Văn hóa chính trị hồ chí minh và ý nghĩa lịch sử

Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng văn hóa chính trị của Người đã, đang và sẽ tiếp tục dẫn dắt chúng ta trong sự nghiệp xây dựng một đất nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN THỊ NGÂN

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

TP HỒ CHÍ MINH - NĂM 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Người Hướng Dẫn Khoa Học:

PGS:TS NGUYỄN THẾ NGHĨA

TP HỒ CHÍ MINH - NĂM 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thế Nghĩa Kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa từng được ai công bố

TP Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 10 năm 2015

PHAN THỊ NGÂN

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ 8

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 8

1.1 Lý luận về văn hóa chính trị 8

1.1.1 Khái niệm văn hóa chính trị 8

1.1.2 Cấu trúc của văn hóa chính trị 22

1.1.3 Vai trò của văn hóa chính trị 28

1.2 Lý luận về văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 33

1.2.1 Khái niệm văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 33

1.2.2 Những điều kiện, tiền đề hình thành văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 37 Kết luận chương 1 57

CHƯƠNG 2:NÉT ĐẶC SẮC, ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA VĂN HÓA CHÍNHTRỊHỒ CHÍ MINH VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ 61

2.1 NHỮNG NÉT ĐẶC SẮC CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 61

2.1.1 Xây dựng nền văn hóa chính trị dân chủ 61

2.1.2 Xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân 65

2.1.3 Xây dựng Đảng Cộng sản tiêu biểu cho lợi ích và ý chí của giai cấpcông nhân và nhân dân lao động và dân tộc 78

2.2 ĐẶC ĐIỂM CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 114

2.2.1 Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh mang tính dân tộc và tính nhânloại 114

2.2.2.Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh mang bản chất giai cấp công nhân, định hướng xây dựng một nền văn hóa chính trị xã hội chủ nghĩa 116

2.2.3.Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh mang tính khoa học, cách mạng và nhân văn 120

2.3 Ý nghĩa lịch sử văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 125

2.3.1 Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh trở thành động lực cho công cuộc giải phóng dân tộc 125 2.3.2Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam định hướng trong công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế 131

PHẦN KẾT LUẬN 152 TÀI LIỆU THAM KHẢO 156

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề văn hóa luôn có một vị trí quan trọng.Văn hóa có mặt trong mọi lĩnh vực tư tưởng của Người, trong đó nổi bật nhất là văn hóa chính trị Năm 1990 nhân kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người đã được Tổ chức Khoa học và Giáo dục của Liên Hợp Quốc UNESCOghi

nhận trên hai lĩnh vực: “Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc và danh nhân

văn hóa” Trong suốt cuộc đời, Người luôn cống hiến hết mình cho sự nghiệp giải

phóng dân tộc, đem lại hạnh phúc, tự do cho nhân dân Có thể khẳng định rằng ở Hồ Chí Minh, con người văn hóa và con người chính trị hòa quyện với nhau làm một.Ghi nhận của tổ chức UNESCO với Hồ Chí Minh cho sự tiến bộ của nhân loại đã có sự kết hợp chặt chẽ không tách rời giữa con người chính trị và nhà văn hóa Tầm vóc tư tưởng và sự vĩ đại của Hồ Chí Minh đã vượt lên trở thành biểu tượng tinh hoa nhất của dân tộc Việt Nam, trở thành danh nhân văn hóa của nhân loại Đại tướng Võ

Nguyên Giáp viết: “Sự nghiệp văn hóa quan trọng nhất của Người là đã lãnh đạo

toàn dân đánh đuổi giặc ngoại xâm trong thời đại mới, giành lại cho nhân dân những quyền sống của con người, một cuộc sống có văn hóa” [6, tr.47] Hồ Chí Minh dùng

văn hóa trong hoạt động chính trị, nâng hoạt động chính trị lên thành nghệ thuật Văn hóa thấm nhuần trong hoạt động chính trị của Hồ Chí Minh, góp phần tích cực vào việc thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ chính trị

Là vị lãnh tụ vĩ đại sáng lập, rèn luyện và xây dựng Đảng ta, người khai sinh

ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hồ Chí Minh đã đặt nền móng vững chắc cho nền văn hóa chính trị Việt Nam hiện đại Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh làm nên bản chất, sức sống và định hướng cho hoạt động chính trị của Người, cũng là định hướng cho hoạt động chính trị của Đảng và Nhà nước ta trong công cuộc giải phóng dân tộc

và xây dựng đất nước trong thời đại mới Văn hóa phục vụ cho mục tiêu chính trị, làm cho chính trị mang tính cách mạng, khoa học và nhân văn Những tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân là những tư tưởng chứa đựng những giá trị văn hóa chính trị cốt lõi và sâu sắc nhất

Trong thời kì đổi mới,Đảng Cộng sản Việt Nam nhận thức rất rõ về ý nghĩa

và vai trò văn hóa chính trị Hồ Chí Minhtrong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống

chính trị.Đảng ta khẳng định: “Chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền

tảng tư tưởng kim chỉ nam cho hành động” [26, tr.88] Tư tưởng Hồ Chí Minh nói

chung và tư tưởng văn hóa chính trị của Người đã, đang và sẽ tiếp tục dẫn dắt chúng

ta trong sự nghiệp xây dựng một đất nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, tự

do, hạnh phúc.Vì vậy, việc học tập,nghiên cứu, vận dụng văn hóa chính trị Hồ Chí Minh có ý nghĩa quan trọng, góp phần xây dựng hệ thống chính trị theo hướng trong sạch, vững mạnh, củng cố địa vị lãnh đạo của Đảng với dân tộc Việc đào sâu, nghiên cứu và khẳng định những giá trị văn hóa chính trị Hồ Chí Minh góp phần quan trọng đáp ứng yêu cầu lãnh đạo của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay Đó là một vấn đề có ý nghĩa thiết thực trong công tác lý luận cũng như trong hoạt động thực

tiễn Vì vậy tác giả chọn “Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh vàý nghĩa lịch sử” làm đề

tài luận văn cao học của mình

2 Tổng quan nghiên cứu đề tài

Văn hóa chính trị là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, các nhà lãnh đạo bởi giá trị lý luận, thực tiễn của nó Do có cách tiếp cận khác nhau, mỗi công trình lại khám phá, phát hiện ra những giá trị khác nhau của văn hóa chính trị Các công trình đã công bố tập trung nghiên cứu về văn hóa chính trị chủ yếu theo ba hướng như sau:

Hướng thứ nhất: Các học giả nghiên cứu về văn hóa chính trị Việt Nam theo tiến trình lịch sử từ truyền thống đến hiện đại

Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này có các công trình sau: “Văn hóa chính trị

Việt Nam truyền thống và hiện đại”của GS Nguyễn Hồng Phong, Nxb Văn hóa

thông tin; Hà Nội; năm 1996; Tác phẩm: “Bước đầu tìm hiểu những giá trị văn hóa

chính trị truyền thống Việt Nam”do GS.TS Nguyễn Văn Huyên chủ biên, Nxb Chính

trị quốc gia; năm 2009; Luận án tiến sĩ triết học: “Những giá trị tiêu biểu của văn

hóa chính trị truyền thống Việt Nam và ý nghĩa của chúng với việc phát triển nền văn hóa chính trị ở Việt Nam hiện nay”của Nguyễn Thị Dung năm 2009; “Văn hóa chính trị và lịch sử dưới góc nhìn văn hóa chính trị”của Phạm Hồng Tung, Nxb Chính trị

quốc gia Hà Nội, xuất bản năm 2008.Các tác giả đã tập trung làm rõ những giá trị cốt lõi nhất của văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam, đó là những giá trị đặc sắc nhất trong hoạt động chính trị của các thế hệ ông cha ta trong lịch sử dựng nước và giữ nước Trên cơ sở đó tìm ra và xác định các giá trị văn hóa chính trị Việt Nam,góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa chính trị Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Hướng thứ hai: Các công trình nghiên cứu và bài viết của các tác giả về văn hóa chính trị ở Việt Nam thời kì hiện đại

Theo hướng này có thể kể đến một loạt các bài viết: “Kếthừa và phát huy

truyền thống văn hóa chính trị Việt Nam”của TS Lâm Quốc Tuấn,Tạp chí Tư tưởng

- Văn hóa; số 10/2004; “Văn hóa chính trị Việt Nam trong thời kì đổi mới” của Phạm Huy Kỳ;Tạp chí Đảng Cộng sản ngày 08/6/2010; “Phát huy ưu thế của nền văn hóa

chính trị Việt Nam- tạo động lực cho công cuộc đổi mới”của GS.TS Trần Ngọc Hiên,

Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; “Văn hóa và văn hóa chính trị từ cách tiếp

cận của triết học macxit”của GS.TS Nguyễn Văn Huyên;Tạp chí Triết học, số 5/2005;

“Sự biến đổi của các giá trị văn hóa chính trị” trong cuốn: “Sự biến đổi các giá trị

văn hóa trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”của

PGS TS Nguyễn Duy Bắc (chủ biên), Nxb.Từ điển bách khoa và Viện Văn hóa Trong các tác phẩm trên; các tác giả tập trung phân tích văn hóa chính trị ở Việt Nam trong giai đoạn hiện đại, đặc biệt là trong giai đoạn phát triển nền kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế Bối cảnh mới hiện nay đã và đang tác động sâu sắc tới nền văn hóa dân tộc, trong đó có văn hóa chính trị của Việt Nam Sự tác động này làm biến đổi mạnh mẽvăn hóa chính trị và do vậy mang lại cho nó một diện mạo mới

Theo hướng này, có nhiều công trình tập trung nghiên cứu về vai trò của văn hóa chính trị trong việc bồi dưỡng, nâng cao trình độ của cán bộ lãnh đạo, quản lý

Có thể nêu các tác phẩm tiêu biểu sau: “Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ

lãnh đạo ở nước ta hiện nay”của PGS.TS Phạm Ngọc Quang; “Nâng cao văn hóa chính trị ở nước ta”của TS.Lâm Quốc Tuấn.Bên cạnh đó có thể nhắc tới luận văn

thạc sĩ của Phạm Quang Thiều, năm 2005, “Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ

cấp cơ sở ởthành phố Hồ Chí Minh”và luận văn thạc sĩ của Huỳnh Thanh Phương

“Văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ cấp cơ sở ở tỉnh Bình Dương” Từ việc nghiên

cứu khái niệm, cấu trúc, chức năng và đặc điểm của văn hóa chính trị, các tác giả cũng đồng thời chỉ rõ vai trò của văn hóa chính trị với việc nâng cao chất lượng lãnh đạo chính trị ở Việt Nam hiện nay

Hướng thứ 3: Nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh trong lĩnh vực văn hóa và chính trị

Theo hướng này có cáctác phẩm sau: “Vai trò của văn hóa trong hoạt động

chính trị của Đảng ta hiện nay” do PGS.TS Trần Văn Bính chủ biên, Nxb Lao động,

Hà Nội, năm 2000, trong tác phẩm có bài viết về “Văn hóa với sự nghiệp chính trị

của chủ tịch Hồ Chí Minh” Sự nghiệp chính trị của Hồ Chí Minh là sự nghiệp giải

phóng dân tộc, giải phóng xã hội và giải phóng con người Giải phóng dân tộc đưa nhân dân lên địa vị người làm chủ đất nước và làm chủ vận mệnh của mình là một tiến bộ về văn hóa, một sự nghiệp văn hóa Tác giả phác thảo quá trình tích lũy nguồn lực văn hóa của Hồ Chí Minh, đồng thời nêu cao vai trò của văn hóa trong việc lựa

chọn mục tiêu, lý tưởng của Hồ Chí Minh

Trong tác phẩm “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Đảng” do PGS TS Phạm

Ngọc Anh chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2010, các tác giả phân tích nội dung chủ yếu của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Đảng, nghiên cứu và vận dụng tri thức tiên tiến của Hồ Chí Minh vào việc xây dựng văn hóa Đảng Từ đó các tác giả đề ra những phương hướng, quan điểm và giải pháp xây dựng và phát triển văn hóa Đảng ở nước ta hiện nay

