và Lưỡng Hà

Trong thế kỷ V TCN cũng đã có những khái niệm về một Trái Đất hình tròn (Pythagore) và tính địa đới(Parmenide), trong đó đề cao đới ôn hòa và cho rằng xích đạo thì quá nóng còn vùng cực thì quá lạnh Vào thế kỉ III TCN Eratoxten đã chú ý đến việc đo đạc Trái Đất, xác định phương hướng và vị trí địa lý,đồng thời mô tả chuyển động của Trái Đất, ông cũng xác định chiều dài kinh tuyến là 39.500 km và đã đặttên cũng như định nghĩa cho khoa học địa lý

Đầu CN, Strabon (58 TCN – 25 SCN) chuyển sang nghiên cứu Địa lý nhân văn, chú ý đến các dân tộc vàchiều lịch sử

Vào thế kỉ II SCN, khoa học địa lý có bước thụt lùi với các công trình của Ptolemee (90 – 168 SCN) khiông đưa ra thuyết địa tâm Nhưng về khía cạnh bản đồ và trắc địa thì đóng góp của ông là to lớn

Đáng chú ý là trong thời kì Cổ đại, những hướng nghiên cứu địa lý chính đã hình thành và tồn tại cho đếnngày nay, đó là hướng nghiên cứu toàn Trái Đất và hướng nghiên cứu các khu vực khác nhau, hướng phântích định lượng, đo đạc chính xác, mô tả tổng hợp định tính, hướng địa lý thống nhất tự nhiên – con người

và hướng phân biệt địa lý tự nhiên và kinh tế - xã hội, nhân văn

Đồng thời với tài liệu viết thì các bản đồ cũng được xây dựng bằng nhiều chất liệu như đất nung, giấy, lụa.Bản đồ cổ nhất còn được lưu trữ là một bản đồ bằng đất nung rất nhỏ, có tuổi khoảng 2500 năm TCN, tìmthấy khi khai quật thành phố cổ Ga Sua, cách Babilon 200 dặm về phía Bắc Trình độ xây dựng bản đồ đạtđỉnh cao tại cổ Hy Lạp, họ đã biết Trái Đất hình cầu với hai cực, hai chí tuyến và đường xích đạo, phát triển

hệ thống kinh – vĩ độ, biết dùng phép chiếu và biết tính toán kích thước Trái Đất Hai nhà bản đồ kiêm địa

lý sớm nhất là Anaximandre và Hecatee (thế kỉ VI TCN) Nhà địa lý kiêm bản đồ học nổi tiếng của Hy Lạp

là Prolemee với công trình quan trọng nhất là cuốn “Địa lý học” gồm 8 tập Tập 1 trình bày các nguyên tắc,trong đó có cách xây dựng quả địa cầu và cách chiếu khi vẽ bản đồ Từ tập II đến VII chứa đựng một danhmục khoảng 8000 địa danh kèm theo tọa độ kinh vĩ để xác định vị trí Tập VIII là quan trọng nhất, trình bày

về địa lý toán học, về thiên văn học, cách họa đồ và phép chiếu trong đó có hai phép chiếu là biến thể củaphép chiếu hình nón Công trình này có kèm theo 1 bản đồ toàn thế giới và 26 bản đồ chi tiết về các khuvực, đó là Atlat thế giới đầu tiên trong lịch sử phát triển địa lý

2 Thời kỳ Trung cổ:

Bắt đầu từ năm đế chế La Mã sụp đổ (395 SCN) cho đến khi vua Thổ Nhĩ Kỳ Mohamed II chiếm lĩnhđược Constantinople vào năm 1453 Là thời kỳ suy thoái của khoa học địa lý nói riêng và nền khoa họcnhân loại nói chung do những ràng buộc khắc nghiệt của nhà thời Thiên chúa giáo Hình cầu của Trái Đất đã

bị phủ nhận mà coi là có dạng phẳng hay dạng đĩa

Tuy nhiên, ở châu Á và nhất là Trung Cận Đông, người A rập nói riêng và thế giới Hồi giáo nói chung vẫngiữ được các thành tựu của khoa học Hy Lạp và còn phát huy thêm do các hoạt động mở rộng đất đai, buônbán và du hành của họ Thế kỉ XI họ đã đo đạc lại kích thước của Trái Đất, xác định độ dài của kinh tuyến là40.680 km và bắt đầu nói đến Mặt Trời là trung tâm của vũ trụ, sớm hơn Copernic Ngoài người A rập thìngười Noocmang ở phía Bắc cũng có những cuộc hành trình trên biển vĩ đại ở Đại Tây Dương Vào thời kìnày cũng đã xuất hiện những quan điểm địa lý tích cực, người ta đã bác bỏ ý kiến không có người cư trú ởxích đạo và vùng cực, đã biết liên hệ tính đới của khí hậu với sinh vật và sinh hoạt của con người Một sựkiện nổi bật vào cuối thời Trung cổ là chuyến du hành của Marco Polo người Vonido đã đi suốt châu Á tớiTrung Quốc và khi về đã dùng đường biển từ Xumatra để vòng quan Nam Á và Tiểu Á, chấm dứt cuộc hànhtrình hàng chục năm vào năm 1299

Các bản đồ thời này không thể hiện thực tại mà vẽ theo trí tưởng tượng và theo giáo lí Thiên chúa giáo.Trong khi đó, trong thế giới A rập thì bản đồ vẫn được vẽ theo các quan điểm và phương pháp Cổ đại nhưcuốn “Địa lý học” của Ptolemee Ngoài ra họ còn đo đạc chính xác hơn với phép chiếu chữ nhật tốt hơn Như vậy, trong thời kỳ này, nhờ sự phát triển của hàng hải, thủ công nghiệp và buôn bán mà thông tin địa

lý đã được tích lũy nhiều hơn, bản đồ cũng hoàn thiện hơn, nhất là các hải đồ

3 Thời kì Phục Hưng:

Đó là thời kì khôi phục, chấn hưng và phát triển các nền khoa học, văn học và nghệ thuật cổ Hy Lạp diễn ra

ở châu Âu trong 2 thế kỉ XV – XVI, được châm ngòi từ sự tiếp xúc với thế giới A rập cùng với việc mang

về các sách và tài liệu cổ đại được người A rập cất giữ và sử dụng

Thời kì này được đánh dấu bởi các “đại phát kiến” đi bằng đường biển trên các thuyền buồm lớn gọi làCaravella, có tới 4 cột buồm với hệ thống buồm kiểu Ý Đại phát kiến thứ nhất là việc tìm ra châu Mỹ củaChristophe Colomb qua 4 đợt vượt Đại Tây Dương (từ 1492 đến 1504)

Đại phát kiến thứ hai là chuyến đi vòng quanh châu Phi qua mũi Hảo Vọng để tới Ấn Độ, do Vasco deGama thực hiện vào năm 1498 Đại phát kiến thứ ba là chuyến đi vòng quanh thế giới trong 3 năm 1519 –

1522 của Magellan Ngoài ra còn nhiều chuyến du hành khác cũng đã tìm thêm những vùng đất mới

