Vấn đề bạo lực gia đình ở tỉnh bà rịa vũng tàu hiện nay

Trong tác phẩm này tác giả đã trình bày định nghĩa về gia đình, hình thức tồn tại của gia đình, vấn đề quyền cá nhân và trách nhiệm của gia đình…Tác giả cũng đã đặt ra và phân tích nhiều

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2016

- -

NGUYỄN VĂN NHẬT

VẤN ĐỀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH

Ở TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU HIỆN NAY

Chuyên ngành: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Mã số: 60.22.03.08

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

TS VŨ NGỌC MIẾN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn này là công trình do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Vũ Ngọc Miến Nội dung trong luận văn chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào, tài liệu tham khảo và trích dẫn trong luận văn là hoàn toàn chính xác

Nếu những lời cam đoan trên không đúng sự thật, tôi xin hoàn toàn

chịu trách nhiệm

Tp Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2016

Tác giả

Nguyễn Văn Nhật

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 7

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 7

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận văn 8

7 Kết cấu của luận văn 8

Chương 1: LÝ LUẬN VỀ GIA ĐÌNH VÀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH 9

1.1 QUAN NIỆM VỀ GIA ĐÌNH VÀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH 9

1.1.1 Khái niệm gia đình 9

1.1.2 Đặc điểm của gia đình 15

1.2 QUAN ĐIỂM VỀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH 44

1.2.1 Những quan điểm về bạo lực gia đình 44

1.2.2 Các hình thức và những biểu hiện của bạo lực gia đình 47

1.2.3 Các yếu tố tác động đến bạo lực gia đình 50

Kết luận Chương 1 53

Chương 2: BẠO LỰC GIA ĐÌNH Ở TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU – THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 57

2.1 KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN, KINH TẾ, VĂN HÓA – XÃ HỘI CỦA TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU 57

2.1.1 Khái quát điều kiện địa lý tự nhiên của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu 57

2.1.2 Khái quát điều kiện kinh tế, văn hóa – xã hội của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu 60

2.2.1 Bạo lực giữa vợ và chồng trong gia đình 71

2.2.2 Bạo lực giữa cha mẹ và con cái trong gia đình 82

2.3 HẬU QUẢ VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA TÌNH TRẠNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH Ở TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU HIỆN NAY 89

2.3.1 Hậu quả của bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu 89

2.3.2 Nguyên nhân của bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu 97

2.4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NGĂN CHẶN TÌNH TRẠNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH Ở TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU HIỆN NAY 103

2.4.1 Phương hướng nhằm ngăn chặn tình trạng bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện nay 103

2.4.2 Giải pháp nhằm ngăn chặn tình trạng bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu hiện nay 108

Kết luận Chương 2 124

KẾT LUẬN 125

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 128

PHỤ LỤC 136

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình – cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng đạo đức, nhân cách con người,

là nhân tố quan trọng của xã hội Mỗi thành viên trong gia đình đều mong ước xây dựng một gia đình ấm no hạnh phúc, đó chính là mong ước chính đáng mà con người luôn muốn tiến tới

Trong gia đình mối quan hệ giữa vợ chồng, cha mẹ và con cái, giữa anh chị em với nhau đó là quan hệ tình cảm thiêng liêng, ấm áp nhất…Gia đình là tổ ấm, là nơi thỏa mãn những nhu cầu tình cảm và vật chất của các thành viên, bảo vệ họ trước những căng thẳng của cuộc sống Gia đình trở thành “thiên đường của thế giới con tim” Nhưng liệu có phải gia đình nào cũng là thiên đường?

Với sự phát triển của kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học – kỹ thuật…

Sự phát triển đó đều xuất phát từ việc thỏa mãn nhu cầu của con người hay con người là trung tâm của xã hội Thế nhưng, trong xã hội đã và đang tồn tại một thực trạng đau lòng, đi ngược lại với những giá trị đạo đức Đó là nạn bạo lực gia đình mà nạn nhân chủ yếu là những người phụ nữ và trẻ em Trên thế giới hiện nay, cứ ba phụ nữ thì có một người bị đánh đập, cưỡng ép tình dục hoặc bị hành hạ và đa số thủ phạm là người thân trong gia đình Bạo lực gia đình không những chỉ xảy ra ở những vùng sâu vùng xa mà ngay cả tại những thành phố văn minh nhất, nơi mà tầng lớp tri thức – tầng lớp được coi

là có học thức và nhận thức cao nhất Đó là những hành vi vi phạm nhân quyền của con người, là thước đó bất bình đẳng giới, phản ánh những tư tưởng tàn dư vẫn còn của phong kiến “trọng nam khinh nữ” Bạo lực gia đình không còn chỉ là vấn đề của một gia đình mà nó thật sự đã trở thành một vấn nạn của toàn xã hội

Bạo lực gia đình đang là vấn đề mang tính chất toàn cầu, gây nhức nhối cho toàn nhân loại, để lại hậu quả nghiêm trọng cho con người, nhất là đối với phụ nữ Tổng Thư ký Liên hiệp quốc Ban Ki Moon đã tuyên bố:

“Bạo lực đối với phụ nữ là không bao giờ được chấp nhận, không bao giờ

được khoan dung và tha thứ…” [29, 48]

Theo số liệu điều tra của Liên đoàn Phụ nữ toàn quốc, bạo lực gia đình đang đe dọa cuộc sống của 30% trong tổng số 300 triệu gia đình sống trên lục địa [46, 33] Gia đình là tế bào của xã hội Gia đình có tốt thì xã hội mới

ổn định và phát triển Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: “Rất

quan tâm đến gia đình là đúng, và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội,

xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình Chính vì vậy, muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội mà phải chú ý hạt nhân cho tốt” [52, 531 – 532] Qua lời căn dặn của Bác chúng ta thấy

rằng muốn xây dựng Chủ nghĩa xã hội thì điều quan trọng nhất là phải thấy được vị trí, vai trò của gia đình và có những biện pháp hữu hiệu nhất để ngăn chặn những yếu tố trực tiếp tác động đến sự bền vững của gia đình Trong đó bạo lực gia đình là một trong những vấn đề quan trọng mà xã hội cần phải giải quyết

Bà Rịa – Vũng Tàu là tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm kinh tế phía Nam Trong quá trình thực hiện công cuộc đổi mới đất nước và hội nhập nền kinh tế thế giới, Bà Rịa – Vũng Tàu đã thu được nhiều thành tựu quan trọng trên nhiều phương diện của đời sống, kinh

tế - xã hội, đời sống của nhân dân không ngừng được cải thiện Tỷ lệ hộ nghèo đã giảm qua các năm Số hộ gia đình đăng kí gia đình văn hóa cũng tăng lên Tuy nhiên, bên cạnh đó Bà Rịa – Vũng Tàu cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong đó nổi bật nhất là vấn đề bạo lực gia đình Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến thực trạng này? Chúng ta cần phải làm gì để giữ

gìn truyền thống đạo đức, nhân cách con người tạo nên nền tảng hạnh phúc trong gia đình để đưa tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ngày một lớn mạnh, góp phần xây dựng một xã hội tốt hơn Đó chính là vấn đề mà tác giả chọn làm đề tài

cho luận văn của mình:“Vấn đề bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

hiện nay”

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài

Vấn đề gia đình và bạo lực gia đình, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình, bài viết của các nhà nghiên cứu đề cập đến Đầu tiên khi nghiên cứu về vấn đề gia đình trên thế giới đã có rất nhiều công trình nghiên cứu được công bố, có thể khái quát như sau:

Xã hội học về gia đình (Sociology of families), David M Newman,

Pine Forge Press, Thousand Oaks, California – London – NewDelhi, 1999 Trong tác phẩm này tác giả đã trình bày định nghĩa về gia đình, hình thức tồn tại của gia đình, vấn đề quyền cá nhân và trách nhiệm của gia đình…Tác giả cũng đã đặt ra và phân tích nhiều vấn đề mới nảy sinh cùng với những điều kiện của xã hội hiện đại như mối quan hệ giữa tình yêu và tình dục, bạo lực gia đình, đồng tính luyến ái… Scott Coltrane – Randall Collins, Wadsworth

– Thomson Learning, 2001 Xã hội học về hôn nhân và gia đình – giới tình

yêu và của cải (Sociology of Marriage & Family – Gender, Love And Property) Tác giả đã trình bày các lý thuyết về xã hội học gia đình, các vấn

đề giới tính, tình yêu và của cải, lịch sử của gia đình Xã hội học về gia đình

(Sociology of Families – Reading), Cheryl M Albers, Pine Forge Press,

Thousand Oaks, California – London – NewDelhi, 1999 Trong nghiên cứu này tác giả đã trình bày các vấn đề về tình dục vị thành niên, sự hợp tác và hôn nhân, vấn đề con cái, vấn đề lao động trong gia đình, bạo lực gia đình, ly

dị và tái hôn, sự thay đổi xã hội và các chính sách gia đình Handbook of

World Families, Bert N Adams and Jan Trost, 2005 Tác phẩm tập trung

phân tích và thảo luận vào các chủ đề chủ đạo trong nghiên cứu gia đình như

sự hình thành gia đình, mức sinh và quá trình xã hội hóa, vấn đề giới, hôn

nhân, mâu thuẫn và bạo lực gia đình… Tình yêu với những người còn sống

sót (love to suvive), Dee L.R Graham, New York University Press Đây là

công trình nghiên cứu hiện đại được xuất bản Nó mang hơi thở rõ rệt của cuộc sống và quan niệm về gia đình của xã hội phương Tây hiện đại

Ở Việt Nam, cũng có nhiều công trình nghiên cứu về gia đình đã được công bố, có thể khái quát các công trình khoa học đó như sau:

Giáo sư Lê Thi (2002), Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước

đổi mới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội; (2006) Cuộc sống và biến động của hôn nhân, gia đình Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội; hay

tác giả Vũ Ngọc Khánh (1998) với tác phẩm Văn hóa gia đình Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội; Nguyễn Khắc Viện (1999) với tác phẩm Tâm

lý gia đình, Nxb Thanh niên, Hà Nội; Nguyễn Từ Chi (1991) với Những nghiên cứu về xã hội học gia đình Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

Hồng Hà với bài viết Để nhận thức rõ hơn một số vấn đề cơ bản trong lý

luận về gia đình ở nước ta…Lê Ngọc Vân (1990) với trong công trình

nghiên cứu khoa học về phụ nữ thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam; Trần

Thị Kim Xuyến (2002) với tác phẩm Gia đình và những vấn đề gia đình hiện

đại, Nxb Thống kê, Hà Nội; Nguyễn Minh Hòa (2000) với tác phẩm Hôn nhân và gia đình trong xã hội hiện đại, Nxb Trẻ, Tp HCM; Đặng Cảnh

Khanh (2003) với tác phẩm Gia đình, trẻ em và sự kế thừa các giá trị truyền

thống, Nxb Lao động xã hội, Hà Nội; Nguyễn Thị Oanh (1999) với Gia đình Việt Nam thời mở cửa, Nxb Trẻ; Tp HCM Ngoài ra vấn đề gia đình còn có

nhiều bài viết đăng trên các tuần báo, các nhật báo và tạp chí…

Nhìn chung, phần lớn những công trình nghiên cứu về gia đình trong

và ngoài nước những năm gần đây đã phân tích sâu sắc thực trạng của những

vấn đề về gia đình trong xã hội hiện đại Nó phản ánh những lo lắng, những băn khoăn chung của nhân loại trước những biến đổi mạnh mẽ của gia đình dưới tác động của quá trình toàn cầu hóa

Vấn đề thứ hai cũng thu hút được nhiều nhà nghiên cứu đó là bạo lực gia đình Ở Việt Nam việc nghiên cứu về vấn đề bạo lực gia đình muộn hơn

so với các nước trên thế giới Vấn đề bạo lực gia đình ở nước ta được bắt quan tâm và nghiên cứu từ những năm 90 của thế kỷ XX Sau Hội nghị quốc

tế về bạo lực trên cơ sở giới được tổ chức ở Bali năm 1993 và Hội nghị quốc

tế về phụ nữ lần thứ IV tổ chức tại Bắc Kinh 1995, “bạo lực gia đình” đã được khẳng định là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu xã hội phục vụ cho công cuộc phát triển Các công trình khoa học nghiên cứu về bạo lực gia đình tiêu biểu đó là:

Lê Thị Quý với cuốn “Nỗi đau thời đại” (1996) đã phân tích các dạng

bạo lực giới trong gia đình biểu hiện rất đa dạng Nhưng tóm lại, bạo lực giới trong gia đình biểu hiện dưới hai dạng chủ yếu: bạo lực nhìn thấy được và bạo lực không nhìn thấy được Nạn nhân chính của bạo lực gia đình chủ yếu

là phụ nữ và trẻ em Tác giả cũng phân tích nguyên nhân dẫn đến bạo lực gia

đình và hậu quả của nó; Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam thực hiện đề tài“Bạo lực gia đình đối với phụ nữ ở Việt Nam” (2001) Đề tài đã phân tích

những nguyên nhân và hậu quả của nạn bạo lực giới trong gia đình đối với phụ nữ và phản ứng của nạn nhân bị bạo lực trước những hành vi vô nhân

tính đó; Lê Thị Quý, Đặng Cảnh Khanh với cuốn “Gia đình học” (2007)

Đây là một công trình nghiên cứu công phu, hệ thống về gia đình Tác giả đã đưa ra khái niệm đầy đủ về gia đình và chức năng của gia đình, phân tích những ảnh hưởng của bạo lực gia đình đối với sự hình thành nhân cách của trẻ em; đưa ra những giải pháp nhằm giảm tình trạng này và nâng cao vai trò

của gia đình trong xã hội hiện đại; Trần Thị Vân Anh, Nguyễn Hữu Minh

với cuốn“Bình đẳng giới ở Việt Nam” (2008) đã tập trung nghiên cứu về vấn

đề bạo lực gia đình ở Việt Nam dưới góc độ giới và làm rõ các yếu tố tác

động đến các hành vi bạo lực; Bộ Lao động, Thương binh và xã hội với

“Báo cáo về tình hình bạo lực gia đình ở Việt Nam 2010” đã phân tích số

liệu điều tra tình hình bạo lực gia đình ở Việt Nam nói chung trong đó nhấn mạnh tình hình bạo lực gia đình đối với trẻ em hiện nay ngày càng gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển cả về thể chất và tinh thần của trẻ

Bộ Lao động, Thương binh và xã hội kiến nghị sự quan tâm của Đảng, Nhà

nước và sự chung tay của cộng đồng nhằm giải quyết hiệu quả vấn đề này; Hoàng Bá Thịnh với “Nghiên cứu về bạo lực gia đình ở Việt Nam hiện nay”

(2010) Đề tài đã nêu rõ tính bức thiết, nổi cộm về vấn đề bạo lực gia đình và qua đó tìm hiểu những nguyên nhân dẫn đến bạo lực gia đình và đưa ra

những giải pháp thích hợp; Luận văn thạc sĩ của tác giả Hoàng Thị Hoa với

đề tài “Bạo lực giới trong gia đình Việt Nam hiện nay – nhìn từ góc độ Triết

học” (2012) đã hệ thống hóa và khái quát hóa quan điểm của chủ nghĩa Mác

– Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề bất bình đẳng giới và bạo lực trong gia đình Nghiên cứu đã đánh giá thực trạng, đề xuất một số giải pháp nhằm phòng, chống bạo lực giới và xây dựng quan hệ bình đẳng giới trong

gia đình Việt Nam hiện nay

Nhìn chung, qua các công trình nghiên cứu trên đã cho thấy bạo lực gia đình ở Việt Nam trong những năm gần đây đã trở thành một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng Những số liệu chính thức về bạo lực gia đình tuy vẫn còn hạn chế nhưng nó chính là bằng chứng cụ thể về mức độ nghiêm trọng của bạo lực gia đình mà người phụ nữ đã phải trải qua Tuy nhiên, cho đến hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu trực tiếp, hệ thống về vấn để bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện nay Vì vậy, tôi chọn: “Vấn đề bạo lực

gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện nay” làm đề tài nghiên cứu và viết luận văn thạc sĩ của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích của luận văn: là nghiên cứu làm rõ một số vấn đề lý luận và

thực tiễn về vấn đề bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu Trên cơ sở đó luận văn đề xuất một số biện pháp và phương hướng nhằm ngặn chặn nạn bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn:

Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm

vụ sau đây:

- Một là, luận giải một số vấn đề lí luận về gia đình và vấn đề bạo lực gia đình, hệ thống hóa và khái quát hóa quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin về vấn đề giải phóng phụ nữ, thực hiện nam nữ bình đẳng

- Hai là, nghiên cứu thực trạng của vấn đề bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện nay

- Ba là, từ việc nghiên cứu thực tiễn đề ra một số phương hướng và giải pháp nhằm ngăn chặn nạn bạo hành gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Đối tượng nghiên cứu: bạo lực gia đình

Phạm vi nghiên cứu: bạo lực gia đình ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu trong

giai đoạn 2012-2015, thực trạng và giải pháp

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật Nhà nước về quyền con người, về bình đẳng giới và phòng, chống bạo lực gia đình

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và sử dụng một số biện pháp nghiên cứu khoa học như: phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp quan sát, phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp so sánh, đối chiếu, phương pháp thống kê, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp điều tra xã hội học

để làm rõ mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Luận văn đóng góp một phần nhỏ giúp các cấp ngành cũng như tất cả mọi người có thể nhìn nhận đầy đủ, toàn diện về vấn đề bạo lực gia đình và tác động xấu của nó đến đời sống xã hội Luận văn có thể cung cấp cơ sở khoa học phụ vụ cho công tác tuyên truyền, phòng chống bạo lực gia đình

Sau khi hoàn thành luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho công tác tuyên truyền, phòng chống bạo lực gia đình và cho những ai quan tâm đến vấn đề này

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày trong 2 chương và 6 tiết

Chương 1

LÝ LUẬN VỀ GIA ĐÌNH VÀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH

1.1 QUAN NIỆM VỀ GIA ĐÌNH VÀ BẠO LỰC GIA ĐÌNH

1.1.1 Khái niệm gia đình

Trong lịch sử phát triển của xã hội, gia đình luôn có vị trí đặc biệt Nó

là một trong những thiết chế xã hội cơ bản, là cái gốc của con người Nó đóng vai trò quan trọng trong sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân con người Từ trong gia đình, con người được sinh ra và trưởng thành, được nuôi dưỡng và giáo dục để hội nhập vào cuộc sống cộng đồng Trong suốt cuộc đời, gia đình luôn là điểm tựa, là cội nguồn của tình cảm, là cái nôi của sự yên bình, là nơi hình thành nhân cách của mỗi người, là sợi dây liên kết mọi thành viên với nhau Gia đình là yếu tố quan trọng, là cầu nối của mỗi con người với xã hội trong cuộc sống Con người bắt đầu từ gia đình, văn hóa cũng bắt đầu từ gia đình và mỗi cá nhân đều mang những dấu ấn văn hóa của gia đình Với tư cách là một xã hội thu nhỏ gia đình phản ánh đầy đủ các vấn đề của xã hội Chính vì vậy từ lâu, gia đình là chủ đề quan trọng thu hút được

sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Đến nay, có rất nhiều định nghĩa về gia đình nhưng giữa chúng không thống nhất với nhau thậm chí trái ngược nhau