Trong cuốn “Hồ Chí Minh văn hóa và đổi mới” của GS Đinh Xuân Lâm và

TS Bùi Đình Phong, Nxb Lao Động Hà Nội; năm 2001; “Văn hóa và triết lý phát

triển trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của GS Đinh Xuân Lâm và PGS.TS Bùi Đình

Phong, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,năm 2007 Trong haicuốn sách này, các tác giả đã đề cập đến vai trò văn hóa chính trị Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đưa nước ta

ra khỏi tình trạng kém phát triển Đồng thời chỉ rõ, văn hóa chính trị Hồ Chí Minh gắn bó với dân tộc, với tinh hoa văn hóa của nhân loại, nhất là những tư tưởng về dân chủ, tự do được tỏa sáng trong sự nghiệp cách mạng của Hồ Chí Minh

Trong tác phẩm “Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng tư

tưởng Hồ Chí Minh”, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2014, của tác giả Thành Duy,

nghiên cứu văn hóa chính trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và khẳng định chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là một nội dung chủ đạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Tác giả Thành Duy còn có tác phẩm “cơ sở khoa học và nền tảng văn hóa của tư

tưởng Hồ Chí Minh”, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, năm 1998 Trong tác phẩm này

tác giả đã trình bày khá rõ những cơ sở khoa học, hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

về văn hóa chính trị Tác giả khẳng định những giá trị văn hóa chính trị Việt Nam là điểm xuất phát của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa chính trị đồng thời cho rằng hiện thực cuộc sống ở các dân tộc thuộc địa và các nước phương Tây cũng là cơ sở khoa học của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa chính trị

Bên cạnh đó, còn nhiều bài viết bước đầu phác thảo nghiên cứu về văn hóa

chính trị Hồ Chí Minh như “suy nghĩ về văn hóa chính trị Hồ Chí Minh” tạp chí Lịch

sử Đảng, số 11 năm 1998 của PGS.TS Bùi Đình Phong; “Một số nội dung tư tưởng

của Hồ Chí Minh về văn hóa Đảng của Bùi Đình Phong,Tạp chí Nghiên cứu lịch sử,

số 3; “Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh đặt vấn đề nghiên cứu” của PGS.TS Phạm Xanh,Tạp chí Lịch sử Đảng, số 7, năm 1998; “Tư tưởng Hồ Chí Minh với văn hóa

chính trị”của PGS.TS Lê Như Hoa, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 9/2005; “Vai trò của chủ tịch Hồ Chí Minh trong xây dựng văn hóa Đảng của Đảng cộng sản Việt Nam” của TS Bùi Mạnh Hùng, trong cuốn “Tìm hiểu vai trò của Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam” do TS Đinh Xuân Lý chủ biên, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội, năm 2005; “Tích hợp văn hóa chính trị - nét đặc sắc trong quá

trình tìm đường cứu nước của chủ tịch Hồ Chí Minh” của PGS.TS Văn Đức Thanh,

trong cuốn: “Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh với con đường cách mạng Việt Nam”

Tổng hợp những bài viết trên, các tác giả cho rằng văn hóa chính trị là một phần hợp thành tư tưởng Hồ Chí Minh, khẳng định sự cống hiến to lớn của Hồ Chí Minh vào

sự tiến bộ của nhân loại, trong đó có sự kết hợp chặt chẽ, không tách rời giữa con người chính trị và nhà văn hóa trong Hồ Chí Minh Khẳng định Hồ Chí Minh mang thông điệp nền văn hóa tương lai Văn hóa với tính cách là một phương thức truyền

bá tư tưởng chính trị trong quần chúng nhân dân

Nhìn chung, những công trình trên đã đưa ra cái nhìn tổng quan về văn hóa chính trị Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh mới được nghiên cứu trong những thập niên gần đây, nhưng đã thu được những kết quả khả quan Tuy nhiên đâylà một vấn đề rộng lớn, phức tạp và phong phú nên các tác giả mới nghiên cứu được những mặt, những khía cạnh cụ thể, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và

hệ thống văn hóa chính trị Hồ Chí Minh Trong phạm vi luận văn thạc sĩ, tác giả muốn nghiên cứu và đưa ra cái nhìn tổng quát góp phần làm rõ hơn nội dung của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh và ý nghĩa lịch sử của nó

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích của luận văn

Luận văn phân tích làm rõ nội dung cơ bản văn hóa chính trị Hồ Chí Minh Từ

đó rút ra ý nghĩa lịch sử của nó đối với sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện những nhiệm vụ sau đây:

Thứ nhất:Phân tích,làm rõ khái niệm, cấu trúc và những điều kiện, tiền đề lý

luận hình thành văn hóa chính trị Hồ Chí Minh

Thứ hai:Đi sâu phân tích những nội dung cơ bản của văn hóa chính trị Hồ Chí

Minh Từ đó rút ra những đặc điểm nổi bật nhất

Thứ ba:Làm sáng tỏ ý nghĩa lịch sử của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh với sự

nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh là một vấn đề rộng lớn, vì thế trong giới hạn của luận văn, tác giả chỉ đi nghiên cứu những tư tưởng cơ bản về văn hóa chính trị của chủ tịch Hồ Chí Minh

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Ngoài ra, để hoàn thành mục đích, nhiệm vụ đề ra, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu

khoa học cụ thể như phương pháp phân tích và tổng hợp, quy nạp – diễn dịch,so sánh - đối chiếu, logic và lịch sử, phương pháp khái quát hóa

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Luận văngóp phần khẳngđịnh những giá trị to lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh nói riêng đối với cách mạng Việt Nam, đồng thời góp phần làm vững chắc luận chứng khoa học cho quan điểm của

Đảng Cộng sản Việt Nam khi khẳng định: “Chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ

Chí Minh làm nền tảng, làm kim chỉ nam cho mọi hành động”[26, tr.88]

Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc học tập,nghiên cứu,

giảng dạy môn tư tưởng Hồ Chí Minh

7 Kết cấu đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 2 chương, 5 tiết

Chương 1: LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 1.1 Lý luận về văn hóa chính trị

1.1.1 Khái niệm văn hóa chính trị

Văn hóa là một phạm trù mang tính lịch sử, gắn liền với sự ra đời, vận động

và phát triển của xã hội loài người “Văn hóa” có nguồn gốc từ tiếng La-tinh là

“cultus”, với nghĩa gốc là “canh tác”, “trồng trọt” Thuật ngữ này có hai nghĩa là

“cultus agri” nghĩa là trồng trọt ngoài đồng và “cultus amini” nghĩa là trồng trọt tinh thần Như vậy “văn hóa”, có thể nói chính là sản phẩm của hoạt động sản xuất vật

chất của con người Với nghĩa bóng của từ này, văn hóa là sự giáo dục, nuôi dưỡng

tâm hồn, tính cách và phẩm chất của con người

Theo nghĩa rộng, văn hóa là toàn bộ những hoạt động sáng tạo ra các giá trị để phục vụ cho cuộc sống của con người Văn hóa bao gồm những giá trị vật chất và những giá trị tinh thần được thường gọi là văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Theo nghĩa hẹp, văn hóa chỉ bao gồm những giá trị tinh thần của con người, gắn liền với các hình thái ý thức xã hội, thuộc về kiến trúc thượng tầng

Có thể nói văn hóa là một khái niệm rất rộng và có tới hàng trăm định nghĩa khác nhau của các nhà khoa học Mỗi tác giả, tùy theo lĩnh vực nghiên cứu của họ mà

có cách nhìn nhận, định vị của riêng mình về văn hóa

Năm 1988, Tổ chức Văn hóa – Khoa học và giáo dục của Liên Hợp Quốc

UNESCO đưa ra định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo

trong quá khứ và trong hiện tại, qua các thế kỉ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và các thị hiếu, những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” UNESCO cho rằng, văn hóa mang những giá trị

riêng của từng dân tộc, được đặc trưng và phân biệt bởi những đặc tính riêng, là cái

để nhận diện sự khác biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác

Trong phần cuối tác phẩm “Nhật ký trong tù”, Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ

sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo, mới phát minh

ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức và pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn

bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa Văn hóa là tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó, của loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu và đòi hỏi của sự sinh tồn” [65, tr 448] Hồ Chí Minh định nghĩa

văn hóa theo nghĩa rộng Người chỉ ra văn hóa chính là sản phẩm của hoạt động con người trong phương thức tìm kiếm sự sinh sống, tồn tại và phát triển của mình trong tiến trình lịch sử.Nói cách khác, văn hoábao hàm hai lĩnh vực là văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần,tương ứng với hai hình thức sản xuất của xã hội loài người là sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần Như vậy nói đến văn hoá là nói đến giá trị, nhưng

là những giá trị kết tinh lao động sáng tạo của con người trên các bình diện hoạt động nhằm cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội và cải tạo chính bản thân mình hướng tới các giá trị Chân -Thiện - Mỹ, tức là hướng tới sự tốt đẹp, nhân văn và không ngừng hoàn thiện của nhân loại

Sau này, trongquá trình hoạt động cách mạng, được tiếp xúc với những quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin,Hồ Chí Minh đã nêu ra một cách tiếp cận khác về

văn hóa, văn hóa đã được Người xác định:“là đời sống tinh thần của xã hội, là thuộc

về kiến trúc thượng tầng của xã hội”

Chủ nghĩa Mác- Lênin chưa đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh, cụ thể về văn hóa, nhưng trong nhiều tác phẩm kinh điển đã bàn khá rõ về lĩnh vực này C.Mác và Ph.Ăngghen cho rằng lao động thuộc về bản chất người, chính trong quá trình lao động con người hoạt động, sáng tạo, đó là nguồn gốc, bản chất của văn hóa Văn hóa

là một hình thái ýthức xã hội phản ánh thực trạng xã hội và những quan hệ xã hội Cũng như những hình thái ý thức xã hội khác, văn hóa tác động trở lại tích cực tới đời sống xã hội Các nhà kinh điển cho rằng, văn hóa là phương thức sản xuất tinh thần, nó phản ánh và chịu sự quy định của sản xuất vật chất

Như vậy, vănhoá không phải là toàn bộ đời sống con người, xã hội mà là những giá trị tinh hoa nhất, được chưng cất, kết tụ, làm nên cái bản chất, bản sắc, tính cách của một dân tộc, một quốc gia, một vùng lãnh thổ, mộtthời đại, hay rộng ra là của lịch sử nhân loại Nó được kết tinh từ năng lực, trình độ và phương thức sống của mỗi

cá nhân, mỗi cộng đồng và đến lượt mình, văn hóa hiện diện trong mọi hoạt động từ suy tư đến hành động thực tế, từ hoạt động cá nhân đến những vận động xã hội, từ

hoạt động vật chất đến những sáng tạo tinh thần, những phát minh, sáng chế, tạo ra những giá trị mới của sản xuất vật chất, khoa học - kỹ thuật - công nghệ đến văn học

- nghệ thuật

Như vậy, chúng ta có thể hiểu con người là chủ thể sáng tạo ra văn hóa Chủ thểsáng tạo và tích lũy văn hóa trong quá trình lao động và hoạt động thực tiễn Văn hóa chịu sự chi phối của điều kiện tự nhiên, sự phát triển của lịch sử xã hội con người Văn hóa có mặt trong mọi lĩnh vực của đời sống, từ đời sống vật chất đến đời sống tinh thần của con ngườivà tác động lên tất cả các lĩnh vực này hoặc là trực tiếp, hoặc

là gián tiếp.Văn hóa là cái góp phần làm nên bản chất con người, hướng con người tới những giá trịChân – Thiện –Mĩ Văn hóa luôn phản ánh sinh động sự vận động, biến đổi, phát triển của xã hội qua các thời kì lịch sử, do đó văn hóa mang tính dân tộc, tính giai cấp và thời đại