Những đợt phát kiến này không những đã chứng minh được những thành tựu của địa lý Cổ đại như TráiĐất hình cầu, tính địa đới của khí hậu do góc tới khác nhau của tia nắng Mặt Trời đến các nơi trên Trái Đất,quan hệ giữa khí hậu và sinh vật,… mà còn mở rộng thêm tầm hiểu biết không gian rất nhiều, khiến cho cóthể dùng phương pháp so sánh để sơ bộ hình thành các quy luật địa lý, sẽ được chứng minh vào các thế kỷsau, đồng thời cũng sửa chữa được những nhận định sai lầm cũ VD, đã phát hiện được các đới gió (tínphong, gió Tây), thu thập nhiều mẫu cây cối, chim thú, hiểu thêm về dân tộc địa phương,…

Địa lý học rất có uy tín trong thời kì này, vì giúp cho nhiều vương quốc bành trướng thuộc địa, chủ yếu là

Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, của cải thế giới dồn về châu Âu đã giúp cho việc tích lũy t ư bản, đẩy mạnhcông nghiệp

Các thành tựu địa lý nói trên được thể hiện rõ và xúc tích qua các bản đồ và quả địa cầu được xây dựng.Tuy nhiên, Bắc Mĩ vẫn chưa có tên trên bản đồ, mãi đến khi nhà bản đồ học người Hà Lan Mercator dùngtên America để chỉ cả Bắc và Nam Mĩ thì America mới được mọi người công nhận là châu Mĩ Công lao to lớn nhất của Mercator là giải phóng ngành bản đồ học khỏi ảnh hưởng của Ptolemee Các quả địa cầu cũngrất phổ biến trong thời kì này Quả địa cầu đầu tiên được hoàn thành năm 1492 nên chưa thể hiện được châu

Mĩ Thành tựu bản đồ học đáng chú ý nhất là các tập bản đồ (Atlat) Atlat đầu tiên của thời kì này là củaAbraham Ortelius xuất bản năm 1570 gồm 53 bản đồ in từ các bản khắc bằng đồng, tô màu bằng tay, thamkhảo tài liệu của 87 nhà địa lý và bản đồ học

4 Thời kì tiền tư bản chủ nghĩa (thế kỉ XVII – XVIII)

Trong thời gian này, tuy vẫn tiếp tục tiến hành thêm nhiều chuyến du hành quan trọng, mở rộng đất đai vàhiểu biết thêm về địa lý, nhưng ấn tượng sâu sắc đã chuyển sang các phát minh công nghệ, các sự giải thích

và lập luận khoa học, các công trình tổng kết, mà kết quả là khởi đầu cách mạng khoa học kĩ thuật lần thứnhất, tạo tiền đề cho sự nhảy vọt vào thế kỉ XIX Các dụng cụ nghiên cứu, đo l ường như phong vũ biểu,hàn thử biểu, dụng cụ chỉ giờ chính xác, kính viễn vọng, bàn đạc, máy kinh vĩ và phương pháp tam giác đạcgiúp cho việc quan sát không gian và vẽ bản đồ chính xác hơn

Nhà thiên văn học Đức Kepler đưa ra lí thuyết về các quy luật chi phối sự vận động của các hành tinh xungquanh Mặt Trời Từ đó nhà bác học người Anh Newton đã suy ngẫm và khám phá ra quy luật hấp dẫn trong

vũ trụ Quan điểm của Emmanuel Kant coi “địa lý là sự mô tả theo không gian” đã là hòn đá tảng để khoahọc Địa lý trở thành một khoa học độc lập và độc đáo mà các thế hệ về sau sẽ đi sâu và cụ thể hóa Nhàhàng hải kiêm Địa lý người Anh James Cook mở đầu cho thời kì du hành khoa học, có mục đích và phươngpháp rõ ràng chứ không ngẫu hứng và nghiệp dư như các nhà du hành thời Cổ đại và Phục Hưng

Trong thời kì này có lẽ Hà Lan là nước có nhiều thành tựu nghiên cứu địa lý nhất với công trình “Địa lýđại cương” do Veranius công bố vào năm 1650 Trong công trình này, Veranius lần đầu tiên giải thích bằng

lí luận bản chất của địa lý, qua việc xác định đối tượng của địa lý là “lớp vỏ Trái Đất” bao gồm lục địa, đại dương và khí quyển, nghiên cứu trong khung cảnh toàn bộ Trái Đất và theo từng vùng riêng biệt Quan điểmnày đã vượt quá tầm của thời đại và có ảnh hưởng rất lớn đến những nhà địa lý của các nước Tuy nhiên cácbản đồ do Hà Lan sản xuất vẫn còn chứa đựng nhiều điểm sai lầm do chủ yếu vì mục đích thương mại, cần

in nhanh, hấp dẫn, sao chép các bản đồ cũ Trái lại, bản đồ của Pháp mang tính khoa học để phục vụ choquản lí đất đai, cho tác chiến nên cần chính xác và chi tiết

5 Thời kì tư bản chủ nghĩa (thế kỉ XIX)

Đặc điểm cơ bản của sự phát triển khoa học địa lý trong thế kỉ XIX là sự hình thành một khoa học địa lý cótính chuyên nghiệp, có đào tạo và tổ chức nghiên cứu rõ ràng và mang tính quốc tế, nhất là vào 30 năm cuối(1870 – 1900) Đặc điểm thứ hai là sự phân ngành ngày càng mạnh khiến cho địa lý không phải là một bộmôn thống nhất và trở thành một hệ thống nhiều bộ môn, làm cho địa lý thống nhất cổ điển ngày càng mấtđối tượng nghiên cứu và có nguy cơ tan rã

Bộ môn địa lý được giảng dạy ngày càng nhiều tại các trường Đại học, vừa đào tạo cán bộ nghiên cứu, vừađào tạo giáo viên cho các trường phổ thông Sự phát triển giáo dục và đào tạo địa lý khởi đầu từ Đức, sauđến Pháp và các nước châu Âu khác Trường Đại học nổi tiếng về địa lý là trường Đại học tổng hợp Berlin

mà ở đó Humboldt đã từng giảng dạy và để lại nhiều ấn tượng sâu sắc Các tạp chí địa lý cũng xuất hiện vàxuất bản hàng năm từ 1863

Việc phục vụ đắc lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội nhất là kinh tế công nghiệp, đòi hỏi sự nghiên cứusâu và chính xác, do đó nhiều khoa học chuyên ngành mới tách ra từ Địa lý Đầu tiên là ngành Địa chất donhu cầu tìm khoáng sản và chất đốt Sau đó là Khí hậu học, Thổ nhưỡng học, Thực vật học, Động vật học

do sự phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp theo hướng công nghiệp hóa và sản xuất hàng hóa Thủy vănhọc, Địa hình học, Trắc địa – Bản đồ thì giúp ích nhiều cho xây dựng và giao thông liên lạc Hải d ương họcphục vụ cho sự đi lại trên biển và nghề cá cũng như việc đặt cáp xuyên đại dương Và như vậy thì trong thế

kỉ XIX, thế mạnh thuộc về các khoa học địa lý tự nhiên, vì thế Địa lý học nói chung được xếp vào khoa học

tự nhiên Địa lý kinh tế hình thành chậm hơn vào thập kỉ cuối của thế kỉ XIX, kích thích việc ra đời củangành này là sự phân công lao động theo lãnh thổ trong sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa, là sự phát triểncủa Thống kê học và của học thuyết về sự định vị các ngành sản xuất