Có nhiều định nghĩa được công nhận trong thời gian dài nhưng sau đó thực tiễn phát triển và biến đổi gia đình làm cho những định nghĩa đó bộc lộ những hạn chế và khuyết điểm

Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức” 1845 khi nói về tiến trình phát

triển của lịch sử nhân loại, C Mác và Ph Ăngghen đã coi gia đình là một trong ba mối quan hệ của con người đã được hình thành trong lịch sử nhân loại: Quan hệ thứ nhất giữa con người với tự nhiên; Quan hệ thứ hai là quan

hệ giữa con người với con người trong quá trình sản xuất và Quan hệ thứ ba

là quan hệ gia đình Theo các ông, quan hệ gia đình“tham dự ngay từ đầu

vào quá trình phát triển của lịch sử: hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó

là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình” [43, 41]

Với quan điểm trên, thì gia đình được hiểu theo những nội dung sau: Thứ

nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài

người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình thì đồng

thời cũng tạo ra gia đình; Thứ hai, chức năng chính của gia đình là tái tạo ra con người – chức năng tái sản xuất ra con người; Thứ ba, gia đình được cấu

thành hai mối quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (chồng – vợ), quan hệ huyết thống (cha – mẹ)

Tiếp tục nghiên cứu về vấn đề gia đình Ph Ăngghen đã viết tác phẩm

“Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” 1884 Trong

tác phẩm này vấn đề gia đình đã được Ph Ăngghen đã trình bày một cách rõ nét: về nguồn gốc hình thành, vị trí và vai trò của gia đình trên quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử Ph Ăngghen chỉ rõ sự hình thành và phát triển của gia đình phụ thuộc vào sự phát triển của sản xuất, do sự phát triển của sản xuất và các quy luật khách quan quy định Khẳng định vai trò của gia

đình trong mối quan hệ với xã hội, Ph Ăngghen viết: “Theo quan điểm duy

vật nhân tố quyết định trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, quy cho đến cùng là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp của con người Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt ra thức ăn, quần áo, nhà ở, và những công cụ cần thiết để sản xuất

ra những thứ đó, mặt khác là sản xuất ra chính bản thân con người, là sự truyền nòi giống Những thiết chế xã hội trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và một nước nhất định đang sống là do hai loại sản xuất đó quyết định: Một mặt do trình độ phát triển của lao động và mặt

khác là do trình độ phát triển của gia đình” [43, 44] Nhận định này cho

thấy rõ vai trò rất to lớn của gia đình đối với sự phát triển cá nhân cũng như

xã hội Hơn nữa nó đã chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa sự phát triển của sản xuất và sự phát triển của gia đình; trong đó, các quan hệ gia đình bị chi phối bởi sự phát triển của sản xuất và ngược lại, các gia đình có ảnh hưởng đến các quan hệ xã hội

Nhấn mạnh vai trò của gia đình đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, C Mác và Ph Ăngghen cho rằng thực ra gia đình

là “quan hệ xã hội duy nhất” trong buổi đầu của lịch sử xã hội Nhờ quan hệ

thứ ba này, với chức năng sinh con đẻ cái, quan hệ gia đình đã sản sinh ra và duy trì các quan hệ xã hội khác Và theo ý nghĩa đó, gia đình là một xã hội thu nhỏ: gia đình sản sinh ra các cá thể người, gắn kết các cá thể người thành

xã hội và khi xã hội loài người được hình thành thì những hoạt động của nó thường xuyên tác động tới gia đình làm cho gia đình biến đổi về cả hình thức, cấu trúc cũng như vai trò của nó đối với xã hội Như vậy, có thể nói, vấn đề gia đình trong di sản lý luận của C Mác và Ph Ăngghen không chỉ dừng lại ở khái niệm “gia đình” thần túy, mà còn khám phá nguồn gốc gia đình, ảnh hưởng của những biến đổi xã hội tới gia đình, tác động của gia đình tới xã hội và đặc biệt là ảnh hưởng của sự biến đổi kinh tế, của tiến trính công nghiệp hóa

Trong điều kiện hiện nay, do thế giới khách quan vận động và biến đổi quá nhanh chóng, quá sâu sắc thậm chí vượt xa so với dự đoán của các nhà sáng lập ra chủ nghĩa xã hội khoa học, hoặc có thể do thế giới quan của các nhà nghiên cứu khác nhau, nên đã không đánh giá đúng quan điểm khoa học của C Mác và Ph Ăngghen Vì vậy, để có thể nhận thức đúng đắn hơn về vấn đề gia đình thì chúng ta cần phải tiếp cận sâu sắc hơn ở các ngành, các khía cạnh, các góc độ khác nhau

Theo Murdock – một nhà xã hội học phương Tây thì: “Gia đình là

một nhóm xã hội được xác định bởi một nơi trú ngụ chung, sự hợp tác và tái sản xuất về kinh tế, gồm những người trưởng thành trong đó ít nhất là hai người duy trì mối quan hệ tình dục được xã hội công nhận với một hoặc nhiều đứa trẻ là con đẻ hoặc con nuôi của những người trưởng thành có quan hệ với nhau” [96, 42] Trong một thời gian dài định nghĩa này được

các nhà xã hội học coi là chuẩn mực nhưng định nghĩa này vẫn còn những hạn chế của nó vì đã không bao quát được mọi vấn đề diễn ra trong thực tế, đặc biệt là trong xã hội đương đại

E.W Burgess và H.J.Locker đã đề cập trong tác phẩm “Gia đình”,

xuất bản năm 1953 cho rằng: “Gia đình là một nhóm người đoàn kết với

nhau bằng những mối liên hệ hôn nhân, huyết thống và việc nhận con nuôi tạo thành một hộ đơn giản, tác động lẫn nhau và truyền thống với nhau trong vai trò tương ứng của họ là người chồng và người vợ, người mẹ và người cha, anh em và chị em, tạo ra một nền văn hóa chung” [35, 27]

Theo Xéc-mai-cơ: “Gia đình là một nhóm người chung sống với nhau

dưới một mái nhà có quan hệ hôn nhân, huyết thống và nền kinh tế chung”

[95, 4]

Trong xã hội loài người, gia đình là quan hệ xã hội đầu tiên của con người Khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi, dân số tăng lên, con người bắt đầu có nghiên cứu và có những khái niệm khác nhau về gia đình Khi bàn về

khái niệm gia đình, Liên Hiệp Quốc có đưa ra quan điểm “gia đình là một

thể chế mang tính chất toàn cầu, thể chế đó lại có những hình thức khác nhau và thực hiện các chức năng của nó một cách khác nhau Nhận thức vai trò của nó thay đổi từ một nền văn minh này sang một nền văn minh khác

Do đó không thể có một quan niệm duy nhất về gia đình và người ta không thể đưa ra một định nghĩa có thể áp dụng cho toàn cầu”

Những định nghĩa nói trên đã đề cập tới nhiều khía cạnh bản chất của gia đình nhưng sự khái quát ấy mang tính chung chung, không rõ bản chất, chức năng và sự tác động của gia đình đối với xã hội và ngược lại

Ở nước ta, gia đình là một trong những vấn đề mang tính cấp bách, được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, vì vậy có rất nhiều quan niệm về gia đình

Theo Giáo sư Trần Trọng Thủy thì khi bàn về gia đình, ông đã đưa ra

khái niệm về gia đình rộng hơn: “Gia đình là một nhóm người mà các thành

viên của nó liên kết với nhau bằng các mối liên hệ hôn nhân (giữa vợ và chồng), mối quan hệ huyết thống (giữa cha mẹ với con cái, ông bà với các cháu, giữa anh chị em với nhau) hay mối quan hệ nhận con nuôi Họ liên kết với nhau bằng cuộc sống chung, với sự yêu thương, đùm bọc giúp đỡ lẫn nhau và có trách nhiệm với nhau” [81, 39]

Ở một khía cạnh khác thì tác giả Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý lại

cho rằng “Gia đình là một thiết chế xã hội đặc thù liên kết con người lại với

nhau nhằm thực hiện việc duy trì nòi giống, chăm sóc và giáo dục con cái Các mối quan hệ gia đình còn được gọi là quan hệ họ hàng Đó là những sự liên kết ít nhất cũng là hai người dựa trên cơ sở huyết thống, hôn nhân và việc nhận con nuôi Những người này có thể sống cùng hoặc khác mái nhà với nhau” [31, 54]

Theo từ điển Tiếng Việt: “Gia đình là một tập hợp người cùng sống

chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường gồm có vợ, chồng, cha mẹ và con cái” [93,

403]

Đứng trên góc độ xã hội học, định nghĩa gia đình được nêu như sau:

“Gia đình là một nhóm thân thuộc hợp thành từ những người có liên hệ với

nhau bằng những ràng buộc dòng máu, bạn tình, hay những ràng buộc pháp luật” [8, 96]

Có thể thấy rằng các định nghĩa về gia đình kể trên đều nhấn mạnh đến sự gắn kết chặt chẽ giữa các thành viên - đặc trưng quan trọng nhất của gia đình Song nó chưa khái quát được tất cả những đặc trưng cơ bản nhất

Cũng bàn về khái niệm gia đình, Từ điển Triết học viết: “Gia đình -

đơn vị xã hội, hình thức tổ chức quan trọng nhất của quan hệ cá nhân dựa trên hôn nhân và các quan hệ huyết thống, tức là quan hệ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em và những người thân thuộc khác chung sống và có kinh tế chung” [86, 167]

Qua khái niệm gia đình của “từ điển Triết học”, ta thấy triết học đã đề cập đến khái niệm gia đình một cách khá hoàn chỉnh, nói lên được cơ sở quan trọng của gia đình chính là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống Bên cạnh đó, định nghĩa còn chỉ rõ các quan hệ cơ bản trong gia đình như: quan hệ giữa chồng và vợ, quan hệ giữa cha mẹ và con cái, quan hệ giữa anh chị em và những người thân thuộc khác Những mối quan hệ này trở thành quan hệ chủ đạo và chi phối những quan hệ khác trong gia đình và ngoài xã hội

