Phiên toà sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự một số nước và kinh nghiệm cho việt nam

Để đảm bảo nâng cao hiệu quả các hoạt động tố tụng tại giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, một trong những chế định mà các nhà làm luật quan tâm khi tham khảo pháp luật nước

LÊ VĂN HOÀI

PHIÊN TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC VÀ

KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH:

LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

TP HỒ CHÍ MINH – THÁNG 12 – NĂM 2020

PHIÊN TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả, số liệu nghiên cứu nêu trong Luận văn là trung thực và tôi xin chịu trách nhiệm về tất

cả những số liệu và kết quả nghiên cứu đó Luận văn này chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2020

Tác giả

LÊ VĂN HOÀI

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHIÊN TÒA SƠ BỘ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 10

1.1 Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ 10

1.1.1 Khái niệm phiên tòa sơ bộ 10

1.1.2 Đặc điểm của phiên tòa sơ bộ 13

1.1.3 Ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ 15

1.2 Cơ sở của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong tố tụng hình sự 17

1.3 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với các chế định có liên quan 20

1.3.1 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 20

1.3.2 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 22

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 25

CHƯƠNG 2: PHIÊN TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC 26

2.1 Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Liên Bang Nga 26

2.1.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ 26

2.1.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ 28

2.1.3 Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ 33

2.1.4 Các quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ 36

2.2 Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Hoa Kỳ 38

2.2.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ 38

2.2.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ 39

2.2.3 Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ 40

2.2.4 Các quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ 42

2.3 Phiên tòa sơ bộ theo pháp luật tố tụng hình sự Italia 43

2.3.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ 43

2.3.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ 45

2.3.3 Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ 48

2.3.4 Những quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ 52

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 56

CHƯƠNG 3: KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM TRONG VIỆC XÂY DỰNG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ PHIÊN TÒA SƠ BỘ 57

3.1 Sự cần thiết của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 57

3.2 Một số kiến nghị xây dựng pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về phiên tòa sơ bộ trên cơ sở học tập kinh nghiệm pháp luật nước ngoài 65

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 80

KẾT LUẬN CHUNG 81

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

PHẦN MỞ ĐẦU

Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 khẳng định: “coi xét xử là hoạt động trọng tâm của hoạt động tư pháp” và “Đổi mới tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh; nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp…” Đáp ứng yêu cầu mà Nghị quyết của Bộ Chính trị đặt ra, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 được ban hành và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 đã sửa đổi, bổ sung nhiều điểm mới liên quan đến giai đoạn xét xử sơ thẩm Trong đó,

để đảm bảo nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, đảm bảo bản án của Tòa án được tuyên đúng người, đúng tội, đúng pháp luật thì đòi hỏi phải nâng cao hiệu quả các hoạt động tố tụng tại giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình

sự

Trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, các nhà làm luật đã có sự nghiên cứu, tham khảo pháp luật nước ngoài và cụ thể hóa các quy định này vào trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 phù hợp với các điều kiện của Việt Nam hiện nay Để đảm bảo nâng cao hiệu quả các hoạt động tố tụng tại giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, một trong những chế định mà các nhà làm luật quan tâm khi tham khảo pháp luật nước ngoài là chế định về phiên

tòa sơ bộ Theo đó, tại Báo cáo tham khảo pháp luật tố tụng hình sự một số nước

trên thế giới ngày 20 tháng 5 năm 2015 của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao cũng đã

chỉ ra rằng thủ tục tại phiên tòa sơ bộ sẽ loại trừ chứng cứ bất hợp pháp, đặc biệt là

nâng cao tính tranh tụng cho phiên tòa xét xử vụ án hình sự1 Tuy nhiên, chế định này chưa được nghiên cứu một cách toàn diện cũng như chưa được ghi nhận vào trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