Sự phân ngành của địa lý dần dần bộc lộ những nhược điểm, được kiểm nghiệm sau những thất bại khitiến hành các công trình phát triển kinh tế - xã hội hoặc cải tạo tự nhiên ở quy mô lớn Do đó xuất hiện xuthế nghiên cứu địa lý tự nhiên tổng hợp mà xuất phát điểm là các ngành nghiên cứu các thành phần tích hợp,chịu ảnh hưởng đồng thời và tương hỗ của nhiều thành phần khác như thực vật và thổ nhưỡng

Bản đồ học cũng có những bước tiến quyết định trong thế kỉ XIX Vào cuối thế kỉ XIX hầu như không cònchỗ nào trên Trái Đất mà người ta chưa hiểu biết Phương pháp đường bình độ đã thay thế cho những nétgạch khi thể hiện độ cao địa hình Các bản đồ không chỉ mô tả mà thường có nội dung khoa học, thể hiện các mối quan hệ giữa các hiện tượng, có kết quả phân loại và phân vùng Đức cũng là nước xuất bản nhiềubản đồ và Atlat nhất và các nhà địa lý tiêu biểu cũng là người Đức, trước hết là Humboldt và K.Ritter, tiếp

sau lă Phâp vă Nga Ở Nga, do đất nước rộng lớn nín xu hướng địa lý tổng hợp sớm phât triển Tựu chunglại thì trong thế kỉ năy có 3 khuynh hướng chính lă nghiín cứu vùng, nghiín cứu quan hệ con người – môitrường địa lý vă khuynh hướng nghiín cứu cảnh quan Ba khuynh hướng năy bổ sung cho nhau, mỗikhuynh hướng đi sđu văo một khía cạnh của thực tại phđn hóa không gian của tự nhiín vă xê hội Chúngphât huy tâc dụng mêi cho đến nửa đầu thế kỉ XX.

II Lịch sử phât triển của khoa học địa lý trong nửa đầu thế kỷ XX:

Văo nửa đầu thế kỷ XX, khoa học Địa lý không được nổi bật trong xê hội như ở thế kỷ XIX Sau một thời

kì phât triển nhanh, sôi nổi, đến đđy địa lý hầu như chững lại Câc nhă địa lý vẫn chỉ âp dụng những quanđiểm, câc thănh tựu của 30 năm cuối thế kỷ XIX thể hiện trong 3 khuynh hướng chính, đồng thời lúng túng trước sự thiếu thống nhất trong cơ sở lí luận cho khoa học Địa lý Điểm nổi bật của sự phât triển địa lý văothời gian năy lă không được thúc đẩy bởi nhu cầu của xê hội, mă chủ yếu lă do những mđu thuẫn nội tại, dologic phât triển của bản thđn ngănh khoa học năy

Khoa học Địa lý vẫn thiín về phía khoa học tự nhiín tuy có chú ý đến quan hệ giữa tự nhiín vă xê hộicũng như con người Trong khi đó văo đầu thế kỷ XX, câc khoa học xê hội lại phât triển mạnh để đâp ứngnhu cầu thực tiễn ngăy căng đa dạng vă thay đổi nhanh Trong sự lúng túng chung ấy thì giải phâp tình thế

lă xđy dựng câc trường phâi quốc gia, căn cứ văo đặc điểm tự nhiín vă nhu cầu riíng trong sự phât triểnkinh tế - xê hội tại mỗi nước mă tìm hướng đi cho thích hợp

1 Trường phâi địa lý Phâp:

Địa lý Phâp được hình thănh văo loại sớm nhất, lă trường phâi gắn kết nhất vì có một nền tảng quan điểmchung lă quan điểm vùng, lấy sự phđn hóa không gian, sự phđn hóa theo vùng lăm nền tảng vă mục tiíunghiín cứu

Người thầy của địa lý Phâp lă Vidan de la Blaser, mă câc công trình nghiín cứu đê thu hút vă tập hợp đượcrất nhiều môn đệ Ý tưởng cơ bản lă tập trung việc nghiín cứu địa lý văo một vấn đề rõ răng, đơn giản,không chịu ảnh hưởng của câc khoa học khâc, đó lă sự phđn bố không đồng đều của câc cộng đồng ngườitrín Trâi Đất, nghiín cứu trín góc độ quan hệ giữa con người vă môi trường vă sự phđn hóa vùng trín bềmặt Trâi Đất

Có một công trình địa lý tiíu biểu của trường phâi Phâp mă câc nhă địa lý cũng như nhiều nhă nghiín cứuthuộc câc khoa học khâc ở Việt Nam hiểu biết khâ rõ lă luận ân Tiến sĩ đồ sộ với rất nhiều bản đồ vă ảnhchụp có nhan đề “Người nông dđn chđu thổ Bắc bộ” của Pierre Gourou Cốt lõi của công trình lă nghiín cứulối sống của con người nông dđn qua cung câch sinh hoạt vă sản xuất, phù hợp với môi trường tự nhiín mẵng đê nghiín cứu rất kĩ

Trường phâi địa lý Phâp có sự thống nhất về quan điểm vùng trong mối quan hệ con người – môi trường

vă về phương phâp nghiín cứu trín xuống – dưới lín, theo cấu trúc ngang giữa câc vùng lớn nhỏ, đồng thờichú trọng công tâc thực địa theo tỉ lệ lớn, nhưng trong nội bộ vẫn có những khuynh hướng khâc nhau khiến cho địa lý Phâp cũng có một sự phđn hóa năo đó

Nhờ quan điểm vùng mă nước Phâp có rất nhiều chuyín khảo vă luận ân đại học hay trín đại học có giâ trị,

mô tả vă phđn tích mọi vùng trín đất nước, hoặc vùng tự nhiín, hoặc vùng tự nhiín – lịch sử, hoặc vùnghănh chính cho đến tận cấp xê, được sử dụng rộng rêi để lăm tư liệu giảng dạy, tư liệu tham khảo, hay lăm

cơ sở cho việc hoạch định chính sâch phât triển kinh tế - xê hội vă bảo vệ, cải tạo môi trường tự nhiín

2 Trường phâi địa lý Đức:

Hình thănh chậm hơn vă kĩm đồng nhất hơn địa lý Phâp vì trong thế kỷ XIX, địa lý Đức rất phât triển, cónhiều khuynh hướng vă bộ môn khoa học khâc nhau, lại không có một ai uy tín vượt trội hẳn để thđu tóm tất

cả trong một trường phâi với những lí luận vă phương phâp chung Tuy nhiín, trong số câc bộ môn thì cảnh quan học lă độc đâo hơn cả, có ảnh hưởng sđu rộng cả trong nước vă ngoăi nước, cho nín có thể coi khuynhhướng cảnh quan lă đặc trưng cho trường phâi địa lý Đức

