Kiến thức, thực hành và một số yếu tố liên quan đến sử dụng thuốc kháng sinh của người dân xã quang lãng, phú xuyên, hà nội năm 2019

Ki năth căvàăth căhànhăs ăd ngăthu căkháng sinh c aăng iădân .... Ki năth căv ăs ăd ngăthu căkhángăsinhăc aăng iădân .... M tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năki năth c,ăth c hànhăs ăd ngăkhángăs

B ăGIÁOăD CăVÀă ÀOăT O

KHOAăKHOAăH CăS CăKH E

B ăMỌN YăT ăCỌNGăC NG

TR NăH UăTU N- C01105

KI NăTH C,ăTH CăHĨNHăVĨăM TăS ăY UăT ă

XUYểN,ăHĨăN IăN Mă2019

Chuyên ngành:ăăYăT ăCỌNGăC NG

Mưăs :ă8ă72ă07ă01

LU NăV NăTH CăS ăYăT ăCỌNGăC NG

H NGăD NăKHOAăH C:ăGS.TS TR NăQU CăKHAM

HƠăN iăậ N mă2019

L IăC Mă N

Trong quá trình nghiênăc uăvàăhoànăthànhălu năv nănàyătôiăđưănh năđ căs ăquanătâm,ăgiúpăđ ,ăgópăýăquýăbáuăc aănhi uănhàăkhoaăh cătrongăvàăngoàiătr ng Tôiăxină trânătr ngă c mă năcácă Th yăgiáo,ă Côăgiáoăb mônăYă t ăcôngă

c ngă cùngă cácă Th y/Côă cácă b ă mônă vàă khoaă phòngă c aă Tr ngă iă h că

Th ngăLong,ăđưătr c ti păgi ngăd y,ăch ăd n vàăgiúpăđ ă tôi trongăsu tăquáătrìnhăh căt p, nghiênăc u

V iătìnhăc măchânăthànhăvàălòngăbi tă năsâuăs c,ătôiăxinăg iăl iăc mă nă

đ năGS.TS.ăTr năQu căKham,ăng iăh ngăd năkhoaăh căđưăt nătìnhăgiúpăđ ătôiăv ăki năth căc ngănh ăph ngăphápănghiênăc u,ănh ngăýăki năquýăbáuă

đ nhăh ngăvàăhoànăthi nătrongăquáătrìnhăth căhi nălu năv nănày

Tôiăxinătrânătr ngăc mă năTr măYăt ăxưăQuangăLưng,ăhuy năPhúăXuyên,ăthànhăph ăHàăN i đư cho phép và t oăđi uăki n giúp đ ătôi trong quá trình

ph ngăv n, thuăth păýăki năc aăng iădânătrênăđ aăbànăxư

Xinăc mă năcácăanhăch ăemăđ ngănghi p,ăb năbèăvàăgiaăđìnhăđưăđ ngăviên,ăgiúpăđ ătôiătrongăquáătrìnhăhoànăthànhălu năv n

Hà N i, ngày tháng n m 2019

Tác g i

Tr năH uăTu n

L IăCAMă OAN

H ăvàătênăh căviên:ăTr năH uăTu n

Lu năv năth căs ăv iătênăđ ătài:ăKi n th c, th c h̀nh v̀ m t s y u t liên quan đ n s d ng thu c kh́ng sinh c a ng i dân x̃ Quang Lãng, Phú Xuyên, H̀ N i n m 2019”ănàyălàăcôngătrìnhănghiênăc uăc aăcáănhânătôi,ăđ că

th căhi năd iăs ăh ngăd năkhoaăh căc aăGS.TS.ăTr năQu căKham.ăCácăs ăli uăvàănh ngăk tălu nănghiênăc uăđ cătrìnhăbàyătrongălu năv nănàyăhoànătoànătrungă

th c.ăTôiăxinăhoànătoànăch uătráchănhi măv ăl iăcamăđoanănày

Hà N i, ngày tháng n m 2019

H căviên

Tr năH uăTu n

đ nh m iăngàyăđ i v i m t lo i thu c

C ăs ăyăt iăt ngănghiênăc u căđi mănhânăkh uăh c

i uăki năkinhăt

Khámăch aăb nh Kháng sinh Kháng kháng sinh Low and Middle Income Countries - Qu căgiaăcóăthuă

nh păth păvàătrungăbình Nghiênăc u

S ăd ngăkhángăsinh Trìnhăđ ăh căv n Truy năthôngă– Giáoăd căs căkh e

Tr măyăt World Health Organization – T ăch căYăt ăTh ăgi i

Yăh căc ătruy n

M CăL C

TăV Nă 1

Ch ngă1: T NGăQUANăTĨIăLI U 3

1.1 S ăl căv ăthu căkhángăsinh 3

1.1.1 Kháiăni m 3

1.1.2 Phânălo iăthu căkhángăsinh 3

1.1.3 S ăd ngăthu căanătoànăh pălý 4

1.1.4 Tácăd ngăkhôngămongămu n 6

1.2 Th c tr ng s d ng thu c kháng sinh 7

1.2.1 Th c tr ng s d ng thu c kháng sinh trên th gi i 7

1.2.2 Tình hình s d ng thu c kháng sinh Vi t Nam 9

1.3 Tình hình kháng kháng sinh c a vi khu n 11

1.3.1 Tình hình kháng kháng sinh trên th gi i 11

1.3.2 Tìnhăhìnhăkhángăkhángăsinhăc aăviăkhu năt iăVi tăNam 14

1.4 M t s nghiên c u v ki n th c và hành vi s d ng kháng sinh c a ng i dân 16

1.4.1 Trênăth ăgi i 16

1.4.2 T iăVi tăNam 18

1.5 M tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năs ăd ngăthu căkhángăsinh 18

1.6 Gi iăthi uăđ aăbànănghiênăc u 20

1.7 Khungălýăthuy t 22

Ch ngă2: IăT NGăVĨăPH NGăPHÁPăNGHIểNăC U 23

2.1 iăt ngăvàăth iăgianănghiênăc u 23

2.1.1 aăđi mănghiênăc u 23

2.1.2 iăt ngănghiênăc u 23

2.1.3 Th iăgianănghiênăc u 23

2.2 Ph ngăpháp nghiênăc u 23

2.2.1 Thi tăk ănghiênăc u: 23

2.2.2 C ăm uăvàăph ngăphápăch năm u 24

2.2.3 K ăthu tăthuăth păthôngătin 25

2.2.4 S ăđ ănghiênăc u 26

2.3 Cácăbi năs ,ăch ăs ătrongănghiênăc uăvàăcáchăđánhăgiá 27

2.3.1 Bi năs ăvàăch ăs ănghiênăc u 27

2.3.2 Tiêuăchu năđánhăgiá 31

2.4 Saiăs ăvàăbi năphápăkh căph c 35

2.4.1 Saiăs 35

2.4.2 Bi năphápăkh c ph c 35

2.5 Phânătíchăvàăx ălýăs ăli u 35

2.6 V năđ ăđ oăđ cătrongănghiên c u 36

2.7 H năch ăc aănghiênăc u 36

Ch ngă3: K TăQU ăNGHIểNăC U 37

3.1 Ki năth căvàăth căhànhăs ăd ngăthu căkháng sinh c aăng iădân 37

3.1.1 căđi măc aăđ iăt ngănghiênăc u 37

3.1.2 Ki năth căv ăs ăd ngăthu căkhángăsinhăc aăng iădân 38

3.1.3 Th căhànhăs ăd ngăthu căkhángăsinhăc aăng iădân 44

3.2 M tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năki năth c,ăth c hànhăs ăd ngăkhángăsinh c aăng iădân 49

3.2.1.ăM tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năki năth căs ăd ngăthu căkhángăsinh 49 3.2.2.ăM tăs ăy uăt ăliênăquanăv iăth căhànhăs ăd ngăthu căkhángăsinh 54 Ch ngă4: BĨNăLU N 60

4.1 Ki năth c,ăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăc aăng iădân 60

4.1.1.ăKi năth căs ăd ngăkhángăsinhăc aăng iădân 60

4.1.2.ăTh căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăc aăng iădân 66

4.2 M tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năki năth căvàăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhă

c aăng iădân 73

4.2.1.ăM iăliênăquanăv iăki năth căs ăd ngăkhángăsinh 73

4.4.2.ăM iăliênăquanăv iăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinh 76

K T LU N 79

KHUY NăNGH 81 TĨIăLI UăTHAMăKH O

PH ăL C

DANH M CăB NG

B ngă3.1.ăThôngătinăchungăc aăđ iăt ng 37

B ng 3.2 Kênh thông tin ng i dân ti p c n trong s d ng kháng sinh 38

B ngă3.3.ăKi năth căc aăng iădânăv ălíădoăs ăd ngăkhángăsinh 39

B ngă3.4.ă iăt ngă nhăh ngăđ năquy tăđ nhăs ăd ngăkhángăsinhăc aă ng iădân 39

B ngă3.5.ăV năđ ăng iădânăquanătâmăkhiăs ăd ngăkhángăsinh 40

B ngă3.6.ăKi năth căc aăng iădânăv ăđ aăđi mămuaăthu căkhángăsinh 40

B ngă3.7.ăL uăýăkhiămuaăthu căkhángăsinhăc aăng iădân 41

B ngă3.8.ăKi năth căc aăng iădânăv ăth iăgianăs ăd ngăkhángăsinh 41

B ng 3.9.ă Ki nă th că c aă ng iă dână v ă tácă d ngă khôngă mongă mu nă c aă kháng sinh 42