Văn hóa chứa đựng trong nó hệ thống giá trịlàm nền tảng vững chắc để một

xã hội ổn định và phát triển Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, Đảng ta xác định văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, là cơ sở để phát huy chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết, phát huy ý chí, bản lĩnh trí tuệ và đạo lý của dân tộc trong sự nghiệpđổi mới và xây dựng đất nước Ngày nay, động lực để một dân tộc, một quốc gia phát triển, hòa nhập với thế giới chính là nhờ vào những giá trị văn hóa, bản sắc văn hóa độc đáo của mình Văn hóa tạo nên sức mạnh cho một dân tộc đứng vững, phát triển, hòa nhập mà không hòa tan trước sự xâm nhập của những giá trị văn hóa không phù

hợp xuất hiện trong quá trình hội nhập

Giống như văn hóa, chính trị cũng là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội Chính trị phát sinh, vận động và biển đổi cùng với quá trình vận động, phát triển của lịch sử loài người Khi con người biết tổ chức thành giai cấp, cộng đồng thì cũng là lúc chính trị xuất hiện Đây là một lĩnh vực hoạt động đặc thù chỉ có ở loài người, giúp con người tìm các phương thức sống, duy trì trật tự và ổn định xã hội

Ngay từ thời cổ đại, các nhà tư tưởng nổi tiếng cả ở phương Đông và phương Tây như Khổng Tử, Mạnh Tử, Platon, Aristote đều đánh giá rất cao ý nghĩa, vai trò của chính trị và hoạt động chính trị trong tổ chức đời sống xã hội, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các cá nhân và các thủ lĩnh tham gia hoạt động chính trị

Về ngữ nghĩa, trong tiếng Trung Quốc, “chính” nghĩa là đúng đắn, hợp lệ,

“trị” là cai trị, là quản lý Chính trị là cai trị, quản lý đúng đắn lên một cộng đồng,

xã hội nào đó Theo Khổng Tử, giai cấp thống trị phải lấy đức làm trọng để cai trị thiên hạ

Theo tiếng Hi-lạp, chính trị là Politike, có nghĩa là nghệ thuật điều khiển nhà nước Platon cho rằng chính trị là sự cai trị, cai trị bằng trí tuệ, thuyết phục bằng lý trí là chính trị đích thực Chính trị là sự dẫn dắt con người bằng sự thuyết phục Aristote thì cho rằng chính trị là làm sao cho trong đời sống cộng đồng con người sống được và sống tốt hơn Chính trị là vấn đề của đời sống cộng đồng, ở đây cái chung cao hơn cái cá nhân riêng biệt

Democrit, nhà triết học Hi Lạp thế kỉ thứ (VI-V Tr.CN) cho rằng, hoạt động chính trị là nghệ thuật cao cả nhất, đó là hoạt động đem lại vinh quang cho con người

Do đó, người làm chính trị phải là nhân vật có tài năng, có trí tuệ Chính trị là khoa

học lãnh đạo con người, khoa học kiến trúc xã hội của mọi công dân

Qua tổng kết lịch sử phát triển xã hội loài người, lịch sử khoa học chính trị, cũng như qua chính thực tiễn đấu tranh cách mạng, C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin

đã xây dựng nên học thuyết chính trị mácxít chứa đựng những giá trị cách mạng, khoa học với những luận điểm tiến bộ, đặc biệt là những quan điểm về động lực cách mạng,

về vai trò lịch sử của quần chúng nhân dân, vai trò của nhà nước chuyên chính vô

sản

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, khi chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã, con người bước vào xã hội có giai cấp, chế độ chiếm hữu nô lệ ra đời từ đó chính trị ra đời Chính trị là cuộc đấu tranh giữa các giai cấp, là việc giải quyết mối quan hệ giữa người với người, giữa các tầng lớp người trong xã hội để giành, giữ và thực thi quyền lực Đấu tranh giai cấp ở trình độ đấu tranh chính trị là dấu hiệu chín muồi của một cuộc cách mạng xã hội Vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng xã hội là vấn đề chính quyền Chính trị là vấn đề quyền lực Quyền lực chính trị tập trung trực tiếp ở quyền lực nhà nước, chính trị là sự tham gia vào công việc nhà nước, là việc vạch hướng đi cho nhà nước, việc xác định hình thức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của nhà nước

Quyền lực nhà nước là công cụ cơ bản nhất để giải quyết các quan hệ giai cấp, quan hệ kinh tế Bản chất của quyền lực, bản chất của nhà nước được quy định ở chỗ: nhà nước đó, quyền lực của nhà nước đó nằm trong tay tầng lớp nào, giai cấp nào trong xã hội, và nhằm phục vụ cho lợi ích của ai

Quyền lực nói chung, quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước nói riêng theo C.Mác và Ph.Ănghen là một mối quan hệ xã hội trong đó nhóm người này chi phối nhóm người kia hay nhóm người kia phục tùng Tuy nhiên, để có được sự phục tùng thì chính trị phải là khoa học và nghệ thuật Chính trị là lĩnh vực phức tạp và nhạy cảm liên quan tới vận mệnh hàng triệu người nên hoạt động chính trị, giải quyết các tình huống chính trị phải chính xác, khoa học, tinh tế và khéo léo như nghệ thuật

Bản thân chính trị là một phạm trù mang tính lịch sử xã hội Do đó, chính trị vận động theo xu thế phát triển tất yếu của lịch sử Chính trị xuất hiện và vận động theo quy luật khách quan không theo ý chí chủ quan của một giai cấp, một chính đảng

hay một cá nhân nào

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, kinh tế là yếu tố nền tảng của xã hội Còn chính trị là yếu tố quan trọng hàng đầu trong kiến trúc thượng tầng Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ cơ bản nhất, trọng yếu nhất chi phối các quan hệ khác trong đời sống xã hội Trong đó tính chất của nền kinh tế sẽ quyết định tính chất của chính trị, bản chất của nhà nước.Tuy nhiên, chính trị giữ vị trí ưu tiên hàng đầu so với kinh tế là do nó có tính độc lập tương đối Chính trị có thể tác động tới sự phát triển kinh tế xã hội theo hướng kìm hãm hoặc phát triển

Khi xem xét nội hàm hai khái niệm văn hóa và chính trị, cho phép chúng ta tiếp cận khái niệm văn hóa chính trị một cách dễ dàng hơn Cho dù văn hóa chính trị chỉ mới được xem như một đối tượng nghiên cứu độc lập từ giữa thế kỉ XX, song phạm trù văn hóa chính trị đã được đề cập từ thời cổ đại, cách đây hàng ngàn năm, gắn liền với sự ra đời của chính trị ở cả phương Đông và phương Tây

Ở Trung Quốc cổ đại, đã có những nhận thức khá sâu sắc về mối liên hệ và sự tác động, ảnh hưởng qua lại giữa chính trị và văn hóa Khi đề cập đến chính trị, Khổng

Tử bao giờ cũng đề cao vai trò văn hóa đạo đức của người lãnh đạo, của giới cầm quyền Theo ông, người quân tử phải tu dưỡng, rèn luyện bản thân theo những chuẩn

mực, theo đúng Lễ để làm gương sáng cho thiên hạ Với Khổng Tử, việc quan trọng bậc nhất khi làm chính trị là phải thực hiện chính danh Đó chính là văn hóa chính trị

Có nghĩa là, bản thân người cầm quyền phải thực hiện cho đúng danh phận của mình Vua phải làm tròn bổn phận của vua, bề tôi phải làm tròn bổn phận của bề tôi, Vua

có “hiền” thì Tôi mới “trung” Vua phải là bậc minh quân mới mong có bề tôi tài giỏi

Như vậy, có thể thấy Khổng Tử là bậc thầy về nghệ thuật chính trị Ông chủ trương

dùng đạo đức, văn hóa để cai trị thiên hạ Khổng Tử từng nói:“Làm chính trị mà dùng

đức cảm hóa dân ví tựa như sao bắc đẩu ở một nơi mà các ngôi sao khác hướng về cả” [49, tr.58] Bởi thế ông cho rằng dùng đạo đức để dẫn dắt dân, dùng lễ giáo để

đặt dân vào khuôn phép, dân biết hổ thẹn mà lại theo, mới là văn hóa chính trị chân chính, là nghệ thuật chính trị mà nhà cai trị cần nắm vững và thực hiện

Tài năng về nghệ thuật làm chính trị của Khổng Tử còn thể hiện ở chỗ, ông cho rằng thái độ với dân chính là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá văn hóa, đạo đức của người cầm quyền Bởi vậy, cho dù bậc quân vương có tài trí đủ để trị dân mà không dùng đức nhân để giữ dân thì sớm muộn cũng sẽ mất dân mà thôi Đức của

người quân tử lấy nghĩa làm gốc Người quân tử phải “phục lễ vi nhân”, phải theo lễ

mà làm, cần chú ý nói năng khiêm tốn, coi trọng thành tín để mong làm nên việc

Muốn có “đức” thì người quân tử phải có “tài”, tức phải hiểu sâu, biết rộng Hiểu biết

là để biết đúng lễ mà làm theo lễ, để mà có được “nhân”.Ông chủ trương “dưỡng

dân”, tức phải làm cho dân no đủ, phải coi nhẹ hình phạt, giảm bớt sưu thuế, thể hiện

sự nhân đạo trong chính sách trị dân

Văn hóa chính trị đến thời Mạnh Tử đã có những biến chuyển, đặc biệt là quan

niệm “dân vi bản” đã tiến bộ hơn nhiều nếu so với Khổng Tử Mạnh tử nhận thức

được sức mạnh to lớn ở dân chúng trong tiến trình lịch sử xã hội Ông cho rằng, Kiệt

Trụ mất thiên hạ chính là vì dân chúng Ông khẳng định,“dân vi quý, xã tắc thứ chi,

quân vi khinh”, có nghĩa là, dân là quan trọng nhất, thứ mới đến quốc gia xã tắc, vua

được xem nhẹ nhất Như vậy, dân chính là gốc nước Có dân mới có nước, có nước mới có vua, ý dân là ý trời Bên cạnh việc chú trọng dưỡng dân, Mạnh Tử còn chủ trương giáo hóa dân chúng Đó cũng được xem là trách nhiệm của người trị dân, để dân có hiểu biết, có đời sống ấm no, hạnh phúc.Mạnh Tử nhấn mạnh đến 4 đức tính

mà những người quân tử, những nhà lãnh đạo, cai trị phải có là nhân, lễ, nghĩa, trí và lấy đó làm tôn chỉ hành động của mình

Có thể thấy, đường lối đức trị của Khổng – Mạnh luôn coi trọng nhân nghĩa, lấy dân làm gốc, chú trọng tới đạo đức của người cầm quyền, thể hiện những giá trị văn hóa chính trị sâu sắc

Tuy nhiên, do những hạn chế lịch sử, do tư tưởng đề cao giai cấp quý tộc phong kiến thời bấy giờ, những tư tưởng về văn hóa chính trị của Khổng Tử và Mạnh Tử vẫn mang tính chất phân biệt đẳng cấp của văn hóa chính trị thần thuộc Trong đó, dân chúng buộc phải tuân phục vô điều kiện những định chế khắc bạo được áp đặt bởi hệ thống chính trị phục vụ cho nền quân chủ chuyên chế Lúc đó, dân chúng không được phép hoặc không cần thiết phải có ý thức về vai trò của bản thân họ với tính cách là những chủ thể của hoạt động chính trị Vì vậy, một nền chính trị được coi là tốt, một đất nước được coi là có đạo khi người dân không màng tới chính sự

Khổng Tử nói: “Thiên hạ hữu đạo, tắc thứ dân bất nghị”, thiên hạ có đạo thì thứ dân

không bàn chính sự

Nếu như ở phương Đông, nhắc đến “văn hóa chính trị” tất phải nhắc đến Khổng

Tử, Mạnh Tử, Hàn Phi thì ở phương Tây, khi nhắc đến văn hóa chính trị không thể không nhắc tới các triết gia như Platon, Aritote

