Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945

Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945.Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945.Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945.Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945.Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945.Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945.

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm

1945 là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi Những thông tin, số liệu,

kết quả được trình bày trong luận án là trung thực, có trích dẫn khoa học rõ ràng Các ý kiến nhận xét, kết luận khoa học của luận án chưa từng được công

bố trong bất kì công trình của cá nhân nào khác.

Hà Nội, ngày 9 tháng 9 năm 2019

Tác giả luận án

Bùi Thị Hà

LỜI CẢM ƠN

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn Thầy GS.TS Đỗ Quang Hưng Thầy luôn tận tâm chỉ bảo, giúp đỡ, khích lệ tôi từ ngàyđầu làm luận án và trong quá trình 3 năm học tập chương trình Nghiên cứu sinh.Thầy là người truyền lửa nghề cho tôi, luôn động viên tôi trong cuộc sống cá nhân

-và công việc chuyên môn, giúp tôi vươn lên, biết yêu nghề -và gắn bó với nghề.Xin được dành lời cảm ơn chân thành đối với PGS.TS Tạ Thị Thuý (Viện Sửhọc) đã gợi mở cho tôi hướng nghiên cứu về y tế Việt Nam thời thuộc địa và cónhiều giúp đỡ tôi trong quá trình tìm hiểu tài liệu, nghiên cứu luận án

Trong thời gian học tập và hoàn thành Luận án, tôi nhận được nhiều sự ủng hộ,giúp đỡ của các Thầy Cô của Khoa Sử học, Phòng Đào tạo Học viện Khoa học Xãhội Tôi chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của các cán bộ Thư viện Viện Sử học, Trungtâm Lưu trữ Quốc gia I Việt Nam, Trung tâm EFEO Việt Nam, Phòng Tư liệu KhoaLịch sử-Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Thư viện Quốc gia ViệtNam, Viện Thông tin Khoa học Xã hội đã tạo điều kiện cho tôi được tiếp cận vớinhững nguồn tài liệu đa dạng

Chủ trương của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Sử học là gắnnhững Đề tài Khoa học cấp cơ sở hàng năm với quá trình học tập Nghiên cứu sinh(đối với cán bộ đang tham gia chương trình đào tạo) thực sự đã đem lại hiệu quả tíchcực đối với tôi Tôi trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Sử học đã tạo điều kiện cho tôithực hiện những Đề tài Khoa học cấp cơ sở trong những năm qua và đó là bước chuẩn

bị đặc biệt quan trọng cho quá trình triển khai Luận án Đồng thời, qua những Hộiđồng nghiệm thu Đề tài cấp cơ sở hàng năm, tôi nhận được những ý kiến phản biệnquý báu, không chỉ giúp tôi hoàn thiện kiến thức phục vụ cho đề tài Luận án Tiến sĩ

mà còn là những chỉ dẫn để hoàn thiện kỹ năng nghiên cứu, đáp ứng yêu cầu của hoạtđộng nghiên cứu khoa học lâu dài Tác giả luận án xin gửi lời tri ân chân thành tới cácthành viên Hội đồng, là những nhà khoa học đã và đang công tác tại Viện Sử học.Chân thành cảm ơn gia đình đã tạo cho tôi ý thức không ngừng học tập từ tấm

bé, cảm ơn gia đình hai bên nội ngoại vì những hỗ trợ thiết yếu trong thời gian tôilàm Luận án và những người bạn, đồng nghiệp luôn quan tâm, khích lệ tôi trongsuốt thời gian qua

Trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, năm

2019 Tác giả

Bùi Thị Hà

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

AM Assistance médicale Cơ quan Hỗ trợ y tế

indigiène

Cứu trợ y tế cho dân bản xứ

BCG Bacille Calmette-Guérin Vắc-xin ngừa bệnh lao

PCN Physique, chimie, sciences

naturelles

Vật lý, hoá học, khoa học tựnhiên

S.P.C Saint Paul de Chartres Dòng thánh Phao lô thành

Chartres

MỤC LỤC

Trang

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN

QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

8

1.1 Các nghiên cứu có liên quan đến y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 1873 -

1945

8

1.2.1 Các nghiên cứu về y tế phương Tây ở Việt Nam 121.2.2 Các nghiên cứu về y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 19

2 CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở BẮC KỲ

TỪ NĂM 1873 ĐẾN NĂM 1918

24

2.1.1 Tập quán chữa bệnh theo y học cổ truyền của người Việt 252.1.2 Cơ sở hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 25

2.1.2.1 Nhu cầu thành lập các cơ sở y tế của Pháp ở Bắc Kỳ 252.1.2.2 Chủ trương của thực dân Pháp đối với vấn đề y tế 27

2.2.4 Kết quả trong công tác chăm sóc sức khoẻ, chữa bệnh 40

2.3.2 Các cơ quan, tổ chức nghiên cứu và phòng dịch 50

2.3.5 Kết quả khám chữa bệnh và phòng ngừa dịch bệnh 56

BẮC KỲ TỪ NĂM 1919 ĐẾN NĂM 1929

3.2.3 Các cơ sở khám chữa bệnh 64

3.3.2 Những kết quả trong phòng dịch và nghiên cứu khoa học 85

4 CHƯƠNG 4: Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1930

ĐẾN NĂM 1945

91

4.3.2 Những kết quả trong hoạt động phòng dịch, nghiên cứu khoa học

và truyền bá y tế phương Tây

116

Danh mục công trình khoa học của tác giả có liên quan đến luận án

Danh mục tài liệu tham khảo

Phụ lục

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

1 Bảng 2.1: Đầu tư cho y tế Đông Dương các năm 1906-1918 29

2 Sơ đồ: Cơ sở khám chữa bệnh ở Bắc Kỳ từ đầu thế kỷ XX đến năm 1918 42

3 Bảng 2.2: Hoạt động của các cơ sở y tế ở Bắc Kỳ năm 1906 56

4 Bảng 2.3: Tình hìnhbệnh nhân bản xứ trong các cơ sở y tế ở Bắc Kỳ

1913-1918

57

5 Bảng 2.4: Bệnh nhân bản xứ tại bệnh viện bản xứ Kiến An 1914-1917 57

6 Bảng 3.1: Chi cho y tế Đông Dương từ năm 1919 đến năm 1929 60

7 Bảng 3.2: Tình hình khám chữa bệnh cho bệnh nhân ở Bắc Kỳ 1922-1929 79

8 Biểu đồ: Khám chữa bệnh cho bệnh nhân bản xứ ở Bắc Kỳ 1922-1929 80

9 Bảng 3.3: Hoạt động của bệnh viện Hải Phòng 1919-1922 82

10 Bảng 3.4: Tỷ lệ mắc các bệnh của người Âu tại bệnh viện Hải Phòng

14 Bảng 4.1: Ngân sách Bắc Kỳ chi cho y tế từ năm 1930 đến năm 1943 93

15 Bảng 4.2: Cơ sở y tế ở Bắc Kỳ từ ngày 31-12-1930 đến ngày 31-12-1935 96

16 Bảng 4.3: Cơ sở y tế ở Bắc Kỳ từ ngày 31-12-1936 đến ngày 31-12-1943 97

17 Bảng 4.4 : Số lượng bác sĩ, dược sĩ, nha sĩ người Âu làm việc cho Cơ quan

19 Bảng 4.6: Số lượng bác sĩ, nha sĩ tự do ở Bắc Kỳ các năm 1931-1944 105

20 Bảng 4.7: Bác sĩ, y sĩ, dược sĩ bản xứ làm việc tại các cơ sở y tế của Cơ

quan

Hỗ trợ y tế ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến ngày 31-12-1943

107

21 Bảng 4.8: Bác sĩ Đông Dương hành nghề tự do ở Bắc Kỳ 1931-1935 108

22 Bảng 4.9: Y tá bản xứ tại Bắc Kỳ từ năm 1930 đến năm 1943 110

23 Bảng 4.10: Bệnh nhân bản xứ trong các cơ sở y tế ở Bắc Kỳ 1930-1943 113

24 Bảng 4.11: Hoạt động khám chữa bệnh tại bệnh viện mắtHà Nội 1930-1943 114

25 Bảng 4.12: Y tế Bắc Giang từ năm 1931 đến năm 1936 114

26 Bảng 4.13: Tình hình bệnh nhân tại trại tâm thần Vôi Bắc Giang 1934-1943 115

27 Bảng 4.14: Hỗ trợ sinh sản ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến năm 1943 115

28 Bảng 4.15: Tình hình bệnh nhân phong hủi ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến

năm 1943

116

29 Bảng 4.16: Số người chữa dại tại Hà Nội từ năm 1930 đến năm 1943 117

30 Bảng 4.17: Thuốc ký ninh được phân phát ở Bắc Kỳ 1930-1943 118

31 Bảng 4.18: Giải phẫu bệnh học do viện Pasteur Hà Nội thực hiện các

năm 1930, 1939

120

32 Bảng 4.19: Viện Pasteur Hà Nội lấy mẫu nước tại một số tỉnh Bắc Kỳ

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, người Việt đã khéo léo kết hợp giữa lý luận yhọc phương Đông với tri thức y học bản địa để hình thành nên nền y học cổ truyềncủa dân tộc Với người Việt, việc chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe bằng y học cổtruyền không chỉ là tập quán, là nghệ thuật, mà hơn nữa, đã trở thành một nét vănhóa được gìn giữ qua các thế hệ

Vào các thế kỷ XVII-XVIII, trong quá trình truyền giáo ở Đại Việt, đi cùng với tưtrang cá nhân như kinh thánh và những tặng phẩm quý hiếm, các giáo sĩ phương Tây cònmang theo nhiều loại Tây dược cùng những phương cách chữa bệnh mới đến từ Tây Âu.Những liệu pháp y tế đó đã thu được những thành công nhất định và phần nào giànhđược thiện cảm của vua chúa, quan lại cũng như dân chúng Đại Việt lúc bấy giờ Cácgiáo sĩ phương Tây coi việc chữa bệnh là một trong những phương pháp tiếp cận hiệuquả với người bản xứ

Vào nửa cuối thế kỷ XIX, cùng với quá trình xâm chiếm và cai trị thuộc địa, thựcdân Pháp đã từng bước du nhập y tế phương Tây vào Bắc Kỳ Sự xuất hiện nền y tếhiện đại bên cạnh y học cổ truyền là một trong những cơ sở quan trọng hình thànhnên nền y tế thuộc địa ở Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, nửa đầu thế kỷ XX Cùng với yhọc cổ truyền, y tế phương Tây đã từng bước phát huy ưu thế trong quá trình chữabệnh, chăm sóc sức khỏe cộng đồng Đồng thời, việc thiết lập y tế phương Tây tạiBắc Kỳ đã mở ra quá trình tiếp cận với y học và khoa học hiện đại của người Việt.Lần đầu tiên, một bộ phận dân chúng Việt Nam, nhất là những giai tầng bên trên của

xã hội, được tiếp xúc, ứng dụng và thụ hưởng những thành tựu tiên tiến của khoahọc kỹ thuật thế giới, đặc biệt là trong lĩnh vực y tế

Dưới góc độ khoa học, việc triển khai đề tài luận án có ý nghĩa trong nghiên cứulịch sử Bắc Kỳ thời cận đại Bởi khi đặt vấn đề nghiên cứu vào bối cảnh lịch sử củathời kỳ cận đại, đề tài giúp người thực hiện không chỉ hiểu được quá trình du nhập vàhoạt động của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945, mà còn cóđược những nhận thức đúng đắn hơn về lịch sử Bắc Kỳ thời kỳ này Đó là các vấn đềxâm chiếm và cai trị thuộc địa của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ, về tình trạng sức khoẻ, y

tế và việc tiếp nhận những yếu tố mới trong đời sống dân sinh của người Việt ở Bắc

Kỳ lúc bấy giờ

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu đề tài này còn có ý nghĩa đối với lịch sử y tế phươngTây ở Bắc Kỳ nói riêng, ở Việt Nam nói chung Bởi nó cho thấy được quá trình hìnhthành và phát triển của một nền y tế mới, sự tiếp nhận của người Việt đối với y tế

9

phương Tây, bối cảnh hình thành của một liệu pháp y tế mới được duy trì trong đờisống của người Việt đến tận ngày nay - liệu pháp “Đông -Tây y kết hợp”.