Phiên tòa sơ bộ là phiên tòa diễn ra trước khi bắt đầu phiên tòa chính thức xét xử sơ thẩm vụ án hình sự mà ở đó có sự tham gia của cả chủ thể tiến hành tố tụng và chủ thể tham gia tố tụng để giải quyết một số nội dung của vụ án Nhận thức được vai trò và ý nghĩa quan trọng của phiên tòa sơ bộ mà nhiều quốc gia trên thế giới đã quy định chế định này vào trong pháp luật tố tụng hình sự Đối với Việt Nam, khi ghi nhận quy định về phiên tòa sơ bộ trong Bộ luật Tố tụng hình sự sẽ giải quyết được cả những vấn đề về lý luận cũng như về thực tiễn quá trình giải quyết vụ

án hình sự Bên cạnh đó, phiên tòa sơ bộ có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế tình trạng oan sai, tiết kiệm thời gian, chi phí tố tụng cũng như hạn chế tình trạng trả

hồ sơ để điều tra bổ sung Đặc biệt, phiên tòa sơ bộ sẽ là sự mở rộng tranh tụng để giải quyết một số nội dung của vụ án Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống, toàn diện các vấn đề liên quan đến phiên tòa sơ bộ để ghi nhận vào Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam là vô cùng cấp thiết Đồng thời, việc quy định phiên tòa sơ bộ còn được

, phù hợp với định hướng cải cách tư pháp mà Đảng và Nhà nước ta đặt ra hiện nay

Phiên tòa sơ bộ không phải là vấn đề mới trên thế giới nhưng lại hoàn toàn mới mẻ đối với Việt Nam Do đó, trên cơ sở nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự một số quốc gia, cụ thể là Cộng hòa Liên bang Nga, Hoa Kỳ và Italia để đưa ra những kiến nghị pháp lý phù hợp cho việc xây dựng các quy định về phiên tòa sơ

bộ trong Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam Vì vậy, tác giả chọn đề tài: “PHIÊN

TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM”

1

Việt kiểm sát nhân dân tối cao (2015), Báo cáo tham khảo pháp luật TTHS một số nước trên thế giới, http://duthaoonline.quochoi.vn/DuThao/Lists/DT_DUTHAO_LUAT/View_Detail.aspx?ItemID=561&TabIn dex=2&TaiLieuID=1935 (truy cập lần cuối ngày 29/10/2019)

2

Tờ trình về Dự án Bộ luật TTHS sửa đổi (Trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khoá XIII) ngày 08/06/2015, http://duthaoonline.quochoi.vn/Pages/dsduthao/chitietduthao.aspx?id=561 (truy cập lần cuối ngày 16/07/2020)

2 Tình hình nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập hiện nay, việc nghiên cứu những vấn đề pháp lý về

tư pháp hình sự của các quốc gia trên thế giới ngày càng được các tác giả quan tâm Trong đó, các quy định về phiên tòa sơ bộ đã được nhiều quốc gia ghi nhận và cụ thể hóa vào trong Bộ luật Tố tụng hình sự Theo đó, đề tài tiếp cận trên cơ sở pháp luật nước ngoài về phiên tòa sơ bộ, cụ thể là trong pháp luật tố tụng hình sự Cộng hòa Liên bang Nga, Hoa Kỳ và Italia Do đó, trong tình hình nghiên cứu, tác giả tổng hợp một số bài viết về phiên tòa sơ bộ trong pháp luật Công hòa Liên bang Nga, Hoa Kỳ, Italia và một số nước khác như sau:

comparative law”, (Báo cáo tổng quan của Đại hội quốc tế lần thứ 10 về pháp luật

so sánh) của Lamn Vanda, Péteri Zoltán (Public hearing in the absence of the accused person, Gereral Reports to the 10th international congress of comparative law, edited by Publie par, Akademiai Kiado, Budapest, 1981) Cuốn sách nêu ra yêu cầu nâng cao năng lực của Toà án trong giai đoạn tiền xét xử được đề cập một cách

có hệ thống Tác giả nhấn mạnh vai trò của các bên tham gia tố tụng trước khi xét

xử là rất quan trọng, ảnh hưởng đến nội dung của phán quyết tại tòa, do đó, pháp luật TTHS cần nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trong giai đoạn này

pháp luật Hoa Kỳ): Chương 5 cuốn sách đề cập đến thủ tục TTHS có Bồi thẩm đoàn trong phiên tòa sơ bộ; thủ tục trong một phiên xét xử sơ thẩm Cũng trong công trình này, tác giả còn đề cập đến những hạn chế của pháp luật TTHS Hoa Kỳ về thủ tục tố tụng đối nghịch dựa trên giả định mỗi vụ án hình sự đều có hai mặt đối lập