Platon sống trong thời kì khủng hoảng của nhà nước chủ nô với những mâu thuẫn, xung đột đầy kịch tính Ông muốn cải tổ nhà nước với mục tiêu nhân văn khai sáng Platon muốn thay thế chế độ dân chủ sơ khai để tìm kiếm và thiết lập một nhà nước trật tự, công bằng, nghiêm minh và ổn định Platon cho rằng, nhà nước xuất hiện từ

sự đa dạng hóa của nhu cầu con người, từ đó xuất hiện các dạng phân công lao động

để thỏa mãn nhu cầu ấy Do đó không có sự bình đẳng giữa mọi người, công lý là ở chỗ mỗi hạng người làm hết trách nhiệm của mình, như thế con người mới làm điều thiện, xã hội mới ổn định Nhưng có thể thấy, ngược với mục tiêu mà ông đặt ra, mô hình nhà nước của Platon thể hiện ảo tưởng về mặt chính trị và tiêu cực về mặt văn hóa, vì nó mang dáng dấp một trại lính thô bạo

Platon coi nguyên tắc tối cao để tổ chức chính quyền thì cần phải có những nhà thông thái, những nhà triết học lãnh đạo Đó là những thủ lĩnh chính trị khoa học,

có tính khí phù hợp, là biểu tượng của tri thức Những người này lý tính giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động của họ Họ là những người luôn hướng tới cảm thụ cái đẹp, hướng tới những khát vọng của sự thật và công lý, có đức tính kiềm chế và ôn hòa

Không giống với người thầy Platon của mình, Aritote cho rằng về bản chất con người là động vật chính trị Ông cho rằng, luân lý và chính trị có liên kết chặt chẽ với nhau; và một đời sống đạo đức thật sự chỉ có thể có ở những người tham gia vào chính trị Ông muốn xây dựng một nhà nước dân chủ do nhiều người dân cùng cai trị

để thay thế chế độ quân chủ chuyên chế

Theo ông, sứ mệnh của nhà nước, của giới cầm quyền không chỉ đảm bảo cho mọi người sống bình thường mà làm sao cho con người sống hạnh phúc, phải xây dựng cho người dân một cuộc sống toàn diện đầy đủ về vật chất và đảm bảo công bằng xã

hội “Mục đích của nhà nước là cuộc sống phúc lợi, bản thân nhà nước là sự giao

thiệp giữa các quốc gia và dân cư nhằm đạt được sự tồn tại một cách hoàn thiện và

tự lập” [106, tr.207]

Aritote cho rằng, người cai trị vì lợi ích cộng đồng sẽ xây dựng được một nền chính trị phổ biến khách quan Nếu người cầm quyền vì lợi ích cá nhân mang ý muốn chủ quan sẽ làm cho nhà nước biến chất Theo ông, chính trị là vấn đề của đời sống cộng đồng do đó cái chung toàn bộ cao hơn cái cá biệt, đơn lẻ Chính trị phải giáo dục đạo đức, phẩm hạnh cao thượng cho công dân với hoạt động trí tuệ Vai trò cơ bản của nhà nước là đào tạo công dân về mặt đức hạnh

Trong thời kì hiện đại, hai nhà chính trị học người Mỹ là G Almond và S.Verba năm 1956 đã đưa ra những khái niệm đầu tiên về văn hóa chính trị G

Almond và S.Verba cho rằng: “Văn hóa chính trị của một dân tộc là cách chia sẻ

của các thành viên của dân tộc ấy những dạng thức của định hướng quan tâm tới các khách thể chính trị” [92, tr.33] G.Almond còn cho rằng văn hóa chính trị gồm các

yếu tố về nhận thức, tình cảm và các giá trị, nó hàm chứa nhận thức của chủ thể chính trị Hành vi chính trị cũng là một phần của hành vi xã hội, cho nên khi phân tích các hành vi chính trị phải xem xét các yếu tố văn hóa, tâm lý của cá nhân và toàn xã hội Nguồn gốc của hành vi chính trị theo G.Almond bắt nguồn từ định hướng chính trị

Theo Từ điển Chính trị rút gọn của Liên Xô, các tác giả cho rằng: “Văn hoá

chính trị là trình độ và tính chất của những hiểu biết chính trị, những nhận định, những hành vi của công dân, cũng như nội dung, chất lượng của những giá trị xã hội, những chuẩn mực xã hội và sự hoàn thiện của hệ thống tổ chức quyền lực, phù hợp với sự phát triển và tiến bộ xã hội, góp phần điều chỉnh hành vi và quan hệ xã hội” [82, tr.288]

Trường phái chính trị học Nga, trong đó tiêu biểu là học giả E.A.Đôđin, đưa

ra định nghĩa: “Văn hóa chính trị là quá trình xã hội hóa chính trị, suy cho cùng là

quá trình phổ cập những giá trị và những quy tắc chính trị nhất định”, và “quá trình

xã hội hóa trong chừng mực nào đó đưa đến sự ra đời các thiết chế xã hội, các giá trị và những chuẩn mực hành vi phù hợp với tiến trình phát triển” [112, tr.64,65]

Giới học giả Đức Heidelberg, trong cuốn Từ điển Chính trị xuất bản vào năm

2007 đã viết: “Văn hóa chính trị là khái niệm dùng để chỉ chiều cạnh chủ quan (

Subjektive Dimesion) của những cơ sở xã hội, của những hệ thống chính trị Văn hóa chính trị liên quan đến những bộ phận khác nhau của ý thức chính trị, những “phong thái”, những lối nghĩ và ứng xử “ điển hình” của những nhóm xã hội hoặc của toàn

xã hội Văn hóa chính trị bao gồm tất cả những đặc tính chính trị cá nhân của từng

cá thể, tiềm ẩn trong những thái độ và các giá trị, bắt rễ trong những động cơ bẩm sinh (Praedispositionen) của hành vi chính trị và cả những hình thức bộc lộ có tính chất biểu tượng và những ứng xử chính trị cụ thể” [92, tr.24]

Trở lại với phương Đông thời hiện đại, văn hoá chính trị ở Trung Quốc được xem như vừa là sự tổng hòa các thành quả chính trị do con người cải tạo xã hội mà

có, vừa là thước đo trạng thái tiến bộ của xã hội loài người Trung Quốc Đại Bách

khoa toàn thư, quyển “chính trị học” viết: “Văn minh chính trị là sự tổng hòa các

thành quả chính trị do con người cải tạo xã hội mà có, thông thường nó biểu hiện thành mức độ thực hiện dân chủ, tự do, bình đẳng, giải phóng của con người trong

mạng xã hội, vấn đề dân chủ xã hội chủ nghĩa V.I.Lênin đề cập đến văn hóa chính trị như một công cụ hữu hiệu, nhằm đả phá tàn dư lạc hậu của xã hội cũ, xây dựng

nên con người chính trị mới Người từng nói: “Mục đích của văn hóa chính trị, của

nền giáo dục chính trị là đào tạo nên những người cộng sản chân chính, thắng được

sự dối trá và các thiên kiến có khả năng giúp đỡ được quần chúng nhân dân lao động thắng được chế độ cũ và xây dựng một nhà nước không có bọn tư bản, bọn bóc lột và bọn địa chủ” [61, tr.479]

Khoa học chính trị, đặc biệt là văn hóa chính trị ở Việt Nam mới được nghiên cứu từ cuối thế kỉ XX, song chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều định nghĩa về văn hóa chính trị Mỗi nhà nghiên cứu đứng ở những góc độ khác nhau để nghiên cứu và do

đó đưa ra những định nghĩa khác nhau

Vào đầu thập niên 90 của thế kỉ XX, hai trong số những người đầu tiên nghiên cứu về văn hóa chính trị ở Việt Nam là PGS.TS Phạm Ngọc Quang và PGS.TS Nguyễn Hồng Phong đã có những ý kiến đáng chú ý về văn hóa chính trị

Nguyễn Hồng Phong cho rằng: “Phạm trù cốt lõi của chính trị và quyền lực,

nhưng quyền lực nằm trong tay ai, để phục vụ cho lợi ích nào, phương pháp thực thi quyền lực ra sao, đặc biệt vai trò của dân đối với quyền lực chính trị đến mức độ nào? Những vấn đề ấy là một phức hợp tạo thành những truyền thống văn hóa chính trị khác nhau trong lịch sử đời sống nhân loại, trong đó có Việt Nam” [83, tr.8]

PGS.TS Phạm Ngọc Quang cũng là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên

ở Việt Nam, đưa ra định nghĩa về văn hóa chính trị như sau: “Văn hóa chính trị là

một phương diện của văn hóa, nó nói lên tri thức, năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị dựa trên sự nhận thức sâu sắc các quan hệ chính trị hiện thực cùng thiết chế chính trị tiến bộ được lập ra để thực hiện lợi ích chính trị cơ bản của giai cấp hay của nhân dân phù hợp với sự phát triển của lịch sử Văn hóa chính trị nói lên phẩm chất và hình thức hoạt động chính trị của con người cùng những thiết chế chính trị

mà họ lập ra để thực hiện những lợi ích giai cấp cơ bản của chủ thể tương ứng” [85,

tr 19]

Khái niệm văn hóa chính trị của Lâm Quốc Tuấn được đưa ra dưới góc nhìn

mácxit: “Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa trong xã hội có giai cấp,

nói lên tri thức, năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị dựa trên nhận thức sâu sắc các quan hệ chính trị hiện thực để thực hiện lợi ích chính trị cơ bản của giai cấp hay của xã hội phù hợp với sự phát triển lịch sử Văn hóa chính trị được phản ánh trong hệ ý thức chính trị và trong các giá trị vật chất cũng như tinh thần trong hoạt động chính trị sáng tạo ra”[91,tr.29]

Nhìn chung, các định nghĩa trên các tác giả xem xét văn hóa chính trị như là một phương diện của văn hóa, là một bộ phận, lĩnh vực của văn hóa Văn hóa chính trị được hình thành trong xã hội có giai cấp, do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động chính trị, nhằm định hướng nhận thức cũng như hành vi của con người cho phù hợp tiến trình phát triển của lịch sử.Văn hóa chính trị phản ánh ý thức và trình

độ của chủ thể chính trị Như vậy văn hóa chính trị có cấu trúc phức tạp, đa dạng về nội dung, phong phú về nhiều hình thức biểu hiện Vì vậy mỗi tác giả tiếp cận theo

những phương diện khác nhau thì lại đưa ra những định nghĩa khác nhau

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, văn hóa và chính trị đều là những thành tố thuộc kiến trúc thượng tầng và đều chịu sự chi phối quyết định của cơ sở hạ tầng Các thành tố của kiến trúc thượng tầng cũng có mối quan hệ biện chứng, chi phối và ảnh hưởng đến nhau Trong các yếu tố đó thì chính trị đứng ở vị trí trung tâm

và có ý nghĩa quyết định trực tiếp đến các nhân tố khác của kiến trúc thượng tầng như đạo đức, pháp luật … trong đó có văn hóa và văn hóa cũng có tác động nhất định trở lại chính trị Nói cách khác, văn hóa và chính trị có mối quan hệ biện chứng không tách rời nhau

Khi xét yếu tố chính trị trong văn hóa, đồng thời nhận diện văn hóa với tư cách là hệ thống giá trị do con người sáng tạo ra, được tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn Thì hiển nhiên thấy rằng chính trị cũng là một lĩnh vực nằm trong văn hóa bên cạnh các thành tố khác như pháp luật, đạo đức, tín ngưỡng, phong tục…Chính trị là một trong những bộ phận quan trọng cấu thành văn hóa

Trong mối liên hệ giữa chính trị với văn hóa mà ở đó, chính trị được xem như một bộ phận cấu thành của hệ thống văn hóa, rõ ràng chính trị nổi lên như một

bộ phận đặc thù giữ vai trò quyết định với văn hóa Văn hóa luôn mang dấu ấn của chính trị khi xã hội loài người còn phân chia giai cấp và đấu tranh giai cấp.Khi đấu

tranh giai cấp mất đi thì đấu tranh dân tộc cũng không còn, chính trị sẽ không còn Sẽ chỉ có sự khác biệt về dân tộc trong sự đa dạng và phong phú của văn hóa nhân loại