Khi nghiên cứu về vấn đề gia đình, chủ nghĩa xã hội khoa học đã làm

rõ vị trí, vai trò của gia đình và việc xây dựng gia đình trong chủ nghĩa xã

hội “Gia đình là một hình thức tổ chức đời sống cộng đồng của con người,

một thiết chế văn hóa – xã hội đặc thù, được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng

và giáo dục…giữa các thành viên” [7, 246]

Như vậy, mặc dù khái niệm gia đình được các nhà khoa học cũng như các ngành khoa học nhìn nhận ở những bình diện, góc độ khác nhau nhưng nhìn chung thì gia đình là một thiết chế xã hội đặc thù, gia đình có một vị trí

hết sức quan trọng đối với sự phát triển của xã hội, gia đình là tế bào của xã hội, là yếu tố cấu thành xã hội, là nơi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng để hình thành và giáo dục nhân cách, giáo dục ý thức công dân cho mỗi người

Khái quát lại, có thể nói: gia đình là một phạm trù dùng để chỉ một

hình thức cộng đồng người đặc biệt, được hình thành, duy trì và phát triển chủ yếu trên cơ sở của quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống mà ở đó các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau bởi trách nhiệm, nghĩa vụ, văn hóa, tình cảm…

Thể chế gia đình lại mang hình thức và chức năng không giống nhau ở các quốc gia, dân tộc Do đó quan niệm về gia đình mang những nét đặc trưng của mỗi nước thậm chí đôi khi trong một quốc gia, dân tộc cũng có rất nhiều điểm khác biệt nhau Do vậy, Đại hội Đồng Liên hiệp quốc đã công

nhận “sự tồn tại đồng thời các khái niệm khác nhau về gia đình trong hệ

thống chính trị - xã hội và văn hóa khác nhau”

1.1.2 Đặc điểm của gia đình

Trong lịch sử phát triển, gia đình là phạm trù xã hội để chỉ một cộng đồng nhỏ, một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở hôn nhân và huyết thống; một tế bào của xã hội; gia đình vừa là một đơn vị kinh tế, vừa là cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng, giáo dục con người, duy trì và phát triển ở họ những quan

hệ tình cảm đặc biệt và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; một thiết chế xã hội cơ bản; một đơn vị đạo đức, văn hóa, tín ngưỡng…Chính vì thế gia đình có những đặc điểm sau:

Một là, hôn nhân và quan hệ hôn nhân là quan hệ cơ bản của sự hình thành, tồn tại và phát triển của gia đình

Hôn nhân là hình thức quan hệ tính giao giữa nam và nữ thỏa mãn các nhu cầu sinh lý, tình cảm và suy đến cùng là bảo đảm tái sản xuất ra con

người, nhằm duy trì, phát triển nòi giống Chủ nghĩa Mác – Lênin đã khẳng

định “không ai bị buộc phải kết hôn nhưng ai cũng bị buộc phải tuân theo

luật hôn nhân một khi người đó đã kết hôn” [12, 63] Cùng với sự phát triển

của lịch sử, hôn nhân cũng có những biến đổi về hình thức, tính chất và sắc thái của nó

C Mác và Ph Ăngghen cho rằng: “gia đình là một yếu tố năng động,

nó không bao giờ đứng nguyên ở một chỗ, mà chuyển từ một hình thức thấp lên một hình thức cao, khi xã hội phát triển từ một giai đoạn thấp lên một giai đoạn cao” [44, 57] Trong tác phẩm Nguồn gốc gia đình, của chế độ tư

hữu và của nhà nước Ph Ăng ghen đã chỉ ra theo sự tiến hóa của lịch sử, gia đình đã phát triển từ thấp đến cao:

Gia đình huyết tộc: xuất hiện vào giai đoạn đầu của thời kỳ xã hội

cộng đồng nguyên thủy Ph Ăngghen giải thích: “đó là giai đoạn đầu của

gia đình Ở đây, các tập đoàn hôn nhân đều phân bố theo thế hệ: trong phạm

vi gia đình, tất cả ông và bà đều là vợ chồng với nhau, các con của họ ngĩa

là người cha và các bà mẹ đều là vợ chồng của nhau, rồi đến lượt con cái cũng thành một nhóm vợ chồng… và trong hình thức gia đình này, chỉ có tổ tiên và con cháu, giữa cha mẹ và con cái, là không có quyền và không có nghĩa vụ vợ chồng với nhau” [44, 66]

Xã hội tiếp tục phát triển, đến giữa thời kỳ công xã nguyên thủy xuất

hiện gia đình Punaluan Đây là bước tiến thứ hai trong tổ chức gia đình

Bước tiến này đã hủy bỏ quan hệ tình dục giữa anh em trai và chị em gái

Punaluan: là hình thức gia đình mà một số nhất định chị em gái cùng mẹ

hoặc xa hơn đều là vợ chung của những người chồng chung, trừ những người anh trai của họ ra, những người chồng đó không gọi nhau là anh em nữa, mà gọi là “punaluan”, nghĩa là bạn thân, cũng giống như thế, một số anh em trai cùng mẹ hoặc xa hơn, đều lấy chung một số vợ, không phải là

chị em gái của họ và những người vợ ấy đều gọi nhau là “punaluan” [44,

69-70] Xét về tính chất, gia đình punaluan vẫn theo chế độ quần hôn, những đứa trẻ sinh ra vẫn mang dòng dõi họ mẹ và chế độ mẫu hệ đã ngự trị trong hình thức gia đình này Đến cuối thời đại mông muội và chuyển sang thời đại dã man đã hình thành những gia đình cặp đôi (đối ngẫu)

Gia đình cặp đôi: “là loại hình thức kết hôn từng cặp, lúc bấy giờ

trong số vợ rất đông của mình, người đàn ông có một vợ chính và trong số nhiều người chồng khác, anh ta là người chồng chính của người đàn bà ấy”

[44, 79] Hình thức gia đình này không thể bền vững được, nó rất dễ bị người

vợ hoặc người chồng phá vỡ do không có cơ sở pháp lý và những cơ sở tình cảm ràng buộc chặt Chính vì vậy Ph Ăngghen đã phân tích nguyên nhân khiến gia đình cặp đôi phát triển thành gia đình một vợ một chồng và ông đi

đến kết luận: “phải xóa bỏ chế độ tính theo dòng dõi mẫu quyền và chế độ

đó đã bị xóa bỏ, theo ông sự thay thế này là một cuộc cách mạng “vì cuộc các mạng đó – một trong những cuộc cách mạng triệt để nhất mà nhân loại

đã trải qua” [44, 92]

Gia đình một vợ một chồng: Dựa trên quyền thống trị của người chồng

nhằm mục đích là làm cho con cái sinh ra phải có cha đẻ rõ ràng không ai tranh cãi Gia đình một vợ một chồng khác với gia đình cặp đôi ở chỗ là lúc này hôn nhân đã có sự ràng buộc, quan hệ vợ chồng chặt chẽ hơn nhiều, hai bên không còn có thể ly dị tùy ý Gia đình một vợ một chồng ra đời gắn liền với chế độ tư hữu Quan hệ hôn nhân và quan hệ gia đình được xây dựng trên cơ sở lợi ích kinh tế, lợi ích giai cấp, do những lợi ích đó quyết định, mà không được xây dựng trên cơ sở tình yêu Bên cạnh đó, trong quan hệ gia đình thì xảy ra tình trạng bất bình đẳng giữa vợ và chồng, giữa nam và nữ

Chính Ph Ăngghen viết: “sự đối lập giai cấp đầu tiên xuất hiện trong lịch

sử là trùng với sự phát triển của sự đối kháng giữa chồng và vợ trong hôn

nhân cá thể, và sự áp bức giai cấp đầu tiên là trùng với sự nô dịch của đàn ông với đàn bà” [44, 104] Như vậy có thể kết luận một điều rằng gia đình

một vợ một chồng chỉ thật sự được bình đẳng chỉ có trong xã hội cộng sản chủ nghĩa, khi đó trong xã hội không còn chế độ tư hữu, không còn bóc lột, không còn giai cấp đối kháng Giống như Ph Ăngghen đã dự báo, loài người phải tiến tới xây dựng một chế độ xã hội không còn áp bức, bóc lột, không còn tình trạng bất bình đẳng…để có những gia đình một vợ một chồng

“được thực hiện trọn vẹn”, “theo nghĩa ngữ nguyên chứ tuyệt nhiên không phải theo nghĩa lịch sử của danh từ đó” [44, 118; 114]

Qua những bước tiến của gia đình có thể khẳng định rằng những bước tiến của gia đình luôn gắn với những bước tiến trong xã hội, gắn với trình độ phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của mỗi thời đại lịch sử Hôn nhân trong bất cứ thời đại nào cũng có thể và cần phải được xã hội thừa nhận, được thực hiện về mặt pháp luật, bên cạnh sự thừa nhận của cộng đồng, của các chuẩn mực văn hóa và lối sống của truyền thống cộng đồng Ngày nay, khi mà xã hội phát triển, nhân loại đã tiến lên một bước mới thì quan niệm về hôn nhân và gia đình cũng có bước tiến phát triển Việc kết hôn một vợ một chồng được xem là nội dung quan trọng nhất của hôn nhân tiến bộ Nó chính là điều kiện để làm cho gia đình và xã hội phát triển bền vững