B ngă3.10.ă iăt ngăc năth nătr ngăkhiăs ăd ngăkhángăsinh 43

B ngă3.11.ă aăđi măng iădânămuaăkhángăsinh 44

B ngă3.12.ăYêuăc uăng iăbánăthu căh ngăd năthôngătinăv ăthu că 44

B ngă3.13.ăTh căhànhăs ăd ngăkhángăsinhătheoăđ năc aăbácăs 45

B ngă3.14.ăLýădoăs ăd ngăkhángăsinhătrongă6ăthángăv aăquaăc aăng iădân 46 B ngă3.15.ăTh iăđi mău ngăthu căkhángăsinhătrongăngày 46

B ngă3.16.ăX ătríăv ăth iăđi măng ngăs ăd ngăkhángăsinh 47

B ngă3.17.ăX ătríăsauă2ă– 3ăngàyăs ăd ngăkhángăsinhăkhôngăđ ăb nh 47

B ngă3.18.ăX ătríăkhiăg pătácăd ngăkhôngămongămu n 48

B ngă3.19.ăM iăliênăquanăgi aăki năth căs ăd ngăkhángăsinhăv iăgi iătính 49

B ngă3.20.ăM iăliênăquanăgi aăki năth căs ăd ngăkhángăsinhăv iătu i 49

B ngă3.21.ăM iăliênăquanăgi aăki năth căs ăd ngăkhángăsinhăv iătrìnhăđ ă h căv n 50

B ngă3.22.ăM iăliênăquanăgi aăki năth căs ăd ngăkhángăsinhăv iăngh ănghi p50

B ngă3.23.ăM iăliênăquanăgi aăki năth căs ăd ngăkhángăsinhăv iăđi uăki nă

kinhăt 51

B ngă3.24.ăM iăliênăquanăgi aăki năth căs ăd ngăkhángăsinhăv iăngu năthôngă

tinăt ăcánăb ăyăt ăđ aăph ng 51

B ngă3.25.ă ánhăgiáăm tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năki năth căv ăs ăd ngăkhángă

sinhătheoămôăhìnhăh iăquyăđaăbi n 52

B ngă3.26.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iăgi iătính 54

B ngă3.27.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iătrìnhăđ ăh căv n 54

B ngă3.28.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iăngh ănghi p 55

B ngă3.29.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iăđi uăki nă

kinhăt 55

B ngă3.30.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iătu i 56

B ngă3.31.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iăngu năthôngă

tinăt ăcánăb ăyăt ăđ aăph ng 56

B ngă3.32.ăM iăliênăquanăgi aăth căhànhăs ăd ngăkhángăsinhăv iăki năth căs ă

d ngăkhángăsinh 57

B ngă3.33.ă ánhăgiáăm tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năth căhànhăv ăs ăd ngăkhángă

sinhătheoămôăhìnhăh iăquyăđaăbi n 58

DANHăM CăBI Uă

Bi uăđ ă3.1.ăKi năth căc aăng iădânăv ăth iăgianăs ăd ngăkhángăsinhăv iă

nh ngăb nhănhi măkhu năthôngăth ng 42

Bi uăđ ă3.2.ăT ăl ăki năth căchungăv ăs ăd ngăkhángăsinhăc aăng iădân 43

Bi uăđ ă3.3.ăT ăl ăng iădânăs ăd ngăkhángăsinhătheoăđ n 44

Bi u đ ă3.4.ăT ăl ăth căhànhăchungăv ăs ăd ngăkhángăsinhăc aăng iădân 48

DANHăM CăHỊNH

Hình 1.1 Lo i siêu vi khu n m i có kh n ngă ch ng l i lo i thu c KS

m nh nh t 12 Hình 1.2 B năđ hành chính xã Quang Lãng, huy n Phú Xuyên, Hà N i 21

TăV Nă

M iăngàyătrênăth ăgi iăcóăkho ngă1.900ăng iăb nhăt ăvongăvìătìnhătr ngăkháng kháng sinh,ăt ngăđ ngă700.000ăng iăthi tăm ngăm iăn mădoătìnhă

tr ngăs ăd ngăquáănhi uăkháng sinh gây kháng thu c.ăTuyănhiên,ăd ăbáo con

s ănàyăcóăth ălênăđ nă10ătri uăng iăm iăn măvàoăn mă2050,ăcaoăh năc ăs ă

ng iăt ăvongădoăungăth ăhàngăn m [50]

K ă t ă n mă 1928,ă cu că s ngă c aă conă ng iă đưă thayă đ iă toànă di nă khiăthu căkháng sinh đ căphátăminh Kháng sinh làăm tătrongănh ngălo iăthu căcoi là v ăkhíăđ ăđi uătr ăcácăb nh nhi măkhu n.ăD uăv y,ăvi căs ăd ngătrànălan,ăch aăh pălý kháng sinh trongăyăt ,ăch nănuôi,ănôngănghi păđangăkhi nătìnhăhìnhătr ănênăx uăđiăkhiăcácăviăkhu n,ăvirusăb nhăb tăđ u kháng thu c

Thu tăng ă“đ ăkhángăkháng sinh”ăđưătr ănênăquenăthu căvàătình hình tr ănênănghiêmătr ngăđ năm căkháng kháng sinh tr ăthànhăch ăđ ăchínhătrongăcu că

h păh iăđ ngăth ngăniênăc aăLiênăHi păQu căvàoăn mă2016ăvàăc ngălàăv nă

đ ăch ăch tăc aăcu căh păcác b ătr ngăyăt ăG20ăvàoăthángă5ăn mă2017

ưăcóănhi uănghiênăc uăti năhànhătrênăTh ăgi iăvàăVi tăNamăchoăth yăđưăxu tăhi năviăkhu năkhángăthu că kháng sinh ngayăc ănh ngălo iă kháng

th ăh ăm iăvàăcóăxuăh ngăngàyăcàngăt ngăd nătheoăth iăgiană[21] T i Vi t Nam, s ăl ngăviăkhu năkhángăthu căvàăm căđ ăkhángăngàyăcàngăgiaăt ng.ă

T ăl ăkhángăv iăkháng sinh carbapenem, nhóm kháng m nhănh tăhi nănayălênăđ nă50%ă[16]

S ăkhángăthu căkhôngăch ăgâyătácăh iăđ năs căkh eăconăng iămàăcònănhăh ng tr căti p đ năn năkinhăt ăc aăcác qu căgia trênătoànăth ăgi i.ă óălàădoăph iăt ngăth iăgianăđi uătr ăd năđ n t ngăchiăphíăchoăyăt ăvìăph iăt ngăli uădùng, s ăd ngăthu căkhángăsinh th ăh ăm iăvàăb nhănhânăph iăch pănh năcácă

ph nă ngă cóă h iă c aă kháng sinh nhi uă h n.ă T ă l ă khángă thu că khángă sinh

ngàyăcàngăgiaăt ngăđưăgi iăh năcácăl aăch nă trongăđi uătr ăcácăb nhănhi mătrùngăvàăcácăb nhătruy nănhi mă[24]

Nguyênănhânăch ăy uăc aătìnhătr ngănàyălàădoăvi că dùngăsaiăvàăl mă

d ngăr ngărưiăthu căkháng sinh trongăđi uătr ,ăch nănuôiăvàăth tăb iăc aăcácăcôngă tyă d că trongă vi că nghiênă c uă vàă phátă tri nă cácă ngu nă d că ph mă

Choăđ nănayăđưăcóăm tăs ănghiênăc uăv ăki năth căvàăth căhànhăs ă

d ngăthu căkhángăsinhătrongăc ngăđ ngăt iăm tăs ăph ngătrongăn iăthànhăHàăN iăvàăm tăs ăt nhălânăc n nh ăH iăD ng,ăH ngăYên và Thái Bình [11], [14], [23], [24] Tuyă nhiênă ch aă cóă nghiênă c uă nàoă t iă cácă huy năngo iă thành c aă Hàă N i Choă nênă tôiă ch n có ch ă đíchă xưă Quangă Lưng,ăhuy năPhúăXuyênăthànhăph ăHàăN iălàăđ aăđi mănghiênăc u,ăvìă ăđâyăđ mă

b oăđ căngu năl căchoănghiênăc u đ ngăth iănh năđ căs ăđ ngăýăvàăgiúpă

đ ăc aăđ iăng ăcánăb ăyăt ăxư

Nh măph năánhăth căti năvi căs ăd ngăthu căkháng sinh trongăc ngăđ ngăcùng v iămongămu n gópăph n nângăcaoăki năth căvàăth căhànhăc aăng iădân, tôiăquy tăđ nh th căhi nănghiênăc u:ă“Ki n th c, th c h̀nh v̀ m t s

y u t liên quan đ n s d ng thu c kh́ng sinh c a ng i dân x̃ Quang

Lãng, Phú Xuyên, H̀ N i n m 2019” v iăhaiăm cătiêuăsau

1 ánh giá ki n th c và th c hành v s d ng thu c kháng sinh c a ng i

dân x̃ Quang Lãng, huy n Phú Xuyên, thành ph Hà N i, n m 2019

2 Phân tích m t s y u t liên quan đ n ki n th c, th c hành s d ng

thu c kháng sinh c a đ i t ng nghiên c u

hi uăkìmăhưmăs ăphátătri năho cădi tăđ căviăsinhăv t [5]