Chính trị có thể chi phối đến sự phát triển của văn hóa thông qua hệ tư tưởng, đường lối, chính sách, pháp luật của nhà nước Chính trị làm kim chỉ nam cho sự phát triển của văn hóa Văn hóa phục tùng chính trị, chịu sự lãnh đạo của chính trị, sự quản

lý của pháp luật và các thiết chế chính trị khác

Chính trị có thể tác động khiến văn hóa phát triển hoặc bị kìm hãm Một nền chính trị chân chính thì kim chỉ nam của nó luôn hướng văn hóa về sự sáng tạo, nhân văn, vươn lên sự tiến bộ và phát triển Hồ Chí Minh khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa và chính trị Trong quan hệ với chính trị, khi chính trị được giải phóng thì văn hóa mới được giải phóng Chính trị mở đường cho văn hóa phát triển Muốn văn hóa phát triển tự do phải làm cách mạng về chính trị, cách mạng chính trị trong thời đại Hồ Chí Minh là cách mạng giải phóng dân tộc để mở đường cho văn hóa phát triển để đi tới xã hội chủ nghĩa

Đề cập văn hóa trong chính trịvà đề cậpvăn hóa với chính trị là nói tới vai trò của văn hóa trong hoạt động chính trị,đồng thời nói tớitác động của văn hóa với hoạt

động chính trị Hồ Chí Minh từng nói:“Văn hóa hiểu theo nghĩa rộng cũng là chính

trị, chính trị hiểu theo chiều sâu cũng là văn hóa”[130] Vai trò của văn hóa với chính

trị được Hồ Chí Minh thể hiện trong luận điểm: “Văn hóa không thể đứng ngoài mà

phải ở trong kinh tế và chính trị” [130] Người cho rằng, trình độ văn hóa của nhân

dân được nâng cao sẽ giúp cho chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ Nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân cũng là một việc cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh.Ở đây, hệ giá trị văn hóa đóng vai trò làm nền tảng Đó cũng chínhlà mục tiêu

và động lực cho sự ổn định và phát triển của chính trị Vănhóa phải tham gia thực

hiện các mục tiêu chính trị, “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” [130]

Giữa văn hóa với chính trị và chính trị với văn hóa luôn có sự gắn bó mật thiết không thể tách rời nhau, có mối quan hệ biện chứng với nhau; có nhà nghiên cứu cho

rằng: “Hồ Chí Minhđãxử lý một cách nhuần nhuyễn, đúng đắnmối quan hệ giữa văn

hóa và chính trị Văn hóa thâm nhậpvào chính trịvàchính trị lãnh đạo văn hóa Văn

hóa và chính trị là một thể thống nhất không tách rờinhau, tác động qua lại lẫn nhau”

Văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, trong tổ chức và hoạt động chính trị, văn hóa trong lãnh đạo, cầm quyền của Đảng, văn hóa trong quản lý điều hành của Nhà nước Văn hóa trong thực hiện quyền làm chủ, kiểm tra, giám sát quyền lực của nhân dân.Để xây dựng văn hóa trong chính trị một cách đúng đắn, thiết thực, cần tận dụng được sức mạnh ưu thế của văn hóa để thúc đẩy dân chủ hóa chính trị

Như vậy văn hóa chính trị là dạng hoạt động đặc thù trong xã hội con người,chỉ khi xã hội con người phân chia thành giai cấp và có hoạt động chính trị, có nhà nước thì văn hóa chính trị mới xuất hiện Nói đến chính trị thì vấn đề cốt lõi là quyền lực, quyền lực của hệ thống chính trị, quyền lực của nhà nước, quyền lực của đảng chính trị, quyền lực của cá nhân hoạt động chính trị Nếu chủ thể cầm quyền sử dụng quyền lực đi ngược lại lợi ích giai cấp, quốc gia, và nhân dân, hoặc sử dụng quyền lực ấy để phục vụ cho lợi ích của số ít người thì chính là sự suy thoái văn hóa chính trị Chẳng hạn như văn hóa chính trị tư sản, hay văn hóa chính trị phong kiến, mặc dù trong thực tiễn chính trị, không phải lúc nào giai cấp tư sản và giai cấp phong kiến cũng sử dụng quyền lực để bảo vệ lợi ích giai cấp mình Vì chính trị chỉ có thể tồn tại ở nơi có hàng triệu người, nên như một biện pháp bắt buộc, giai cấp đó phải sáng tạo ra những giá trị mang tính phổ biến để được sự đồng tình của quần chúng Như vậy, quyền lực nhà nước phục vụ lợi ích cho một giai cấp, hay số ít người hay đa số nhân dân điều đó quy định bản chất và trình độ văn hóa chính trị Do đó nhận thức đúng quyền lực của

ai, mục đích sử dụng quyền lực vì ai, cũng như phương thức thực thi quyền lực lại do văn hóa chi phối

Ý thức, tri thức, thái độ, phương cách sử dụngquyền lực, mục tiêu, lợi ích sẽ chi phối chủ thể chính trị trong cáchsử dụng quyền lực chính trị Tất cả những yếu tố trên là những yếu tố mang tính chủ quan thuộc văn hóa chính trị.Nếu như quyền lực chính trị và quyền lực kinh tế thường dễ mang khuynh hướng áp đặt, thể hiện uy quyền một cách quyết liệt, đôi khi không hẳn đã có sức thuyết phục; thì quyền lực văn hóa lại được thể hiện một cách mềm dẻo, dễ được chấp nhận và giàu tính nhân văn.Một khi quyền lực chính trị kếthợp, hòa quyện được vớiquyền lực văn hóa, sức

mạnh của quyền lực sẽ được phát huy tối đa bởi nó hội đủ cả “lý” và “tình”.Khi đó,

cũng có nghĩa quyền lực đã được sử dụng một cách hiệu quả nhất

Văn hóa chính trị kết tinh toàn bộ những giá trị, phẩm chất, trình độ, năng lực chính trị, được hình thành trên một nền chính trị nhất định, nhằm thực hiện lợi ích giai cấp, dân tộc, cộng đồng và phù hợp với xu hướng phát triển tiến bộ của xã hội loài người.Chính trị có văn hóa là chính trị vì lợi ích của dân tộc, chính trị giải phóng con người, giải phóng các năng lực xã hội để cho cộng đồng, con người được sống

và sống ngày càng tốt hơn Văn hóa phải là nhân tố giúp cho hoạt động chính trị của con người, vươn tới những giá trị cao đẹp nhất là Chân – Thiện – Mĩ

Văn hoá chính trị chính là tinh thần nhân văn trong xử lý các quan hệ giữa các giai cấp, các quốc gia, dân tộc, các lực lượng xã hội nhằm mục tiêu tiến bộ xã hội và giải phóng con người Văn hóa chính trị là thước đo trình độ văn minh của một hệ thống chính trị

Nếu văn hóa có mặt trong mọi suy nghĩ và hành vi của con người và xã hội thì văn hóa chính trị cũng có mặt khắp nơi, thẩm thấu vào đời sống chính trị, góp phần tạo nên năng lực chính trị, trình độ của những chủ thể chính trị lối xử sự văn minh và hiệu quả trong đời sống chính trị xã hội

Văn hóa chính trị không đơn thuần là biểu hiện của hành vi văn hóa tronghoạt

động chính trị mà như nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên từng khẳng định: “nó là

huyết mạch, là nguồn sống, nguồn sức mạnh bên trong cơ thể chính trị Nó quy định một nền chính trị đầy sức sống, đầy tiềm năng, đầy sức mạnh” [47, tr.312] Văn hóa

chính trị làm nên cái đặc trưng nhất của một nền chính trị, đó là sức sống, sức mạnh vươn tới những giá trị cao đẹp và nhân văn

Trên cơ sở tìm hiểu những định nghĩa nêu trên, đứng trên lập trường chủ nghĩa

Mác – Lênin, tác giả đưa ra khái niệm về văn hóa chính trị như sau: “Văn hóa chính

trị là những giá trị do các chủ thể sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động chính trị, phản ánh phẩm chất, trình độ, năng lực chính trị của chủ thể Văn hóa chính trị là nền tảng, định hướng cho việc sử dụng quyền lực chính trị vươn tới mục đích khoa học, nhân văn nhằm giải phóng và phát triển toàn diện con người”

1.1.2 Cấu trúc của văn hóa chính trị

Cấu trúc của văn hóa chính trị, khi xem xét từ góc độ chủ thể, có thể nhận ra hai cấp độ khác nhau Đó là văn hóa chính trị của cá nhân và văn hóa chính trị của tổ chức Nói như thế bởi conngười là chủ thể của văn hóa chínhtrị Chủ thể có khi là cá nhân, cũng có khi là tổ chức chính trị Dù là vănhóa chính trị của bất cứ nền chính trị nào, của một quốc gia, dân tộc nào cũng được biểu hiện trong văn hóa chính trị của

cá nhân, tổ chức chính trị cụ thể Văn hóa chính trị cá nhân như những tế bào, hợp thành văn hóa chính trị của tổ chức Văn hóa chính trị cá nhân biểu hiện ở nhận thức, hiểu biết chính trị, biểu hiện ở năng lực và trình độ tham gia chính trị, ở mức độ giác ngộ và tình cảm chính trị; và quan trọng nhất chính là ở nhân cách của cá nhân đó Văn hóa chính trị cá nhân là sản phẩm của nền chính trị xã hội mà cá nhân đó đang sống, học tập và làm việc

Văn hóa chính trị cá nhân được bộc lộ và phát huy thông qua hoạt động chính trị của tổ chức Mặt khác, vănhóa chính trị cá nhânchịu những tác động của văn hóa chính trị của tổ chức mà mình tham gia và là một bộ phận của văn hóa chính trị tổ chức.Sự thống nhất giữavăn hóa chính trị của các cá nhân trong tổ chức tấtnhiênđòihỏi

sự đoàn kết, thống nhất trong mục tiêu, lý tưởng và trong hành động chính trị Để duy trì, phát triển văn hóa thì tổ chức phải tuân thủ một cách kiên định các nguyên tắc chính trịtheo những chuẩn giá trị của văn hóa chính trị được mặc định bởi chính mục tiêu, lý tưởng mà tổ chức đó theo đuổi.Các tổ chức chính trị như nhà nước, đảng chính trị và các tổ chức chính trị xã hội tạo thành hệ thống chính trị Văn hóa của tổ chức chính trị phụ thuộc vào văn hóa của từng cá nhân chính trị, đặc biệt là vào văn hóa của người lãnh đạo tổ chức, vào bản chất của chế độ chính trị, vào những giá trị lý tưởng

mà tổ chức chính trị hướng tới

Có thể nói, khi đề cập đến văn hóa chính trị của các tổ chức, bao giờ văn hóa chính trị của đảngchính trị cũng nổi lên hàng đầu Đảng chính trị chính là chủ thể lãnh đạo, điều hành chính quyền nhà nước Đó là tổ chức lãnh đạo các giai cấp, các lực lượng chính trịtiến hành đấu tranh chính trị, củng cố quyền lực cùng thể chế chính trị tương ứng Đảng nào có trình độ văn hóa chính trị cao sẽ tồn tại và phát triển Trái lại, đảngnào không đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội sẽ dễ đánh mất quyền lực nhà nước, dễ rơivào khủng hoảng, dễ bị phân hóa và có nguy cơ sụp đổ Văn hóa chính trị của đảng chính trị là hạt nhân củavăn hóa chính trị Nhà nghiên cứu Phạm

Ngọc Quang cho rằng: “Đảng lãnh đạo toàn diện mọi mặt đời sống xã hội, trong đó

có lãnh đạo văn hóa thì bản thân Đảng phải trở thành văn hóa” [85, tr.19] Văn hóa

đảng quyết định, tác động và dẫn dắt văn hóa chính trị của cả hệ thống chính trị xã hội

Văn hóa chính trị, cũng như các thành tố khác của văn hóa, bao giờ cũngchứa đựng trong nó một hệ giá trị riêng Chính nhữnggiá trị này giúpnó trở nên khác biệtvới những lĩnh vực văn hóa khác Cấpđộ nào củavăn hóa chính trị cũng chứa đựng trong