Hai là, huyết thống và quan hệ huyết thống

Huyết thống và quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản đặc trưng của gia đình Do nhu cầu hết sức tự nhiên cần duy trì và phát triển nòi giống, con người đã sáng tạo ra gia đình với tính cách là một thiết chế xã hội Trong gia đình cùng với quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống được coi là quan hệ cơ bản nhất Quan hệ huyết thống là quan hệ mật thiết gắn kết các thành viên trong gia đình Bởi vì huyết thống là quan hệ dòng máu, gắn kết các thành

viên trong cộng đồng đặc thù là gia đình Đây là quan hệ giữa cha mẹ và con cái (quan hệ theo chiều dọc) Cũng giống như quan hệ hôn nhân quan hệ huyết thống cũng có sự thay đổi theo tiến trình của lịch sử, bị chi phối bởi những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định của thời đại Chẳng hạn, trong chế độ cộng sản nguyên thủy, huyết thống về đằng mẹ được coi là chuẩn mực để tính quan hệ thân tộc gần xa khi ấy gia đình được xây dựng trên cơ sở huyết thống mẫu hệ Khi chế độ tư hữu xuất hiện vai trò của người đàn ông được đề cao và khẳng định trong gia đình làm nảy sinh quan hệ gia đình gia trưởng thì đã có sự thay thế huyết thống về đằng cha Khi quan hệ bất bình đẳng giữa nam và nữ ngày càng gay gắt thì gia đình phu hệ phát triển: gia đình chủ nô, gia đình phong kiến gia trưởng và gia đình tư sản

Không ai có thể chối cãi tầm quan trọng của gia đình theo huyết thống Trong xã hội phong kiến ngày xưa, thì điều này được thể hiện rõ nhất Cấu trúc của nhiều xã hội cổ truyền đa phần là dựa trên cấu trúc của liên hệ gia đình Sự liên hệ về huyết thống để giúp phân biệt người ruột thịt và người dưng, người trong gia đình và người lạ Xã hội ngày xưa rất coi trọng việc nối dõi và thừa kế gia sản của ông bà để lại, chính vì thế việc tổ chức dựa trên quan hệ huyết thống nó quyết định hai vấn đề đó Nhưng cũng chính vì thế mà nó đã làm nảy sinh những vấn đề tiêu cực cho xã hội lúc bây giờ Do việc đặt nặng vấn đề nối dõi và thừa kế nên xã hội ngày xưa đã tạo điều kiện cho người đàn ông có quyền năm thê, bảy thiếp, dẫn đến sự bất bình đẳng giữa nam và nữ Người phụ nữ khi được cưới về phải sinh bằng được cho nhà chồng đứa con trai để nối dõi tông đường Nếu người phụ nữ không sinh được con trai thì người đàn ông có thể cưới thêm người phụ nữ khác miễn sao có thể sinh được con trai để làm nhiệm vụ nối dõi tông đường Xã hội ngày nay đã phát triển nhưng ở một bộ phận gia đình vẫn còn tư tưởng chuộng con trai để nối dõi, thờ cúng ông bà

Nói quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản đặc trưng của gia đình còn bởi vì khi mà một đứa trẻ được sinh ra thì đứa trẻ đó sẽ được bảo đảm nuôi dưỡng trong một môi trường tự nhiên – tự nhiên ở đây có thể hiểu theo nghĩa

là về mặt sinh học, không cần sự can thiệp của một thủ tục hay bàn tay dàn xếp của xã hội Dân gian thường hay có câu “một giọt máu đào hơn ao nước lã” hay “máu chảy ruột mềm”… Ở đây, chúng ta có thể hiểu một cách đơn giản thường thì người con ruột sẽ được yêu thương hơn, chăm sóc tốt hơn những người ngoài, không phải ruột thịt Gia đình có huyết thống sẽ bảo vệ trật tự xã hội, sự bền vững của cấu trúc và sinh hoạt gia đình Bên cạnh đó nó còn ngăn cấm việc hôn nhân cận huyết và tình trạng loạn luân

Ba là, quan hệ quần tụ trong cùng một không gian sinh tồn

Theo tác giả Y Castellen, khái niệm “chung một không gian sinh tồn”

cũng được hiểu như chung một nơi cư trú mà cụ thể là một ngôi nhà, một túp lều hoặc khuôn viên cư trú, trong đó bếp là trung tâm sinh hoạt của đời sống gia đình Các thành viên trong một gia đình thường cùng chung một số dịch

vụ mang tính cộng đồng Nếu không có những dịch vụ chung này thì khó có thể đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động của gia đình” [59, 23-29] Ngay từ

đầu, xuất phát từ yêu cầu được đặt ra trong quan hệ với tự nhiên và giữa con người với nhau, cộng đồng gia đình đã luôn cư trú, quần tụ trong không gian sinh tồn Trong lịch sử, nơi cư trú đầu tiên của cộng đồng gia đình là hang

đá, gốc cây…sau này trong một mái nhà Khi sống chung một mái nhà thì sẽ tạo cảm giác ấm cũng, gần gũi và quan trọng hơn là tạo điều kiện thuận lợi

để các thành viên có thể quan tâm, yêu thương, chăm sóc nhau nhiều hơn, dễ dàng hơn Điều này được thể hiện rõ nét qua hình ảnh gia đình phong kiến Trong gia đình thời bấy giờ thì các thế hệ sống chung, quây quần bên nhau theo hình thức “tam, tứ đại đồng đường” gia đình từ ba thế hệ trở lên với thành viên trong gia đình đông Đây là nét đẹp trong truyền thống gia đình

Việt Nam Ngày này, khi mà khoa học phát triển, xã hội ngày càng hiện đại làm cho không gian sinh tồn của gia đình ngày càng được mở rộng, khái niệm về không gian sinh tồn của gia đình không còn giữ nguyên nghĩa như một giới hạn địa lý thuần túy nhưng nhu cầu quần tụ vẫn luôn được đặt ra Trong gia đình hiện đại đã không còn hình thức gia đình có nhiều thế hệ chung sống nữa mà thay vào đó chủ yếu là gia đình hạt nhân, tức là gia đình

chỉ có cặp vợ chồng và những đứa con của họ Bên cạnh gia đình hạt nhân trong xã hội còn xuất hiện nhiều loại gia đình “một loại gia đình khác trở

thành phổ biến là loại gia đình mà đôi vợ chồng đã ly dị rồi sau đó họ lập lại gia đình với các con riêng, con chung Các quốc gia công nghệ tiên tiến còn chứng kiến các loại gia đình khác như gia đình đồng tính luyến ái, gia đình

ký hợp đồng…” [1, 184] Đây là những hình thức tổ chức gia đình mới, dung

hoà giữa cơ sở kinh tế của xã hội hiện đại với những quan niệm truyền thống, văn hoá, phong tục của mỗi dân tộc Mặc dù với sự nâng cấp, sự tiện nghi vật chất hiện đại đầy đủ như vậy không những không làm cho các thế

hệ trong gia đình mất đi mà ngược lại nó còn tạo điều kiện mới cho việc củng cố các quan hệ xã hội trong gia đình

Bốn là, quan hệ nuôi dưỡng giữa các thành viên và các thế hệ thành viên trong gia đình

Nuôi dưỡng là nghĩa vụ, là trách nhiệm, đồng thời là một quyền lợi thiêng liêng, là niềm hạnh phúc của các thành viên trong gia đình với nhau Trong gia đình, hoạt động nuôi dưỡng là hoạt động đặc thù, chỉ có ở gia đình

và không có gì có thể thay thế được Nuôi dưỡng ở đây không chỉ hiểu đơn thuần một chiều là ông bà, cha mẹ sinh con ra rồi nuôi dưỡng tới khi trưởng thành mà ngược lại đó còn là sự báo đáp, chăm sóc, của con cháu đối với ông bà, cha mẹ khi về già Hơn thế nữa đó còn là sự quan tâm, yêu thương, đùm bọc giữa các thành viên trong gia đình khi mà gặp rủi ro trong cuộc

sống về mặt sức khỏe hay về tinh thần Từ khi được sinh ra cho đến khi trưởng thành và suốt cuộc đời, mỗi thành viên đều được nuôi dưỡng, chăm sóc để trở thành công dân tốt của xã hội Mà ở đây muốn một công dân trở thành công dân tốt thì đòi hỏi cần phải có sự giáo dục của gia đình Bởi trong thực tế đã chứng minh, chuỗi hoạt động: sinh sản – nuôi dưỡng – giáo dục là những hoạt động không thể tách rời nhau của gia đình C Mác đã rất đúng khi cho rằng con người là một động vật - xã hội Sau khi lọt lòng cha mẹ, nếu đứa trẻ không được sống trong môi trường xã hội, không được hưởng chế độ giáo dục của gia đình, của xã hội, đứa trẻ đó sẽ không trở thành con người thực thụ Nuôi dưỡng của gia đình gắn với giáo dục của gia đình là một nhân tố quan trọng trong quá trình xây dựng con người mới trong xã hội chủ nghĩa Nhận thức được điều này, tại Đại hội XI của Đảng ta đã chỉ rõ:

“Gia đình là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách góp phần chăm lo xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân, có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi, sống có văn hóa, nghĩa tình, có tinh thần quốc tế chân chính”

[21,76-77] Con người Việt Nam chỉ có được trang bị những phẩm chất tốt đẹp nếu có một môi trường xã hội tốt Môi trường đó trước hết là từ mỗi gia đình – tế bào của xã hội

Đặc điểm của gia đình Việt Nam

Gia đình Việt Nam được hình thành trong sự kế thừa và chịu ảnh hưởng trực tiếp của kiểu gia đình truyền thống và có sự biến đổi cùng quá trình lịch sử phát triển của đất nước, nhất là trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Do đó, chúng ta có thể khái quát những đặc điểm của gia đình Việt Nam như sau:

Thứ nhất, gia đình Việt Nam mang tính cộng đồng

Gia đình Việt Nam không chỉ được coi là một thể chế xã hội mà còn chứa đựng một giá trị văn hóa tinh thần phong phú, thiêng liêng, mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam Chính nền tảng vật chất đó đảm bảo cho gia đình Việt Nam tồn tại và phát triển qua hàng nghìn năm