TTHS) của Grano, Joseph D: Cuốn sách bao gồm 20 chương là các vấn đề nổi bật

về thủ tục TTHS Trong đó, tại chương 11 tác giả cũng đã phân tích và đánh giá một

số nội dung của phiên tòa sơ bộ

- Sách chuyên khảo “Criminal Procedure: Prosecuting crime” (Thủ tục

tố tụng: Truy tố hình sự) của Joshua Dressler và George C Thomas III (Thomson/West, Printed in the USA, 2006) Đây là công trình nghiên cứu đề cập đến chuỗi hoạt động và vai trò của Công tố viên trong nhiều giai đoạn tố tụng khác nhau, trong đó tại giai đoạn chuẩn bị xét xử, vai trò của Công tố viên rất quan trọng, nhưng Công tố viên phải hoạt động và hỗ trợ nhiều hơn cho các hoạt động thu thập chứng cứ của Toà án

European Legal History” (Thẩm phán, các nhà lập pháp và các giáo đồ: Những chương trong lịch sử pháp lý Châu Âu) của R.C Van Caenegem Công trình nghiên cứu chuyên sâu về quá trình hình thành và phát triển cơ chế Bồi thẩm đoàn (jury) tham gia xét xử vụ án hình sự ở Châu Âu, chủ yếu là ở các nước Anh, Pháp và Đức Bằng cách phân tích sự ảnh hưởng của bối cảnh lập pháp đến cơ chế tham gia xét

xử của Bồi thẩm đoàn, trong mối tương quan với Thẩm phán xét xử và luật sư bào chữa Bên cạnh việc phân tích vai trò của Bồi thẩm đoàn trong hoạt động tranh tụng tại phiên toà, tác giả đã đặt ra một vấn đề khá mới trong TTHS đó là sự tham gia của Bồi thẩm đoàn trong hoạt động chuẩn bị xét xử của Toà án

Framework” (Khung thiết yếu về chứng cứ và thủ tục TTHS) của Stephen Seabrooke và John Sprack (The Essential Framework, BlackStone Press limited, 2004) Đây là cuốn sách đề cập đến vấn đề cơ bản của chứng cứ tội phạm và thủ tục thu thập chứng cứ trên cơ sở khái quát nhiều đạo luật ở nước Anh và Châu Âu Tác giả nhận diện, phân tích, bình luận về quyền nhận tội hay không của bị cáo trước khi bắt đầu phiên chất vấn chính thức, quyền được lựa chọn xét xử tóm tắt nếu bị cáo nhận tội và thủ tục thực hiện quyền được cung cấp thông tin buộc tội tại phiên toà hình sự sơ thẩm Tác giả phân tích trường hợp khởi tố trọng tội, Công tố viên thực hiện quy trình xét xử của Bồi thẩm đoàn để có được bản cáo trạng chống lại bị can thì vai trò của Chánh toà quận và người được Chánh toà uỷ quyền có vai trò như thế nào trong quá trình chuẩn bị xét xử

- Cuốn sách “Procedure Penale” (Tiến trình tố tụng) của Corinne Ranault Brahinsky Đây là một công trình nổi tiếng của Corinne Renault Brahinsky

về TTHS Pháp được tái bản 14 lần Corinne Renaul Brahinsky đã phân tích các đặc điểm chung của phiên toà như tính công khai, xét xử bằng lời nói và sự đối lập về quyền lợi, Một trong những điểm chú ý của cuốn sách là đưa ra quan điểm của tác giả về những hạn chế của thủ tục TTHS Pháp nói chung và giai đoạn tiền xét xử nói riêng Dựa trên những hiểu biết của mình, tác giả cho rằng cần phải cải cách thủ tục TTHS theo hướng tăng cường vai trò của các bên tham gia tố tụng ngay từ giai đoạn chuẩn bị xét xử