1.1.2. Phân lo i thu c kháng sinh

Cóănhi uăcáchăphânălo iăKS,ătùyătheoăm căđíchănghiênăc uăvàăcáchăs ă

d ngăthu c

1.1.2.1 D a vào ngu n g c

• KS có ngu n g c t sinh v t, x khu n

• Nhóm KS có ngu n g căhóaăd căhayădoăconăng i t ng h p nên

1.1.2.2 D a vào c ch tác d ng

• Thu c c ch t ng h p vách t bào vi khu n: h -lactam, vancomycin

• Thu c c ch ho că thayă đ i t ng h p protein c a vi khu n: cloramphenicol, tetracylin, macrolid, lincosamid, aminoglycosid

• Thu c c ch t ng h p acid nhân: quinolon, rifampicin

• Thu c c ch chuy n hóa: Co-trimoxazol

• Thu călàmăthayăđ i tính th m màng t bào vi khu n: amphotericin 1.1.2.3 D a vào m c đ tác d ng

• Thu c KS di t khu n (bactericidial antibiotics): penicillin, cephalosporin, aminosid

• Thu c KS kìm khu n (bacteriostatics antibiotics): tetracylin, cloramphenicol, macrolid

1.1.2.4 D a vào ph tác d ng c a kháng sinh

• Nhóm có ph tác d ng h p: ch tác d ng ch y u lên m t lo i hay m t nhóm vi khu nănàoăđó

• Nhóm KS có ph tác d ng r ng: tác d ng v i c vi khu n Gr+, Gr-, ricketsiea, virus c l n,ăđ năbào

• Nhóm KS dùng ngoài hay các thu c không ho că ítă đ c h p thu

- Các -lactam khác: carbapenem, monobactam, ch t c ch -lactamase

• Nhóm aminoglycosid (aminosid): streptomycin, gentamicin, tobramycin…

• Nhóm macrolid: erythromycin, clarithromycin, apiramycin…

• Nhóm lincosamid: lincomycin, thiamphenicol

• Nhóm tetracylin: tetracylin, doxycylin …

• Nhóm peptid

- Glucopeptid: vancomycin

- Polypeptid: polymycin, bacitracin…

• Nhóm quinolon: acid nalidixic, ciprofioxaxin, ofloxaxin…

“S d ng h p lý thu c là vi c đ m b o cho ng i b nh nh n đ c các thu c thích h p v i yêu c u c a lâm sàng, li u l ng phù h p v i t ng cá th , trong th i gian v a đ và v i giá thành th p nh t cho m i ng i c ng nh ătrong c ng đ ng c a h ”

1.1.2.7 Nguyên t c s d ng kháng sinh an toàn, h p lý (s d ng kháng sinh đúng)

+ Không pha KS v i n c hoa qu , n c chè…

+ Khi dùng KS cho tr em ph i nh chú ý li u theo tu i ho c cân n ng

- Khi cho tr em dùng KS ph i chú ý s ch d n c a bác s ăvà tuân th theo đúng s ch d n đó

- Trong khi SDKS, n u th y hi n t ng khó ch u, bu n nôn, m n

ng a,…ăph i d ng thu c ngay vàăđ n khám l i t i các CSYT

- N u dùng KS 2-3 ngày mà không có hi n t ng đ b nh ph i báo l i cho cán b y t xem xét l i, không t ý thay thu c khác

- Không dùng KS theo kinh nghi m truy n mi ng hay s mách b o c a

ng i khác

- Tuân th đúng theo đ n c a bác s

- Ch dùng KS đ ch a các b nh nhi m khu n, không dùng KS đ phòng

b nh khi b nh ch a x y ra

- Dùng KS ph i:ăđúng li u,ăđúng lúc,ăđ th i gian

+ă úng li u: li u c a 1 l n u ng, li u c a 1 ngày u ng, li u cho tr +ă úng lúc: tr c b a n, trong b a n, sau b a n, b t c lúc nào tùy

r t nguy hi m có t l t vong cao

- Các ph n ng d ng khác: n i ban, mày đay, viêm m ch ho i t , viêm

da kh p, gi m b ch c u….[5], [4], [3]

* B i nhi m

B iănhi mălàăhi năt ngănhi măkhu nătrongăho căsauăkhiădùngăKS,ăđ că

bi tălàăcácăKS ph ăr ngăho căkhiăph iăh pănhi uălo iăKS mà các KS nàyăth iănhi uăquaăphân Các KS nàyătiêuădi tăh ăviăsinhăv tăcóăíchănênăt oăđi uăki năthu năl iăchoăcácăch ngăviăkhu năgây b nhăphátătri n [4], [5]

* Các tác d ng không mong mu n khác:

- R iălo nătiêuăhóaă(erythromycin)

- căv iăth n,ăthínhăgiácă(cácăaminoglycosid, cephalosporin)

- căv iăh ăt oămáuă(cloramphenicol)

nhăh ngăt iăs ăphátătri năc aăr ng,ăx ngă(tetracyclin)… [5],[4]

1.2 Th c tr ng s d ng thu c kháng sinh

1.2.1. Th c tr ng s d ng thu c kháng sinh trên th gi i

T ngăl ng KS đ c s d ngăchoăconăng i trên toàn th gi iăđưăgiaă

t ngăt 21,1 t li uăxácăđ nhătrongăngàyăvàoăn mă2000,ălênă34,8ăt li u vào

n mă2015.ăT căđ giaăt ngălàă65%ătrongăvòngă15ăn m.ăT l tiêu th KS c ngă

t ngă39%,ăt 11,3ălênă15,7ăDDDătrênă1.000ăng i dân/ngày (Defined Daily Doses-DDD - li u duy trì trung bình gi đ nh m iă ngàyă đ i v i m t lo i thu c) óngăgópăph n l năvàoăxuăh ng này là s giaăt ngăs d ng KS các

qu c gia có thu nh p th p và trung bình (LMIC) T ngăl ng KS các qu c giaăLMICăt ngă114%.ăTrongăkhiăđó,ăt l tiêu th trênă1.000ăng i dân/ngày

t ngă77% [45]

S raăđ i c a thu c KS vào nh ngăn măđ u c a th k XXăđưăđánhăd u

m tăb c ngo t l n trong vi căđi u tr các b nh nhi m khu n.ăNh ngăth c t

vi c s d ng thu c KS hi nănayăđưăvàăđangălàăm i quan tâm l n c a toàn c u

b i vi c s d ng thu c c aăng i dân m t cách b a bãi Nghiên c u mô t c t ngang c aăKatherineăđ c th c hi n t i 3 nhà thu c c a thành ph Valdivia, phía Nam Chile (2008) cho th y:ă75%ăng i dân t SDKS trong c ngăđ ng, và

ph n làăđ iăt ng ch y u SDKS khôngătheoăđ năc a bác s Lý do chính cho

vi c s d ng thu c không c năđ năđ nălàăb nh nh nh :ăđauăđ u (19%), c m

l nhăthôngăth ngă(8,8%),…ăvàătáiăs d ngăđ năthu c là 46% [33]

Vi c SDKS khôngătheoăđ năc a bác s mà t ý mua thu c t i các hi u thu căđ đi u tr là tình tr ng x y ra ph bi n nông thôn Theo Skliros và

c ng s (2010), nghiên c u v t s d ng thu c KS t i c ngăđ ng nông thôn

Hi L p cho th y:ă44,6%ăng i dân s d ng thu căkhôngătheoăđ năítănh t

m t l n trong 12 tháng qua và 72,6% s d ng thu c không c năđ nălàăt các

hi u thu c trong c ngăđ ng Các KS đ c t s d ngăth ng xuyên nh t là amoxicillin 18,3%, cefuroxime 7,9%, ciprofloxacin 2,3% Vi c SDKS không

cóăđ năv i lý doăth ng g p nh t là s t 41,2%, c m l nhăthôngăth ng 32,0% vàăđauăh ng là 20,6% [38]