Hơn thế, việc nghiên cứu đề tài này còn có ý nghĩa giáo dục, văn hoá và xã hội

Đề tài luận án là một loại hình nghiên cứu lịch sử ngành nghề y tế Vì thế nó còn có ýnghĩa đối với lịch sử giáo dục, khi ngành Y là một trong những lĩnh vực quan trọng đầutiên được xây dựng của nền giáo dục hiện đại Những nghiên cứu của luận án còn gópphần giáo dục truyền thống cho các thế hệ bác sĩ, thầy thuốc, thúc đẩy hoạt động đàotạo y khoa ở Việt Nam hiện nay Bên cạnh đó, vấn đề này còn là một nội dung quantrọng trong nghiên cứu lịch sử văn hoá cận đại, bởi y tế là một trong những lĩnh vực thểhiện rõ cuộc “Tiếp xúc văn hoá Đông-Tây” ở Việt Nam

Cuối cùng là, vào thời điểm hiện nay, khi Việt Nam đang tích cực thực hiện côngcuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, từng bước cải thiện và nâng cao sức khỏe cũng nhưchất lượng cuộc sống cho nhân dân, thì việc nghiên cứu đề tài này vẫn còn có ý nghĩa vàtác dụng phục vụ thực tiễn nhất định, nhất là trong việc hoạch địch các chính sách về ytế

Từ xuất phát điểm như vậy cùng với khả năng nguồn tài liệu cho phép, tôi chọn

vấn đề “Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945” làm đề tài nghiên

cứu cho Luận án Tiến sỹ của mình

2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm

1873 đến năm 1945

-Làm rõ quá trình phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945

-Tìm ra bản chất, vai trò và tác động của y tế phương Tây đối với Bắc Kỳ thời kỳ này

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở mục tiêu đề ra, đề tài hướng tới giải quyết các nhiệm vụ sau đây:

- Hệ thống hóa các tài liệu liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ thời kỳ 1873-1945

-Xác định, phân tích bối cảnh, những cơ sở hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ

- Tái hiện quá trình phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ thời kỳ 1873-1945:các biện pháp hành chính và tài chính của chính quyền thực dân; các lĩnh vực hoạtđộng và kết quả

- Đánh giá đặc điểm, vai trò và tác động của y tế phương Tây đối với Bắc Kỳ thời

kỳ 1873-1945, quá trình tiếp nhận y tế phương Tây của người Việt

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873đến năm 1945

3.2 hạm vi nghiên cứu

Phạm vi về không gian: Luận án nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của

y tế phương Tây ở Bắc Kỳ (Việt Nam), gồm 23 tỉnh là Hà Đông, Sơn Tây, Bắc Ninh,Hưng Yên, Ninh Bình, Phúc Yên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn,Quảng Yên, Hòa Bình, Hà Nam, Thái Bình, Lào Kay, Bắc Giang, Sơn La, Kiến An,Vĩnh Yên, Yên Bái, Bắc Cạn; 04 thành phố là Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định và HảiDương; 04 đạo quan binh là Hải Ninh, Cao Bằng, Hà Giang và Lai Châu [19; tr.557-

558]

Phạm vi thời gian: Vấn đề nghiên cứu diễn ra trong khoảng thời gian từ năm 1873

(khi thực dân Pháp xâm lược Bắc Kỳ lần thứ nhất) đến năm 1945 (kết thúc sự cai trịthuộc địa của người Pháp ở Bắc Kỳ nói riêng và Việt Nam nói chung)

Phạm vi nội dung: Trong phạm vi của luận án, tác giả mong muốn trình bày sự

hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm

1945 trên 05 phương diện chính:

- Hệ thống các cơ quan quản lý, tổ chức y tế và cơ sở đào tạo y khoa;

- Hệ thống các cơ sở khám chữa bệnh, bao gồm hai bộ phận là y tế công (các cơ

sở y tế quân sự và dân sự) và y tế tư nhân (các cơ sở y tế do tư nhân sáng lập và các

cơ sở y tế của các dòng truyền giáo phương Tây);

- Đội ngũ bác sĩ và nhân viên y tế;

- Hệ thống cơ sở Tây dược;

-Hệ thống cơ sở phòng dịch, nghiên cứu khoa học và truyền bá y tế phương Tây

- Một số khái niệm cần xác định

Y học phương Đông (hay còn gọi là Đông y): Hiện nay tại Việt Nam, thuật ngữ Yhọc phương Đông hay Đông y được sử dụng song song với thuật ngữ Y học cổtruyền, dùng chỉ nền y học có nguồn gốc từ các nước châu Á như Trung Quốc, HànQuốc, Việt Nam… để phân biệt với y học phương Tây (hay còn gọi là Tây y) Lýluận Đông y dựa trên nền tảng triết học cổ Trung Hoa: Âm Dương, hướng tới việccân bằng cơ thể khỏe mạnh, việc chữa bệnh nhằm lập lại trạng thái cân bằng của cácyếu tố đó

Y học cổ truyền là toàn bộ những kiến thức, kỹ thuật và thực hành dựa trên lý luậnlòng tin và kinh nghiệm vốn có của những nền văn hóa khác nhau Dù đã được giải

thích hay chưa nhưng đã được sử dụng để duy trì sức khỏe cũng như để giúp ngườibệnh chẩn đoán, cải thiện hoặc điều trị tình trạng ốm đau về thể xác hoặc tinh thần[11] Y tế là việc chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa bệnh, bệnh tật, thương tích, suyyếu về thể chất và tinh thần ở người Chăm sóc sức khỏe được thực hiện bởi nhữngngười hành nghề y như chỉnh hình, nha khoa, điều dưỡng, dược, y tế liên quan, vàcác nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc Lĩnh vực này đề cập đến những việc cung cấpchăm sóc sức khỏe ban đầu, chăm sóc thứ cấp, cũng như trong y tế công cộng.

Y tế phương Tây được xây dựng dựa trên mô hình lý thuyết của y học phươngTây hiện đại, được xây dựng và phát triển trong các nước Tây Âu Ngành y tế này làmột tổng thể bao gồm các cơ quan quản lý, tổ chức y tế, các cơ sở đào tạo y khoa,các cơ sở khám chữa bệnh, sinh sản và phòng ngừa dịch bệnh, các cơ sở nghiên cứukhoa học về y học Về chuyên môn, nó dựa trên những thành tựu của y học phươngTây hiện đại như chủng đậu, giải phẫu lâm sàng, y học thực nghiệm, chống vikhuẩn, di truyền học, chủng lao, y học nhiệt đới

Y tế công là bộ phận y tế do nhà nước thực dân lập ra phục vụ các yêu cầu khámchữa bệnh cho hai bộ phận là quân sự và dân sự Y tế tư nhân là bộ phận y tế do các

cá nhân hoặc các dòng truyền giáo lập ra, các cá nhân là người Pháp, người Hoa hoặcngười Việt Cơ sở Tây dược là cơ sở sản xuất, phân phối hoặc bán các loại thuốcTây Trong thời kỳ cận đại, thực dân Pháp chủ yếu nhập khẩu các loại thuốc Tây từchính quốc sang tiêu thụ ở Việt Nam

Dịch tễ là ngành khoa học nghiên cứu về sức khỏe cộng đồng, nguyên nhân gâybệnh, thời tiết, môi trường, vệ sinh, nguồn nước, thức ăn, không khí Ngành khoa họcnày tìm kiếm mối quan hệ giữa tình trạng sức khỏe và yếu tố liên quan từ đó xâydựng giải pháp nhằm nâng cao sức đề kháng và sức khỏe nói chung Dịch tễ học là cơ

sở để nghiên cứu y tế cộng đồng và y tế dự phòng, dựa trên khái niệm y học thựcchứng (y học có bằng chứng, có qua kiểm nghiệm bằng khoa học và thực tiễn)

Viện Pasteur Đông Dương là hệ thống các viện nghiên cứu vi trùng học, vệ sinhdịch tễ và y tế dự phòng do chính quyền thực dân Pháp và các nhà khoa học Pháplập ra ở Việt Nam và Đông Dương thời thuộc địa

4.Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu

4.1 hương pháp luận

Đề tài sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ

nghĩa Mác-Lê nin làm cơ sở phương pháp luận nghiên cứu Vấn đề “Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945” được nghiên cứu trong bối cảnh lịch sử cụ

thể cuối thế kỷ XIX, nửa đầu thế kỷ XX, không gian là Bắc Kỳ Tác giả luận án đặtđối

tượng nghiên cứu trong sự vận động của lịch sử, xã hội Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, nửađầu thế kỷ XX Vì vậy, nên có mối quan hệ giữa bối cảnh lịch sử, xã hội với sự dunhập của một nền y học mới, sự hình thành và phát triển của nền y tế hiện đại ở Bắc

Kỳ Chúng tôi cũng đặt sự hình thành và phát triển của ngành y tế phương Tây ở Bắc

Kỳ trong cách tiếp cận về mối quan hệ giữa chủ nghĩa thực dân và dân tộc thuộc địa, cụthể ở đây là Việt Nam Để từ đó nhìn nhận, đánh giá xem ngành y tế này đã mang lạinhững gì cho người dân Việt Nam hay nói đúng hơn, người Việt đã được hưởng gì từngành y tế này?

4.2 hương pháp nghiên cứu

Nhằm đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, chúng tôi sẽ sử dụng các phươngpháp như sau:

- Phương pháp lịch sử và phương pháp logic là những phương pháp quan trọngđược sử dụng trong khi nghiên cứu đề tài luận án Phương pháp lịch sử giúp cho tácgiả luận án tìm hiểu phân tích quá trình du nhập, hình thành và hoạt động của y tếphương Tây ở Bắc Kỳ theo tiến trình phát triển của sự kiện, mốc mở đầu, mốc kếtthúc, diễn biến của quá trình này Phương pháp lo gic giúp tác giả luận án tìm đượcmối quan hệ giữa thực tế vận động của ngành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ với cácvấn đề có liên quan như bối cảnh, các chính sách thuộc địa của chính quyền thựcdân Pháp, các biện pháp hành chính và tài chính trong lĩnh vực y tế, vai trò và tácđộng của y tế tới đời sống xã hội Bắc Kỳ lúc bấy giờ, từ đó tìm ra bản chất của nền

y tế này Trên cơ sở đó tác giả luận án có thể đạt được sự khách quan và toàn diệntrong việc đánh giá vấn đề nghiên cứu