đó các chuẩn giá trị Đócó thể là tiêu chí chính trịmàcác chủ thể chính trị sử dụng trong cuộc đấu tranh giành, giữ quyền lực và thực hiện quyền lực chính trị

Trithức chính trị là nền tảng của văn hóa chính trị Trithức chính trị được xác định trước hết bởi trình độ học vấn của chủ thể chính trị Để có văn hóa chính trị,thực hành và sáng tạo ra văn hóa chính trị thì chủ thể chính trị phải có vốn học vấn nhất định Học vấn là cơ sở để chủ thể chính trị có hiểu biết và nhận thức về văn hóa chính trị.Từ đó mà chủ thể chính trị có thể xác định rõ nguyên tắc, lý tưởng sống, có khả năng nhận thức và giác ngộ được lý tưởng chính trị để từ đó có những lựa chọn và tham dự vào hoạt động chính trị thực tiễn Học vấn là thước đo trình độ văn hóa của con người Trong hoạt động chính trị học vấn giúp chủ thể chính trị có hiểu biết về hoạt động chính trị, quá trình chính trị và có thể có tác động tích cực hơn vào đời sống chính trị, nhờ nền tảng những tri thức lý luận và tri thức kinh nghiệm mà họ được trải nghiệm

Khi con người có tri thức thì con người dễ đạt tới ý thức chính trị tự giác hơn

Họ có khả năng làm chủ hoạt động chính trị Lênin chỉ rõ vai trò của học vấn, theo

đó thì người cho rằng: “Ngườikhông biết chữ là người đứng ngoài chính trị”[87,

tr.53], làm chính trị phải có trí tuệ Không có trí tuệ thậtkhó có được ý thức chính trị

tự giác, khó mà có thái độ chính trị tích cực Khi có trình độ học vấn và được giáo dục, tất nhiênquần chúng nhân dân sẽ tự giác và cóý thức trách nhiệm, tham gia một cáchtích cực và hiệu quả trong việcthực hiện chủ trương, đường lối, củatổ chức đảng lãnh đạo chính trị.Chính sự thiếu hiểu biết, thiếu lí trí sáng suốt, thiếu lý luận khoa họcđã dẫn đến việc xuất hiện những hành vi chính trị có tính chất phiêu lưu, manh động, tự phát, vô chính phủ Kinh nghiệmhoạt động chính trị thực tiễn cho thấy, nếu không dựa trên cơ sở hiểu biết thì nhiều khi dẫn tới hành vi phá hoại, cản trở xu thế phát triển nói chung

Tuy nhiên, tri thức chính trị con người thu nhậnđược không chỉ nhờ trình độ học vấn, mà còn kinh nghiệm thực tiễn, sự nhạy bén mà chủ thể thu được trong quá trình hoạt động chính trị Thông quahoạt động thực tiễn, tri thức lý luận mà chủ thể chính trị thu nhận được sẽ thẩm thấu, lan tỏa vào hành vi nhận thức, suy nghĩ, tình cảm, vàtrở thành giá trị ứng xử củahọ với những nguyên tắc sống hướng tới giá trị Chân – Thiện – Mĩ Điều đógiúp cho chủ thể chính trị khắc phục được tính chủ quan, duy ý chí bất chấp quy luật khách quantrong quá trình hoạt động thực tiễn.Trithức càng đạt tới chân lý, khoa học bao nhiêu càng làm cho cho hoạt động chính trị trở nên đúng đắn,giúp cho chủ thể dễ dàngnhận thức được bản chất và lợi ích của chính trị

Khi đời sống nhân loại ngày càng cao, đòi hỏi trình độ xử lý các hoạt động chính trị phải bằng trí tuệ, bằng những biện pháp hòa bình, vì sự ổn định và phát triển của con người Do đó nhất thiết phải nâng cao tri thức chính trị bằng việc tăng cường giáodục chính trị, nâng cao sự nhận thức và hiểu biết chính trị cho các chủ thể chính trị

Tri thức chính trị kết hợp với bản lĩnh chính trị cùng với kinh nghiệm thực tiễnsẽ giúp chủ thể xác định đúng động cơ, thái độ để nâng cao tính chủ động trong

chính trị.Và tất nhiên, nhắc đến tri thức chính trị là nhắc đến hệ tư tưởng “Trong văn

hóa chính trị, hệ tư tưởng chính trị là bộ phận cốt lõi nhất” [85, tr.27], nó phản ánh

lợi ích giai cấp,vạch ra con đường,phương thức cơ bản để thực hiện được lợi ích đó

và thực hiện nhiệm vụ quản lý xã hội.Mặt khác, rõ ràng là hệtư tưởng mang tính giai cấp.Hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền bao giờ cũng thống trịtư tưởng của toàn xã

hội, nhằm đáp ứng nhu cầu, lợi ích của giai cấp đó.Chẳng những là bộ phận cốt lõi,hệ

tư tưởng còn là bộ phận quan trọng nhấttrong cấu trúc của văn hóa chính trị; bởi nóquyết định thế giới quan, nhân sinh quan, từ đó mà quyết địnhtư tưởng cũng như nhận thức của con người về hiện thực khách quan

Hệ tư tưởng chính trị quyết định phương hướng, đưa ra những nguyên tắc, chuẩn mực, xây dựng hệ thống chính trị, quyết định kiểu thiết chế bộ máy quyền lực nhà nước cũng như những nguyên tắc vận hành của nó Hệ tư tưởng cung cấp cho chủ thể chính trị một hệ thống giá trị để chủ thể lấy đó là mục tiêu hướng tới

Việc tuyên truyền hệ tư tưởng chính trị có vai trò thiết yếutrong việc định hướng văn hóa chính trị Do đó hệ tư tưởng chính trị khoa học, cách mạng khi được truyền bá rộng rãi vào quần chúng nhân dân sẽ củng cố niềm tin của nhân dân vào hệ thống chính trị, từ đó mà hình thành bản lĩnh chính trị, lý tưởng chính trị

Lý tưởng chính trị trước nhất thể hiện qua mục tiêu chính trị Một nền chính trị dù ở trình độ tổ chức cao, công nghệ hoàn hảo nhưng mục tiêu vônhân đạo thì rõ ràng có thể khẳng định đó lànền chính trị thiếuvăn hóa Mộtnền chính trị lý tưởng

luôn là cái đích, là mục tiêu mà loài người tiến bộ luôn luôn khát khao vươn tới; “lý

tưởng giải phóng triệt để con người thì những phương thức, những phương tiện mà chủ thể sử dụng phải đáp ứng những nhu cầu khát vọng giải phóng đó” [85, tr.26]

Lý tưởng và mục tiêu chính trị là cái dẫn đường cho chính trị, song có thực hiện được mục tiêu đó của mình hay không, thì nền chính trị phải được xây dựng một cách khoa học Mục tiêu chính trị có thể là xã hội tư bản, nhưng xã hội tư bản không phải là lý tưởng cho tất cả mọi người Xã hội đóchỉ tốt đẹp với những người giàu, những người có của, những nhà tư bản mà thôi Mục tiêu chính trị tiến tới xã hội chủ nghĩa là mục tiêu chính trị khoa học đáp ứng được nhu cầu phát triển của nhân loại tiến bộ

Một nền chính trị tiến bộ thì tất yếumang trong mình lý tưởng khoa học, đồng thờidự đoán được quy luật phát triển của lịch sử xã hội Có nghĩa là, nền chính trị lý tưởngphảiluônhướng tới mục tiêuxây dựng một xã hội tự do, dân chủ, một xã hội có khả năngđem lại hạnh phúc cho tất cả mọi người Khi có lý tưởng, con người được tiếp thêm sức mạnhphấn đấu vươn tới những giá trị cao đẹp để làm chủ bản thân và

làm chủ xã hội Lý tưởng cũng chính làhệ giá trị mà các chủ thể chính trị tìm thấy trong đó những chí hướng, định hướng tương đồng, những cái chung nhất, để từ đó cùng nhau phấn đấu gìn giữ và xây dựng nền chính trị Lý tưởng chính trị tiến bộ, nhân văn thì phương pháp, phương tiện chính trị, hoạt động chính trị cũng được định hướng theo lý tưởng đó

Tình cảm và niềm tin thuộc về đời sống tinh thần của con người.Đó chínhlà sứcmạnhnội lực của chủ thể chính trị Tình cảm của chủ thể chính trị với hoạt động chính trịđược bộc lộ qua thái độ yêu ghét, nhiệt tình, thờ ơ hay lãnh đạm Nếu chủ thể chính trị có tình cảm yêu quý, tin tưởng vào chế độ chính trị sẽ tạo ra động lực để

họ tham gia hoạt độngchính trị theo hướng tích cực Ngược lại nếuchủ thể chính trị mất niềm tin thì đó là biểu hiện nguy cơ đối với chế độ chính trị đó Tình cảm và niềm tin đóng vai trò quan trọng, có ý nghĩa quyết định sự tồn tại của hệ thống chính trị Khi nhắc đếntình cảm hay niềm tin chính trị, tức là nhắc đến tình cảm hay niềm tin của cả cộng đồng với nền chính trị chứ không đơn giản là tình cảm, niềm tin của một cá nhân Tình cảm và niềm tin có thể được hình thành một cách tự phát, mang nặng cảm tính Nó cũng có thể là nhận thức sâu sắc giá trị lý tưởng đã lựa chọn Nếuđược hình thành một cách tự giác, niềm tin đó, tình cảm đó sẽ ổn định, vững chắc

kể cả khi hoạt động chính trị gặp khó khăn thử thách Nếu niềm tin chỉ tự phát nhất thời, thì thái độ của chủ thể sẽ dễ bị lung lay, dễ dẫn đếnkhủng hoảng.Mộtchế độ chính trị muốn ổn định và phát triển thì luôn phải gây dựng và tạo ra niềm tin, tình cảm với nhân dân, với chính những chủ thể hoạt động trong nền chính trị ấy.Niềm tin

tự giác sẽ biểu hiện bằng sự trung thành, với lý tưởng và định hướng chính trị mà chủ thể đã lựa chọn, biểu hiện ở lập trường kiên định trongthực hiện đường lối chính trị

đó Niềm tin tự giác chỉ có thể có đượckhi chủ thể chính trị nắm vững được bản chất của quá trình chính trị diễn ra trong đời sống xã hội

Niềm tin, là cơ sở cho hoạt động chính trị,cơ sở để tạo nên ý chí vững vàng, giúpnhận thức rõ được những âm mưu phá hoại nền chính trị Có niềm tin chủ thể chính trị khát khao tham gia một cách tích cực hơn vào hoạt động chính trị Với tất

cả những ý nghĩa trên niềm tin, tình cảm, sự kiên định lý tưởng là nhân tố cơ bản quyết định sự ổn định chính trị Để tạo nên sự ổn định chính trị thì có một nhân tố cơ

bản nữa, đó là những giá trị truyền thống văn hóa chính trị mà chủ thể chính trị được hấp thụ

Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa, chính vì vậy nó luôn chứa đựng trong mìnhđặc tính của văn hóa, trongđó có tính truyền thống Văn hóa chính trị được sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử của con người nên nó luôn kế thừa chọn lọc, phát huy những giá trị văn hóa trong lịch sử.Mỗi dân tộc, mỗi quốc gia luôn có những giá trị văn hóa chính trị của lịch sử dân tộc, quốc gia đó Nó chính là kết tinh những gì tinh túy nhất, thể hiện khát vọng, ước mơ, trí tuệ, năng lực, phong cách tư duy và phương pháp hành động vì mục đích của cộng đồng Truyền thống văn hóa chính trị của một dân tộc thể hiện bản sắc chính trị của dân tộc đó.Đó cũng là cái để phân biệtdân tộc này với dân tộc khác, hay văn hóa chính trị của dân tộc này với dân tộc khác Một dân tộc không thể ổn định và phát triển nếu nó loại bỏ tất cả những giá trị của văn hóa truyền thống Một nền chính trị muốn tồn tại bền vững trước hết phải trên cơ sở giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống Giữ gìn và phát huy bằng cách thanh lọc, lựa chọn những giá trị phù hợp, tiến bộ và loại bỏ những gì lạc hậu, lỗi thờicản trở sự ổn định và phát triển