M t nghiên c u nă cho th y KS đ căbánăkhôngătheoăđ năchi m 17,5%ăcácătr ng h p mua thu c và 23% t ng chi phí mua thu c Các bi tăd c

c a penicillin, co-trimoxazol và tetracyclin chi m 64,8% H u h t các ch đ nh

c a KS là cho các r i lo năđ ng hô h pătrên,ăđ ng tiêu hóa và m t s tr ng

h p khác Th i gian s d ng thu căthôngăth ngălàăd i 5 ngày Có khi KS

đ c mua nhi u l năkhácănhauănh ngăc ngăkhôngăcóăýăki n c a th y thu c [31] Theo nghiên c u c a Nakajima và c ng s (2010) t i Mông C tìm hi u

vi c t SDKS c aăng i dân trong c ngăđ ng cho th y: trong 619 khách hàng mua thu c có 48% khách hàng mua ít nh t m t lo i KS, và ch cóă42%ăcóăđ nă

c a bác s Trong s 67% khách hàng mua thu căđ c cung c p thông tin v

li uăl ng và th i gian s d ng thu c thì ch cóă9%ăđ c cung c p các thông tinăliênăquanăđ n nhăh ng b t l i do thu c gây ra Nghiên c uăc ngăđ c

ti năhànhătrênăđ iăt ng là bác s và cho th y m t th c t là có m t s thu c

KS đưătr nên kém hi u qu lâm sàng gi aăn mă2001ăvàă2006.ăVàăsauăđóănghiên c uăc ngăđưăđ aăraăkhuy n cáo là c n có m tăc ăquanăphápălýăđ thúc

đ y vi c th c thi c a pháp lu t v cácăquiăđ nh c a thu c t i Mông C ,ăđ t o

nh n th c v s nguy hi m c a KS đ i v iăng i dân và các chi n d ch nâng cao ki n th căchoăng iădânălàăđi u c n thi t [35]

KS là thu căđ c tr vi khu nănh ngăkhôngădi tăđ c virus, mà virus l i

là nguyên nhân chính gây nên b nh cúm và m t s b nh khác Colett, Pappas,ăHaydenăđưănghiênăc u ki n th c c a cha m tr v nhi m khu n hô

h păth ng g p và li u pháp KS cho th y 46% s ng iăđ c h iătinăt ng

r ng KS có th tiêu di tăđ c virus và 60% s ng iăđ c h iăch aăt ng ngheănóiăđ n KS [30]

1.2.2 Tình hình s d ng thu c kháng sinh Vi t Nam

Vi tăNamăđ ng th 3 trong ba qu c gia có t l s d ng KS t ngăm nh

nh t (Tunisia, Th Nh ăK và Vi tăNam).ăTrongăđó,ăs li u c a Vi t Nam m i

đ c th ngăkêătrongă10ăn m,ăt 2005-2015 cho th y t l s d ng KS trên 1.000ăng i dân/ngày c a Vi tăNamăn mă2015ălàăh nă30ăDDD,ăx p th 11 và

là m t trong nh ng qu c gia thu c nhóm LMIC có t l s d ng KS v t tr i

so v iăcácăn c có thu nh p cao [45]

M c dù trong nh ngăn măquaăngànhăYăt đưăcóănhi u n l c trong chi n

l c s n xu t, cung ng và phân ph i thu c KS H u h tăcácăc ăs s n xu t trongăn c v c ăb n ch y u nh p bán thành ph măvàăđóngăgóiăm t s lo i thu c bao g m c m t s KS thôngă th ngă nh ă Beta- lactam, tetracyclin, chloramphenicol và gentamicin t bán thành ph m nh p kh u [16],ăhàngăn mă

v n còn g n 100 t n KS các lo iăđ c nh p vào Vi t Nam v i kho ng

350-400 tri uăUSD,ăcònătrongăn c s n xu t kho ng 200 tri uăUSDătrongăđóăt l

th ng mà không c năđiăkhám.ă i uăđóăkhi n cho b nh nhi m trùng ti n tri n

n ngăh n,ăt năkémăh nămàăl ra có th đi u tr hi u qu n uăđ c ch đ nhăđúngăngay t banăđ u.ăNh ăv y bán thu c không c năđ nă các hi u thu c là r t ph

bi n.ăH năn a s tuyên truy n giáo d căng i dân v SDKS còn h n ch nên h đưăt mua KS và s d ng mà không c năđ năđ năthu c [25]

K t qu kh o sát v vi c bán thu c KS các hi u thu c vùng nông thôn

và thành th các t nh phía B c cho th y nh n th c v KS và KKS c aăng i

bán thu căvàăng i dân còn th p,ăđ c bi t vùng nông thôn Ph n l n KS

đ căbánămàăkhôngăcóăđ n: 88% thành th và 91% nông thôn Mua KS đ

đi u tr ho 31,6% (thành th ) và s t 21,7% (nông thôn) Ba lo i KS đ c bán nhi u nh t là ampicillin/amoxicillin (29,1%), cephalexin (12,2%) và azythromycin (7,3%) Ng i dânăth ng yêu c uăđ c bán KS mà không có

đ n: 49,7% (thành th ) và 28,2% (nông thôn) [6]

M t s nghiên c u đưăđ c ti n hành nh m tìm hi u lí do SDKS không h p

lý trong c ngăđ ngănh ăth nào và các lo i thu c KS th ng dùng nhi u nh t Nghiên c u c t ngang c aă ng Th H ng và Tr nh H u Vách (2005) trên 800ăđ iăt ng có vai trò quy tăđ nh vi c dùng thu cătrongăgiaăđìnhăt i 2 xã c a

t nh Thái Bình cho th y: 31,85% cho r ng KS đ đi u tr nhi m trùng, 34% dùng

KS đi u tr c măcúm,ă58,3%ăđ đi u tr ho kèm theo có s t, 74,8% dùng KS khi

b m n nh t T l SDKS khôngăcóăđ năchi m g n m t n aăđ iăt ng nghiên

c u (49%), th i gian SDKS t 1-3 ngày chi mă42,6%ăn iămuaăthu c ch y u

c aăng i dân là qu y thu căt ă(46,2%) và tr m y t (47,6%) Nghiên c u cho

th y t l ng i dân s d ng thu c KS không h p lý còn r tăcaoăvàăc ngănóiălênă

đ c ki n th c v KS c aăng iădânăn iăđâyăcònănhi u h n ch [13]

Trong k ho chăhànhăđ ng qu c gia v ch ng kháng thu căgiaiăđo n t 2013-2020, B Y t đưăban hành tài li uă“H ng d n s d ngăkhángăsinh”, tài

li u này cung c p nh ng ki n th c và k n ngăc ăb n, c p nh tăđ ng th i phù

h p v i th c t c a Vi t Nam v vi c s d ng kháng sinh h pălý,ăanătoànăđ ng

d ng trong công tác phòng b nh, khám, ch a b nh, b o v ch măsócăvàănângăcaoă

s c kh e nhân dân, góp ph n h n ch tình tr ngăkhángăkhángăsinhăđangăcóănguyă

c ăgiaăt ngăhi n nay [6]

1.3 Tình hình kháng kháng sinh c a vi khu n

1.3.1 Tình hình kháng kháng sinh trên th gi i

KKS là tình tr ng các vi sinh v tănh ăviăkhu n, virus, n m và kí sinh trùng thayăđ i cách th c ho tăđ ng, làm cho các thu c tr b nh do chúng gây ra tr nên

vô hi u [26] Vi khu n kháng c v i m i lo i kháng sinh đang xu t hi n và lan

r ng trên toàn c u, đe d a kh n ng đi u tr các b nh truy n nhi m ph bi n, d n

đ n kéo dài b nh t t, khuy t t t, và t vong N u không có thu c KS hi u qu đ phòng ng a và đi u tr các b nh nhi m trùng, th thu t y khoa nh ghép t ng, hóa tr li u ung th , b nh ti u đ ng và ph u thu t l n tr nên r i ro r t cao S kháng thu c làm t ng chi phí ch m sóc s c kh e v i th i gian l u trú dài h n trong các b nh vi n và ch m sóc đ c bi t h n yêu c u ng tr c d báo t ng lai ph i đ i m t v i kh n ng không có thu c đ đi u tr hi u qu b nh nhi m trùng, t n m 2011, WHO đư kêu g i các qu c gia kh n c p có k ho ch đ đ i phó tình tr ng kháng thu c Tháng 5-2015, WHO đư thông qua K ho ch hành

đ ng toàn c u v ch ng kháng thu c M c tiêu đ u tiên c a K ho ch hành đ ng

là “nâng cao nh n th c và hi u bi t v kháng thu c thông qua truy n thông, giáo

d c và đào t o hi u qu ” đ t đ c m c tiêu này, WHO công b chi n d ch

v i kh u hi u “KS: S d ng có trách nhi m” trong Tu n l th gi i nâng cao

nh n th c v KS nh m th c t nh c ng đ ng v v n đ vi sinh v t kháng thu c đang đe d a toàn c u