Với tính chất là một thiết chế cơ bản của xã hội, việc tồn tại và phát triển các dạng thức gia đình Việt Nam truyền thống in đậm dấu ấn công xã nông thôn Nằm ở điểm giữa của mối quan hệ cơ cấu chức năng: cá nhân – gia đình – làng – nước, gia đình mang cả những đặc trưng của cộng đồng lẫn những đặc trưng của nhân cách cá nhân

Gia đình Việt Nam truyền thống là hình thái gia đình gắn liền với xã hội nông thôn – nông nghiệp Do ảnh hưởng của nền nông nghiệp lúa nước, sản xuất tự cung, tự cấp, khép kín, vừa trồng trọt, vừa chăn nuôi, vừa làm thủ công nghiệp vừa buôn bán, theo kiểu nông – công – thương kết hợp Sản xuất hoàn toàn dựa vào thiên nhiên, thiên tai, dịch bệnh là rất lớn và quan hệ làng xã nên đã hình thành tổ chức gia đình theo kiểu “tam tứ đại đồng đường” các thành viên trong gia đình sống chung với nhau dưới một mái nhà Người Việt xưa thường có lối sống là sống tập trung, quây quần bên gia đình, thành làng xã Mỗi thành viên trong cuộc sống cộng đồng làng xã có rất nhiều mối quan hệ chồng chéo, phức tạp đan xen vào nhau Các mối quan

hệ đó chi phối toàn bộ đời sống của mọi thành viên trong cộng đồng

Làm nông nghiệp nên quanh năm nghèo khó, sản xuất nông nghiệp là chủ yếu nên hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên, nên tạo ra sức mạnh cộng đồng Các thành viên trong xã hội đều gắn bó với cộng đồng, vì cộng đồng mới đem lại cuộc sống cho họ nên cần phải có trách nhiệm với cộng đồng Chính vì vậy, người Việt Nam sống trước hết là vì cộng đồng, đặt lợi ích của cộng đồng lên trên lợi ích của bản thân

Tính cộng đồng được thể hiện trong trách nhiệm đối với người sống, người chết, với hiện tại, quá khứ và tương lai Trách nhiệm làm con, làm cha, làm mẹ, làm bạn, làm hàng xóm, làm dân Mỗi ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm quyền lợi đều thông qua người đại diện cộng đồng Chính sự phụ thuộc vào cộng đồng nên đã làm cho ý kiến cá nhân, quyền lợi cá nhân không được thừa nhận Cá nhân không được làm chủ tất cả mọi chuyện Ngay cả trong việc lựa chọn hạnh phúc, hôn nhân con cái không có quyền lựa chọn mà phải

do cha mẹ lựa chọn, sắp đặt “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó”, “lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống”, phải xem xét xem có “môn đăng hộ đối” có đẳng cấp gần nhau, thậm chí vị trí trong dòng họ cũng phải tương xứng Đến khi lễ cưới được diễn ra thì tất cả các nghi lễ xoay quanh việc kết hôn cũng là công việc chung của cộng đồng chứ không phải của cá nhân Hôn nhân được thu xếp bởi gia đình, họ hàng và sự giám sát của làng xóm Người Việt xưa của chúng ta rất coi trọng lễ cưới thậm chí nó còn quan trọng hơn là cả giấy kết hôn Sự lựa chọn nghề tương lai của mình cũng do ba mẹ lựa chọn, thường thì nghề nghiệp được nối nghiệp từ dòng họ, gia đình theo kiểu “cha truyền con nối”, con cái theo nghề của gia đình, phát triển nghề của gia đình Nghĩa

vụ và trách nhiệm của mỗi gia đình không chỉ xoay quanh những nhu cầu và lợi ích vật chất của thành viên trong gia đình mà còn là với làng xã và lớn hơn là dân tộc và Tổ quốc Chính vì tư tưởng cộng đồng làng xã, tính tập thể rất mạnh mẽ, lấn át tính cá nhân, không tôn trọng cá nhân, thiếu dân chủ, bình đẳng, tới mức mà người phương Tây cho rằng trong gia đình ở Việt Nam có một “chủ nghĩa cộng đồng”

Gia đình và xã hội có mối quan hệ chặt chẽ, gắn bó với nhau Trong xã hội Việt Nam, sự ổn định của các mối quan hệ gia đình, các giá trị gia đình

đã giúp cho xã hội vượt qua nhiều sóng gió, có điều kiện phục hồi và chấn

hưng sau những biến động phức tạp của chiến tranh và ly loạn Và ngược lại,

sự ổn định của cộng đồng xã hội lại là cơ sở để tạo dựng hạnh phúc gia đình

Sự tôn trọng và tuân thủ tính cộng đồng là cơ sở cho việc hình thành các giá trị văn hóa gia đình Việt Nam truyền thống Các giá trị này hàm chứa trong

đó bản chất nhân đạo của người Việt Nam và văn hóa gia đình Việt Nam Đó

là sự tôn trọng gia đình, đề cao hạnh phúc gia đình, trọng tình nghĩa, coi tình nghĩa là cơ sở của hạnh phúc gia đình

Mặc dù xã hội Việt Nam đã trải qua nhiều biến động thăng trầm của lịch sử, cộng với sự du nhập, tác động của những xu hướng và trào lưu tư tưởng ngoại lai từ bên ngoài đã dẫn đến những thay đổi không nhỏ nhưng về

cơ bản, các gia đình Việt Nam vẫn còn giữ được những giá trị truyền thống quý báu của dân tộc

Thứ hai, gia đình Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc và mạnh mẽ bởi

tư tưởng Nho giáo

Nho giáo được truyền vào nước ta tính cho tới nay đã hơn 2000 năm Nho giáo là một học thuyết chính trị - xã hội luôn lấy đức làm trọng, là công

cụ quản lý xã hội của giai cấp thống trị Trung Quốc Nho giáo thâm nhập vào Việt Nam trước hết thông qua bộ máy cai trị của quân xâm lược phương Bắc, sau đó là các quan chức, trí thức bản địa và những nhà Nho học đầu tiên Nhà nước phong kiến Việt Nam chủ động tiếp nhận Nho giáo chính là

để khai thác những yếu tố là thế mạnh của Nho giáo, thích hợp cho việc tổ chức và quản lý đất nước

Tuy có chịu ảnh hưởng lớn của mẫu hình gia đình Trung Hoa do tác động của Nho giáo, nhưng gia đình Việt Nam vẫn giữ được những nét riêng của mình Hơn nữa, nhân dân ta còn Việt hóa những giá trị văn hóa gia đình của Nho giáo cho phù hợp với điều kiện lịch sử của dân tộc ta

Gia đình Việt Nam đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của hệ tư tưởng phong kiến Gia đình được coi là cơ sở của xã hội theo nguyên tắc của Nho giáo: bậc quân tử trước hết phải “tu thân”, “tề gia” rồi mới “trị nước” và “bình thiên hạ” Một hệ thống các quy tắc đạo đức, bổn phận, cách ứng xử, theo tôn ti trật tự, khuôn phép hết sức chặt chẽ, chỉ đạo mối quan hệ giữa các thành viên gia đình Trên tình thần tôn trọng gia đình người xưa coi “hiếu đễ” là gốc của mọi đạo lý, là nội dung cơ bản cho con người, là nền tảng gia đình Hiếu là cái đạo đối với phụ mẫu Đễ là cái đạo với anh chị em Đó là kính những người cha mẹ đã tôn trọng, yêu những người cha mẹ đã yêu mến, thờ cha mẹ lúc chết cũng như lúc sống Tư tưởng này đã ăn sâu in đậm vào tiềm thức mỗi người Việt Nam và được truyền từ đời này sang đời khác qua các bài ca dao tục ngữ Ông cha ta đã có câu:

Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con Đạo hiếu là một nguyên tắc đạo đức rất được coi trọng trong gia đình truyền thống Việt Nam, là cốt lõi của luân lý gia đình Nó nhấn mạnh nghĩa

vụ, đức hy sinh, sự phục tùng của con cái đối với cha mẹ, ông bà, tổ tiên Mở rộng ra là sự phục tùng của người dưới đối với người trên Nó góp phần xây dựng truyền thống tốt đẹp của con người trong xã hội Song bên cạnh đó vẫn còn tư tưởng trọng nam khinh nữ Tư tưởng coi thường phụ nữ đã ăn sâu vào đầu óc người Việt Nam từ xưa đến nay Trong gia đình người chồng giữ vai trò chủ yếu còn người vợ là thứ yếu phụ thuộc hoàn toàn vào chồng Người

vợ còn chịu sự ràng buộc bởi tam tòng tứ đức: “ở nhà theo cha, lấy chồng theo chồng, chồng chết theo con” Tứ đức “công, dung, ngôn hạnh” Và đặc biệt có một điều nghịch lý là người con trai có quyền đa thê bảy thiếp nhưng

người phụ nữ thì chỉ chính chuyên một chồng, việc ly hôn gặp rất nhiều khó khăn Ngày nay trong mối quan hệ vợ chồng đã có nhiều thay đổi, pháp luật quy định nghĩa vụ chung thủy phải đến từ hai bên, một gia đình hợp pháp là gia đình chỉ có một vợ một chồng Người phụ nữ trong gia đình cũng đã được thoải mái tự do không còn bị gò bó trong khuôn phép, lễ giáo nhiều như trước Phụ nữ được tham gia vào các công việc của xã hội, quản lý xã hội… Trải qua nhiều biến cố trong lịch sử phát triển của đất nước nhưng những nét cơ bản này của gia đình Việt Nam vẫn còn in đậm trong mỗi gia đình

Thứ ba, gia đình Việt Nam chịu ảnh hưởng một số nét văn hóa của gia đình phương Tây