Văn hóa chính trị còn thể hiện qua chính đội ngũ của các nhà hoạt động chính trị từ trung ương đến cơ sở Đây là lực lượng nòng cốt của hệ thống chính trị Năng lực, phẩm chất, đạo đức, nhân cách của đội ngũ nhân sự đó là một trong nhữngnhân

tố quyết định sự thành bại của một chế độchính trị Vì vậy,vấn đề cốt lõi của văn hóa chính trị là phải xây dựngđược đội ngũ cán bộ có phẩm chất đạo đức, năng lựcphù hợp với yêu cầu của nhiệm vụ văn hóa chính trị Đó phải là những người biết quên mình, phục vụ lợi ích cộng đồng, trung với nước, hiếu với dân, hướng tớiquần chúng nhân dân

Những mục tiêu, nhiệm vụ của chính trị chỉ có thể được thực hiện khi có sự tham gia của nhân dân Theo chủ nghĩa Mác- Lênin, nhân dân không phải là đối tượng thụ động của chính trị mà nhân dân ngày càng có ý thức tự giác, chủ động tham gia vào các quá trình chính trị của đất nước Những truyền thống, tập quán chính trị cần được khai thác chú trọng để phát huy tính tích cực, hạn chế yếu kém để từng bước nâng cao văn hóa chính trị cho nhân dân Cần phải tạo cho công dân hiểu biết quyền

lực, nghĩa vụ và trách nhiệm của mình với đất nước Văn hóa chính trị luôn thống nhất với hệ thống chính trị nhưng không đồng nhất Nó biểu hiện ở thái độ, ý thức chính trị, ở thiết chế của hệ thống chính trị.Ở khả năng và trình độ tham gia vào đời

sống chính trị của nhân dân

1.1.3 Vai trò của văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị là những giá trịtạo nên nền móng vững chắc của hệ thống chính trị Văn hóa chính trị đóng vai trò là cái cơ bản cho phép một nền chính trị có thể tồn tại, ổn định và phát triển Không có một nền chính trị nào có thể tồn tại được nếu hoạt động chính trị tách rời văn hóa chính trị, không lấy văn hóa chính trị là nền tảng, là cơ sở cho mọi hoạt động chính trị Vănhóa chính trịlà những gía trị đã được tích lũy trở thành chân lý, tốt đẹp Mỗi một quốc gia, một dân tộc đều có riêng cho mình những truyền thống văn hóa chính trị Đó là những giá trị tinh hoa, lâu bền trở thành cái bất biến không thể thiếu được để định hình nên bản sắc của nền chính trị

ấy

Văn hóa chính trị còn đóng vai trò làm nền tảng tạo nên sự ổn định cho nền chính trị ở chỗ nó xây dựng và củng cố mối quan hệ tốt đẹp trong đời sống chính trị, tạo nên môi trường chính trị lành mạnh, trong sạch Hoạt động chính trị là hoạt động quan hệ giữa các tổ chức chính trị với nhau, quan hệ giữa nhân dân và nhà nước, quan

hệ giữa người với người trong cùng một tổ chức chính trị Văn hóa chính trị làm cho mối quan hệ, giữa nhà nước với nhà nước thông qua hoạt động đối ngoại dễ dàng thuận lợi và hiệu quả hơn Làm cho mối quan hệ nội tại giữa người với người trong cùng một tổ chức chính trị được tốt đẹp hơn.Văn hóa chính trị cũng đóng vai trò kết nối các tổ chức chức chính trị trong cùng một hệ thống chính trị Làm cho quan hệ giữa nhân dân và tổ chức chính trị được củng cố Văn hóa chính trị đề ra những nguyên tắc chuẩn mực và đạo đức, phẩm chất và giá trị bền vững cho từng chủ thể chính trị, để từng chủ thể chính trị có thể tự điều chỉnh cho phù hợp với những giá trị chung nhất Chủ thể chính trị nào muốn khẳng định và giữ vai trò trong hệthống chính trị thì phải thực hiện những chuẩn mực văn hóa chính trị chung đó Những chuẩn mực văn hóa chính trị có thể được luật hóa, cũng có thể là những điều lệ, nội quy, đôi khi

là những nguyên tắc bất thành văn góp phần điều chỉnh tư tưởng cũng như hành vi

của các chủ thể hoạt động chính trị Giúp cho chủ thể chính trị nhận thức đúng đường lối chính trị, tránh đi chệch mục tiêu cũng như những giá trị chính trị đã đề ra

Văn hóa chính trịđóngvai trò động lực để một nền chính trị phát triển theo hướng nhân văn và tiến bộ Tất cả những giá trị của văn hóa chính trị như những nguyên tắc chuẩn mực,những giá trị về hệ tư tưởng tiên tiến, truyền thống văn hóa chính trị, kinh nghiệm chính trị, tình cảm, niềm tin, đạo đức, nhân cách cùng những thiết chế chính trị là nguồn động lực mạnh mẽ để xây dựng một nền chính trị tiến bộ văn minh Tất cả những giá trị đó biểu hiện trong trình độ văn hóa chính trị của chủ thể chính trị Trình độ văn hóa chính trị của chủ thể càng cao thì hoạt động chính trị của chủ thể đó càng hiệu quả Khi tổ chức chính trị có văn hóa chính trị thì sẽ hoạch định những chính sách, đường lối, để xây dựng một nền chính trị tiến bộ, văn minh

Văn hóa chính trị góp phần giúp cho hoạt động chính trị có hiệu quả Cơ chế, chính sách, đường lối, định hướng chính trị của giai cấp nắm giữ quyền lực nếu khoa học hợp lý sẽ tạo cơ sở cho niềm tin chính trị, động cơ và hành động chính trị đúng

đắn và khoa học.Không những thế, văn hóa chính trị còn góp phần “nâng cao con

người đến sự sáng tạo chính trị, nhạy bén với cái mới trong chính trị, tăng cường sự mẫn cảm chính trị” [85, tr.34]

Nhờ văn hóa chính trị, nhờ những tri thức, kinh nghiệm chính trị và hệ tư tưởng khoa học mà chủ thể chính trị có khả năng dự báo, tiên lượng những tình huống chính trị, quá trình chính trị có thể xảy ra Từ đó điều chỉnh tư tưởng, hành vi chính trị để mang hiệu quả cao trong hoạt động chính trị Nhờ đó mà con người có khả năng giải quyết các hoạt động chính trị một cách khoa học và nghệ thuật hơn

Khi đạt được một trình độ văn hóa chính trị nhất định sẽ tạo điều kiện cho con người bám sát thực tiễn chính trị Nhờ vậy mà phát hiện ra những nhân tố mới, tăng cường sự hiểu biết chính trị cho chủ thể Chủ thể hoạt động chính trị dễ dàng mẫn cảm với mọi tình huống chính trị Có tri thức chính trị, kinh nghiệm chính trị với trình

độ lý luận chính trị vững vàng sẽ giúp chủ thể chính trị chủ động và sáng tạo hơn trong hoạt động chính trị

Được trang bị về văn hóa chính trị khi đứng trước những biểu hiện mới của hoạt động chính trị họ dễ dàng nhận thức được cái đúng, cái sai, giữ vững được lập trường, tư tưởng Sẵn sàng tiếp thu và sáng tạo cái mới trên tinh thần tiến bộ

Văn hóa chính trị khi lan tỏa và thấm sâu vào quần chúng nhân dân, giúp cho nhân dân hiểu được bản chất của nền chính trị, từ đó sẽ củng cố niềm tin vào nền chính trị Văn hóa chính trị được thể hiện cụ thể qua đường lối, chủ trương, chính sách của đảng chính trịvà nhà nước Nếu những đường lối chủ trương đó là khoa học, đúng đắn và nhân văn, sẽ thúc đẩy sự phát triển của kinh tế xã hội, đem lại cuộc sống

ấm no, hạnh phúc cho nhân dân

Chủ thể cầm quyền có trình độ văn hóa chính trị cao, luôn trung thành với lý tưởng cách mạng, có tài năng, năng lực chính trị, có phẩm chất đạo đức cách mạng Suốt đời phấn đấu vì lợi ích của nhân dân sẽ tạo nên uy tín lớn, sẽ củng cố niềm tin

và sự ủng hộ của nhân dân đối với hệ thống chính trị Họ sẽ điều chỉnh thái độ, phát huy tính chủ động, sáng tạo trong thực hiện mọi đường lối, chủ trương của Đảng và nhà nước

Văn hóa chính trị không chỉ đóng vai trò tạo ra cho hệ thống chính trị những giá trị mới tốt đẹp mà nó còn góp phần khắc phục và ngăn chặn những nhân tố đi ngược lại các giá trị văn hóa, phản văn hóa dẫn tới nguy cơ suy thoái chính trị như sự

biến chất đạo đức, “văn hóa chính trị đóng vai trò to lớn trong việc khắc phục tình

trạng quan liêu của các quan hệ chính trị, của cả hệ thống chính trị”[85, tr.35] Văn

hóa chính trị có thể góp phần giải quyết những xung đột chính trị, thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế xã hội Bởi, con người là chủ thể của văn hóa nói chung và văn hóa chính trị nói riêng Con người cũng có khả năng làm chủ quá trình phát triển kinh tế

xã hội thông qua hoạt động chính trị Sự phát triển kinh tế xã hội ngoài sự chi phối của những quy luật khách quan, còn chịu sự chi phối và điều tiết của nhà nước Nhà nước thông qua những đường lối, chính sách có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm kinh tế

xã hội Đường lối chính sách đúng đắn, hợp lýhay không phụ thuộc vào năng lực, trình độ và phẩm chất của những chủ thể chính trị, đặc biệt là các nhà lãnh đạo chính trị

Chúng ta biết rằng, chính trị là một lĩnh vực đặc thù có liên quan đến vận mệnh của hàng triệu người Văn hóa chính trị vì thế mà có vai trò quan trọng đến hàng triệu người Văn hóa chính trị rõ ràng không chỉ là vấn đề lý luận, mà đã biến thành sức mạnh thực sự trực tiếp tác động đến sự phát triển của kinh tế và xã hội.Nhờ văn hóa chính trị mà con người dần hoàn thiện những giá trị và chuẩn mực về đạo đức Từ đó,

để sự phát triển kinh tế xã hội sẽ có những chuẩn mực này để điều tiết, khắc phục sự tha hóa của con người, chống lối sống thực dụng, vị kỉ, chủ nghĩa cá nhân trong phát triển kinh tế Văn hóa chính trị hướng tới sự phát triển kinh tế bền vững, mang lại lợi ích kinh tế cho đại đa số nhân dân Dựa trên nền tảng văn hóa chính trị sẽ có một nền chính trị nghiêm túc, ổn định Tạo điều kiện cho con người được phát triển toàn diện

Nếu lấy quan điểm con người là trung tâm, thì văn hóa chính trị của con người

có khả năng thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của kinh tế xã hội Phát triển kinh

tế không đơn thuần chỉ là sự tăng trưởng kinh tế mà quá trình ấy luôn gắn với việc hoàn thiện các thể chế chính trị, nâng cao đời sống vật chất cũng như tinh thần cho nhân dân Do vậy, nhà nước muốn phát triển kinh tế bền vững thì cùng với những chính sách kinh tế nhà nước phải chú trọng đến đường lối chính sách hướng con người đến những giá trị nhân văn trong việc giải quyết những mối quan hệ giữa người với người trong xã hội, hướng tới sự công bằng và tiến bộ xã hội