- Bên cạnh đó, đề tài còn kết hợp sử dụng một số phương pháp khác như thống kê,

so sánh, phân tích, tổng hợp, điều tra, khảo sát, phỏng vấn, lấy ý kiến chuyên gia,phương pháp nghiên cứu liên ngành… Khi nghiên cứu đề tài này, tác giả luận án đãtiếp xúc với rất nhiều nguồn tài liệu với những số liệu thống kê khác nhau, thậm chítrong một số trường hợp có sự vênh nhau khá lớn giữa các sử liệu, nhất là các số liệu

về vốn đầu tư, về số lượng nhân viên y tế cả người Âu và bản xứ, về số lượng cơ sở

và số người khám chữa bệnh qua các năm Vì vậy, tác giả phải so sánh, phân tích, đốichiếu các số liệu này để tìm ra và sử dụng số liệu hợp lý nhất Chúng tôi cũng đã thamvấn và lấy ý kiến chuyên gia nhất là những chuyên gia trong lĩnh vực lịch sử cận đại ởViệt Nam, đặc biệt là ở Viện Sử học, Trường Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn,Đại học Quốc gia Hà Nội để có cách nhìn tổng thể về lịch sử Bắc Kỳ thời cận đại.Luận án cũng là một đề tài nghiên cứu đặc thù thuộc ngành Y vì vậy trong quá trìnhtìm tài liệu và triển khai nghiên cứu, chúng tôi cũng đã trực tiếp phỏng vấn và hỏi ý

kiến những chuyên gia, bác sĩ, nhà khoa học đang làm việc tại các cơ sở y tế tại ViệtNam

như Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện Việt Đức,Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Viện Răng Hàm Mặt Trung ương, Viện Vệ sinh vàdịch tễ Trung ương để có được những hiểu biết căn bản về chuyên môn Y khoa.Cùng với đó, tác giả cũng đã trực tiếp đi khảo sát một số địa điểm có liên quan hoặctrước đây từng là cơ sở y tế ở Bắc Kỳ thời cận đại như các bệnh viện, Đại học Y, nhàdòng của Công giáo, một số hiệu thuốc Tây lớn của Hà Nội Những chuyến đi điền dã

đã cung cấp cho tác giả những hiểu biết phong phú và kiến thức thực tế có liên quanđến đề tài luận án

4.3 Ngu n tài liệu

- Nguồn tài liệu lưu trữ: Trước tiên phải kể đến nguồn tài liệu lưu trữ tại Trung

tâm lưu trữ Quốc gia I Việt Nam Đó là những văn bản được ban hành bởi Phủ Toànquyền Đông Dương, Sở Y tế Đông Dương, Sở Y tế Bắc Kỳ, của các tỉnh và thànhphố về hoạt động của các cơ quan quản lý, tổ chức y tế, cơ sở đào tạo và cơ sở y tế

ở Bắc Kỳ Đây là những tài liệu gốc, có giá trị tin cậy về mặt sử liệu, làm cơ sở đểđối chiếu với các loại tài liệu khác

- Các công trình nghiên cứu: Đây là nguồn tài liệu phong phú bằng cả tiếng Việt

và tiếng Pháp, được thể hiện đa dạng dưới nhiều hình thức như sách, bài nghiêncứu, bài báo, hồi ký, sách ảnh, phim, bản vẽ thiết kế thi công

- Nguồn tài liệu điền dã: Đây được coi là một trong những nguồn tham khảo của tác

giả trong quá trình thực hiện luận án Đó là những cuộc khảo sát tại những cơ sở y tếcủa Pháp ở Bắc Kỳ trước kia, nay là các cơ sở y tế như Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn,Bệnh viện Hữu Nghị Việt-Đức, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện BạchMai, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định

5.Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án góp phần hệ thống hóa và cung cấp nguồn tài liệu mới bằng tiếng Pháp và

tiếng Việt có liên quan đến vấn đề y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm1945

- Luận án định hình một hướng nghiên cứu mới về lịch sử y tế phương Tây ở Bắc

Kỳ và Việt Nam thời cận đại: làm rõ các biện pháp hành chính và tài chính của chínhquyền thuộc địa đối với các vấn đề y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm

1945, sự ra đời và hoạt động của các cơ quan quản lý y tế, các cơ sở đào tạo y khoa,các cơ sở khám chữa bệnh và phòng dịch Đề tài bước đầu đưa ra nhận xét về đặcđiểm, vai trò của y tế phương Tây trong đời sống xã hội ở Bắc Kỳ thời cận đại

- Luận án cũng có những đóng góp mang tính ứng dụng khi góp phần để lạinhững bài học kinh nghiệm trong việc hoạch định chính sách y tế như đầu tư, đào

tạo, xây dựng cơ sở hạ tầng, kết hợp khám chữa và phòng bệnh, ngành sản khoa,dịch tễ, việc sử dụng vắc-xin, phân cấp và đãi ngộ nhân sự ngành y tế…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Y tế phương Tây là một trong những nét mới được du nhập vào Bắc Kỳ, gắn liềnvới quá trình thôn tính và đô hộ của thực dân Pháp trên đất nước ta Thông qua việcthành lập và hoạt động của các cơ sở y tế phương Tây ở Bắc Kỳ, chúng tôi có thể hiểuhơn về quá trình xâm lược và cai trị xứ Bắc Kỳ của thực dân Pháp Nghiên cứu vàgiải quyết tốt các yêu cầu của đề tài chẳng những sẽ làm sáng tỏ quá trình du nhập

và phát triển của y học phương Tây tại Việt Nam mà còn bổ sung nhận thức về tiếntrình và hệ quả tiếp xúc văn hoá và khoa học Tây-Đông tại Việt Nam từ cuối thế kỷXIX đến nửa đầu thế kỷ XX Bên cạnh đó, việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa đốivới lịch sử y tế Việt Nam, nhất là đối với sự hình thành của ngành y tế ở miền BắcViệt Nam sau này Đề tài luận án là một loại hình nghiên cứu lịch sử ngành nghề y tế,

vì thế nó còn có ý nghĩa đối với lịch sử giáo dục, đặc biệt là với ngành Y khoa ở ViệtNam Ở Bắc Kỳ, y tế phương Tây hiện đại được du nhập trong bối cảnh thực dânPháp tiến hành công cuộc xâm chiếm và cai trị thuộc địa Vì vậy, vấn đề y tế phươngTây ở Bắc Kỳ thời cận đại phải được nhìn nhận dưới cả góc độ sử học và y tế Cáchnhìn biện chứng đó đặt cơ sở cho việc nghiên cứu lịch sử y tế Việt Nam thời thuộcPháp, thậm chí còn là chìa khóa cho việc lý giải một số hiện tượng về văn hóa xãhội, lối sống mới của người Việt ở Bắc Kỳ lúc bấy giờ

Về ý nghĩa thực tiễn, qua việc tìm hiểu lịch sử hình thành, cách tổ chức quản lý vàphương thức hoạt động của y tế phương Tây tại Bắc Kỳ trong thời kỳ thuộc địa, đề tài

có thể còn cung cấp thêm những kinh nghiệm quý, thiết thực phục vụ sự nghiệp xâydựng và phát triển ngành y tế, nâng cao hiệu quả phòng, khám và chữa bệnh cho nhândân hiện nay

7 Cấu trúc của luận án

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 2: Sự hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm

1918 Chương 3: Sự phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1919 đến năm 1929 Chương 4: Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến năm 1945.Chương 5: Một số nhận xét

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Vấn đề du nhập, hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm

1873 đến năm 1945 đã được đề cập trong một số công trình nghiên cứu sử học và lịch

sử y tế Việt Nam của các tác giả người Việt Nam và người nước ngoài Có thể phânloại các công trình này thành những nghiên cứu như sau:

1.1.Các nghiên cứu liên quan đến y tế phương Tây

- Nghiên cứu của các học giả trong nước: Những nghiên cứu bằng tiếng Việt có liên

quan đến y tế phương Tây ở Bắc Kỳ thời kỳ cận đại gồm có các công trình về lịch sửViệt Nam thời kỳ này, các nghiên cứu về Công giáo, nữ tu và các vấn đề y tế từ thiệncủa các dòng tu Công giáo

Từ trước tới nay, mảng đề tài về y tế phương Tây còn khá ít ỏi trong các công trìnhnghiên cứu về lịch sử Cận đại Việt Nam Trong đó, công trình thông sử Việt Namđầu tiên có đề cập tới một số vấn đề y tế phương Tây ở Việt Nam nói chung và Bắc

Kỳ nói riêng thời kỳ 1873-1945 là Bộ Lịch sử Việt Nam các tập 7, 8, 9 của nhóm cáctác giả Viện Sử học do PGS.TS.Tạ Thị Thuý làm Chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học

xã hội, in lần đầu vào năm 2013 và tái bản lần thứ nhất vào năm 2017

Tại tập 7 (sách tái bản năm 2017), trong các trang từ 183 đến 193, các tác giả đãphác thảo những nét cơ bản về quá trình y học hiện đại từng bước được người Phápđưa vào Việt Nam trong giai đoạn 1897-1918, trên các phương diện như đầu tư kinhphí, cơ sở y tế và đào tạo nhân viên y tế, tình trạng khám chữa bệnh và phòng chốngdịch bệnh, những yếu kém trong lĩnh vực y tế-sức khoẻ vào đầu thế kỷ XX Tại tập

8, trong các trang từ 239 đến 251, chúng tôi kế thừa được nhiều sử liệu mới về hoạtđộng của nền y tế phương Tây ở Việt Nam giai đoạn này mà các tác giả gọi lànhững “ưu tiên” cho hoạt động y tế những năm 1919-1930 Tại tập 9, với các trang

từ 576 đến 578, tác giả đã cho thấy một bức tranh toàn cảnh về tình hình y tế-sứckhoẻ ở Đông Dương giai đoạn 1930-1945

Các tập 7, 8, 9 bộ Lịch sử Việt Nam không chỉ cho chúng tôi thấy được bối cảnh

du nhập của y học phương Tây ở Việt Nam thời kỳ 1897-1945 mà còn cung cấpnhiều sử liệu mới, nhiều quan điểm nghiên cứu mới về quá trình du nhập và hoạtđộng của y học phương Tây ở Việt Nam thời kỳ này Đặc biệt là sự ra đời và pháttriển của hệ thống y tế công mà chính quyền thực dân Pháp đã tạo dựng ở ĐôngDương như các cơ sở khám chữa bệnh của nhà nước thực dân, các cơ sở đào tạo ykhoa cho người bản xứ, hệ thống viện Pasteur Đông Dương, cùng những hoạt độngdịch tễ như chủng ngừa cho dân chúng bản xứ Những nghiên cứu trên đây thực sự

là những gợi ý quý giá, gợi mở cho chúng tôi hướng tìm tòi tài liệu mới và suynghĩ

nghiêm túc về cách thức triển khai đề tài luận án cũng như trong việc lập ra đềcương nghiên cứu chi tiết cho Luận án.