Thời kỳ thực dân Pháp thống trị nước ta, và những năm đế quốc Mỹ xâm lược miền Nam, gia đình Việt Nam đã chịu ảnh hưởng một số nét văn hóa gia đình của phương Tây

Khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, bên cạnh những chính sách khai thác thuộc địa một cách dã man, tàn độc thì thực dân Pháp còn đem lại những yếu tố tích cực của lối sống và văn hóa phương Tây Chính vì điều đó

đã làm cho xã hội Việt Nam và đặc biệt gia đình Việt Nam lúc bấy giờ có sự biến đổi sâu sắc Chúng ta có thể thấy rõ nét sự trái ngược đó là trong khi đại

bộ phận gia đình bình dân ở nông thôn về cơ bản không thay đổi nhiều (vẫn giữ được nếp sống cũ cổ truyền), thì các gia đình ở thành thị đã có nhiều biến đổi

Những tư tưởng, văn hóa phương Tây đã từng bước đan xen, thâm nhập vào xã hội, vào các tầng lớp tri thức Nó đóng góp rất lớn, góp phần làm phong phú cho nền văn hóa Việt Nam Trước hết, nó mang đến cho văn hóa Việt Nam những giá trị mới như tư tưởng tự do: tự do luyến ái, tự do trong hôn nhân, nghĩa vụ và quyền lợi công dân, đề cao lợi ích cá nhân Sau

đó, nó giúp người Việt phát triển được ý thức cá nhân, coi cá nhân như một giá trị Sự phát triển của cá nhân không đối lập mà hỗ trợ cho sự phát triển của xã hội Trong hôn nhân có nhiều thay đổi, yếu tố tình yêu đã được chú trọng Có nhiều cuộc hôn nhân dựa trên sự tự nguyện của nam nữ mà không phải do sự sắp đặt của cha mẹ Sau khi kết hôn phần lớn những đôi vợ chồng trẻ ra ở riêng, người phụ nữ vấn dưới uy quyền của người chồng, nhưng quan

hệ giữa vợ và chồng, cha mẹ con cái được cởi mở tự do hơn trước Đời sống văn hóa cũng đã có nhiều thay đổi quan trọng chữ quốc ngữ ra đời, chế độ thi cử mới, chế độ tư tưởng mới ra đời…Những thay đổi này cũng ảnh hưởng và được tiếp thu trong một số tri thức, viên chức sống ở thành phố, còn ở nông thôn vẫn là ảnh hưởng của văn hóa truyền thống, của đạo Nho, Phật, Lão

Ví trí của người phụ nữ trong xã hội lúc bấy giờ cũng có sự thay đổi rõ rệt Phụ nữ đã bắt đầu được tham gia và hoạt động giao tiếp xã hội Nếu như trước đây chỉ có nam giới mới được đi học thì nay trong các lớp học đã xuất hiện nhiều bóng dáng của các bạn nữ Tuy nhiên, tri thức đối với các cô gái

có học thời đó chỉ là những điều xa sỉ và nó chỉ là phương tiện giao tiếp, rất

ít phụ nữ làm ở cơ quan nhà nước

Công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp không chỉ làm thay đổi quy mô và cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động mà còn cả quy mô và cơ cấu gia đình Bên cạnh người nông dân và thợ thủ công thì các tầng lớp, giai cấp mới đã ra đời trong cuộc khai thác này: giai cấp công nhân, tư sản, tiểu tư sản, tầng lớp tiểu thương cũng xuất hiện…Thực dân Pháp đã du nhập công nghệ hiện đại để xây dựng kĩ nghệ thuộc địa nhằm khai thác tài nguyên nhiên thiên của nước ta Tiếp cận và học tập cách làm ăn của giới tư sản Pháp, tư sản Việt Nam đã bắt đầu tham gia hoạt động trong các ngành công nghiệp theo hướng độc lập Nếu như gia đình Việt Nam trước đây chủ yếu là

những gia đình đình nông dân, sản xuất nông nghiệp là chính và hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên thì dưới sự khai thác và thống trị của thực dân Pháp thì đã xuất hiện những gia đình công nhân mỏ, công nhân cơ khí, công nhân xây dựng…những gia đình công chức làm việc cho chính quyền thực dân, những gia đình thương gia, gia đình buôn bán nhỏ, hoạt động dịch vụ tại các thành phố, xã, thị trấn

Quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã dẫn đến những biến đổi về kinh tế chính trị, xã hội, văn hoá và chính những sự biến đổi ấy

đã tác động không nhỏ đến gia đình Việt Nam Sự xuất hiện những gia đình kiểu mới đã kéo theo những mối quan hệ kiểu mới, không còn hoạt đông theo phương thức sản xuất nông nghiệp trong phạm vi làng xã nữa Gia đình Việt Nam đã có những thay đổi nhất định chuyển từ gia đình truyền thống sang gia đình hiện đại Và chính quá trình khai thác thuộc địa của Pháp đã phá hủy mạnh mẽ những chuẩn mực gia đình truyền thống, tạo nên sự phản ứng của người Việt Nam và gia đình Việt Nam trước lối sống và văn hóa phương Tây

Trong suốt 21 năm bị đế quốc Mỹ xâm lược, dưới chế độ của Mỹ - Ngụy, với sự du nhập của văn hóa phương Tây, những giá trị của gia đình truyền thống bị nhạt phai, lối sống cá nhân, lối sống thực dụng tự do kiểu Mỹ phát triển Chính sự cai trị tàn bạo của đế quốc Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm đã làm cho xã hội biến đổi sâu sắc, từ những biến đổi về xã hội đã làm cho gia đình biến đổi Nếu như những gia đình giàu có ở thành thị như các gia đình chủ tư sản, gia đình các tướng lĩnh quân đội Sài Gòn…có một cuộc sống đầy đủ vật chất thì ngược lại trong những gia đình nghèo những người nam giới lại phải bị bắt đi quân dịch, những cô gái phải làm việc, phục vụ cho lĩnh Mỹ, bị chúng hành hạ, đánh đạp, hãm hiếp dẫn đến sự ra đời của những đứa con lai, lang thang, không ai thừa nhận Ở nông thôn thì bị chính

quyền o ép trong các trại tập trung, ấp chiến lược, cuộc sống các gia đình khó khăn, thiếu thốn, đồng ruộng bị bỏ hoang Nhiều gia đình cho con em vào chiến khu tham gia kháng chiến chống Mỹ Chính sự ác liệt của chiến tranh đã dẫn đến cảnh chia ly, chết chóc cho nhiều gia đình, vợ chồng con cái, anh em bị phân tán Ở đây chúng ta có thể thấy rõ một điều vai trò của các thành viên trong gia đình không giống như xưa, nổi bật lên đó là vai trò của người phụ nữ Người phụ nữ đảm đang trong sản xuất, chiến đấu bảo vệ hậu phương, thay chồng nuôi dưỡng con em trở thành những chiến sĩ anh hùng cho dân tộc Phụ nữ lúc này đã tích cực tham gia và các hoạt động xã hội, nam nữ bình quyền và được pháp luật thừa nhận…

Chính sự xâm lược của thực dân và đế quốc đã tạo ra sự đứt đoạn lớn trong lịch sử của dân tộc Việt Nam Một mặt, nó đem lại cho dân tộc ta nhiều khổ đau, mặt khác, nó phá vỡ cái vòng phát triển luẩn quẩn của một xã hội nông nghiệp cổ truyền… Mặc dù lớp văn hóa phương Tây tuy rất mỏng, nhưng tác động của nó là rất lớn Với sự tiếp xúc, pha trộn của gia đình, của văn hóa Việt Nam với văn minh phương Tây đã tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ trong toàn xã hội Bên cạnh đó, mô hình văn hóa phương Tây gắn liền với chính sách “khai thác thuộc địa” của chủ nghĩa thực dân cũng tạo ra nhiều sự sai lệch trong việc xử lý các mối quan hệ trong gia đình và xã hội Chính lối sống thực dụng, tự do và sức ép của nền kinh tế thị trường, cùng với những vấn đề về tệ nạn xã hội, mại dâm, cờ bạc…đã dẫn đến sự khủng khoảng của gia đình, là kết quả của sự tiếp xúc văn hóa gia đình nói trên Tuy nhiên chúng ta không thể phủ nhận một điều rằng, văn hóa gia đình phương Tây như là một sức sống mới nó buộc gia đình Việt Nam phải thức tỉnh Nó chống lại những chuẩn mực cổ hủ của gia đình phong kiến, chống lại những tập tục khắt khe của Khổng giáo, mở đường cho một xu hướng phát triển mới của gia đình

Đất nước đã thống nhất đi vào quá trình ổn định và phát triển, nhưng hậu quả của chiến tranh để lại đã tác động không nhỏ đến gia đình như: thương binh, liệt sĩ, tàn phế, chất độc hóa học… nhất là các gia đình mất mát các thành viên gia đình, phụ nữ lỡ thì, góa chồng hoặc không có chồng…Chính vì những khó khăn về nhiều mặt mà làm cho những vấn đề của gia đình bị lãng quên, quan niệm về gia đình bị lệch lạc, gia đình không

đủ giá trị của một tổ ấm để gắn bó các thành viên với nhau

Hiện nay, đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nên gia đình Việt Nam cũng đang

có những chuyển biến theo mô hình gia đình hiện đại theo hướng xã hội chủ nghĩa Do tác động của toàn cầu hóa, của cơ chế thị trường, của cuộc cách mạng khoa học công nghệ gia đình Việt Nam đã có những biến động tích cực và tiêu cực