Trường phâi cảnh quan Đức chủ yếu lă nghiín cứu câc cảnh quan văn hóa, câc cảnh quan trong sự tâcđộng của con người, bởi lẽ, tại câc vùng đồng bằng chđu Đu hầu như không còn cảnh quan thuần túy tựnhiín Mặc dù vậy, đđy vẫn lă trường phâi thiín về địa lý tự nhiín hơn trường phâi vùng của Phâp Ngoăi

ra, các vùng của địa lý Pháp cũng chỉ tương đối, không có ranh giới thật rõ ràng, có thể chồng gối lên nhau.Trái lại, cảnh quan địa lý Đức được vạch dứt khoát, xuất phát từ 1 định đề là “cảnh quan biểu hiện tínhthống nhất về mặt lãnh thổ của đối tượng nghiên cứu” Phương pháp tiếp cận cảnh quan của Đức rất chú ýđến lớp phủ thực vật, cố tìm ra các dấu hiệu của thực bì tự nhiên, từ đó nhận xét về chiều hướng tác độngcủa con người lên thực bì tự nhiên Trường phái cảnh quan Đức chú ý đến cung cách mà một nhóm ngườinhập vào cảnh quan, để dấu ấn trên cảnh quan, thông qua các biểu hiện vật chất cụ thể và rất chi tiết, chonên không thể nghiên cứu các vùng rộng lớn mà chỉ tập trung nghiên cứu các vùng rất nhỏ, rất đồng nhất,

có ranh giới rõ ràng

Bên cạnh trường phái cảnh quan, địa lý Đức không có những trường phái tương xứng khác nhưng lại córất nhiều khuynh hướng tham gia vào sự tìm kiếm những khái niệm mới, trên con đường phát triển địa lýhọc, đó là khuynh hướng địa lý chính trị, địa – chính trị, địa lý văn hóa, địa lý kinh tế, sinh thái học, địa lý vùng và lí thuyết định vị

3 Trường phái địa lý Nga:

Trường phái địa lý Nga cũng là 1 trường phái mạnh ngay từ cuối thế kỷ XIX với khuynh hướng cảnh quan

là chính và địa lý Nga cũng du nhập thuật ngữ landschaft của trường phái địa lý Đức Tuy nhiên trườngphái Nga cũng có những tính cách riêng, đó là sự phân biệt rõ địa lý tự nhiên và địa lý kinh tế, đồng thờithiên về địa lý tổng hợp, nghiên cứu các tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên và các tổng hợp thể lãnh thổ sảnxuất, có chỉ tiêu và ranh giới coi như rõ rệt Đáng chú ý là địa lý tự nhiên tổng hợp Nga – Liên Xô luôn luôngắn bó với thực tiễn sản xuất, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, đề xuất các cơ sở khoa học cho công việcchống hạn và cải tạo các vùng thảo nguyên, cũng như khẩn hoang các vùng đất mới Nhờ đó đã phát hiện racấu trúc ngang của cảnh quan địa lý, bao gồm 2 đơn vị cấu tạo cơ bản cấp dưới là dạng và diện địa lý Địa lý

tự nhiên tổng hợp Nga không những chỉ đi sâu vào các đới cảnh quan mà còn nghiên cứu cả toàn Trái Đất,phát hiện và định nghĩa rõ ràng lớp vỏ địa lý với ranh giới và những quy luật chung, nêu lên tính thống nhấtcũng như sự phân hóa của bề mặt Trái Đất

Về mặt địa lý kinh tế, thì những người khởi xướng có tên tuổi là Baranxki và Koloxovski Baranxki tiếptục hoàn thiện hướng phân vùng địa lý kinh tế của địa lý Nga thế kỷ XIX và đóng góp to lớn vào việc phânvùng và kế hoạch hóa nền kinh tế Liên Xô vào những năm trước Đại chiến thế giới lần II Ông đã sớm đưa

ra cách tiếp cận hệ thống – cấu trúc vào việc nghiên cứu vùng kinh tế từ quan điểm không gian, chú ý đếncác câu hỏi “ở đâu”, “từ đâu”, “đi đâu” Ông đã chú ý đến cả địa lý khu vực (địa lý kinh tế quốc gia) Cuốicùng, ông đi vào phân công lao động theo lãnh thổ và tổ chức xã hội theo lãnh thổ, coi như đó là cốt lõi của

sự tạo vùng và kiến thiết vùng Có thể nói địa lý kinh tế Liên Xô phát triển gắn liền với việc triển khai các

kế hoạch 5 năm phát triển kinh tế quốc dân, do đó đã có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn

4 Trường phái địa lý Mỹ:

Được hình thành rất muộn nhưng lại phát triển rất nhanh, chỉ mới bắt đầu từ những năm đầu của thế kỉ XX

mà đến những năm 30 – 40 đã nổi tiếng qua nhiều công trình cơ bản và thực tiễn Tuy về cơ bản địa lý Mỹvẫn là địa lý vùng và cảnh quan trên quan điểm địa lý thống nhất tự nhiên – con người, có chú ý đến vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái, nhưng không thành 1 trường phái thống nhất như ở Pháp, hoặc quá đa dạngnhư Đức, mà phân thành 2 nhánh khác biệt khá rõ rệt là nhánh Trung Tây và nhánh Berkeley

− Nhánh Trung Tây: chú ý đến nguyên tắc phân vùng và mô tả vùng, đến vấn đề sử dụng đất đai, đến địa lýkinh tế và địa lý chính trị Khác với Tây Âu thường dựa vào lối sống để giải thích sự đa dạng vùng, các nhàđịa lý – địa chất Trung Tây đi theo con đường nghiên cứu ảnh hưởng của tự nhiên

− Nhánh Berkeley: tương phản rõ rệt với nhánh Trung Tây Họ không quan tâm đến các vấn đề hiện đại,

mà say mê đi sâu vào các nền văn hóa cổ, thí dụ nền văn hóa của người da đỏ, trên cơ sở nhân chủng học vàdân tộc học

5 Địa lý các nước khác:

Ngoài các nước trên thì không có nước nào có trường phái địa lý rõ rệt Đáng kể còn có nước Anh Địa lýAnh chọn địa lý Pháp làm mẫu, nhưng các nhà địa lý Anh không phải là bắt chước nguyên si địa lý Pháp.Tuy họ không có gì độc đáo hơn nhưng nét Anh của họ là ở chỗ họ đặc biệt quan tâm đến chất lượng điềutra, thường rất chi tiết, tỉ mỉ, đến tính nghiêm túc chặt chẽ của phương pháp luận và phương pháp Ngoài ra

họ còn 2 thế mạnh liên quan đến vị trí bá chủ toàn cầu lúc đó của họ, nhất là bá chủ trên biển, đó là môn địa

lý chính trị, và môn địa lý lịch sử

 Kết luận: Giai đoạn này là thời kì đầy biến động của chủ nghĩa đế quốc Trong bối cảnh đó, khoa họcđịa lý cũng cố vươn lên để đáp ứng nhu cầu thực tiễn sống động, phát triển nhiều trường phái quốc gia,nhiều bộ môn khoa học mới, đồng thời ngày càng mang tính thống nhất, nghiên cứu tổng hợp môi tr ường –con người, nhưng còn thiên về địa lý tự nhiên, hoặc tách biệt các tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên và tổng hợpthể lãnh thổ sản xuất Có nhiều trường phái mạnh nhưng các trường phái này không bền vững và có xu thếthống nhất lại phương pháp luận và phương pháp chung, một mặt do sức ép từ bên trong của nhu cầu phảithống nhất của khoa học địa lý, trên cơ sở những lí luận có đủ sức mạnh để tổng hợp và liên kết các khuynhhướng khác nhau, mặt khác còn do sức ép của sự phát triển kinh tế - xã hội thế giới, đã làm cho nhiều khái niệm khoa học và phương pháp tiếp cận được sử dụng từ trước đến nay đã nhanh chóng bị lỗi thời, nhất làsau Đại chiến thế giới II