Cùng với các công trình thông sử về lịch sử Việt Nam thời cận đại, tác giả luận áncòn tìm thấy những nghiên cứu có liên quan đến y tế phương Tây trong các côngtrình về lịch sử Công giáo của các học giả Việt Nam như Ngô Văn Quỹ, NguyễnThu Hằng, Đỗ Quang Hưng, linh mục Trương Bá Cần, linh mục Đào Quang Toản

Với bài viết “Du nhập Tây y vào Việt Nam”, Tạp chí Xưa & Nay, năm 2002, Ngô

Văn Quỹ đã mô tả hoạt động y tế của các giáo sĩ Công giáo ở Đại Việt/Việt Nam từthế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX1 Những nghiên cứu của Ngô Văn Quỹ cungcấp cho tác giả những sử liệu nhất định về quá trình du nhập y tế phương Tây vàoBắc Kỳ trước thế kỷ XIX, thông qua hoạt động y tế của các giáo sĩ phương Tây.Những hiểu biết hữu ích đó giúp tác giả luận án đi tới nhận định rằng, quá trình dunhập y tế phương Tây qua kênh truyền giáo đã bắt đầu từ trước thế kỷ XIX, và vẫntiếp tục được nối dài vào thời kỳ sau, đặt nền móng cho hoạt động truyền bá y tếphương Tây của các dòng nữ tu Công giáo ở Bắc Kỳ từ nửa cuối thế kỷ XIX trở đi

“Recherche sur les Congrégations religieuses féminines au Vietnam dans la période coloniale Les Amantes de la Croix et les sœurs de Saint Paul de Chartres”, D.E.A de

“Sciences Religieuses”, École Pratique des Hautes Études, Paris,1999 của Nguyễn ThuHằng sẽ cung cấp cho người đọc những sử liệu có giá trị về sự ra đời của một số cơ sở

y tế quân sự, hoạt động của các nữ tu dòng thánh Saint Paul de Chartres trong một số

cơ sở y tế Công giáo, cơ sở y tế quân sự ở Bắc Kỳ thời thuộc Pháp

“Chính sách tôn giáo và nhà nước pháp quyền” của Đỗ Quang Hưng, xuất bản

năm 2014 cung cấp cho chúng tôi những thông tin cần thiết về chính sách tôn giáocủa chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương, đặc biệt là chính sách đối vớiCông giáo Thông qua nghiên cứu của Đỗ Quang Hưng, tác giả luận án có thể chắtlọc được những sử liệu có giá trị về mối quan hệ giữa nhà nước thực dân và Giáohội Công giáo ở Đông Dương, hoạt động y tế từ thiện của các dòng tu đặc biệt làcác dòng nữ tu Công giáo, sự hình thành của một số cơ sở y tế Công giáo ở ĐôngDương nói chung, Bắc Kỳ nói riêng thời cận đại

“Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam” gồm 2 tập của Trương Bá Cần, Nhà

xuất bản Tôn giáo, Hà Nội, 2008 đã khái quát bức tranh toàn cảnh về quá trình hìnhthành và phát triển của Công giáo Việt Nam từ khởi thuỷ đến mùa thu năm 1945 Cơ sở

dữ liệu được khai thác từ các thư viện và kho lưu trữ ở trong và ngoài nước đã giúpcông trình

1 Những giáo sĩ Công giáo hoạt động y tế ở Đại Việt lúc này gồm có Siebert, Slamenski, Koffler, Antoine

de Vasconcello, Jean de Loureiro, Girard André, Xavier Koffler, Jean de Louleiro…

trở thành một ấn phẩm có giá trị và đáng tin cậy đối với các giáo dân và các nhà nghiêncứu tôn giáo, lịch sử Tác giả luận án cũng có thể chắt lọc và tìm thấy ở đây những tưliệu quý về các cơ sở y tế Công giáo của các hội dòng Công giáo ở Bắc Kỳ thời kỳnày, gồm các xứ Đông Đàng Ngoài và Tây Đàng Ngoài.

“Documents historiques des Amantes de la Croix” của linh mục Đào Quang

Toản, xuất bản năm 2012 tại Paris là một nghiên khảo dày dặn về lịch sử quá trìnhhình thành và những đóng góp của dòng Mến Thánh Giá ở Việt Nam thời cận đại.Linh mục Đào Quang Toản đã dày công sưu tầm những tài liệu bằng tiếng Pháp cógiá trị về dòng Mến Thánh Giá ở Việt Nam, gồm những bức thư của các thừa sai,các tài liệu được lưu trữ tại các trung tâm lưu trữ của Pháp cùng những phân tích,đánh giá, nhận định của ông về hoạt động và những đóng góp, vị trí của dòng MếnThánh Giá trong hoạt động mục vụ ở Việt Nam, nhất là các hoạt động về y tế, giáodục, từ thiện xã hội Công trình gồm hai tập sách, tập I dành cho những nghiêncứu về Hội dòng ở Bắc Kỳ, tập II ở Nam Kỳ Đặc biệt, tập I là nguồn tài liệu thamkhảo quý giá cho những nghiên cứu về lịch sử dòng Mến Thánh Giá nói chung vàhoạt động của các cơ sở y tế của Hội dòng nói riêng ở Bắc Kỳ Trong đó, chúng ta

có thể tìm thấy nhiều tài liệu có giá trị về hoạt động xã hội của dòng tu nữ này:Công việc khám chữa bệnh của các chị em từ khi hội dòng mới hình thành, các cơ

sở y tế mới được Hội dòng sáng lập trong thời thuộc địa, một số cơ sở y tế phươngTây đầu tiên có mặt ở Bắc Kỳ cũng đồng thời là những cơ sở do chính các chị emsáng lập

Các nhà nghiên cứu Ngô Văn Quỹ, Nguyễn Thu Hằng, Đỗ Quang Hưng, Trương

Bá Cần và Đào Quang Toản đều thừa nhận nhân lực của các cơ sở y tế Công giáo ởBắc Kỳ và Việt Nam thời thuộc địa chủ yếu thuộc về các dòng tu nữ, hoạt độngtheo phương châm tự nguyện, phi lợi nhuận Đặc tính hoạt động này nhìn chung bịquy định bởi các giá trị Công giáo hơn là chi phối của chính sách thuộc địa Tuynhiên, Ngô Văn Quỹ và Nguyễn Thu Hằng cho rằng y tế từ thiện là một trongnhững công cụ để các dòng tu thực hiện công cuộc truyền giáo, tìm chỗ đứng tronglòng các xã hội thuộc địa Đỗ Quang Hưng với quan điểm nhìn từ phía bên ngoài,ông cho rằng y tế Công giáo là một sự chuyển tải giá trị châu Âu vào Việt Namtrong quá trình tiếp xúc văn hóa Đông-Tây Ngược lại, Trương Bá Cần thì quá đềcao tính bác ái, đạo đức Công giáo, ông cho rằng đó là sự lan tỏa Lời Chúa vàonhững miền đất ngoại Còn chúng tôi thì cho rằng y tế Công giáo là một kênhtruyền bá quan trọng, đồng thời cũng là một bộ phận cấu thành nên nền y tế thuộcđịa ở Bắc Kỳ lúc bấy giờ Những công trình nói trên sẽ cung cấp những hiểu biết có

giá trị về y tế tôn giáo, làm cơ sở để lý giải mối quan hệ giữa Giáo hội Công giáo vàNhà nước thực dân, giữa Công giáo và người dân bản xứ ở Bắc Kỳ thời kỳ này.Trong những công trình nói trên, quá trình du nhập y tế phương Tây vào Bắc Kỳthời cận đại được ghi chép tản mạn dưới dạng các sự kiện, theo trình tự thời gian,đan xen với các sự kiện lịch sử khác Do đó, khi nghiên cứu, tác giả luận án phảichắt lọc để có thể thu thập những tài liệu trực tiếp và gián tiếp phản ánh bối cảnh xãhội Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX cũng như vấn đề y học, hoạt động củacác cơ sở y tế phương Tây ở Bắc Kỳ thời kỳ này.

-Nghiên cứu của các học giả nước ngoài: Những nghiên cứu của các học giả

nước ngoài có liên quan đến y tế phương Tây ở Bắc Kỳ có thể tìm thấy trong cáccông trình viết về tình hình Đông Dương nói chung hoặc những nghiên cứu về lịch

sử Công giáo ở Việt Nam nói chung, Bắc Kỳ nói riêng

Tại nhóm thứ nhất là các công trình của các Toàn quyền Đông Dương như De

Lanessance, Paul Doumer, Paul Beau Trong đó, chính trị gia đầu tiên nghiên cứu vềcác vấn đề có liên quan đến y tế ở Đông Dương là Toàn quyền De Lanessance với

“La colonisation française en Indochine, Nhà xuất bản Ancienne Librairie Germer

Baillière et Cie, Paris, năm 1895 Cuốn sách trình bày và phân tích quá trình thựcdân hoá, xâm lược và cai trị của thực dân Pháp ở Đông Dương Trong đó, tác giảdành ra một số trang viết trình bày về các cơ sở y tế quân sự đầu tiên ở Việt Nam:trạm cứu thương di động, các bệnh viện quân sự tại Hà Nội, Quảng Yên, Hải Phòng,Lạng Sơn, Phủ Lạng Thương, Việt Trì, Yên Bái, Sơn Tây, Móng Cái, Phả Lại Côngtrình là nguồn tham khảo hữu ích cho tác giả khi tìm hiểu và nghiên cứu quá trình

du nhập và hình thành những cơ sở y tế phương Tây đầu tiên tại Việt Nam và Bắc

Kỳ Tại nhóm thứ hai là một số công trình nghiên cứu về lịch sử Công giáo Việt Nam, trong đó tiêu biểu là “Mère Benjamin” của nữ tu Marie Paul Bord Đây là một

nghiên cứu bằng tiếng Pháp của nữ tu Marie Paul Bord, xuất bản năm 1982 tại Paris vềcuộc đời và sự nghiệp của nữ tu Benjamin Cuốn sách đã dành toàn bộ dung lượng đểviết về tiểu sử, thân thế của nữ tu Benjamin, cũng như toàn bộ quá trình hoạt động củabà: Thời kỳ ở Hồng Kông, ở Việt Nam, sang Pháp rồi quay lại Sài Gòn, đến Nhật rồiquay về Bắc Kỳ và mất tại đây Cuốn sách là nguồn tư liệu quý cho giới nghiên cứuCông giáo và y tế Công giáo, y tế quân sự ở Bắc Kỳ thời thuộc địa

1.2.Các nghiên cứu về y tế phương Tây

1.2.1.Các nghiên cứu về y tế phương Tây ở Việt Nam

-Nghiên cứu của các học giả nước ngoài: Những nghiên cứu về y tế phương Tây

thời cận đại của các học giả nước ngoài, mà chủ yếu là các học giả Pháp gồm hailoại

là những công trình của các tác giả được viết trong thời gian từ cuối thế kỷ XIX đếnnửa đầu thế kỷ XX; và những công trình của các tác giả được viết trong những năm

từ cuối thế kỷ XX đến nửa đầu thế kỷ XXI

Tại nhóm thứ nhất là những nghiên cứu về y tế phương Tây của các bác sĩ, thanh tra

y tế, giám đốc sở y tế người Pháp như Grall (Ch), Gaide, Genevray (J), De Raymond(Arrnand) xuất hiện trong những năm nửa đầu thế kỷ XX Những nghiên cứu nàythường bắt đầu từ những trường hợp bệnh học cụ thể cho đến những vấn đề lý luậnmang tính khái quát về y tế phương Tây và thực tiễn du nhập, hoạt động của nó ở ViệtNam

Công trình đầu tiên trực tiếp viết viết về y tế phương Tây ở Việt Nam là “Hygiène

de l'Indo-Chine” của bác sĩ-thanh tra Grall, Nhà xuất bản Baillière et fils, tại Paris, năm 1908 “Hygiène de l'Indo-Chine” là một nghiên cứu chuyên sâu về vệ sinh,

dịch tễ của bác sĩ, thanh tra Ch.Grall Cuốn sách nghiên cứu về các vấn đề vệ sinhdịch tễ của Việt Nam và Đông Dương như khí hậu, sự phát triển của vi khuẩn, tậpquán sinh hoạt của nhân dân ở các vùng; bệnh sốt rét, bệnh lị ở vùng nhiệt đới; tìnhhình sức khỏe của người Âu và người bản xứ; vệ sinh cá nhân, vệ sinh công cộng;các cơ sở chữa bệnh