M iăđâyăcác nhà khoa h c M cho bi t m tătr ng h păđ u tiên t iăn c

này m c ph i siêu vi khu n có th khi n m i lo i thu c KS m t tác d ng

Theo Washington Post, m t lo i E.coli có kh n ngăkhángălo i KS colistin,ăđ c tìm th yătrongăn c ti u c a m t ph n 49 tu i, bang Pennsylvania Colistin là

lo i KS g nănh ăm nh nh t,ăth ngăđ căcácăbácăs ăs d ngătrongătr ng h p các lo i KS khác th t b i [36]

Hình 1.1 Lo i siêu vi khu n m i có kh n ng ch ng l i lo i thu c KS

m nh nh t [36]

S phát tri n c a kháng thu c (AMR) là m t hi n t ng t nhiên Tuy nhiên, nh ng hành đ ng c a con ng i gia t ng s xu t hi n và lan t a c a AMR S d ng không phù h p thu c KS đư d n đ n s phát tri n c a các vi khu n gây b nh, d n đ n kho ng 700.000 ng i ch t m i n m n n m

2050, n u xu h ng hi n nay ti p t c, con s này d ki n s t ng lên đ n 10 tri u Vi c gi m hi u qu c a thu c KS s d n đ n tình tr ng kháng thu c và

t o thành m t m i đe d a nguy hi m đ n s c kh e con ng i [40]

M tăbáoăcáo m iăv ătìnhăhìnhăkhángăc aăStreptococus pneumonia t ă nă

ă choă bi tă cácă ch ngă khángă thu că c aă Streptococus pneumonia kháng Penicillin đưă đ că bi tă đ nă trênă toànă th ă gi iă vàă đ nă nayă nóă đưă khángă v iănhi uălo iăthu c:ăkhángăv iăcotrimoxazole và tetracyclin làă24%ăti pătheoălàăkhángăv iăerythromycin và ciprofloxacin là 14% [34]

Viăkhu nălaoăkhángăthu căđangănhanhăchóngăn iălênătrênătoànăth ăgi i.ăWHO báo cáo s ăgiaăt ngăđángăbáoăđ ngăkhôngăch c a b nhăLao đa kháng thu c màăcònăsiêuăkhángăthu căc aăb nhăLao trênătoànăc u.ăHi năđưăcóăkho ngă

0,5ătri uătr ngăh pălaoăsiêuăkhángăthu c.ăT ăl ăt ăvongătrongătr ngăh pălaoăđaăkhángăthu căcaoă(50ă-60%)ăvàăth ngăg năli năv iăm tăkho ngăng năc aăb nhă(4ă

-16ătu n).ăM tătrongăs ăcác y uăt ăđưăđ căxácăđ nhăchoăs ăphátătri năc aăcácă

tr ngăh păđaăkhángăthu călàăs ăd ngăthu căch ngăLao ph ăbi năvàăr ngărưiămàăkhôngăc năđ năthu căc aăbácăs ăVìăv yăs ăhi uăbi tăt tăh năv ăt ăl ăkhángăthu că

ch ngăb nhăLao làăm tătrongănh ngăy uăt ăquanătr ngătrongăvi căki măsoátăb nhăLao trênătoànăth ăgi i,ăđ căbi tălàăcácăn căđangăphátătri n [41]

Vi căt ăl ăKKS ngàyăcàngăgiaăt ngăđưăgi iăh năcácăl aăch nătrongăđi uă

tr ăcácăb nhănhi mătrùngăvàăcácăb nhătruy nănhi m,ăvàălàmăt ngăkinhăphíăc aăcácăqu căgiaănh măt ngăl iăíchăxưăh iăt ăphòngăb nh Chínhăvìăv yăKS c nă

đ căqu nălýănghiêmăng t.ăHi uăqu ăc aăm tălo iăthu căkhángăkhu nămangăl iă

l iăíchăchungătoànăc u.ăNghiênăc uăchoăr ngăc năs ăd ngănhi uăh năngu năkinhăt ănh ălàăm tăs ăđ uăt ăchoăvi căđ ăraăcácăchínhăsáchăđ ăqu nălýătìnhăhình KKS,ătrongăđóăbaoăg măc ăs ăhi uăbi tăv ăcácăhànhăviăs căkh eăchínhăgây ra KKS vàăb ăsungăthêmăcácăph ngăphápăkhácăđ ătìmăraăs ăti năhóaăđaă

d ngăc aăKKS trênăth ăgi i [32]

S ăd ngăthu căkháng sinh c aăng iădânăcònăch aăh pălý, t ăýămuaăvàă

s ăd ngăthu căkhôngătheoăđ năc aăbácăs ăT l s d ng thu c kháng sinh khôngă theoă đ nă daoă đ ng t 48% Saudiă Arabiaă đ n 78% t i Yemen, Uzbekistan Nh ng nguyên nhân ph bi n nh t mà s d ng kháng sinh không theoăđ nălà b nh ho (40%), và cúm (34%), 49% s ng iăđ c h iăng ngăthu c kháng sinh khi h c m th y t tăh nă[27] vàăcácălo iăkháng sinh đ căt ă

s ă d ngă th ngă xuyênă nh tă làă amoxicillin (18,3%), cefuroxime (7,9%), ciprofloxacin (2,3%) [26]

1.3.2 Tình hình kháng kháng sinh c a vi khu n t i Vi t Nam

T i Vi t Nam, ph n l n kháng sinh đ c bán mà không có đ nă 88%ă(thành th ) và 91% (nông thôn) Mua kháng sinh đ đi u tr ho 31,6% (thành

th ) và s t 21,7% (nông thôn) Ba lo i kháng sinh đ c bán nhi u nh t là ampicilin/amoxicillin (29,1%), cephalexin (12,2%) và azythromycin (7,3%) vàă th iă giană s ă d ngă thu că khángă sinh t ă 1-3ă ngàyă chi mă 42,6%ă n iă muaăthu căch ăy uăc aăng iădânălàăqu yăthu căt ă(46,2%)ăvàătr măyăt ă(47,6%)ă[13] âyăc ngălà m tătrongănh ngănguyênănhânăhàngăđ uăd năđ nătìnhătr ngăkháng thu căkhángăsinh,ăgâyă nhăh ngăđ năs căkh eăng iăs ăd ng,ăgiaăt ngăchiăphí,ăth iăgianăđi uătr ,ălà m iăđeăd a nghiêm tr ng và là thách th c cho

đi u tr trongăt ngălai

Tìnhătr ngăKKS ăVi tăNamăđangă ăm căbáoăđ ng,ăxu tăhi nănhi uălo iăsiêuăviăkhu năkhángăt tăc ălo iăthu c,ăph ăbi nănh tălàănhómăviăkhu năgram

âm đ ng ru t

T iăs ăki năcôngăb ăbáoăcáoăTh cătr ngăKS th ăgi iă2015ădi năraă ăHàă

N iăchi uă29/10, Nguy năV ăTrung,ăPhóăgiámăđ căB nhăvi năB nhăNhi tăđ iăTrungă ng c nhăbáoăv ătìnhătr ngăKKS c aăVi tăNamăđangă ăm căbáoăđ ng.ă

S ă l ngă viă khu nă khángă thu c,ă m că đ ă khángă ngàyă càngă giaă t ng.ă T ă l ăkhángăv iăKS carbapenem, nhóm KS m nhănh tăhi nănayălênăđ nă50%,ăđ că

bi tălàăcácăvi khu n gram âm.ăBàă ăThúyăNga,ăđ iădi năđ năv ănghiênăc uă

lâm sàng Oxrford M ă c ngă thôngă báoă t ă l ă viă khu nă E.coli khángă v iă KS carbapenem caoănh tăt iă nă ă11%,ăVi tăNamăđ ngăth ăhaiăv iă9%,ăsauăđóă

đ nă Bulgaria trongă s ă 26ă n că báoă cáo.ă T ă l ă khu nă khángă v iă KS cephalosporin th ăh ăbaălênăđ năh nă60% [49]

T iă Vi tăNam,ă m tă nghiênă c uă ă TPă H ă Chíă Minhă choă th yătrongă 10ă

n m,ăt ăl ăcácăch ngăPneumococcus kháng penicilin phânăl păt ămáuăvàăd chănưoăt yăt ng t ă8%ă(1993ă– 1995) lên 56% (giaiăđo nă1999ă– 2002) N mă2000ă–

2001,ăVi tăNamăcóăt ăl ăkhángăpenicilin (71,40%)ăcaoănh tătrongă11ăn căkhuă

v căChâuăÁ [18], [22].ăTrongăkho ngăn mă2000ă – 2002,ăt ăl ă Haemophillus influenzae kháng ampicilin đưăđ căghiănh nălàăkho ngă57% [37]

M tănghiênăc uăkhácăc aăTr năQu căKhamă(2003)ăv ătìnhăhìnhăkhángăl iă

KS c aăm tăs ălo iăviăkhu năth ngăg păt iăb nhăvi năđaăkhoaăt nhăTháiăBìnhăchoăth y:ă78,4%ăviăkhu năS pneumonia đưăkhángăv iăcoă– trimoxazol và 36% khángă v iă gentamycin.ă K tăqu ă c aă nghiênă c uă đưă choă th yă th că t ă cácă viăkhu năth ngăg păđưăkhángăv iăKS r t m nh [15]