Criminal Procedure; Robert C Lowe (1975), Writing Requirements and the Parol Evidence Rule: A Student Symposium Summer 1975 – The Constitutional Right to

a Preliminary Hearing in Louisiana; Publie par, Akademiai Kiado, Budapest (1981), Public hearing in the absence of the accused person, Gereral Reports to the 10th international congress of comparative law; Bureau of International Information Programs United States Department of State (2004), Outline of the U.S Legal System; The Difficulties of Building an Adversarial Trial System on a Civil Law Foundation, Yale Journal of International Law; Office Of Attorney General Eric Schmitt (2019), The Court Process Understanding the Criminal Justice Process,… Các bài viết này đã chỉ ra trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ, những trường hợp loại trừ không mở phiên tòa sơ bộ, đánh giá và đưa ra những điểm hạn chế, bất cập của phiên tòa sơ bộ

Tuy các quy định về phiên tòa sơ bộ còn hoàn toàn mới mẻ đối với pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam nhưng cũng đã có một số bài viết liên quan đến phiên tòa sơ bộ trong các bài báo, tạp chí, các công trình nghiên cứu khoa học như luận văn, luận án,… Dưới đây, tác giả chỉ liệt kê một số bài viết gần nhất với đề tài:

- Lê Thanh Phong (2018), Xét xử sơ thẩm từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí

Minh, Luận án Tiến sỹ Luật học – Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa

học Xã hội Việt Nam

- Lê Thanh Phong (2018), Phiên tòa sơ bộ – Giải pháp nâng cao chất

lượng tranh tụng trong tố tụng hình sự, Tạp chí Tòa án nhân dân số 12, Tòa án nhân

dân tối cao

- Lê Thanh Phong (2018), Bàn về giới hạn xét xử trong Bộ luật Tố tụng

hình sự 2015, Tạp chí Kiểm sát số 12, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao

- Lê Thanh Phong (2017), Hoàn thiện các quy định về phiên tòa hình sự sơ

thẩm trong Bộ luật Tố tụng hình sự, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 3, Bộ Tư

Các bài viết này cũng chỉ dừng lại ở việc chỉ ra ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ đối với lý luận và thực tiễn về giải quyết vụ án hình sự ở Việt Nam Thậm chí, có tài liệu đề cập đến một số nội dung liên quan đến phiên tòa sơ bộ nhưng cũng chỉ mang tính định hướng mà chưa giải quyết các vấn đề lý luận về bản chất cũng như pháp lý khi ghi nhận chế định này Điều này cho thấy tính mới của đề tài khi chưa

có một bài viết nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về phiên tòa sơ bộ Do

đó, trên cơ sở nghiên cứu pháp luật nước ngoài, tác giả đề xuất xây dựng phiên tòa

sơ bộ một cách toàn diện trong Bộ luật Tố tụng hình sự với các nội dung cụ thể về: thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ; những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ; trình

tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ; các quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ

3 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

- Đề tài làm rõ sự cần thiết của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp

luật tố tụng hình sự Việt Nam

- Trên cơ sở lý luận và nghiên cứu pháp luật nước ngoài, Đề tài kiến nghị xây dựng các quy định liên quan đến phiên tòa sơ bộ trong Bộ luật Tố tụng hình sự phù hợp với điều kiện và quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

- Phân tích khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ; làm rõ cơ

sở của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong TTHS Phân tích mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với các chế định có liên quan: chuẩn bị xét xử sơ thẩm, phiên tòa xét xử

sơ thẩm vụ án hình sự

- Nghiên cứu pháp luật TTHS Liên Bang Nga, Hoa Kỳ và Italia về phiên tòa sơ bộ với những nội dung được quy định cụ thể cũng như thực tiễn áp dụng các quy định về phiên tòa sơ bộ ở các quốc gia này