Văn hóa chính trị ở trình độ cao phải hướng tới mục đích cao nhất là vì con người, giải phóng con người, tôn trọng quyền con người, tạo điều kiện cho con người phát triển tự do, toàn diện, hài hoà Đây là tính nhân văn sâu sắc của một nền chính trị có văn hoá Những tư tưởng chính trị tốt đẹp không phải là những ý niệm trừu tượng mà phải thiết thực, cụ thể, có khả năng đi vào cuộc sống Nghĩa là nó phải thấu triệt trong hệ tư tưởng chính trị, thể hiện qua đường lối chính sách của đảng cầm quyền và nhà nước quản lý, trong ứng xử và trong việc triển khai các kế hoạch cụ thể nhằm phát triển xã hội và phục vụ cuộc sống của cá nhân cũng như của cộng đồng xã hội Văn hoá chính trị làm cho sự tác động của chính trị đến đời sống xã hội giống như sức mạnh của văn hoá Đó là loại sức mạnh không dựa vào quyền lực hay ép buộc mà thông qua cảm hoá, khơi dậy tinh thần sáng tạo, ý thức tự giác của các tầng lớp xã hội Việc xây dựng văn hoá chính trị phải chú trọng đồng thời cả ba phương

diện: giá trị xã hội được lựa chọn, năng lực chính trị và trình độ phát triển về văn hóa chính trị của chủ thể chính trị

Vănhóa chính trị giúpcon người tham gia vào hoạt động chính trị một cách tự giác Tính tự giác là cơ sở cho sự hình thành thói quen và nếp sống chính trị tốt Điều đó chỉ có được khi các chủ thể nhận thức và hiểu biết sâu sắc về các giá trị, từ đó dần dần vận dụng chúng vào mọi hoạt động chính trị Với ý nghĩa đó, có thể coi quá trình xã hội hóa về chính trị là sự thể hiện từng bước bản chất dân chủ của một chế độ xã hội Trình

độ dân chủ càng cao, văn hóa dân chủ mở rộng và phát triển thì chứng tỏ văn hóa chính trị càng tiến bộ

Trình độ văn hóa chính trị cao giúp mỗi cá nhân công dân ý thức được vị trí của mình trong hệ thống quyền lực chính trị Theo chiều ngược lại, văn hóa chính trị cũng giúp hệ thống chính trị hình thành và hoàn thiện cơ chế để mỗi cá nhân công dân tham gia một cách tích cực, tự giác vào công việc nhà nước và xã hội, nhờ đó hoạt động chính trị trở thành quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi công dân.Văn hóa chính trị vì thế mà khắc phục được lực cản nội tại,khắc phục được sự thời ơ, lãnh đạm về chính trị

của nhân dân,“chỉ khi nào đạt được một chất lượng nhất định về văn hóa chính trị thì

con người mới đạt đến tính tự giác và ổn định về tính tích cực chính trị của công dân

và tham gia vào sinh hoạt chính trị xã hội với đầy đủ tính nhất quán, sự thống nhất giữa lời nói và việc làm, giữa động cơ và hiệu quả”[110, tr.28] Lúc đó văn hóa

chính trị đã trở thành giá trị xã hội của công dân, góp phần hướng dẫn họ trong cuộc đấu tranh vì lợi ích chung của xã hội vì sự tiến bộ và phát triển

Nâng cao văn hóa chính trị của quần chúng nhân dân, sẽ khơi dậy được sự sáng tạo của các nguồn lực xã hội trong công cuộc xây dựng đất nước Trình độ văn hóa chính trị là điều kiện cho người dân nắm bắt và thực hành dân chủ Và chỉ như thế chế độ chính trị xã hội mới đảm bảo được sự bền vững, tạo ra lợi thế so sánh phát triển Nếu không có văn hóa chính trị, công dân sẽ không bảo vệ được lợi ích của mình, sẽ hành động một cách tự phát, mất phương hướng trong đời sống chính trị

1.2 Lý luận về văn hóa chính trị Hồ Chí Minh

1.2.1 Khái niệm văn hóa chính trị Hồ Chí Minh

Xét từ góc độ chủ thể văn hóa chính trị cá nhân, có thể phân chia thành văn hóa chính trị của công dân và văn hóa chính trị của những nhà lãnh đạo chính trị, những người làm chính trị chuyên nghiệp, văn hóa chính trị của lãnh tụ Mỗi cá nhân

do năng lực, vị trí xã hội khác nhau, nên khi tham dự vào đời sống chính trị thì sẽ đóng góp vào sự phát triển của nền văn hóa chính trị ở mức độ nhiều hoặc ít.Trong một nền chính trị thì văn hóa chính trị của cá nhân người đứng đầu, lãnh tụ chính trị

có vai trò cực kì quan trọng, có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, quyết định phương hướng trong xây dựng văn hóa chính trị của tổ chức, của nền văn hóa chính trị.Văn hóa chính trị của lãnh tụ thường trở thành chuẩn mực mang tính định hướng, ảnh hưởng tới tính chất văn hóa chính trị của tổ chức chính trị, của thể chế chính trị xã hội mà họ lãnh

đạo Lãnh đạo chính trị là hoạt động chính trị đặc biệt, “sự lãnh đạo xuất hiện như

một tất yếu khách quan trong đời sống chính trị, trong đời sống cộng đồng” [49,

tr.119]

Văn hóa chính trị là một hệ thống giá trị vật chất và tinh thần, được tích lũy, sáng tạo trong quá trình hoạt động chính trị Những giá trị đó có khả năng tác động mạnh mẽ tới cộng đồng, dân tộc, được cộng đồng, dân tộc, tự nguyện chấp nhận và xem đó như là những giá trịphổ biến Do đó, không phải lãnh tụ hay người lãnh đạo nào cũng có khả năng tạo nên hệ giá trị văn hóa chính trị Nói tới hệ giá trị là nói đến tính hệ thống cónội dung rộng lớn, đặc điểm riêng Do đó, văn hóa chính trị thường

là sản phẩm của nền chính trị hoặc tổ chức chính trị Rất hiếm những cá nhân có thể sáng tạo ra văn hóachính trị với nội dung như một hệ giá trị Vì vậy, chủ thể sáng tạo văn hóa chính trị với tư cách cá nhân phải là những cá nhân kiệt xuất, có khả năng sáng tạo và nhạy bén trước sự vận động của thực tiễn chính trị và cao hơn nữa họ phải

là người có nhân cách văn hóa, có uy tín chính trị để giải quyết được những đòi hỏi của thực tiễn chính trị Văn hóa chính trị được biểu hiện qua tư tưởng, qua hành vi chính trị của lãnh tụ chính trị, đó là những cá nhân chiếm lĩnh được nhiều tri thức chính trị hơn các cá nhân khác, cá nhân đó tạo dựng nên một hệ thống các giá trị có

khả năng thuyết phục, thu phục các cá nhân khác, có khả năng tập hợp được quần chúng, lãnh đạo cộng đồng nhờ những giá trị văn hóa chính trị của mình

Văn hóa chính trị cá nhân được phát huy và biểu hiện thông qua mối liên hệ với văn hóa chính trị của tổ chức, cho nên, văn hóa chính trị của mỗi cá nhân là một

bộ phận cấu thành văn hóa chính trị của tổ chức, rộng hơn nữa là văn hóa chính trị của cộng đồng, dân tộc Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh là văn hóa chính trị của một

vị lãnh tụ vĩ đại, Người là đại biểu cho những giá trị tinh hoa của văn hóa chính trị dân tộc Việt Nam, đồng thời văn hóa chính trị Hồ Chí Minh còn mang giá trị phổ quát toàn nhân loại được thế giới thừa nhận bởi những giá trị đặc sắc và nhân văn riêng có Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh thể hiện một cách toàn diện và sâu đậm qua toàn bộ cuộc đời hoạt động chính trị của Người Là người sáng lập ra Đảng Cộng sản Việt Nam, sáng lập ra nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Là người trực tiếp đứng đầu và lãnh đạo và xây dựng nền chính trị Việt Nam hiện đại Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh đã trở thành một bộ phận quan trọng không thể tách rời văn hóa Đảng, rộng hơn nữa là cả nền văn hóa chính trịViệt Nam Do đó khi nghiên cứu văn hóa chính trị

Hồ Chí Minh chúng ta không thể không nghiên cứu những tư tưởng của Người về văn hóa chính trị, những hoạt động xây dựng văn hóa chính trị của Người, đồng thời chúng ta phải xem xét văn hóa chính trị Hồ Chí Minh dưới góc độ văn hóa chính trị của một chủ thể cá biệt.Hồ Chí Minh đã tích hợp văn hóa chính trị của dân tộc, của nhân loại, và bằng năng lực, ý chí, bằng những tố chất chủ quan của mình, biến những giá trị đó thành văn hóa chính trị của cá nhân với những nội dung riêng, đặc điểm riêng Do đó Hồ Chí Minh vừa là chủ thể sáng tạo ra văn hóa chính trị, đồng thời văn hóa chính trị Hồ Chí Minh lại là sản phẩm của sự vận độngchính trị của dân tộc và thời đại Những giá trị văn hóa chính trị Hồ Chí Minh không chỉ có ý nghĩa to lớn, tạo bước ngoặt cho nền chính trị của dân tộc mà còn góp phần phát triển, làm phong phú hơn cho nền văn minh chính trị của nhân loại.Khi tiếp cận văn hóa chính trị Hồ Chí Minh, cần chú trọng đến cả những nhân tố chủ quan và những nhân tố khách quan, tìm ra mối liên hệ giữa cá nhân với dân tộc và thời đại Chúng ta thấy rằng văn hóa chính trị Hồ Chí Minhnảy sinh, xuất phát từ đời sống chính trị của dân tộc, để giải quyết những mâu thuẫn trong đời sống chính trị, nền chính trị Việt Nam đặt trong

bối cảnh chung của tình hình chính trị thế giới, do vậy văn hóa chính trị Hồ Chí Minh cũng mang hơi thở của thời đại Với cách tiếp cận như thế, cho phép chúng ta đánh giá đầy đủ hơn những giá trị và tầm vóc văn hóa chính trị mà Hồ Chí Minh sáng tạo

ra

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh là một đối tượng được đề cập đến trong thời gian gần đây Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu và các bài viết mới chỉ gợi mở một vài quan điểm về tính văn hóa trong tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh Khái niệm văn hóa chính trị Hồ Chí Minh vẫn còn là một khái niệm chưa đầy đủ và rõ ràng Trên cơ sở lý luận về văn hóa chính trị mà tác giả nghiên cứu và tham khảo những tài liệu về văn hóa chính trị Hồ Chí Minh, tác giả đưa ra một khái niệm văn hóa chính trị Hồ Chí Minh như sau:

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh là hệ thống giá trị tư tưởng chính trị và thực tiễn chính trị được Người tích lũy và sáng tạo trong quá trình hoạt động cách mạng,

để hướng đến xây dựng một nền chính trị khoa học, cách mạng và nhân văn

Với cách định nghĩa như trên, tác giả có thể tiếp cận văn hóa chính trị Hồ Chí Minh ở phạm vi rộng nhất Ở Hồ Chí Minh có sự hòa quyện thống nhất giữa nhà tư tưởng lỗi lạc và nhà hoạt động thực tiễn kiệt xuất Hồ Chí Minh không chủ định trở thành một nhà tư tưởng, mà hoạt động chính trị thực tiễn của Người đã đặt ra những yêu cầu để Người tìm tòi, sáng tạo những lý luận, nhằm giải quyết các vấn đề trong đời sống chính trị Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh không chỉ được thể hiện qua hệ thống lý luận, tư tưởng, mà còn được thể hiện qua năng lực hoạt động chính trị, được thể hiện qua nhân cách, đạo đức và cả trong văn hóa ứng xử chính trị Cuộc đời Hồ Chí Minh là cuộc đời của một nhà chính trị, đồng thời cũng là cuộc đời của một nhà văn hóa, cho nên trên lĩnh vực nào, dù trong tư tưởng hay hoạt động thực tiễn, chúng

ta đều có thể nhìn thấy dấu ấn của văn hóa chính trị Việc tách rời hai lĩnh vực này không phải là bất khả thi, tuy nhiên khi đi sâu vào nghiên cứu chúng ta thấy rằng mỗi nội dung tư tưởng văn hóa chính trị Hồ Chí Minh đều gắn liền với thực tiễn chính trị, đều gắn với nhân cách chính trị của Người