III Lịch sử phát triển của khoa học địa lý trong nửa cuối thế kỉ XX:

Khoa học địa lý có 1 sự thay đổi cơ bản, lớn lao, với bước nhảy vọt vào 20 năm sau cùng Bản sắc nghiêncứu tổng hợp lãnh thổ được khẳng định và theo tính chất nhất thể hóa, nghĩa là đối tượng của địa lý học làtổng hợp thể lãnh thổ thống nhất tự nhiên – kinh tế - xã hội – nhân văn Hơn nữa địa lý học từ 1 khoa họcthiên về khoa học tự nhiên trong nhiều thế kỷ đã trở thành 1 khoa học thiên về khoa học xã hội Con ngườikhông những được coi như 1 hợp phần nội tại của tổng hợp thể lãnh thổ thống nhất, mà còn như 1 hợp phầnnăng động và chủ động nhất Vì thế khi nghiên cứu tổng hợp thể lãnh thổ thống nhất để phát triển bền vững,thì yếu tố quản lí và tổ chức lãnh thổ 1 cách chủ động và khoa học của con người đã được đề cao Sự biếnđổi ấy đã khiến cho địa lý hiện đại thâm nhập vào mọi người, được mọi người cần đến, từ những nhà chiếnlược toàn cầu, khu vực, quốc gia, địa phương cho tới 1 nhà doanh nghiệp hoặc 1 người muốn đi du lịch haynghỉ ngơi, giải trí

1 Sự hiện đại hóa khoa học địa lý:

Có thể hình dung các quan điểm và phương pháp tiếp cận cơ bản chung nhất của địa lý học hiện đại vàonửa cuối thế kỷ XX như sau:

Do hoàn cảnh giao lưu thuận lợi, đồng thời cũng xuất hiện xu thế toàn cầu hóa, với 1 thế giới đã trở thànhmột hệ thống thống nhất trong sự đa dạng và chứa đựng nhiều mâu thuẫn, ngành địa lý thế giới có xu hướngxem xét lại toàn ngành để tập trung trí tuệ và sức lực nhằm nâng cao vai trò và vị thế của ngành trong việcgiải quyết những vấn đề bức xúc của xã hội loài người hiện nay

Hiện nay, xu hướng chung là tập trung các khoa học bộ phận lại dưới ngọn cờ của 1 khoa học tổng hợp –động lực, nghiên cứu các hệ thống không gian tự nhiên – kinh tế - xã hội – nhân văn thống nhất hay hoànchỉnh, trong lịch sử phát sinh – phát triển, trong sự biến động, để đánh giá đúng hiện trạng và dự báo t ươnglai

Khoa học địa lý là khoa học nằm ở giao diện giữa các khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, do nhiệm vụ

là nghiên cứu quan hệ giữa tự nhiên và con người, giữa xã hội và lãnh thổ, vì thế được đặt ở phía nào cũngchỉ là quy ước, nhưng hiện nay xu thế xếp vào khoa học xã hội thắng thế, vì đặt như vậy sẽ làm cho khoahọc địa lý đóng góp tích cực hơn vào các quyết định và các hành động của các cơ quan lãnh đạo Nhà Nước,địa phương, của các nhà quản lí xí nghiệp, doanh nghiệp, khiến cho khoa học địa lý trở thành 1 khoa họchành động và năng động trong 1 xã hội công nghiệp hóa, đô thị hóa, tin học hóa sôi động

Đối tượng nghiên cứu của địa lý là chiều không gian của các hiện tượng và sự vật, là tổng hợp thể khônggian mà các hiện tượng và sự vật tồn tại trong đó

Nhiệm vụ của địa lý là định vị, xác định vị trí và vị thế của các hiện tượng và sự vật, là đánh giá các tổnghợp thể không gian như các điểm, các đường, các vùng, các trường, các mạng lưới và đưa ra các mô hình để

tổ chức không gian lãnh thổ, sao cho các hoạt động kinh tế - xã hội của con người diễn ra trên đó đạt đượchiệu quả tốt nhất Quan điểm nghiên cứu đồng thời nhiều vùng đã được thống nhất từ lâu, chỉ tồn tại 1 vấn

đề là chưa có 1 hệ thống phân vị chung cho toàn ngành

Khi nghiên cứu chiều không gian thì xuất phát điểm là việc coi không gian trên Trái Đất là không gian củacon người, do con người tạo ra, sản xuất ra, vì lợi ích của con người Xuất phát điểm đó đã xóa bỏ quyết

định luận địa lý xưa kia, coi tự nhiên hoàn toàn chi phối con người Đặt con người vào trung tâm của tổnghợp thể không gian địa lý thống nhất, hoàn chỉnh, là đặt con người vào vị trí làm chủ môi trường tự nhiên,

sử dụng môi trường tự nhiên và khai thác nó tùy theo mục đích và khả năng của mình, nhưng đồng thờicũng nhắc nhở con người phải chăm sóc và bảo vệ môi trường tự nhiên, cho mình và cho con cái mình, bảo

vệ ngôi nhà của mình và ngôi nhà chung của nhân loại Với nhận thức như vậy, địa lý có thể đóng vai trò rấttích cực trong việc tổ chức không gian nhân tác hay nhân sinh và trong việc bảo vệ và cải tạo môi trường,chống ô nhiễm môi trường, là hai hoạt động kinh tế - xã hội gắn với không gian một cách trực tiếp nhất Đó

là 2 công việc có tính tổng hợp cao và rất phức tạp, nhưng phù hợp với đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứuđặc thù của nhà địa lý đã được đào tạo để làm

Phương pháp tiếp cận hiện đại là phương pháp tiếp cận hệ thống, bằng các mô hình định lượng chính xác

và công cụ hiện đại là hệ thông tin địa lý (GIS) với sự trợ giúp của tin học và máy tính điện tử mạnh, củamạng lưới viễn thông toàn cầu và của các kết quả viễn thám bằng máy bay và vệ tinh Phương pháp tiếp cận

hệ thống thực chất là 1 phương pháp logic, 1 phương pháp luận, để nắm được các hệ thống, nhằm mục đíchđiều khiển hệ thống sao cho hệ thống vận hành tốt, đạt được mục đích mong muốn Nó được trợ giúp bởinhiều phương pháp khác Vì hệ thống vô cùng phức tạp, nhiều hợp phần, nhiều bộ phận, nhiều quan hệ,nhiều dòng vào và dòng ra, cho nên muốn tiếp cận hệ thống thì phải dùng phương pháp mô hình hóa Môhình là sản phẩm của trí tuệ, đã khái quát hóa và đơn giản hóa thực tế, để có thể phát hiện ra bản chất củahiện tượng, sự vật hay vấn đề đang xét Mô hình phải hợp lí, nếu quá đơn giản hoặc quá phức tạp đều sẽkhông đạt kết quả Hệ thông tin địa lý được coi như 1 công cụ đắc lực cho việc phân tích hệ thống khônggian, vì có sự trợ giúp của máy tính điện tử và các phần mềm tin học, cho phép vẽ bản đồ một cách tự động,nhanh chóng và đẹp, nhất là cho phép phân tích cấu trúc ngang với các đặc tính không gian và quan hệkhông gian, cũng như tính toán được các mối quan hệ cấu trúc thẳng đứng Tuy nhiên xây dựng 1 hệ thôngtin địa lý rất tốn kém và công phu, do đó chỉ nên xây dựng cho những dự án tổ chức và quản lí lãnh thổphức tạp mà làm theo phương pháp thông thường là không thể được hoặc khó và lâu