- Phân tích và đánh giá sự cần thiết của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

- Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích so sánh các quy định của pháp luật các quốc gia với nhau, tác giả đề xuất xây dựng các nội dung cụ thể của phiên tòa sơ bộ

về thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ, các trường hợp mở phiên tòa sơ bộ, trình

tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ và các quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ

Để đảm bảo được mục đích hướng đến của đề tài nên trong quá trình nghiên cứu, tác giả kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, cụ thể như sau:

- Phương pháp nghiên cứu và phân tích nhằm thu thập kiến thức, hiểu biết, lý luận chung nhất để làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ, cơ sở của việc quy định phiên tòa sơ bộ, mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với các chế định khác có liên quan; làm rõ các nội dung liên quan đến phiên tòa sơ

bộ trong pháp luật các quốc gia Cộng hòa Liên bang Nga, Hoa Kỳ và Italia về các trường hợp mở phiên tòa sơ bộ, thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ, trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ và các quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ; làm rõ

sự cần thiết của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

- Phương pháp phương pháp so sánh, đánh giá nhằm có cái nhìn toàn diện mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với các chế định khác có liên quan như chuẩn bị xét xử sơ thẩm, phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự; xem xét sự giống nhau cũng

như khác nhau trong quy định pháp luật các quốc gia về các nội dung liên quan đến phiên tòa sơ bộ làm cơ sở cho việc đánh giá ưu điểm, nhược điểm trong các quy định này

- Phương pháp đánh giá và tổng hợp nhằm đưa ra nhận xét về các quy định của các quốc gia khác nhau trên thế giới về phiên tòa sơ bộ, đồng thời tổng hợp các lý luận, quy định liên quan đến đề tài cũng như đề xuất, kiến nghị xây dựng các nội dung cụ thể liên quan đến phiên tòa sơ bộ phù hợp với các điều kiện cũng như yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay

Phiên tòa sơ bộ là một trong những chế định được nhiều quốc gia trên thế giới xây dựng và áp dụng mang lại nhiều hiệu quả và ý nghĩa đối với quá trình giải quyết vụ án hình sự, đặc biệt là đối với phiên tòa xét xử sơ thẩm chính thức Cùng với bối cảnh chung của thế giới và quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, việc BLTTHS ghi nhận và cụ thể hóa các nội dung của phiên tòa sơ bộ là điều tất yếu xảy ra Do đó, dự kiến khi hoàn thành, đề tài sẽ là công trình nghiên cứu khái quát, toàn diện các khía cạnh lý luận cũng như pháp lý liên quan đến phiên tòa sơ

bộ Đồng thời, đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ cho hoạt động nghiên cứu và học tập với những người quan tâm đến tố tụng hình sự nói chung và phiên tòa sơ bộ nói riêng

Ngoài các phần: Mở đầu; Kết luận; Lời cam đoan; Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của đề tài được chia thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về phiên tòa sơ bộ trong tố tụng hình

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHIÊN TÒA SƠ BỘ

TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1.1.1 Khái niệm phiên tòa sơ bộ

Phiên tòa sơ bộ (hay còn gọi là phiên tòa trù bị) là một trong những chế định quan trọng và được nhiều quốc gia trên thế giới quy định vào trong pháp luật

tố tụng hình sự Phiên tòa sơ bộ không chỉ được ghi nhận ở những nước theo mô hình tố tụng tranh tụng như Hoa Kỳ, Anh, mà ở cả những nước theo mô hình tố tụng pha trộn (có sự kết hợp của cả hình thức tố tụng thẩm vấn và tố tụng tranh tụng) như Liên Bang Nga, Italia, Đức,… Ở các quốc gia này, phiên tòa sơ bộ được xem như là công cụ làm cho quá trình giải quyết vụ án hình sự được nhanh chóng, giảm tải áp lực lên các cơ quan tiến hành tố tụng, nhất là Tòa án