Theo ch ngătrìnhănghiênăc uăqu căgiaăv ăKKS (ANSORP),ăVi tăNamăcóăm căđ ăkhángăcaoăv iăpenicillin (71,4%) và erythromycin (92,1%) [39]

H năn a,ă75%ăph ăc uăkhu năkhángăv iăítănh tă3ălo iăKS tr ălên T ăl ăkhángă

c aăShigella v iăthu căKS caoăc ngăđ căghiănh n,ăc ăth sulfamethoxazole (81%), tetracycline (74%), ampicillin (53%), ciprofloxacin (10%), và ceftriaxone (5%) [44].ăM tănghiênăc uăkhácăt iăkhuăv căphíaăNamă

ălà:ătrimethoprim-Vi tăNamă(2006-2008)ăch ăraăr ngă15,3%ăviăkhu năkháng ceftriaxone [47].ă ă

Vi tăNam,ăt ăl cácăch ngăSalmonella typhi đã KKS v năchi măt ăl ăt ngăđ iăcaoăv iăkho ngă50%ăn mă2004.ăM căđ ăkhángăaxit nalidixic t ngărõăr tătrongăvòngă12ăn m,ăt ă4%ălênă97%ăn mă2005 [42]

Kháng sinh là m t nhóm thu căđ c bi t vì vi c s d ng chúng không ch nhăh ngăđ năng i b nh mà còn nhăh ngăđ n c ngăđ ng V i nh ngăn c đangăphátătri nănh ăVi tăNam,ăđâyălàăm t nhóm thu c quan tr ng vì b nh lý nhi m khu n n m trong s nh ng b nhăđ ngăhàngăđ u c v t l m c b nh và

t l t vong S lan tràn các ch ng vi khu n kháng kháng sinh là v năđ c p bách nh t hi n nay S xu t hi n các ch ng vi khu n kháng nhăh ng đ n hi u

qu đi u tr và s c kh eăng i b nh Vi c h n ch s phát sinh c a vi khu n kháng kháng sinh là nhi m v không ch c a ngành Y t mà c a c c ngăđ ng

nh m b o v nhóm thu c này

N mă2007,ănghiênăc u c a Cliodna A M McNulty vàăc ngăs ăv ăki nă

th căSDKS đưăđ aăraăconăs ă97%ăng iădânăchoăr ngăkhôngănênăs ăd ngăKS khiăkhôngăc năthi t.ăTuyănhiênă38%ăs ăng iăđ căh iăngh ăr ngăKS đ ăđi uă

tr ăhoăvàăc măl nh,ă54%ăngh ăr ngăthu că KS cóăth ătiêuădi tăđ căvirusăvàă43%ăng iăthamăgiaăkhôngăbi tăđ năKS cóăth ătiêuădi tăđ căcácăviăkhu nă

th ngăs ngătrênădaăvàă ăđ ngăru t [29]

N mă2014,ăm t nghiên c u v ki n th c,ătháiăđ và th c hành c a

ng i dân v vi c SDKS trongă 3ă n c châu Á cho th y t l s d ng thu c KS khôngă cóă đ nă daoă đ ng t 48% Saudiă Arabiaă đ n 78% t i Yemen, Uzbekistan Nh ng lý do ph bi n nh t mà SDKS khôngătheoăđ nă

là ho (40%), cúm (34%) và 49% s ng iăđ c h iăng ngăthu c KS khi

h c m th y t tăh n.ăS hi u bi t v vi c SDKS thích h p c aăng i dân còn nhi u h n ch [27]

Nghiên c u c a Chan (2006), v ki n th c,ătháiăđ , th c hành SDKS c a các bà m cho tr khi m c nhi mătrùngăđ ng hô h p c p tính tr em t i Malaysia cho th y trong s các bà m có g n 68% h tin r ng KS là h u ích

choă đi u tr c m l nhă thôngă th ng, ho (chi m 69%) và s t (chi m 76%)

Trongăđóă29%ăcácăb c cha m cho r ng dùng KS là c n thi t, 17% cho r ng

KS không c năkêăđ n,ă28%ăchaăm yêu c uăbácăs ăchoăthu c KS và 93%

nh năđ c nh ng gì h yêu c u cho con c a h khi b nhi mătrùngăđ ng

hô h p c p Khi SDKS thì 85% d ng l i khi tri u ch ng gi m, 15% cho

tr dùng KS còn sót l i c a l năđi u tr tr c,ă24%ăđư chia s thu c KS và 5,5%ăđưămuaăthu c KS cho con c a h mà không c n tham kh o ý ki n

c a bác s Nghiên c uăđưăchoăth y ki n th c và th c hành c a các bà m còn r t h n ch khi SDKS cho tr [28]

Nghiên c u c a Yousef và c ng s (2008) t iăJordanăc ngăchoăth y vi c SDKS không an toàn, h p lý còn ph bi n (42,5%) Lý do ph bi n nh t cho vi c t s d ng thu c là b nh nh (46,4%), th i gian ch đ i bác s dài (37,7%) và tránh chi phí cho khám bác s làă31,4%.ăNg i dân có xu

h ng l a ch n thu c d a vào l i khuyên c a nhân viên bán thu c 14,2%,

b n bè/hàng xóm 17,6%, l i khuyên t bác s 21,9%.ăNgoàiăraăng i dân

l a ch n thu c theo kinh nghi mă tr c v i b nh và nh ng tri u ch ng

t ngăt 27% - 33,5% [48]

N mă2006ăm t cu c kh o sát b ngăđi n tho i s d ng nghiên c u c t ngang v vi c s d ngăkhángă sinhăđi u tr nhi mătrùngăđ ng hô h p trên (URTIs) đ c ti n hành trên 1002 dân t 18 tu i tr lên H ng Kông K t

qu cho th y trong s nh ngăng i đ c h iăthìăcóă77%ăcóăđ yăđ ki n th c

v SDKS; 72% có ý th căvàă85%ăSDKSăđúng.ăCóă26%ăs ng iăđ c h i cho

r ng KS c n thi t cho tri u ch ng c a URTIs, ch 8-9%ăng iăđ c h i mua thu c kháng sinh mà không c năkêăđ năc a bác s [46]

C ngăv iăph ngăphápăđi u tra c tăngangăđưănghiênăc uăn mă2015ăv

ki n th c, ni mătinăvàăhànhăviăliênăquanăđ n SDKS và vi c t đi u tr Lithuania K t qu cho th y trong s 1005 kh o sát thì cóăđ n 61,1% có

ki n th c kém v thu c KS; g n m t n aăng iăđ c h iăxácăđ nh sai tác

d ng c a thu că KSă nh ă làă ch ng virus (26%), nhi m trùng h n h p (vi khu n và virus) là 21,7% [43]

1.4.2. T i Vi t Nam

Nghiên c u c a Ph mă ìnhăLuy n và Nguy n Ng c T t v “Kh o sát s

l a ch n d ch v y t và thói quen s d ng KS c a các h giaăđìnhăth xã Tây Ninh, t nhăTâyăNinh”ă(n mă2010)ăchoăth y g nă40%ăng i dân t mua thu c

đi u tr khi có b t k tri u ch ng b nhănàoăkhôngăthôngăquaăth măkhámăb i bác s , g nă15%ăng i dân không bi t gì v KS vàă2/3ăng iădânăđ c h i không bi t SDKS đúngăcách [18]

Nghiên c u mô t c t ngang trên 1338 b nh nhi t 2ăthángăđ n 5 tu i b nhi m khu n hô h p c p tính c a Hoàng Th Hu và c ng s kh o sát tình hình SDKSătrongăđi u tr nhi m khu n hô h p c p tính tr em t i b nh vi năđaăkhoaătrungă ngăTháiăNguyênăn mă2012 cho k t qu : 71,0% b nhănhânăđưăs d ng KSătr căkhiăđ n vi n,ătrongăđóă28,0%ăgiaăđìnhăt mua KS [12]

Nghiên c u c a Nguy n Th H ng “ ánhăgiáăhi u qu can thi păđ n

ki n th c s d ng kháng sinh c aă ng iă dână trongă đi u tr t i H i

D ng” đ c th c hi n t n m 2017ă đ nă n mă 2018ă trên 1.500 ng i dân t i xã Hi p L c, huy năNinhăGiang,ăph ng Ph măNg ăLưo,ăthànhăph

H iăD ngăvàăph ng Thái H c, thành ph Chí Linh cho k t qu , kháng sinh dùng khi b s t chi m g nă 74,9%,ă dùngă đ ch a c m cúm chi m 75,0%, ng ng s d ng kháng sinh khi th yă đ b nh chi m 78,8%, t s

d ng kháng sinh khi b đauăh ng và ho chi m 84,2%, mua theoăt ăv n c a nhà thu c chi m 89,5% [14]