2 Các phân hệ của hệ thống không gian địa lý hoàn chỉnh:

a Phân hệ tự nhiên:

Điểm xuất phát là phân hệ tự nhiên vì đó là giá đỡ, là cơ sở vật chất và năng lượng của mọi hoạt động kinh

tế - xã hội Không đi sâu vào phương pháp truyền thống là nghiên cứu các điều kiện tự nhiên, ở đây chỉnhấn mạnh thêm vào sự nghiên cứu các dòng vật chất và năng lượng, là bản chất của các mối quan hệ tươngtác trong môi trường tự nhiên, trên quan điểm địa – sinh thái và địa – hóa

Theo các quan điểm này thì con người là 1 bậc trong tháp địa – sinh thái, lấy thức ăn từ thế giới thực vật vàđộng vật Cốt lõi của việc nghiên cứu là tìm hiểu dòng năng lượng đi từ bức xạ Mặt Trời qua thực vật đếnđộng vật ăn cỏ rồi động vật ăn thịt cùng với các chu trình sinh – địa – hóa của các yếu tố hóa học cần thiết cho sự sống, đi từ vô cơ sang hữu cơ rồi lại trở về vô cơ để xoay vòng mãi Con người tham gia vào dòngnăng lượng và chu trình vật chất ấy nhưng đôi lúc lại làm nhiễu loạn chúng, gây nên nhiều tác hại Do đó,tìm hiểu sự hoạt động của hệ địa – sinh thái và tác động qua lại giữa hệ với con người, chính là nhằm mụcđích điều chỉnh các quan hệ giữa xã hội và môi trường tự nhiên sao cho hợp lí, để giữ cho sự phát triển của

xã hội được bền vững, không hủy hoại môi trường để rồi tự hủy hoại mình

Nghiên cứu dòng năng lượng cho phép chúng ta xác định được năng suất và sản lượng của các hệ địa –sinh thái tự nhiên để vận dụng vào sự phát triển năng suất và sản lượng cây trồng và vật nuôi Các hệ địa –sinh thái trồng trọt và chăn nuôi có năng suất thấp hơn hệ địa – sinh thái tự nhiên, do thường là độc canh, không tận dụng hết tiềm năng tự nhiên, cho nên muốn nâng cao năng suất hệ địa – sinh thái nông nghiệp thìcon người phải đầu tư thêm năng lượng hóa thạch và hóa chất Bên cạnh quan điểm địa – sinh thái còn phải

sử dụng cả quan điểm và phương pháp địa – hóa học để nghiên cứu môi trường tự nhiên trong hệ thốngkhông gian địa lý thống nhất, hoàn chỉnh

Cuối cùng phải xét quan hệ giữa con người và môi trường, thông qua tác động của con người vào hệ địa –sinh thái và phản ứng trở lại của hệ Có thể phân biệt ra 2 quá trình quan hệ là quá trình khai thác các hệ địa– sinh thái tự nhiên và quá trình trồng trọt, chăn nuôi, sản xuất công nghiệp hay làm dịch vụ Khi khai thác

tự nhiên thì tốt nhất nên tuân thủ quy luật phát triển tự nhiên của hệ, là tiến tới giai đoạn cao đỉnh qua hàngloạt diễn thế Chiến lược khai thác các hệ tự nhiên là không được làm cản trở quá trình phát triển của tựnhiên, chỉ nên khai thác tổng hợp các dạng tài nguyên trong quần xã cao đỉnh và sao cho tất cả các sản phẩm

lấy ra không quá khả năng tái sinh của quần xã Đối với các hệ địa – sinh thái nông nghiệp nhân sinh thìphải cân nhắc cẩn thận mỗi khi nhập nội một giống mới hay sử dụng một loại phân bón hóa học hoặc thuốctrừ sâu nào đó, sao cho không hủy diệt các loài sinh vật cộng sinh có ích, không làm hư hại môi trường hóa– lí, không làm xáo trộn quan hệ giữa các loài và tập tính thích nghi với môi trường của các loài Đối với cáchoạt động công nghiệp và dịch vụ thì quan trọng nhất là không làm nhiễu loạn các chu trình sinh – địa –hóa, đồng thời đừng biến quá trình vòng thành quá trình không vòng mà phải cố gắng biến các quá trìnhkhông vòng thành quá trình vòng nhằm đảm bảo quá trình tái sử dụng

b Phân hệ xã hội:

Khi khai thác tự nhiên để sản xuất và sinh hoạt, con người hoạt động trong một cộng đồng, một xã hội có

tổ chức, cho nên phân hệ xã hội cần phải xét tiếp ngay sau phân hệ tự nhiên Khi nghiên cứu các vấn đề xãhội trên quan điểm địa lý thống nhất, thì điều chúng ta quan tâm không phải là nội dung chuyên môn củacác khoa học xã hội mà chỉ là sự phân bố không gian của các hoạt động xã hội và ảnh hưởng của chúngtrong việc hình thành nên tính đặc thù của địa phương, thông qua các mối quan hệ tương tác giữa chúngvới nhau và nhất là giữa chúng và môi trường tự nhiên Hoạt động của xã hội cũng rất phong phú và đadạng, nếu hiểu rộng thì bao gồm cả kinh tế, nhưng ở đây phân hệ xã hội chỉ gồm có các hoạt động chính trị,

xã hội, văn hóa và sự định cư cùng với các đặc điểm của cư dân Các vấn đề xã hội cần quan tâm là cácquyền và các hình thức sở hữu và sử dụng đất đai, nội dung cơ bản của việc quản lí hệ thống lãnh thổ, rồiđến sự chênh lệch giàu nghèo và sự đấu tranh cho công bằng xã hội Lĩnh vực xã hội phong phú nhất khinghiên cứu hệ thống không gian địa lý là các hoạt động văn hóa Vì nội dung nghiên cứu của địa lý là xácđịnh các mô hình không gian của tất cả các hiện tượng và sự vật trên Trái Đất, cho nên địa lý văn hóa quantâm đến việc giải thích sự phân bố không gian của các hiện tượng văn hóa, sự giống nhau và khác nhau vềvăn hóa giữa nơi này với nơi khác, sự hình thành nên những vùng văn hóa trong mối quan hệ giữa conngười với tự nhiên và giữa con người với con người, đồng thời cũng “bản đồ hóa” các kết quả nghiên cứu đểtrình bày với mọi người Văn hóa cũng có sự biến đổi theo thời gian, cho nên nghiên cứu địa lý văn hóacũng phải sử dụng cả quan điểm lịch sử Việc giải thích các hiện tượng văn hóa và vùng văn hóa dựa vàoquan hệ giữa con người và tự nhiên được gọi là văn hóa – sinh thái Cũng có nơi thấy ảnh hưởng của tựnhiên là mạnh mẽ, rõ ràng, thường đối với những nét văn hóa cổ, nhưng càng ngày, ảnh hưởng của conngười đến tự nhiên càng trở thành nhân tố quyết định thì nghiên cứu địa lý văn hóa chủ yếu là phát hiện cácdấu ấn của con người trên tự nhiên