Thuật ngữ “Phiên tòa sơ bộ” trong tiếng Anh là “Preliminary hearing”

(preliminary có nghĩa là sơ bộ, sự trù bị trước), trong tiếng Italia là thuật ngữ

“Udienza preliminare”, còn trong tiếng Nga là “Predvaritel'noye slushaniye”

Theo Từ điển Black’s Law, Phiên tòa sơ bộ được hiểu là “ phiên tòa được

tiến hành bởi một Thẩm phán nhằm để xác định liệu một người bị buộc tội có nên bị đưa ra xét xử hay không Phiên tòa này được tiến hành trong các vụ án trọng tội trước khi cáo trạng cung cấp đủ bằng chứng để chứng minh về việc có lý do để tin rằng: (a) một tội phạm đã được thực hiện và (b) bị cáo là người thực hiện hành vi phạm tội

Xét xử sợ bộ trước khi xét xử chính thức là một sự sàng lọc đầu tiên về tội danh; chức năng của phiên tòa này không phải là xét xử bị cáo, cũng không yêu cầu số lượng hoặc chất lượng chứng cứ cần thiết như việc ra cáo trạng hoặc để kết

án tại phiên tòa Chức năng của phiên tòa này là để xác định xem có đủ bằng chứng

để đưa một bị cáo ra xét xử hay không Bị cáo có hoàn cảnh khó khăn có quyền được đại diện bởi luật sư tại phiên tòa sơ bộ”3

Với cách giải thích trong Từ điển Black’s Law đã chỉ ra được mục đích

và chức năng cơ bản của phiên tòa sơ bộ là xác định xem có đủ chứng cứ để quyết định đưa bị cáo ra xét xử bằng phiên tòa chính thức hay không Theo đó, bằng nghiệp vụ của mình Thẩm phán dựa trên các chứng cứ được đưa ra tại phiên tòa để tin rằng: tội phạm đã được thực hiện và chính bị cáo là người thực hiện hành vi

phạm tội đó Hay nói cách khác, Phiên tòa sơ bộ “được mô tả tốt nhất là “phiên tòa

trước phiên tòa” mà tại đó Thẩm phán quyết định, không phải là bị cáo “có tội” hay “không có tội” mà liệu có đủ bằng chứng để buộc bị cáo phải bị đưa ra xét xử hay không Để xét xử sơ bộ, Thẩm phán sử dụng tiêu chuẩn pháp lý “nguyên nhân

có thể xảy ra”, quyết định liệu cơ quan tiến hành tố tụng có đưa ra đủ bằng chứng

để thuyết phục bồi thẩm đoàn rằng tội phạm đã được thực hiện hay không và bị cáo

đã phạm tội” 4

Theo Từ điển English Law Dictionary, Phiên tòa sơ bộ là “(i) các thủ tục

tố tụng được tiến hành tại Tòa án với sự tham gia của người làm chứng, bị hại để xem xét có đủ chứng cứ đưa vụ án ra xét xử hay không; (ii) trong các vụ án có yêu cầu bồi thường nhỏ, phiên tòa sơ bộ còn xem xét đến việc có nên áp dụng các biện pháp đặc biệt hay không nếu vụ án được đưa ra xét xử; (iii) là thủ tục tố tụng xem xét một số nội dung vụ án chứ không phải là toàn bộ vụ án”5 Khái niệm này không những chỉ ra mục đích của phiên tòa sơ bộ mà còn xác định thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ có thể có cả người làm chứng, bị hại