Một mặt, sự phát triển về kinh tế, khoa học kĩ thuật với hàng loạt những phát minh tiên tiến hiện đại đã làm cho đời sống vật chất và tinh thần của các thành viên trong gia đình ngày càng được thỏa mãn Các bậc cha mẹ

có điều kiện thuận lợi hơn trong việc chăm sóc và giáo dục con cái Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, ảnh hưởng của lối sống phương Tây, mà trong đó bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình và lợi ích cá nhân được đề cao Mặt khác, quá trình đó làm mai một đi các giá trị truyền thống Nếu như trước đây, trong cấu trúc gia đình, gia đình truyền thống trước đây thường có

từ ba thế hệ trở lên thì ngày nay số gia đình có nhiều thế hệ chung sống ngày một ít đi, nhất là ở thành thị Gia đình hiện nay phần lớn là gia đình hạt nhân trong đó chỉ có một cặp vợ chồng (bố mẹ) và con cái họ sinh ra Xu hướng hạt nhân hóa gia đình ở Việt Nam đang có chiều hướng gia tăng vì nhiều ưu điểm và lợi thế của nó Chức năng kinh tế của gia đình cũng đang suy giảm mạnh, vì trong xã hội hiện đại các thành viên trong gia đình đều có khả năng

độc lập về kinh tế nhất định Chồng làm, vợ làm mỗi người một vốn, mải lo làm ăn không quan tâm nhiều đến con cái dẫn đến mối quan hệ giữa cha mẹ

và con cái trở nên lỏng lẻo Xã hội hiện đại làm cho các quan hệ tiền bạc, mua bán đang len lỏi vào các quan hệ gia đình, giữa những người thân; chủ nghĩa thực dụng, cá nhân, ích kỷ phát triển trong quan hệ hôn nhân, quan hệ

vợ chồng, dẫn đến chỗ thiếu bển vững của cuộc sống hôn nhân, việc kết hôn,

ly hôn với những lý do không chính đáng Chính vì thế, việc giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, quá độ lên chủ nghĩa xã hội rất được Đảng ta quan tâm và chú trọng

Tóm lại, lịch sử hình thành và phát triển văn hóa của dân tộc Việt Nam đã tạo ra được một hệ giá trị truyền thống uyên bác Trong đó, các giá trị đạo đức truyền thống của gia đình chiếm một vị trí quan trọng mà ngày nay chúng ta phải kế thừa

Mối quan hệ và vai trò của gia đình đối với sự phát triển và tiến bộ của xã hội

Gia đình và xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau Gia đình là tế bào của xã hội, là thiết chế hình thành nên xã hội Mỗi một chế độ xã hội hình thành, vận động và biến đổi trên cơ sở một phương thức sản xuất xác định nhưng xã hội đó chỉ tồn tại thông qua các hình thức kết cấu và quy mô gia đình

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đã khẳng định vai trò, vị

trí của gia đình như là tế bào của xã hội “Gia đình là tế bào của xã hội, có

vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chế độ mới, nền kinh tế mới, con người mới Đảng, Nhà nước và các đoàn thể quẩn chúng cần để ra phương hướng, chính sách và có biện pháp thực hiện về xây dựng gia đình văn hóa mới, đảm bảo hạnh phúc gia đình Nâng cao trình độ tự giác xây dựng, củng cố quan hệ tình cảm, đạo đức trong từng gia đình, đảm bảo sinh

để có kế hoạch và nuôi dạy con ngoan, tổ chức cuộc sống vật chất, văn hóa gia đình” [19, 95-96]

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII bổ sung thêm quan điểm mới về

xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, hòa thuận, tiến bộ “Gia đình là tế bào

của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng trong giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách Các chính sách của Đảng và Nhà nước phải chú ý xây dựng gia đình ấm no, hòa thuận, tiến bộ, nâng cao ý thức vể nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người” [16, 15]

Mỗi gia đình hạnh phúc, hòa thuận thì cả cộng đồng và xã hội tồn tại, vận động một cách êm ấm Gia đình là nơi nuôi dưỡng, chăm sóc giáo dục các thế hệ tương lai, là nguồn cung cấp lao động cho xã hội và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung Mọi người từ lao động chân tay đến lao động trí óc đều xuất thân từ gia đình và chịu sự giáo dục của gia đình để từ đó có mặt trên tất cả các vị trí khác nhau trong xã hội, điều tiết và vận hành bộ máy của xã hội

Gia đình là thiết chế xã hội đầu tiên, là nơi quần tụ của mỗi công dân

và thành viên của xã hội Nhưng lợi ích của mỗi công dân, mỗi thành viên của xã hội lại chịu sự chi phối của lợi ích các tập đoàn giai cấp thống trị trong xã hội Lịch sử nhân loại đã chứng minh từ xã hội lạc hậu đến thời đại văn minh, mỗi cá nhân từ lúc sinh ra tới lúc trưởng thành cho tới khi từ biệt cõi đời đều gắn liền với gia đình Đây chính là tổ chức cơ sở đầu tiên đối với mỗi cá nhân, là tế bào hợp thành đời sống xã hội Không có gia đình để tái sản xuất ra con người, ra sức lao động thì xã hội không thể tồn tại và phát triển được

Khi nói về vai trò của gia đình trong xã hội Ph Ăngghen viết: “Theo

quan điểm duy vật, thì nhân tố quyết định trong lịch sử - xét đến cùng - là sản xuất và tái sản xuất ra những nhân tố cần nhất cho đời sống Bản thân

sự sản xuất ấy lại có hai mặt Một mặt là sản xuất tư liệu sinh hoạt: thức ăn, quần áo, nhà cửa, và những công cụ để sản xuất những thứ đó; mặt khác là sản xuất ra chính con người, để duy trì nòi giống” [43, 44]

Trình độ vận động và phát triển của gia đình được xem là thước đo để đánh giá sự vận động và phát triển của xã hội nhất định Quan điểm duy vật

về lịch sử đã nhận định: gia đình là hình thức phản ánh đặc thù của trình độ sản xuất, trình độ phát triển kinh tế Trong tiến trình lịch sử nhân loại, sự thay thế các phương thức sản xuất dẫn đến sự biến đổi về hình thức tổ chức, quy mô và kết cấu cũng như tính chất của gia đình Từ gia đình tập thể - quần hôn với hình thức huyết thống, đối ngẫu bước sang hình thức gia đình

cá thể, một vợ một chồng mà trong đó sự thống trị tuyệt đối nằm trong tay người đàn ông Đến gia đình một vợ một chồng bắt đầu hình thành quyền bình đẳng giữa nam và nữ, giữa các thành viên trong gia đình

Qua hình thức tồn tại của gia đình trong các giai đoạn phát triển của xã hội loài người cho thấy rõ gia đình có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội Theo Ph Ăngghen, trong xã hội công xã nguyên thủy, trình độ lực lượng sản xuất rất thấp, cá nhân không tách rời cuộc sống cộng đồng về nhiều mặt, vì thế tạo nên hình thức gia đình tập thể quần hôn Mỗi bước tiến của xã hội công xã nguyên thủy cùng với kết quả đào thải tự nhiên đã đưa

đến những dạng mới, mang sắc thái tiến bộ hơn cho hình thức gia đình Giai

đoạn đầu của xã hội cộng sản nguyên thủy có gia đình cùng dòng máu (huyết thống) Các tập đoàn hôn nhân đều phân theo thế hệ Đến giai đoạn giữa xã hội cộng sản nguyên thủy, quan hệ tính giao giữa anh em trai với chị em gái trong gia đình đã bị hủy bỏ Bước sang chế độ chiếm hữu nô lệ nảy sinh hình thức gia đình cá thể - một vợ một chồng Đó là kết quả trực tiếp của việc hình thành chế độ sở hữu tư nhân và sự phân hóa giai cấp Gia đình trở thành một đơn vị kinh tế riêng lẻ, kết cấu và quy mô thu hẹp hơn, quan hệ chồng

đối với vợ, bố mẹ với con cái… mang tính phục tùng và bất bình đẳng Tất

cả những bước tiến đó của gia đình phụ thuộc chủ yếu vào bước tiến trong sản xuất, do trình độ phát triển kinh tế của mỗi thời đại lịch sử quy định

Gia đình là khâu trung gian nối liền cá nhân với xã hội, mọi tác động của xã hội đều thông qua gia đình tác động đến cá nhân và ngược lại Trong cấu trúc xã hội, gia đình đóng vai trò là cầu nối giữa ba thành phần: Cá nhân (với tư cách là một cá thể), gia đình (với tư cách là một nhóm xã hội đặc biệt) và xã hội (với tư cách là cộng đồng rộng lớn và toàn diện) Những giá trị về văn hóa gia đình là một bộ phận để làm nên những giá trị văn hóa chung của một đất nước Gia đình là nơi bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống, từ phong tục tập quán của làng, xã đến phong tực của gia đình, bảo lưu những giá trị, những bản gia phả truyền từ đời này sang đời khác Gia đình là tổ ấm, mang lại các giá trị hạnh phúc, sự hài hòa trong đời sống cá nhân của mỗi thành viên, mỗi công dân của xã hội, của đất nước được nuôi dưỡng và chăm sóc từ tổ ấm gia đình

Trên cơ sở thấm nhuần học thuyết của Chủ nghĩa Mác – Lênin về gia đình, Hồ Chí Minh đã khẳng định: Gia đình là “tế bào” của xã hội Người cho rằng muốn có một xã hội phát triển lành mạnh thì trước hết từng gia đình phải phát triển bền vững Con người Việt Nam chỉ có thể được trang bị những phẩm chất tốt đẹp nếu có một môi trường xã hội tốt Môi trường đó trước hết là từ mỗi gia đình, mỗi tế bào của xã hội Các gia đình chịu trách nhiệm trước xã hội về sản phẩm của gia đình mình, phải có trách nhiệm nuôi dưỡng và giáo dục con cái, cung cấp cho xã hội những công dân có ích Gia đình và xã hội có quan hệ mật thiết với nhau, xã hội lành mạnh sẽ tạo điều kiện cho các gia đình tiến bộ, gia đình hạnh phúc góp phần cho sự phát triển hài hòa của xã hội