Sau bác sĩ-thanh tra Chrall, bác sĩ Gaide là người thứ hai dụng tâm nghiên cứu

về các vấn đề y tế phương Tây ở Việt Nam và Đông Dương Ông đã có 05 côngtrình nghiên cứu gồm sách, bài tạp chí viết về vấn đề nghiên cứu khoa học trong yhọc, cứu trợ y tế ở Đông Dương, nghiên cứu các loại bệnh cụ thể như sốt, lao, hoaliễu Nghiên cứu đầu tiên về y tế phương Tây ở Đông Dương của bác sĩ Gaide là

công trình “Congrès scientifiques et sanitaires en Extrême-Orient 1908 à 1930”,

Nhà xuất bản Extrême-Orient, năm 1930 Gaide đã thống kê và phân tích các côngtrình nghiên cứu khoa học của các thầy thuốc và dược sĩ Đông dương trong lĩnhvực lâm sàng và trong phòng thí nghiệm, được trình bày tại các hội nghị quốc tếViễn Đông từ năm 1905 đến năm 1930, những tác động của các công trình này đốivới vấn đề nghiên cứu y học và y tế ở Đông Dương nói riêng, trong toàn vùngViễn Đông nói chung Điều đó trở thành một chỉ dẫn quan trọng cho tác giả luận

án để có những hiểu biết nhất định về thành tựu của ngành y tế ở Đông Dương lúcbấy giờ, được tổng kết và nghiên cứu bởi các bác sĩ Pháp Nó cho thấy sự quan tâmnhất định của các nhà khoa học, bác sĩ Pháp đối với các vấn đề bệnh học ở ViệtNam và Đông Dương, sự tham gia của Đông Dương trên bản đồ nghiên cứu y họcViễn Đông những năm nửa đầu thế kỷ XX

Cùng trong năm 1930, Gaide cũng đã xuất bản một chùm những nghiên cứu về

các vấn đề bệnh học cụ thể ở Đông Dương như sốt, lao, hoa liễu Trong “Le péril

vénérien en Indochine”, bác sĩ Gaide nghiên cứu các bệnh hoa liễu ở Đông Dương

do nạn mại dâm gây ra như: số lượng gái mại dâm, các nhà chứa, các cơ sở phòngbệnh: khám định kỳ gái mại dâm, đăng ký gái mại dâm, chữa bệnh miễn phí cho gáimại dâm, trang bị các phương tiện phòng bệnh do nhà nước cung cấp cho các nhàchứa; tỷ lệ tử vong do bệnh hoa liễu ở Đông Dương: ở môi trường dân sự, quân đội;nghiên cứu lâm sàng bệnh giang mai ở Đông Dương; phòng bệnh hoa liễu bằngcách giáo dục quần chúng: giáo dục ở trường học cho học sinh lớn, tuyên truyền

trong quần chúng Nếu “La Tuberculose et sa prophylaxie en Indochine Française”

nghiên cứu về bệnh lao và việc phòng bệnh lao ở Việt Nam và Đông Dương, tácdụng của việc tiêm vắc-xin BCG hạn chế được sự lan tràn của bệnh lao từ vùng ôn

đới sang vùng nhiệt đới thì “La fièvre récurrente et le béribéri en Indochine” phân

tích tình hình môi trường, nguyên nhân gây bệnh và sự phát triển bệnh sốt hồi qui ở

An nam vào năm 1906, nguyên nhân chính gây bệnh và tình trạng bệnh tê phù năm1929 Những nghiên cứu của Gaide trong các công trình nói trên không chỉ cungcấp những thông tin cụ thể về tình hình dịch bệnh ở Việt Nam mà còn làm rõ vai tròcủa các viện Pasteur Đông Dương đối với công tác dịch tễ ở thuộc địa này

Một nghiên cứu khá quan trọng của Gaide khi viết về y tế Việt Nam và Đông

Dương chính là công trình “L'Assistance médicale et la protection de la santé publique”, xuất bản tại Hà Nội, năm 1931 Trong tác phẩm này, với tư cách là bác sĩ

của Quân đội thuộc địa, Tổng thanh tra của Tổng Nha y tế Đông Dương, Gaide đãphác thảo một bức tranh khá toàn diện về lịch sử và hoạt động của nền y tế ĐôngDương qua các thời kỳ: trước năm 1858 với hoạt động của y tế thời Nguyễn, từ năm

1858 trở đi với những hoạt động y tế của các dòng nữ tu Công giáo trong các cơ sở

y tế quân sự Pháp, từ năm 1905 khi ngành y tế thuộc địa được thành lập chính thứcđến năm 1930 Qua đó cung cấp những dữ liệu và đánh giá của tác giả về hoạt độngcủa ngành y tế và tổ chức vệ sinh công cộng, quy chế tổ chức ngành dược, tình hìnhcác bệnh dịch đang hoành hành ở Đông Dương: tả, hạch, đậu mùa, quá trình khắcphục các bệnh dịnh bằng các chiến dịch chủng ngừa vắc-xin, phát thuốc ký ninhchống sốt rét, quá trình hình thành và hoạt động của các viện Pasteur Đông Dương,

sự ra đời của hệ thống các nhà thương lây, các bác sĩ Pháp tiếp xúc với y học cổtruyền Việt Nam… Tuy phạm vi nghiên cứu của Gaide về hoạt động của nền y tếĐông Dương chỉ đến năm 1930 nhưng thực sự nó cung cấp những sử liệu quý giá,tương đối toàn diện về quá trình hình thành và phát triển của các cơ sở y tế phươngTây ở Đông Dương nói chung và Bắc Kỳ nói riêng từ năm 1873 đến năm 1930, làm

cơ sở quan trọng để tác giả luận án bắt đầu tìm hiểu và triển khai những nghiên cứu

của mình.

Cùng với các nghiên cứu về nền y tế thuộc địa ở Việt Nam nói chung, chúng tôi

cũng hướng sự quan tâm của mình tới các nhân vật y tế tiêu biểu “Alexandre Yersin 1863-1943:Un pasteurien en Indochine” của H.H.Mollaret và J.Brossollet cũng là

một nghiên cứu như thế Công trình đã viết về một trong những nhân vật có ảnhhưởng quan trọng nhất tới nền y tế Đông Dương và Bắc Kỳ thời thuộc Pháp-bác sĩAlexandre Yersin Ông được biết đến là Tổng giám đốc của Viện Pasteur ĐôngDương, là người sáng lập đồng thời cũng là hiệu trưởng đầu tiên của trường Y khoaĐông Dương Người ta thường hay nghĩ tới dấu ấn của bác sĩ Yersin ở Việt Nam lànhững năm tháng ông sống và làm việc ở viện Pasteur Nha Trang Quả là như vậykhi nơi đây chiếm phần lớn thời gian sống và làm việc của vị bác sĩ này Nhưng còn

có một khoảng thời gian khác cũng không kém phần sôi nổi của ông-những ngàytháng là hiệu trưởng của trường y khoa Đông Dương, nơi ông để lại nhiều ấn tượngtốt đẹp và vai trò đặc biệt quan trọng với nền y tế phương Tây ở Bắc Kỳ lúc bấy

giờ Các tác giả đã trân trọng gọi Alexandre Yersin là “một Paxtơ ở Đông Dương”.

Những nghiên cứu nói trên không chỉ cung cấp cho luận án những sử liệu cần thiết

về các nhân vật tiêu biểu của nền y tế Đông Dương mà còn giúp tác giả hướng suynghĩ của mình đến những vấn đề mới Tác giả luận án nhận thấy rằng, các bác sĩPháp kể trên đã vượt ra khuôn khổ của một viên chức trong bộ máy thực dân, màđem trí tuệ và tâm huyết của mình phục vụ hoạt động y tế ở xứ thuộc địa Họ khôngchỉ là những người tuyên truyền phổ biến y tế phương Tây vào trong đời sống ViệtNam mà còn góp phần đào tạo cho các sinh viên y khoa người Việt, phục vụ chămsóc sức khoẻ cho người bản xứ, ca ngợi và khuyến khích việc sử dụng Đông y trongcác hoạt động y tế Đó là lý do giải thích vì sao, một số bác sĩ Pháp đã hoà mình vàođời sống xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, thậm chí có người còn được người bản xứtrìu mến gọi bằng cái tên rất Việt “Ông Năm” và trở thành công dân danh dự ViệtNam như trường hợp của bác sĩ Alexandre Yersin

Bên cạnh đó, chúng tôi còn được tiếp cận với một số công trình nghiên cứu về các

cơ sở đào tạo y khoa Có thể kể đến “École de médecine et de pharmacie de plein exercice de l'Indochine” Công trình cung cấp cho chúng ta một bức tranh toàn cảnh

về lịch sử thành lập trường Y Đông Dương (ngày 8-1-1902 bởi Toàn quyềnDoumer) Đến ngày 30-8-1923 thì trường được đổi tên thành trường Đại học YDược Đông Dương và vẫn có một ban đào tạo y sĩ và dược sĩ trung cấp Bệnh việnthực tập của trường là Bệnh viện René Robin (Bạch Mai), có các ban Y (học 6năm), ban Dược (4 năm), ban Nha khoa (3 năm), ban đào tạo bà đỡ (2 năm) Cácchương trình học, các vấn đề sinh viên và bằng cấp tốt nghiệp

Chính quyền thực dân và các bác sĩ Pháp rất quan tâm đến các vấn đề dịch tễ và y

tế dự phòng ở Đông Dương Bởi nếu làm tốt được công đoạn này, họ đã ngăn ngừa vàtránh được sự phát tán của nhiều bệnh lây trong quân đội và khối viên chức, kiều dânPháp Vì thế, những công trình nghiên cứu về dịch tễ khá phong phú và luôn chiếm tỷ

lệ áp đảo trong các nghiên cứu y tế nói chung ở Đông Dương Tuy nhiên trong khảnăng tiếp cận tài liệu hiện thời của mình, tác giả luận án hướng sự quan tâm đến cácnghiên cứu về lịch sử ngành dịch tễ Đông Dương và các trường hợp bệnh học cụ thể.Chúng tôi cũng tìm thấy nhiều thông tin bổ ích về các trường hợp bệnh học cụ thể ởBắc Kỳ năm 1940 trong bài viết chung của hai bác sĩ J.Dodero và Hoang Tich Tri là

“Formule leucocytaire et image d'Arneth dans le traitement antirabique pasteurien”, Extrait de la Revue médicale française d'Extrême-Orient, N0 6, juin-juillet,1940, H: Impr d'Extrême-Orient, 1941, p.235-238 Bài viết là sự tổng hợp

những kết quả nghiên cứu về thí nghiệm điều trị bệnh dại theo Phương pháp Pasteur qua theo dõi 30 bệnh nhân Bắc Kỳ.