Một không gian tự nhiên được con người biến đổi thông qua các hoạt động văn hóa cả vật chất lẫn tinhthần của mình, được gọi là cảnh quan văn hóa Cảnh quan văn hóa là tấm gương phản ánh nền văn hóa đãtạo ra nó, tức là có thể nghiên cứu văn hóa bằng khảo sát cảnh quan, trước hết về 3 phương diện: hình tháiquần cư, hình thái sử dụng đất đai và hình thái kiến trúc Chính khái niệm cảnh quan văn hóa đã mở rakhuynh hướng địa lý thống nhất trong đó hướng nghiên cứu các đô thị ngày càng phát triển

IV Những vấn đề của Địa lý học hiện đại:

1 Định nghĩa:

Địa lý học là 1 hệ thống các khoa học tự nhiên và xã hội, nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, cácthể tổng hợp sản xuất theo lãnh thổ và các thành phần của chúng (Đại từ điển bách khoa toàn thư Xô Viết)

2 Đối tượng nghiên cứu:

Có 3 đối tượng nghiên cứu chính của Địa lý tự nhiên: lớp vỏ Địa lý, thể tổng hợp lãnh thổ và cảnh quan.Ngoài ra là môi trường Địa lý

theo cả cấu trúc đứng và cấu trúc ngang, trong đó quan trọng là cấu trúc ngang, thể hiện mối quan hệ giữacác vùng lãnh thổ

f Miền địa lý:

Là đơn vị khá lớn đã có sự đồng nhất về cả hai phương diện địa đới và phi địa đới, tại các xứ đồng bằng,thì miền là một khúc đới, còn tại các xứ núi thì miền là một tập hợp các đai cao đặc trưng cho đới, diện tíchkhoảng hàng chục đến hàng trăm nghìn km2 Vì miền đồng thời là 1 bộ phận của xứ và của đới đều rất rộng lớn, cho nên trong miền vẫn có sự phân hóa địa đới chi tiết thành á đới và sự phân hóa phi địa đới chi tiếtthành các khu vực có tuổi và cấu trúc địa chất – địa hình khác nhau, có độ cao và mức độ chia cắt khácnhau, có địa hình chạm trổ - hình thái khác nhau, do đó có thể chia miền thành các khu

g Khu địa lý:

Là sự phân hóa lãnh thổ của miền nên có tính đồng nhất cao hơn nữa, diện tích cũng nhỏ hơn, khoảng hàngnghìn đến hàng chục nghìn km2 Trong khu đồng bằng thì tiến hành xác định ngay cấp cảnh quan, còn tại 1khu núi thì phải qua khâu phân chia ra các đai cao

h Đai cao địa lý:

Chỉ tồn tại ở miền núi, được phân chia dựa vào cân bằng bức xạ hay tổng nhiệt độ và tương quan nhiệt

-ẩm, đồng thời với việc phân tích các điều kiện nham thạch – địa hình cụ thể của khu núi

i Cảnh quan địa lý:

Là đơn vị có vị trí và ý nghĩa rất đặc biệt trong hệ thống phân vị địa lý tự nhiên Đặc trưng quan trọngnhất của cảnh quan là sự đồng nhất tuyệt đối về cả hai phương diện địa đới và phi địa đới, nghĩa là trongcảnh không còn sự phân hóa do sự phân bố không đồng đều của tia bức xạ Mặt Trời

Định nghĩa của cảnh quan địa lý: cảnh quan địa lý là một tổng hợp thể lãnh thổ, được phân hóa ra trongmột đới vĩ độ ở đồng bằng hoặc một đai cao trên núi, có một cấu trúc hợp phần đồng nhất về nền địa chất,

về kiểu địa hình, kiểu khí hậu, kiểu thủy văn, về đại tổ hợp thổ nhưỡng, đại tổ hợp thực vật và một cấu trúc không gian bao gồm một tập hợp có quy luật của những dạng và diện địa lý

j Dạng địa lý:

Dạng địa lý là một tập hợp có quy luật của các diện địa lý phát triển trên một dạng trung địa hình lồi, lõmhoặc bằng phẳng theo phát sinh, với những điều kiện di chuyển nước và vật chất đặc trưng, có tiểu khí hậu,tiểu tổ hợp thổ nhưỡng và tiểu tổ hợp thực vật đồng nhất

k Diện địa lý:

Là đơn vị nhỏ nhất, đồng nhất nhất, không thể phân chia được nữa của môi trường địa lý tự nhiên, hìnhthành tại 1 địa thế đồng nhất về nham thạch trên mặt, về vi khí hậu, về mực nước ngầm, về biến chủng thổnhưỡng và quần hợp thực vật

CHƯƠNG 2 CÁC QUY LUẬT ĐỊA LÝ

I Khái niệm về quy luật địa lý:

Qui luật địa lý là mối liên hệ bên trong cơ bản của các hiện tượng địa lý, được chi phối bởi sự phát triển tấtyếu của những hiện tượng ấy

II Quy luật về tính thống nhất và hoàn chỉnh của LLE:

1 Định nghĩa:

Là quy luật về mối quan hệ quy định lẫn nhau giữa các hợp phần và mỗi bộ phận lãnh thổ của LLE

2 Nguyên nhân:

Các hệ thống trong LLE tuy rất đa dạng, nhưng vẫn có chung một số dấu hiệu nhất định sau đây:

a) Các hệ thống thường bao gồm nhiều hợp phần và bộ phận cấu tạo

Các hợp phần cấu tạo là các hợp phần vật chất và năng lượng, còn các bộ phận cấu tạo là các đơn vị lớn,nhỏ nằm trong hệ thống