1.5 M tăs ăy uăt ăliênăquanăđ năs ăd ngăthu căkhángăsinh

Có b n nhóm y u t liên quan nhăh ngăđ n ki n th c và th c hành SDKS c aăng i dân Do các y u t nàyăkhácănhauăđ i v i t ng c ngăđ ng,

s c kh e c a các cá nhân trong c ngăđ ngăđóăc ngăkhácănhau,ănênăcácăcácă

y u t nàyăđ c x p thành t ng nhóm

Nhóm 1: Các y u t v tălý,ăđ aălý,ămôiătr ng (ô nhi m, d ch b nh), quy môădânăc ă(đôngăđúc),ăvàăs phát tri n công nghi p…ă

Nhóm 2: Các y u t đi u ki n kinh t , trìnhăđ h c v n, v năhóaăxưă

h i, ngh nghi p, đ tu i, gi i tính, ni m tin, truy n th ng,ăđi u ki n kinh

t ,ătínăng ng (ni mătinăvàoăvàoăđi u tr y t ), chu n m c xã h i và tình

tr ng kinh t xã h i…ă

K t qu nghiên c u c a Nguy n Th H i Hà và c ng s nghiên c u mô

t c t ngang v i 267 h giaăđìnhăt iăđ aăbànăph ng Phú Di n, B c T Liêm,

Hà N i, t thángă3ăđ năthángă5ăn mă2018 cho th y 67,8%ăng i dân có ki n

th c t tăvàă42,6%ăng i dân có th c hành t t v s d ng thu c kháng sinh

Y u t liênăquanăđ n ki n th c, th c hành s d ng thu c kháng sinh: Gi i tính,ătrìnhăđ h c v n, ngh nghi p, h giaăđìnhăcóăconănh [11]

M t nghiên c u v ki n th c,ătháiăđ và th c hành SDKS c a các h gia đìnhăt i xã Vi tă oànă- Tiên Du - B c Ninh c a Tr nh Ng c Quang (2006) cho th y có m i liên quan gi a ki n th c SDKS v iătrìnhăđ h c v n, kinh t , ngh nghi p và nhóm tu i [21]

Theo Cao Th MaiăPh ngăkhiănghiênăc u th c tr ng SDKS cho b nh nhiătr căkhiăđi u tr t i khoa Nhi c a Trung tâm y t huy n Gia Lâm – Hà

N i trên 356 bà m vàăng iăch măsócăc a tr đưăch ra r ngătrìnhăđ h c v n

có liên quanăđ n ki n th c và th c hành SDKS c a các bà m , ngh nghi p có liênăquanăđ n ki n th c SDKS (p < 0,05) [20]

Nhóm 3: Các t ch c trong c ngăđ ngănh ăcácăc ăs y t s n có,ăđ iăng ăcán b y t (y t t ănhân,ăyăt công)…ă

M t nghiên c u mô t c t ngang c a Nguy năV năTi n th c hi n trên

392ăđ iăt ng nh m mô t ki n th c, th c hành vàăxácăđ nh m t s y u t liên quanăđ n ki n th c, th c hành c aăng i dân v s d ng thu c kháng sinh t i

m t s xã, huy n Ki năX ng,ăt nhăTháiăBìnhăn mă2017.ăK t qu cho th y có

3 y u t liênăquanăđ n th c hành s d ng kháng sinh: ngh nghi p, ngu n thôngătinăđ c ti p c n t cán b y t và ki n th c s d ng kháng sinh [23] Nhómă4:ăHànhăviăcáănhână(cácăhànhăviăt ngăc ng s c kh eănh ăt p th

d c, tiêm ch ng, tái ch rác th i,ă…)…

Nghiên c u Th c tr ng và các y u t liênăquanăđ n s d ng thu c kháng sinhăkhôngăkêăđ năc aăng iăch măsócăt i B nh vi n Nhi t nhăNamă nhăn mă

2018 c aăV ăH ng Nhung và c ng s , nghiên c u mô t c t ngang có phân tíchă trênă 410ă ng iă ch mă sócă t i B nh vi n Nhi t nhă Namă nh S d ng

ph ngăphápăch n m u thu n ti n và b công c c uătrúcăđ c xây d ng d a trên các nghiên c u cùng ch đ đ ph ng v n K t qu phân tích môăhìnhăđaă

bi n logistics cho th y m i liên quan gi a th c hành và các y u t trìnhăđ

h c v n, s l ng con, b o hi m y t , vi c d dàng ti p c n thu c kháng sinh

và ngu n thông tin t cán b Y t [19]

1.6 Gi iăthi uăđ aăbƠnănghiênăc u

Xã Quang Lãng là xã nông thôn m i n m phíaă ôngăNamăhuy n Phú Xuyên, thành ph Hà N i, là xã cu i cùng c a huy năPhúăXuyên.ăPhíaă ôngăgiáp v i t nh Hà Nam, phía Tây giáp xã Tri Th y, phía Nam giáp v i xã Minh Tân, phía B căgiápăđêăsôngăH ng và t nhăH ngăYênăcóăkèăQuangăLưngălàăkèă

tr ngăđi m qu c gia Di nătíchăđ t t nhiên là 607,95 ha Xã có 8 Thôn v i dân s làă6422ăng i và 1574 h

Hình 1.2 B n đ hành chính xã Quang Lãng, huy n Phú Xuyên, Hà N i

V c ăc u kinh t : s n xu t nông nghi p chi mă37,5%,ăth ngăm i d ch

v : 42%, công nghi p - th công nghi p - xây d ngăc ăb n chi m 20,5%, thu

nh păbìnhă quână đ uăng iă că đ t 41 tri uă đ ng/n m T căđ t ngă tr ng kinh t hàngăn măđ t 21,36% Xã có nhi u trang tr iăch nănuôiăbòăs a, bò th t

và gia súc, gia c m, và làng ngh truy n th ngănh ăngh m c, n ,ăc ăkhíă-

d ch v , gi t m gia súc

N mă2018, tr m y t xưăQuangăLưngăđưăkhámăvàăđi u tr ngo i trú 3.528

l tăng i C ăc u nhóm b nh không lây nhi măcóăxuăh ng giaăt ngă(t ngăhuy t áp,ăđáiătháoăđ ng, gout, suy tim, tai bi n m ch máu não, thi uămáuăc ătim…)ă chi m 32%, nhóm b nh v hô h p (viêm h ng amidan, viêm ph i, viêm ph qu n…) chi m 29%, nhóm b nh v đ ng tiêu hóa (viêm loét d dày tá tràng,ăviêmăđ i tràng, xu t huy t tiêu hóa…) chi m 22%, nhóm b nh

v c ăx ngăkh p (viêmăđauăkh p d ng th p, thoái hóa kh p…) chi m 6%,

b nh s t virus chi m 4,7%, nhóm các b nh lý khác (nh ăviêmăxoang, viêm

k t m c m t viêm da, các b nh lý v r ngămi ng, b nh zona th n kinh, viêm

đ ng ti t ni u, s i ti t ni u…) chi m kho ng 6,3%

1.7 KhungălỦăthuy t

D a trên mô hình ng x trongăhànhăviăch măsócăs c kh e c a Green & Kreuter, 1999 nghiên c u xây d ng khung lý thuy t sau:

Y uăt ăti năđ

NKH: tu i,ă ngh ă nghi p,ă

T HV,ăđi uăki năkinhăt

Ki nă th că c aă ng iă dơnă v ă

- Kinh nghi m b n thân

- năthu căc

- Quan ni m

- H ng d n c a bác s

- H ng d n c aă ng i bán hàng

Y uăt ăt oă

đi uăki n

- Ti p c n thông tin

- Tính s n có:

hi u thu c nhi u, d mua

S ăd ngăthu căKSăch aă anătoƠn,ăh pălỦ

Ch ngă2

2.1 iăt ng và th i gian nghiên c u

2.1.1. a đi m nghiên c u

Xư Quang Lãng, huy năPhúăXuyên,ăthànhăph ăHàăN i

2.1.2. i t ng nghiên c u

Ng iădân t ă18ă– 75ătu i là đ iădi n giaăđình đangăsinhăs ngătrênăđ aăbànă

đ căl aăch năvào nghiênăc u, không phânăbi t gi i, ngh ănghi p, tôn giáo

*ăTiêuăchu năch năm u:

- Tiêu chu n l a ch n: aăvàoănghiênăc uăcácătr ng h p sau:

▪ T i m i h giaăđìnhăch n m tăng i làăđ i di năgiaăđình có vai trò

n măđ c thông tin s d ng thu c KS ch a b nh cho b n thân, nh ngăng i trongăgiaăđình

▪ TNC t ănguy năvàăh pătácăthamăgiaănghiênăc u

2.2.2. C m u v̀ ph ng ph́p ch n m u

❖ C m u

C ăm uăđ cătínhătoánăd aăvàoăcôngăth că cătínhăchoăt ăl :

2 2

) 2

p) (1 p Z

−Trongăđó:

• n:ăc ăm uăt iăthi uăc nănghiênăc u

• :ăM căýăngh aăth ngăkêă( = 0,05)

• Z(1- /2): h ăs ătinăc yăthuăđ că ngăv iăgiáătr ă = 0,05 là 1,96

• d:ăKho ngăsaiăl chămongămu năgi aăt ăl ăpăthuăđ căt ăm uăvàăt ăl ă

th căt ăqu năth ă(ch nădă=ă0,05)

• p:ălàăt ăl ă cătínhăng iădân có ki năth căđúngăv ăSDKS (ch năpă=ă0,656 theo k tăqu ănghiênăc uăc aăNguy năV năTi n (2017) [23])

Thayăvàoăcôngăth cătrên:ănă=ă347 S ăm uăth căt ănghiênăc u chúng tôi

-B c 2: L p danh sách 8 thôn c a xã, do 8 thôn có s h giaăđìnhă

t ng đ ngănhauănênăch n → M iăthônăđi u tra 50 đ iăt ng

-B c 3: V i m i thôn đi u tra, ti n hành ch n ng u nhiên đ iăt ng

đ uătiên,ăcácăđ iăt ng ti pătheoăđ c ch nătheoăph ngăphápăc ng li n c ng choăđ năkhiăđ s l ng m u nghiên c u thì d ng l i

❖ Ph ng pháp thu th p thông tin:

- Côngăc ăthuăth păthôngătin:ă âyălàăm tăb ăcâuăh iăph ngăv năđ că

thi tăk ătrênăph năm măSPSS 20.0 đ ăthuăth păthôngătinăbaoăg mă2 ph n:

+ Ph năI:ăThôngătinăchungăc aăđ iăt ng:ă7ăcâuăh iăv ătên,ăđ aăch ,ă

tu i,ăgi i,ătrìnhăđ ăh căv n,ăngh ănghi p,ăđi uăki năkinhăt

+ Ph năII:ăThôngătinăv ăki năth c,ăth căhƠnhăs ăd ngăthu căKS:

• Ph n A: Ki n th c v s d ng thu c KS: g m 12 câu h i v ki n

th c s d ng thu c KS

• Ph n B: Th c hành v s d ng KS: g m 12 câu h i v th c hành

s d ng thu c KS

- Th ănghi măphi uăđi uătra:ăPhi uăđi uătraăsauăkhiăđ căthi tăk ăđ că

ti năhànhăth ănghi mătrongă2ăngàyăv iă20ăng iădân t iăthànhăph ăHàăN i

2.2.3. K thu t thu th p thông tin

i uătraăviênălàă cánăb ăTr măyăt ăxưăQuangăLưng,ăhuy năPhúăXuyên,ăthànhăph ăHàăN i.ăNhómăđi uătraăviênăs ăđ căt păhu năv ăcôngăc ăthuăth păthôngătinăchoăcácăđi uătraăviênăv iăcácăn iădung sau:

- Làmăquenăv iăcácăcâuăh iătrênăph năm măSPSS 20.0

- Ph ngăphápăđi uătraăvàăcáchăthuăth păthôngătinăchoăt ngăcâuăh i

- Ph ngăphápăch năm u,ăch năđ iăt ngăvàoănghiênăc u

- Ghiăl iăcácăcâuătr ăl iăvàăph năh iăc aăđ iăt ngănghiênăc u

2.2.4. S đ nghiên c u

Thànhăph ăHàăN i

xã Quang Lãng

8ăThôn:ăS oăH ,ăT ,ăS oăTh ng,ă

M ,ăT măTh ng,ăT măH ,ăQuangă

M iăthônăch nă50ăh ăgiaăđìnhătheoă

ph ngăphápăc ngăli năc ng

T ngăs ă400ăh ăgiaăđìnhăđ ăđi uătraăKAPăSDKSăvàăy uăt ăliênăquan

huy năPhúăXuyên

Ch năcóă

ch ăđích

2.3 Các bi n s , ch s trong nghiên c u vƠăcáchăđánhăgiá

2.3.1 Bi n s và ch s nghiên c u

G măcóăcácănhómăbi năs ăvàăch ăs ăđ cătrìnhăbàyă ăB ng sau:

Tênăbi n Gi iăthích nhăngh a/ Lo iă bi n Ch ăs Côngăc ăthuă th păthôngă

hayăn ăgi i Nh ăphân

T ăl ă%ăng iădân:

+ Nam

+ăN

Phi u

ph ngăv n

H căv n Trìnhăđ ăh căv nă

caoănh tăc aă

TNC

Th ăb c T ăl ă%ăng iădână

cóătrìnhăđ : +ăKhôngăbi tăđ c/vi t +ăD iăTHPT

+ t PTTH tr ălên

Phi uă

ph ngăv n

Ngh ă

nghi p Làă ngh ă nghi păhi nă t iă c aă ng iă

dână dànhă nhi uă

th iă giană nh tă choă

+ăCánăb ăh uătrí +ăNgh ăkhác

Phi uă

ph ngăv n

Tênăbi n Gi iăthích nhăngh a/ Lo iă bi n Ch ăs Côngăc ăthuă th păthôngă

Môăt ăng iădânăđưă

t ngă ngheă v ă thu că

Tìmă hi uă nh ngă

ngu nă cungă c pă

thu căKS Tìmăhi uăki năth c c aă ng iă dână v ă

tênă m tă s ă lo iă

thu căKS

nhă

danh

T ăl ă%ăng iădânăcóăki nă

th că đúngă v ă tênă m tă s ă thu căKS ph ngăv n Phi uă

T ă l ă %ă nh ngă b nh/tri uă

ch ngă ng iă dână c nă

Làăđ iăt ngăđ că

tină t ng vàă nhă

h ngă đ nă quy tă

đ nh SDKS c aă

ng iădân

nhă

danh

T ă l ă %ă đ iă t ngă đ că

ng iădânătinăt ngăvàă nhă

h ngă đ nă quy tă đ nh

Phi uă

ph ngăv n

aă đi mă

muaăthu c Hi uăbi tăc aăng iădânăv ămuaăthu c ă

nh ngăhi uăthu căcóă

bi năhi u rõ ràng

nhă

danh

T ăl ă%ăng iădân cóăki nă

th că đúng/saiă v ă đ aă đi mă muaăthu c ph ngăv n Phi uă

T ă l ă %ă ng iă dână bi tă

nh ngăv năđ ăc năquanătâmă khiămuaăthu căKS Phi uă

ph ngăv n

Tênăbi n Gi iăthích nhăngh a/ Lo iă bi n Ch ăs Côngăc ăthuă th păthôngă

tin

Th iă giană

SDKS

Th iăgianătrungăbìnhă

s ă d ngă thu că KS

choăm iăđ tăđi uătr ă

cácă b nhă nhi mă

khu nă thôngă th ngă

c aăng iădân

nhă

l ng T ăl ă%ăng iădân cóăki năth că đúng/saiă v ă th iă giană

màă ng iă dână g pă

ph iă khiă s ă d ngă

thu căKS

nhă

danh

T ăl ă%ăng iădân cóăki nă

th că đ yă đ ă v ă nh ngă tácă

d ngă khôngă mongă mu nă gâyăraăb iăvi căSDKS

Làă cácă đ iă t ngă

c nă th nă tr ngă khiă

T ăl ă%ăng iădân cóăki nă

th căđúng/saiăv ănh ngăđ iă

t ngăc năl uăýăkhiăSDKS Phi u

T ăl ă%ăng iădân ph iăs ă

d ngăKS trong 3 thángăg nă đây

Phi uăph ngă

v n

aă đi mă

mua KS

N iă màă ng iă dână

tină t ngă muaă

Là vi că ng iă dână

cóă yêuă c uă đ că

cánăb ăd c h ngă

d nă s ă d ngă thu c

(b nh)ăkhi năng iă

dân đưă ph iă s ă

d ngăKS

nhă

danh

T ă l ă % các nguyên nhân khi năng iădân đưăph iăs ă

d ngăKS ph ngăv n Phi uă

Tênăbi n Gi iăthích nhăngh a/ Lo iă bi n Ch ăs Côngăc ăthuă th păthôngă

Làă kho ngă th iă

gian trong ngày

ng iă dână u ngă

Làălo iăn căgìămàă

ng iădânăs ăd ngă

đ ău ngăthu căKS

Làă th iă đi mă màă

ng iă dână ng ngă

SDKS trongă 1ă đ tă

Làă cácă cáchă ng iă

dână x ă tríă khiă g pă

liênăquanăgi aăki nă

th că SDKSă v iă

trìnhă đ ă h că v nă

c aăng iădân

căl p T ă l ă %ă s ă khácă bi tă gi aă

T HVă v iă ki nă th că v ă SDKSăc aăng iădân Phi uă

căl p T ă l ă %ă s ă khácă bi tă gi aă

ngh ă nghi pă v iă ki nă th că

v ăSDKSăc aăng iădân Phi uă

ph ngăv n