Tại nhóm thứ hai là sự xuất hiện một số công trình của các nhà nghiên cứu nước

ngoài như Rousselot (Laurence Monnais), Kagawa (Shiho Aoyama), Rayssac(Mathieu) trong những năm nửa cuối thế kỷ XX, nửa đầu thế kỷ XXI Luận án

“Médecine et colonisation: L'aventure Indochinoise 1860-1939” của tiến sĩ

Laurence Monnais Rousselot xuất bản tại Canada năm 1999 là một chuyên khảo đặcbiệt quan trọng đối với đề tài nghiên cứu luận án Với 489 trang viết chính văn kèmcác bảng, biểu thống kê, Laurence Monnais Rousselot đã phác thảo bức tranh toàndiện và cụ thể về ngành y tế phương Tây ở Đông Dương thời kỳ 1860-1939 Đó làvấn đề trang bị của Pháp đối với các hoạt động y tế ở Việt Nam: nghiên cứu và phổbiến vắc-xin, giáo dục vệ sinh, thành lập Hội cứu trợ y tế, xây dựng các cơ sở y tếcông của nhà nước thực dân (bao gồm trong đó là các cơ sở y tế phục vụ mục đíchquân sự) như những bệnh viện, phòng khám, nhà hộ sinh, cơ sở cấp phát thuốc Tây,

sự phổ biến và phát triển của các cơ sở y tế phương Tây ở Việt Nam… Năm 1893,trong một bức thư của Delcassé-Phó Quốc vụ khanh phụ trách Các vấn đề thuộc địa

gửi Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Pháp-y tế được ví như“khoa học bổ trợ cho quá trình thực dân hóa” [141; tr.56-57] Tức là quá trình du nhập y tế phương Tây vào ViệtNam thực chất là một loại công cụ phục vụ đắc lực và gắn chặt với quá trình thựcdân hoá của người Pháp Chúng tôi đồng tình và kế thừa quan điểm của LaurenceMonnais Rousselot khi gọi nền y tế mà người Pháp tạo dựng ở Đông Dương lúc bấy

giờ là một nền y tế thực dân Bởi mục đích ban đầu và xuyên suốt của quá trình du

nhập y tế phương Tây và sự thiết lập các cơ sở y tế Tây phương chỉ nhằm hướng

tới việc chăm sóc sức

khoẻ, chữa bệnh cho quân nhân, viên chức và các nhà thực dân người Pháp ở ĐôngDương, phục vụ quá trình xâm chiếm và khai thác thuộc địa Đông Dương của ngườiPháp, chứ không chủ đích dành cho người bản xứ Chủ trương này xuyên suốt quátrình xâm chiếm và cai trị thuộc địa của người Pháp ở Việt Nam nói chung và Bắc

Kỳ nói riêng, chi phối đến việc đầu tư y tế của các nhà cầm quyền Đông Dương,cũng như hoạt động của hệ thống các cơ sở y tế phương Tây ở Bắc Kỳ thời kỳ này

Nghiên cứu tiếp theo có thể kể đến “Les médecins de l’Assistance médicale en Indochine: 1905-1939” của tác giả Rayssac (Mathieu), Éditions l’Harmattan, Paris,

năm 2015 Cuốn sách viết về đội ngũ các bác sĩ làm việc cho Cơ quan Hỗ trợ y tế ởĐông Dương trong những năm từ 1905 đến 1939 Mathieu cho rằng việc thiết lậpnhững cơ quan quản lý y tế của Pháp ở Đông Dương được bắt đầu từ năm 1905 với

sự thành lập Cơ quan Hỗ trợ y tế và một đoàn bác sĩ Cứu trợ y tế Những vấn đề nàyphụ thuộc vào ngân sách của chính phủ Đông Dương Y tế dự phòng và chữa bệnh,cũng như y tế nói chung, là sự phối hợp giữa chăm sóc, nghiên cứu, giảng dạy vàgiao tiếp Nghiên cứu của Mathieu không chỉ cung cấp những thông tin cụ thể vềtình hình bác sĩ, nhân viên y tế làm việc trong Cơ quan Hỗ trợ y tế ở Đông Dương

mà còn làm rõ về sự can thiệp trên lĩnh vực y tế, những khó khăn của việc hìnhthành hệ thống y tế của Pháp ở châu Á

-Nghiên cứu của các học giả Việt Nam: Có thể kể đến các tác giả Bửu Hiệp,

Trương Xuân Nam, Tập thể các tác giả Bộ Y tế Việt Nam, Lê Hùng Lâm, Tạ ThịThuý và Shaun Kingslay Malarney

Bửu Hiệp dành nhiều trang viết từ “La médecine française dans la vie annamite”,

Nhà in Le Van Phuc, 1936 để trình bày sự hiện diện của y tế phương Tây trong đờisống người Việt từ năm 1906 đến năm 1930 Trong đó ông ưu tiên các nghiên cứucủa mình cho việc thống kê và phân tích đội ngũ nhân viên y tế người Đông Dươngnhư bác sĩ, dược sĩ, y tá, các cơ sở y tế, ngân sách dành cho cứu trợ y tế, số lượtngười khám và chữa bệnh, tình hình sản khoa từ năm 1906 đến năm 1930, sự tiếpnhận của người Việt đối với y tế phương Tây, tình hình Đông y Việt Nam thời kỳnày, sự phổ biến y tế phương Tây ở Việt Nam Những nghiên cứu của Bửu Hiệp đãcung cấp cho chúng tôi những tài liệu có giá trị về tình hình y tế và hoạt động chămsóc sức khoẻ ở Việt Nam thời kỳ 1906-1930 Tuy tiếp thu nhiều sử liệu về y tếĐông Dương nhưng chúng tôi lại không đồng tình với luận điểm của ông khi chorằng quá trình du nhập y học phương Tây là một sự khai sáng văn minh của ngườiPháp đối với dân chúng Việt Nam Bửu Hiệp kết luận rằng, ảnh hưởng của y họcphương Tây vẫn chỉ ở tầng lớp trên và trong các khối dân thành thị hoặc ở những

nơi có nhiều cơ

sở y tế của Pháp Vì thế, ông hy vọng rằng, với sự nỗ lực của các bác sĩ (được ônggọi là những sứ giả văn minh đầu tiên)2 và chính quyền thuộc địa, y tế phương Tâyngày càng được phổ biến sâu rộng hơn trong đời sống người Việt Nam.

Trương Xuân Nam là sinh viên Đại học Y Dược Hà Nội trong các năm 1934-1937,sang Pháp học tiếp năm cuối và tốt nghiệp Dược sĩ hạng nhất đại học tại Paris năm

1939, sau đó ông về nước mở hiệu thuốc tại thị xã Quy Nhơn, Bình Định Ông làngười Việt Nam đầu tiên xuất bản sách về lịch sử ngành dược Việt Nam Cuốn sách

“Góp phần xây dựng lịch sử ngành Dược Việt Nam”, Nhà xuất bản Y học, Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 1985 là công trình nghiên cứu tâm huyết và có giá trị tham khảolớn về dược học của ông Tác giả đã phác thảo quá trình hình thành và phát triển củangành dược Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử Dù chỉ chiếm một dung lượng khiêmtốn nhưng những trang viết về cơ sở Tây dược sẽ cho người đọc có được những hìnhdung nhất định về quá trình hình thành ngành Tây dược ở Bắc Kỳ thời thuộc địa

“Sơ lược lịch sử y tế Việt Nam tập 1” là công trình nghiên cứu của tập thể các tác

giả Bộ Y tế, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, 1995 đã dành toàn bộ chương II với dunglượng 20 trang chính văn, từ trang 61 đến trang 81 để trình bày về nền y tế Việt Nam

từ khi Pháp vào Đông Dương cho đến năm 1945 Các tác giả của công trình đã đi từviệc phân tích quá trình du nhập của y tế phương Tây vào Việt Nam thông qua cácgiáo sĩ trong các thế kỷ XVII-XVIII-XIX, đến phân tích tổ chức và hoạt động của y tếViệt Nam thời Pháp thuộc (các cơ quan quản lý y tế, cơ sở phòng dịch, cơ sở khámchữa bệnh); Những nét đặc trưng về sức khoẻ bệnh tật của nhân dân ta dưới thời Phápthuộc Chúng tôi đồng tình và tiếp thu những quan điểm chung nhất của các tác giảcông trình khi cho rằng, tổ chức y tế chủ yếu phục vụ cho kiều dân, binh sĩ Pháp, quanlại, người giàu có Người dân nghèo không được quan tâm và chăm sóc về y tế Sứckhoẻ và tình trạng vệ sinh của đại đa số người Việt Nam đầu thế kỷ XX chưa thực sựđược cải thiện so với trước đó Ở nông thôn, miền núi hầu như không có tổ chức vàcán bộ y tế Người dân vẫn phải tự chăm lo sức khoẻ của mình bằng cách tìm đến cácthầy lang hoặc các bài thuốc dân gian

Công trình“Lịch sử y học” của Lê Hùng Lâm, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, 1998

cho chúng ta những hiểu biết cơ bản về lịch sử phát triển của y học thế giới Ông đặt

ra khái niệm lịch sử y học, trình bày lịch sử hình thành và phát triển của y học thếgiới, đặc biệt là dành nhiều trang viết về thành tựu của y học phương Tây hiện đại3

Lê Hùng

2Premiers ambassadeurs de la civilisations-Bửu Hiệp, 1936.

3 Đó là chủng đậu, giải phẫu lâm sàng, y học thực nghiệm, chống vi khuẩn, di truyền học, chủng lao, y học nhiệt đới.

Lâm cũng đã khái quát về quá trình phát triển của y tế Việt Nam, những kết luận rút ra

từ lịch sử y tế thế giới và Việt Nam.Tác giả luận án kế thừa được ở đây những sử liệu

có giá trị như sự ra đời của Sở Y tế Đông Dương năm 1888, sự ra đời và hoạt độngcủa trường Y khoa Đông Dương, những nghiên cứu bệnh học vùng nhiệt đới, việcthành lập Viện Pasteur Đông Dương, tỷ lệ dịch bệnh, số lượng bác sĩ, y sĩ, dược sĩ, y

tá, nữ hộ sinh, một số tấm gương tiêu biểu của ngành y tế Việt Nam như các bác sĩĐặng Văn Ngữ, Tôn Thất Tùng

“Đại học Y Hà Nội 100 năm trưởng thành và phát triển (1902-2002)” của Đại

học Y Hà Nội, xuất bản năm 2002 là tập hợp các bài nghiên cứu phân tích lịch sửhình thành của trường Y Đông Dương-trường y khoa phương Tây đầu tiên ở Bắc Kỳ

và Việt Nam, quá trình đào tạo y khoa cho người Đông Dương, các thế hệ sinh viên,bác sĩ tiêu biểu của nhà trường, những đóng góp của trường Y khoa Đông Dương-Đại học Y Hà Nội đối với sự phát triển của ngành y tế ở Bắc Kỳ và Việt Nam trongmột thế kỷ qua Nghiên cứu nói trên đã khắc hoạ những nét lớn về cuộc đời và sựnghiệp của một số sinh viên y khoa Đông Dương tiêu biểu, là những nhà khoa học,thầy thuốc, bác sĩ lớn của nền y tế hiện đại tại Bắc Kỳ và Việt Nam sau này Nhữngsinh viên y khoa nói trên không chỉ góp phần du nhập nền y tế phương Tây hiện đạivào Bắc Kỳ và Việt Nam, tích cực chăm sóc và nâng cao sức khoẻ cộng đồng, màcòn hết lòng phục vụ sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, góp phần xây dựngnền y tế Việt Nam hiện đại

Bài viết “Người Pháp với quá trình du nhập y học hiện đại vào Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX” của các tác giả Tạ Thị Thuý và Shaun Kingslay Malarney, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, năm 2012, số 9 đã trình bày những

“cố gắng” của người Pháp trong việc du nhập nền y học hiện đại hay còn gọi là Tây

y vào Việt Nam và Đông Dương trong những năm đầu thế kỷ XX, nhất là trongkhuôn khổ cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Pháp Bằng nguồn sử liệu vàquan điểm nghiên cứu mới, các tác giả cho thấy sự du nhập và hình thành của y tếphương Tây được thể hiện qua từng thời Toàn quyền Đông Dương, trên nhiều lĩnhvực, trong từng xứ Kể từ năm 1913, dưới thời Toàn quyền Albert Sarraut, việc

“làm cho người bản xứ được hưởng những tiến bộ về vệ sinh và khoa học y học” đã trở thành một trong những biện pháp chủ yếu để triển khai chính sách “hợp tác với người bản xứ” Với những cố gắng của chính quyền thuộc địa, bằng nguồn kinh phí