Thí dụ: Nếu ta coi một quả đồi là một hệ thống địa – sinh thái cấp cảnh dạng (dạng địa lí) thì các hợp phầncấu tạo của nó là đá, đất, nước, khí hậu, thực vật, động vật, vi sinh vật; còn các bộ phận cấu tạo là các hệthống cấp thấp hơn; cấp cảnh diện (diện địa lí) như đỉnh đồi, sườn đồi, chân đồi Mỗi bộ phận của hệ thống vẫn có đá, đất, nước, khí hậu và sinh vật riêng của mình

b) Giữa các hợp phần, các bộ phận với nhau đều có mối quan hệ qua lại mật thiết. Đồng thời tất cả mọihợp phần và bộ phận của lớp vỏ địa lý đều chịu sự tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của nội lực và ngoại lực.Chính thông qua các mối quan hệ tương tác này mà hệ thống không phải là con số cộng của các hợp phần vàcác bộ phận Sự phối hợp hoạt động của tất cả các hợp phần biến chúng thành một hệ thống vật liệu thốngnhất, trong đó hợp phần này phụ thuộc vào hợp phần khác, hợp phần này ảnh hưởng tới hợp phần khác.Tính hoàn chỉnh của hệ thống này to lớn và mang đặc tính chung đến mức mà nếu trong tổng thể địa lí hay trong LLE chỉ một khâu nào đó thay đổi thì tất cả các khâu còn lại cũng thay đổi theo LLE về toàn thể làmột hệ thống vừa hoàn chỉnh vừa không cân bằng

c) Giữa hệ thống và môi trường bên ngoài cũng có sự thống nhất với nhau

Môi trường ở đây không chỉ tất cả những gì bên ngoài hệ thống, có thể tác động đến hệ thống và đồng thờichịu tác động ngược lại của hệ thống Bởi vì giữa hệ thống và môi trường bên ngoài cũng có sự thống nhấtnên khi tìm hiểu, nghiên cứu một hệ thống phải khép kín nó lại trong một ranh giới nhất định Nếu nhưkhông xác định đúng phạm vi của hệ thống sẽ không tìm ra được “cửa vào” và “cửa ra” các dòng quan hệcủa hệ thống, từ đó ta không thể hiểu được sự hoạt động của hệ thống, không điều khiển được hệ thống Sựhoạt động của hệ thống bao giờ cũng phụ thuộc vào ngoại cảnh Vì vậy phải đặt hệ thống vào môi trườngcủa nó Một khi hoàn cảnh bên ngoài của hệ thống cũng được xác định cụ thể phạm vi, thì ta có một hệthống lớn

3 Ý nghĩa:

a Ý nghĩa khoa học

− Củng cố quan điểm vững chắc về sự tồn tại của LLE

− Trong sự phát triển của khoa học, con người là thực thể tự nhiên, chính con người có tác động mạnh đến

tự nhiên

b Ý nghĩa thực tiễn

− Hoạt động kinh tế của xã hội loài người chẳng qua là sự can thiệp vào bước tiến triển xác định của cácquá trình tự nhiên trong vỏ cảnh quan Việc thay thế thực vật hoang dại bằng thực vật gieo trồng, việc xâydựng các đập trên sông, việc dẫn nước tới các miền hạn hán, việc làm khô các đầm lầy, … nhất định sẽ ảnhhưởng tới toàn bộ tổng thể tự nhiên của cảnh quan và trải qua một thời gian có thể dẫn tới những kết quả bấtngờ, trong đó có cả những kết quả trái với ý muốn của con người Nguồn kích thích đầu tiên khơi ra bởi conngười, giống như một loại “máy cảm ứng”, đã gây ra trong tự nhiên một “phản ứng dây chuyền” độc đáonghĩa là hàng loạt những thay đổi tự động Phản ứng này trong hàng loạt trường hợp có thể tự tăng lên: thí

dụ, đường cày của con người cực kì nhỏ hơn rãnh xâm thực nhưng nó đã là điểm xuất phát của rãnh xâmthực

− Qui luật này báo trước sự cần thiết trước hết phải nghiên cứu tỉ mỉ cấu trúc địa lí của bất kì lãnh thổ nàomuốn đem sử dụng Theo cách diễn đạt của Armand (1966), trong tự nhiên tồn tại không chỉ đơn thuần mộtloạt các nguyên nhân và hậu quả mà còn cả một bức thêu về các mối liên hệ qua lại Chỉ có nhận thức đượccấu trúc “dạng bức thêu” này mới có thể phán đoán được rằng mối tương quan giữa các hợp phần của tổngthể địa lí thay đổi theo phương hướng nào dưới tác dụng của các biện pháp kinh tế

− Quy luật này sẽ giúp cho con người sử dụng tự nhiên một cách hợp lí hơn và có thể tránh được những taibiến không đáng có Ví dụ ở miền đất thấp Tây Sibir trước đây có kế hoạch xây dựng các trạm thủy điện,nhưng sau khi tham khảo ý kiến của các nhà địa lí thì những đề án như vậy đã phải bỏ đi, bởi vì việc thựchiện các đề án đó sẽ làm cho miền đất thấp này trở thành ẩm ướt quá mức và sẽ gây cản trở rất nhiều đếnviệc sử dụng toàn diện tài nguyên tự nhiên của miền này

Nói một cách giản đơn, việc cải tạo tự nhiên hợp lí không thể không tính đến qui luật về tính hoàn chỉnh của vỏ cảnh quan Sự can thiệp của những người không hiểu biết vào lĩnh vực các mối liên hệ nhân quả tinh

tế tự nhiên chẳng khác gì sự can thiệp của những con ong vào mạng nhện (Armand, 1966)

III Quy luật tuần hoàn vật chất và năng lượng:

1 Khái niệm:

Trong LLE vòng tuần hoàn không đóng kín, giai đoạn cuối cùng của vòng tuần hoàn không giống hệt nhưgiai đoạn đầu của nó mà phát triển ở một trình độ cao hơn Sự tuần hoàn của vật chất trong bất kì hệ thốngnào của LLE đôi khi cũng mang tính chất một sự phân công lao động độc đáo giữa các hệ thống cấu thành Vật chất gia nhập vào vòng tuần hoàn thường được tổ chức lại trong các khâu trung gian và thay đổi trạngthái vật lí và hóa học ở đó Đồng thời sự tác động qua lại giữa các vật chất cũng chính là sự trao đổi giữa cáchợp phần và bộ phận cấu tạo

2 Cơ sở của sự tuần hoàn:

Cơ sở sâu xa của mọi quá trình tuần hoàn trong tự nhiên là sự di chuyển và sự phân bố lại của các yếu tốhóa học Khả năng di chuyển của các yếu tố đó phụ thuộc vào sự di động của chúng

a Cơ sở tuần hoàn trong thủy quyển

(i) Trong quá trình tuần hoàn trên qui mô toàn LLE, nước tự do có thể gia nhập vào thạch quyển và tạo nênnhững tích tụ nước dưới dạng khác nhau ở trên bề mặt cũng như ở bên trong LLE Khi nước thấm xuốngdưới sâu, nó thay đổi thành phần và tính chất của mình và dần dần thu nhận được những tính năng của một loại axit mạnh

(ii) Do tác động cơ giới của mình, nước có tác dụng cải tạo bề mặt rắn của LLE thông qua các quá trìnhphong hoá vật lí và bóc mòn Mặt khác của quá trình ấy là sự bồi tụ vật liệu vụn ở những chỗ thấp của bềmặt đất và sự tích tụ những hệ tầng dầy phù sa bở rời với các thành phần khác nhau như dăm, cuội, cát,sét…

(iii) Trong thủy quyển, có đến 96,5% được cấu tạo bởi 2 nguyên tố hóa học ôxy và hyđrô, ngoài ra còn rấtnhiều các nguyên tố khác Do đó thành phần và tính chất của nước trong thủy quyển bị chi phối bởi các mốiliên hệ đa dạng của nó với các hợp phần khác của LLE