ít ỏi so với ngân sách chung, một mạng lưới cơ sở Tây y được lập ra trên toàn lãnhthổ Việt Nam Mạng lưới này gồm các cơ quan quản lý, cơ sở y tế, cơ sở đào tạo ykhoa, với số lượng người được thăm khám, chữa bệnh ngày càng tăng Chính

quyền cũng đã

áp dụng các biện pháp để phòng chống các loại dịch bệnh ở Việt Nam như thành lập

và mở rộng một số viện Pasteur, phát động các chiến dịch chủng ngừa bằng vắc-xintrong khối quần chúng bản xứ, phát thuốc, các chiến dịch vệ sinh tẩy uế các khu dân

cư có chứa ổ dịch, lập nhà thương lây để cách ly bệnh dịch Luận án kế thừa quanđiểm của các tác giả Tạ Thị Thuý và Shaun Kingslay Malarney khi cho rằng nền y

tế hiện đại được du nhập vẫn chủ yếu và trước hết phục vụ cho nhu cầu sức khoẻ và

y tế của bộ máy chính quyền thực dân Pháp và một số ít tầng lớp trên người Việt,chứ không nhằm phục vụ cho đại đa số người dân Việt Nam

Nhìn chung những nghiên cứu bằng tiếng Việt về một số vấn đề y tế phương Tây ởĐông Dương và Việt Nam thời cận đại còn khá ít, hoặc được đan xen trong các côngtrình thông sử về lịch sử Việt Nam cận đại, hoặc được thể hiện trong một số ít nhữngnghiên cứu có liên quan đến vấn đề này Tuy ít ỏi nhưng những nghiên cứu đó lànguồn tài liệu tham khảo quan trọng, cung cấp những sử liệu về bối cảnh chung, một

số vấn đề về du nhập y học phương Tây, được chúng tôi chắt lọc và kế thừa trong quátrình nghiên cứu đề tài luận án

1.2.2 Các nghiên cứu về y tế phương Tây ở Bắc Kỳ

-Nghiên cứu của các học giả nước ngoài: Từ rất sớm, các học giả nước ngoài

gồm các nhà nghiên cứu, các bác sĩ đã có những nghiên cứu trực tiếp về một số cơ sở

y tế phương Tây ở Bắc Kỳ Có thể điểm ra ở đây 3 nghiên cứu như sau:

“L’hôpital militaire de Hanoї” được đăng tải trên tạp chí Revue Indo-chinoise, số 9,

tháng 4 năm 1894 là nghiên cứu sớm nhất trực tiếp về y tế phương Tây ở Bắc Kỳ.Nghiên cứu này đã cung cấp cho chúng ta những chỉ dẫn về quá trình hình thành củamột bệnh viện quân sự ở Hà Nội, các dự án xây dựng, thông tin chi tiết về các vấn đềliên quan đến kỹ thuật xây dựng của bệnh viện, kết cấu của bệnh viện, số lượnggiường bệnh, khả năng tiếp nhận khám và điều trị của bệnh viện…

“Un hôpital d’État colonial: l’hôpital de Lanessance à Hanoї” của P.Huard và A.Bigot được đăng trên tập san Revue médicale française d’Extrême-Orient, số 5,

tháng 5 năm 1938 Những nghiên cứu của hai bác sĩ trên đã phác qua những nét sơlược về lịch sử y tế ở Việt Nam dưới thời Nguyễn, lịch sử hình thành bệnh viện DeLanessance qua các thời kỳ: thời kỳ đầu tiên khi hình thành các cơ sở y tế ở Hà Nội(1884-1894), quá trình xây dựng bệnh viện qua 6 dự án, những chi tiết về kỹ thuậtxây dựng bệnh viện, tình hình nhân sự phụ trách bệnh viện qua các giai đoạn, sơ đồbệnh viện Đặc biệt, nghiên cứu này còn cung cấp cho chúng ta một loại tài liệu cógiá trị tham khảo quan trọng, là những bản vẽ thiết kế thi công của bệnh viện, bản

đồ khu Nhượng địa Hà Nội những năm cuối thế kỷ XIX… Tuy nhiên chúng tôi

nhận thấy phần lớn nội dung về quá trình xây dựng bệnh viện De Lannessance của

P.Huard và A.Bigot năm 1938 trùng khớp với bài viết “L’hôpital militaire de Hanoї”, được đăng tải trước đó trên tạp chí Revue Indo-chinoise, số 9, tháng 4 năm 1894.

Chúng tôi nghĩ tới hai khả năng, hoặc P.Huard và A.Bigot đã kế thừa toàn bộnghiên cứu trước đó mà không ghi rõ nguồn trích dẫn, hoặc họ là tác giả của cả haibài viết này Một nhà nghiên cứu khác cũng dày công nghiên cứu về các vấn đề y tếBắc Kỳ là bác sĩ Genevray Những trải nghiệm sâu sắc trong thời gian làm việc tạiviện Pasteur Hà Nội đã giúp Genevray có được những nghiên cứu khá tỉ mỉ, kỳcông về các viện Pasteur ở Đông Dương thời cận đại Genevray đã có 3 công trình

nghiên cứu về viện Pasteur Hà Nội là Rapport sur le fonctionnement de l’Institut Pasteur de Hanoї en 1940, Rapport sur le fonctionnement de l’Institut Pasteur de Hanoї en 1941, và Rapport sur le fonctionnement de l’Institut Pasteur de Hanoї en

1942, xuất bản tại Hà Nội lần lượt vào các năm 1941, 1942, 1943 Đây không chỉ là

các báo cáo số liệu mà còn là những nghiên cứu cụ thể về cơ cấu tổ chức, nhân sự,các lĩnh vực hoạt động của các viện Pasteur thành viên, trong đó có viện Pasteur HàNội như nghiên cứu khoa học và đào tạo, hoạt động thực nghiệm Thông qua đó,Genevray giúp tác giả luận án có thể thấy rõ hơn vai trò của viện Pasteur Hà Nội

trong hệ thống viện Pasteur Đông Dươngthời cận đại và nhất là trong công tác dịch tễ ở Bắc Kỳ thời gian này

- Nghiên cứu của các học giả Việt Nam: Tiêu biểu trong số đó là “Sơ lược lịch

sử 85 năm Bệnh viện Bạch Mai” của Trần Thị Thịnh, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội,

1997 Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên của các tác giả Việt Nam viết về mộttrong những cơ sở y tế dân sự lớn của Pháp ở Bắc Kỳ-bệnh viện René Robin Cuốnsách nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của bệnh viện Bạch Mai từ năm 1911đến năm 1997 Năm 1911, Nhà thương Cống Vọng được lập ra để thu nhận và điềutrị bệnh nhân mắc bệnh truyền nhiễm Từ năm 1935, Bệnh viện mang tên René Robinđược xây dựng, là cơ sở thực hành chính của trường Đại học Y khoa Đông Dương.Năm 1945, bệnh viện được mang tên Bệnh viện Bạch Mai, và giữ tên gọi này đếnngày nay

“Lịch sử Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương (1945-2000)”, Nhà xuất bản Chính trị

Quốc gia, Hà Nội, 2001 đã ghi lại những chặng đường lịch sử xây dựng và trưởngthành, sự phấn đấu và hy sinh của tập thể cán bộ và công chức viện Vệ sinh Dịch tễTrung ương, những thành tích mà Viện đã đạt được trên lĩnh vực dịch tễ và y tế dựphòng Tác giả luận án đã thể kế thừa ở đây những sử liệu về bối cảnh và quá trìnhhình thành của hệ thống viện Pasteur Đông Dương, trong đó có viện Pasteur Hà Nội,tiền thân của Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương

“Lịch sử bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (1951-2001)” của tác giả Trần

Ngọc Duy, xuất bản tại Hà Nội năm 2001 là một trong những nghiên cứu hiếm hoibằng tiếng Việt về các cơ sở y tế quân sự của Pháp ở Bắc Kỳ Cùng với việc phácthảo một bức tranh tổng thể về lịch sử bệnh viện Trung ương Quân đội 108 từ năm

1951 đến năm 2001, công trình đã giúp tác giả luận án có những hình dung nhấtđịnh về hoạt động của bệnh viện này trước năm 1945 với tư cách là bệnh viện quân

sự Hà Nội, bệnh viện De Lanessance khi còn trực thuộc sự quản lý của chính quyềnthực dân Pháp

Nhìn chung, phạm vi thời gian của những nghiên cứu về các cơ sở dịch tễ, cơ sở

y tế dân sự và quân sự nói trên chỉ bắt đầu từ năm 1945 Vì vậy, tác giả luận án sẽchắt lọc những dữ liệu ít ỏi về các cơ sở y tế phương Tây ở Bắc Kỳ trước năm 1945,được phản ánh xen kẽ trong các phần viết về bối cảnh và hoạt động của các bệnhviện và viện Pasteur

1.3 Những nội dung luận án kế thừa

Nhìn chung trong những chừng mực nhất định, vấn đề y tế phương Tây ở Bắc Kỳ

từ năm 1873 đến năm 1945 đã được thể hiện ở nhiều công trình nghiên cứu, kể cảtrong và ngoài nước

Về nội dung: Các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập đến những khía cạnh

khác nhau về sự hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873đến năm 1945 trên những nguồn tài liệu và phương pháp tiếp cận khác nhau Nhữngcông trình đó đã cung cấp cho tác giả luận án những nét lớn về bức tranh xã hội Bắc

Kỳ thời cận đại, vừa với tư cách là bối cảnh, vừa là một trong những tiền đề quantrọng cho quá trình hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ Những công trình nghiêncứu nói trên là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng, được chúng tôi kế thừa khi tiếnhành nghiên cứu đề tài của mình Các công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề

y tế phương Tây ở Bắc Kỳ đã làm rõ một số vấn đề: quá trình hình thành và pháttriển của hệ thống y tế công do nhà nước bảo hộ như các cơ sở khám chữa bệnh nhưbệnh viện, phòng khám, nhà hộ sinh, sự hình thành và phát triển của viện Pasteur

Hà Nội cùng các cơ sở phòng ngừa dịch bệnh, cùng với đó là sự xuất hiện của hàngloạt các cơ sở đào tạo y khoa cho người bản xứ và một đội ngũ sinh viên y khoa,bác sĩ thầy thuốc người bản xứ ngày càng tăng trưởng về số lượng và chất lượng…

Về tư liệu: Các công trình nghiên cứu nói trên đã cung cấp những tư liệu khá đa

dạng có liên quan đến đề tài luận án như: tư liệu về bối cảnh, tiền đề quá trình hìnhthành nền y tế phương Tây ở Bắc Kỳ, hoạt động của y tế thuộc địa trên hai phươngdiện là khám chữa bệnh và dịch tễ, những tư liệu về các nhân vật là các bác sĩngười

Pháp và người bản xứ… Các công trình này cũng đã cung cấp một số tư liệu nhấtđịnh, mang đến nhiều góc nhìn đa chiều về vấn đề y tế phương Tây ở Bắc Kỳ và gợi

mở nhiều hướng tiếp cận cho tác giả khi nghiên cứu đề tài Luận án

Về phương pháp nghiên cứu: Trong các công trình nghiên cứu nói trên, các tác giả

đã vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để giải quyết vấn đề được đặt

ra Đó là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Bên cạnh đó là một số phươngpháp khác như thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp, điều tra, khảo sát, phỏng vấn,lấy ý kiến chuyên gia, phương pháp nghiên cứu liên ngành Đó là những tiền đề và gợi

mở có giá trị tham khảo lớn cho tác giả trong quá trình vận dụng các phương phápnghiên cứu vào việc triển khai đề tài luận án

1.4 Những nội dung luận án cần giải quyết

Từ kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố có thể nhận thấy, tuy đượcnhìn nhận ở những mức độ khác nhau, nhưng những công trình đó là nguồn tài liệutham khảo quan trọng, được chúng tôi kế thừa khi tiến hành nghiên cứu đề tài củamình.Tuy nhiên, những nghiên cứu liên quan đến y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm

1873 đến năm 1945 từ trước đến nay chỉ đề cập tới những trường hợp cụ thể nhưhoạt động của một số cơ sở y tế, cơ sở đào tạo y khoa, những vấn đề bệnh học cụthể, mà chưa tạo thành những nghiên cứu mang tính hệ thống về diện mạo, đặc điểmquá trình hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ thời thuộc địa.Cũng chưa có công trình nào đặt y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm

1945 thành một vấn đề nghiên cứu riêng biệt, độc lập Đây chính là khoảng trốngcòn đang đặt ra cần đến sự giải quyết trong nghiên cứu của luận án Trên cơ sở đó,

luận án tiếp tục đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ hơn về Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945 với các vấn đề sau:

Thứ nhất, phân tích bối cảnh ra đời, quá trình hình thành và phát triển của y tế

phương Tây ở Bắc Kỳ thời kỳ 1873-1945: biện pháp hành chính và tài chính củachính quyền thuộc địa, quá trình hình thành và các lĩnh vực hoạt động, vai trò và tácđộng của quá trình này đối với sự cai trị của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ và Việt Nam,đối với đời sống xã hội ở Bắc Kỳ lúc này, cũng như với sự phát triển của y tế ViệtNam

Thứ hai, phân tích quá trình tiếp nhận y tế phương Tây của người Việt để thấy rõ

hơn tác động của quá trình hình thành và phát triển của y tế phương Tây đối với đờisống xã hội Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, nửa đầu thế kỷ XX

Thứ ba, rút ra một số kinh nghiệm từ sự hình thành và phát triển của y tế phương

Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945

Như vậy, các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập đến những chiều cạnh,thời điểm của quá trình hình thành và phát triển của ngành y tế phương Tây ở Bắc

Kỳ thời thuộc Pháp dựa trên những nguồn tài liệu và phương pháp tiếp cận khácnhau Chúng tôi nhận thấy rằng, với cùng một đối tượng về y tế phương Tây ở Bắc

Kỳ, giữa các tác giả Việt Nam và nước ngoài cũng có những sự thống nhất và khácbiệt nhất định Phần lớn các học giả Việt Nam đều cho rằng y tế phương Tây là công

cụ của chủ nghĩa thực dân, gắn liền và là kết quả của quá trình xâm chiếm và cai trịthuộc địa của Pháp ở Bắc Kỳ Cũng có một số khác cho rằng, y tế phương Tây làmột khía cạnh của văn minh phương Tây, đã có nhiều đóng góp cho sự phát triểncủa y tế Việt Nam… Trong khi đó, các học giả nước ngoài hoặc học giả người Việtviết bằng tiếng Pháp thì lại phân chia thành hai nhóm với hai quan điểm nhận địnhkhác nhau Nhóm các tác giả cuối thế kỷ XIX, nửa đầu thế kỷ XX thì nhìn nhận quátrình hình thành và phát triển của ngành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ mang yếu tốnhân văn, giúp khai sáng văn minh cho xứ thuộc địa này Nhóm các tác giả cuối thế

kỷ XX, nửa đầu thế kỷ XXI hoặc cho rằng y tế là biểu hiện của sự khai sáng vănminh mà người Pháp mang tới Việt Nam (số này không nhiều), hoặc y tế là công cụ

hỗ trợ, gắn liền với quá trình thực dân hóa của người Pháp ở Đông Dương (ý kiếnnày chiếm đa số) Điều đó cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận, nghiên cứu vềvấn đề hình thành và phát triển của y tế phương Tây ở Bắc Kỳ và Việt Nam thời cậnđại qua các thời kỳ lịch sử khác nhau

Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, cùng vớinguồn tài liệu mới, tác giả luận án mong muốn góp phần phục dựng lại một cáchtoàn diện, đầy đủ và hệ thống bức tranh về y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873đến năm 1945 Từ đó, có thế thấy rõ hơn cuộc tiếp xúc văn hóa Đông-Tây trên lĩnhvực y tế, làm cơ sở để nhận thức đầy đủ hơn và khách quan hơn đối với những ảnhhưởng của y tế phương Tây trong đời sống người Việt đương thời, cũng như vai tròcủa nó đối với sự hình thành của một nền y tế hiện đại ở Bắc Kỳ và Việt Nam saunày

CHƯƠNG 2

SỰ HÌNH THÀNH Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1873 ĐẾN NĂM 1918

2.1 Bối cảnh hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ

2.1.1 Tập quán chữa bệnh theo y học cổ truyền của người Việt

Tục ngữ Việt Nam có câu “Đói ăn rau, đau uống thuốc” Câu nói nằm lòng quen

thuộc ấy không chỉ phản ánh vai trò của rau và thuốc đối với sinh hoạt và sức khỏe, màcòn trở thành lẽ sinh tồn của người Việt Trải qua nhiều thiên niên kỷ thích nghi vớiđiều kiện tự nhiên và xã hội, từ những hiểu biết về cơ thể con người, những khám phá

về thế giới động-thực vật đã được các thế hệ người Việt đúc kết thành tri thức y họcbản địa Cùng với việc tiếp thu tinh hoa từ các nền y học của nhân loại, người Việt đãhình thành nên nền y học cho dân tộc mình-mà ngày nay người ta quen gọi là y học cổtruyền

Ở Việt Nam, y học cổ truyền bao gồm ba bộ phận là y học dân gian, y học bác họcViệt Nam và những thành tựu kế thừa từ y học Trung Hoa Từ rất sớm, người Việt đãđúc kết thành những tri thức y học bản địa như các bài thuốc Nam, mẹo chữa bệnh dângian những phương thuốc cổ truyền của các dân tộc thiểu số Song song với đó, việcchăm sóc sức khoẻ và chữa bệnh của người Việt đã chịu nhiều ảnh hưởng của y họcTrung Hoa như dùng thuốc Bắc, kỹ thuật sấy tẩm, tên các loại thuốc đều lấy theo HánNgữ (phục linh, đương quy, bạch truật, hoàng kỳ…), thuyết âm dương ngũ hành, kỹthuật châm cứu, thôi miên [21; tr.2] Từ thời Bắc thuộc, do ảnh hưởng bởi Đạo giáo, yhọc của người Việt đã mang màu sắc tôn giáo, chữa bệnh bằng bùa chú, phép thuật.Đến thời Nguyễn, Thái y viện được lập ra và phục vụ cho nhà vua và triều đình[22; tr.138] Từ năm 1814, tại Huế rồi đến các tỉnh trong cả nước, mỗi làng thành lập

“Dưỡng tế” hoặc “Dưỡng tế sự” [52; tr.29] để chữa bệnh cho dân chúng Thời

Nguyễn cũng đã xuất hiện một số đề nghị cải cách Đông y của Nguyễn Trường Tộ,Thái Khắc Tuy Nguyễn Trường Tộ nhấn mạnh đến việc cải cách dùng thuốc, bằngcách tìm kiếm, gây trồng tại chỗ và thí nghiệm (phân tích theo phương Tây) những

vị thuốc giống thuốc Bắc (Trung Quốc), vị thuốc dân gian và của người dân tộcthiểu số, nhằm tăng cường việc sử dụng thuốc Nam Chia sẻ quan điểm với NguyễnTrường Tộ, vào năm 1879, Thái Khắc Tuy cũng đã dâng lên vua Tự Đức bản điềutrần xin dùng Nam dược thay thế Bắc dược [48; tr.22-23] Ý tưởng cải cách thuốccủa Thái Khắc Tuy đã được triều đình Tự Đức chấp thuận và tiếp nối vào thời vuaKhải Định sau này

Có thể thấy, y học cổ truyền đã không chỉ tạo ra một nghệ thuật chữa bệnh màcòn trở thành một thói quen, một tập quán và một nét văn hóa đặc sắc của ngườiViệt Tuy vậy, y học cổ truyền cũng tồn tại một số hạn chế nhất định: không chú

trọng nhiều đến vệ sinh, dịch tễ, coi trọng chữa bệnh hơn phòng bệnh; tỷ lệ bà mẹ

và trẻ sơ sinh tử vong còn khá lớn Những đặc điểm nói trên của y dược học cổtruyền Việt Nam sẽ được khắc phục và bổ sung khi có sự du nhập và hình thành nền

y tế phương Tây mà thực dân Pháp là những người đi tiên phong cho quá trình này

2.1.2 Cơ sở hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ

2.1.2.1 Nhu cầu thành lập các cơ sở y tế của Pháp ở Bắc Kỳ

Năm 1873, thực dân Pháp tấn công xâm lược Bắc Kỳ lần thứ nhất Để rồi, sau

đó vào năm 1882 Pháp tiếp tục đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai, gây sức ép buộctriều Nguyễn phải từng bước ký các hiệp ước đầu hàng vào các năm 1874,

1883, 1884 chấp nhận chế độ thuộc địa ở Nam Kỳ, bảo hộ cho Bắc Kỳ, cònTrung Kỳ là đất bán bảo hộ trong khi vẫn duy trì sự tồn tại của triều Nguyễn

Để xâm chiếm xứ này, người Pháp đã sử dụng cuộc chiến tranh chính quy, tổnglực với lực lượng quân viễn chinh gồm các bộ phận khác nhau, được trang bị phươngtiện và kỹ thuật hiện đại Trong quá trình xâm lược Bắc Kỳ, thực dân Pháp đã vấpphải sự kháng cự mạnh mẽ của dân chúng nơi đây Quân đội Pháp đã tổ chức nhiềuđợt trấn áp các cuộc khởi nghĩa của người Việt, và trong những cuộc giao tranh này,binh lính Pháp cũng chịu nhiều thương vong Thêm vào đó, bệnh dịch nhiệt đới-một

loại bệnh thời khí [8; tr.15-16] theo cách gọi của người Pháp bấy giờ-cũng là một

trong những yếu tố ảnh hưởng đến sức chiến đấu của quân đội Pháp Người châu Âu

“khi còn ở nước nhà thì rất khoẻ mạnh, sang ở bản xứ, chỉ trong vài ba năm, đã thấy mệt nhọc phải giở về mẫu quốc để tĩnh dưỡng” [8; tr.15] Bệnh dịch nhiệt đới đã tàn

sát nhiều người sống ở Bắc Kỳ lúc bấy giờ khi mà trung bình cứ 6 quân nhân tử nạnthì có 5 người chết vì bệnh [211] Khi bàn về việc đánh chiếm Bắc Kỳ, các dân biểu

Pháp đã “trách chính phủ đang gởi binh lính đến một nơi xa trong khi việc quốc phòng trong nước đang cần Các đội quân đó gồm những người thanh niên đến để chết tại Bắc Kỳ vì các bệnh nhiệt đới” [32; tr.474] Các viện dân biểu Pháp có lý do khi phàn nàn như vậy bởi “Từ tháng 4 đến tháng 8 năm 1885, 12.000 quân viễn chinh sung sức, tràn trề khí thế, thực sự là tinh hoa của quân đội Pháp, đã được gửi tới vùng đất Bắc Kỳ Chỉ trong vòng mấy tháng, họ đã bị chết hàng loạt vì bệnh tật 1/3 trong số họ hoặc bị căn bệnh sốt rét quật ngã, hoặc buộc phải hồi hương sau 4 hoặc 5 tháng ” [160; tr.313] Bệnh tả trong vòng 2 năm đã làm thiệt

mạng 88 bác sĩ, dược sĩ, y tá và nhân viên hành chính [213] Thương vong do chiếntrận, bệnh dịch đã đặt ra nhu cầu phải thành lập các cơ sở y tế phục vụ chữa bệnh vàphòng dịch tại chỗ cho quân đội Pháp

Hơn nữa, vào những năm cuối thế kỷ XIX, trước sự đe doạ của các đế quốc Anh,

Đức, Nhật ở Viễn Đông, thực dân Pháp đã xây dựng quân đội gắn với việc phòng thủ