Tương tự như hai khái niệm trên, trong The New Italian Code of

Criminal Procedure cũng chỉ ra: Phiên tòa sơ bộ là “một phiên tòa với mục đích kiểm soát về mặt tư pháp đối với số lượng và chất lượng những chứng cứ được Công tố viên thu thập, tạo cơ hội cho luật sư bào chữa được tiếp cận với hồ sơ của Công tố viên và đưa ra một số chứng cứ gỡ tội Các bên có cơ hội lần lượt tranh

luận để bảo vệ cho quan điểm vụ án phải được đưa ra xét xử (Công tố viên) hoặc chống lại việc đưa vụ án ra xét xử (người bào chữa, bị cáo) Sau đó, Thẩm phán phải quyết định có hay không đưa vụ án ra xét xử sau khi kết thúc phiên tòa sơ bộ” 6 Tuy nhiên, khác với hai cách định nghĩa trên, trong bài viết này còn chỉ ra một

số hoạt động diễn ra tại phiên tòa sơ bộ mà nổi bật là sự tranh luận giữa bên buộc tội và bên gỡ tội để chứng minh hoặc bác bỏ việc có đủ chứng cứ để đưa vụ án ra xét xử hay không

Pháp luật TTHS Việt Nam chưa từng có sự ghi nhận về phiên tòa sơ bộ cũng như các tài liệu khoa học pháp lý trong nước nghiên cứu về chế định này còn hạn chế Do đó, chưa có một định nghĩa đầy đủ và thống nhất về phiên tòa sơ bộ

Theo Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) thì sơ bộ có nghĩa là “tính

chất bước đầu, chuẩn bị cho bước tiếp theo đầy đủ hơn”7 Tương tự, trong Từ điển

Từ và ngữ Việt Nam của tác giả Nguyễn Lân giải thích: “sơ là bắt đầu, bộ là bước,

sơ bộ là ở bước đầu”8

Trong Thuật ngữ pháp lý của TS Nguyễn Mạnh Hùng thì Phiên tòa sơ

bộ (phiên tòa trù bị) là “phiên tòa được tổ chức trước khi mở phiên tòa xét xử vụ án,

để xem xét một số vấn đề thuộc vụ án, theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, như việc đưa bị can là người chưa thành niên ra xét xử hoặc trong trường hợp người phạm tội có thể bị phạt tử hình”9

Cách định nghĩa này đã chỉ ra được mục đích và thời điểm mở phiên tòa sơ bộ Tuy nhiên, cách xác định các trường hợp tiến hành phiên tòa sơ bộ chỉ áp dụng khi đưa bị can là người chưa thành niên ra xét xử hoặc người phạm tội có thể bị áp dụng hình phạt tử hình là chưa phù hợp, thu hẹp phạm vi áp dụng của phiên tòa sơ bộ

Theo TS Lê Thanh Phong, Phiên tòa sơ bộ là “hình thức tố tụng chủ yếu

của giai đoạn chuẩn bị xét xử với sự tham gia của những người tiến hành tố tụng, của người bào chữa và những người tham gia tụng khác nhằm kiểm tra lại toàn bộ

hành vi và hậu quả mà bị cáo đã thực hiện, kiểm tra lại toàn bộ chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra, điều tra bổ sung theo quyết định trả hồ sơ của Tòa

chuẩn bị xét xử, mục đích và thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ

Qua các phân tích trên, có thể thấy khái niệm phiên tòa sơ bộ được tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau như tiếp cận từ mục đích, chức năng, thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ hoặc thời điểm mở phiên tòa sơ bộ Từ đó, tác giả rút ra khái niệm phiên tòa sơ bộ như sau:

Phiên tòa sơ bộ là phiên tòa được tổ chức trước khi mở phiên tòa xét

xử vụ án theo những căn cứ luật định với sự tham gia của những người tiến hành tố tụng, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác nhằm xác định có đủ chứng cứ để buộc tội người bị buộc tội tại phiên tòa sơ thẩm được thể hiện bằng quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc quyết định bổ sung chứng cứ hoặc các quyết định làm chấm dứt vụ án hình sự

1.1.2 Đặc điểm của phiên tòa sơ bộ

Từ khái niệm phiên tòa sơ bộ đã phân tích, có thể rút ra một số đặc điểm

cơ bản của phiên tòa sơ bộ như sau:

Thứ nhất, về thời điểm mở phiên tòa sơ bộ Phiên tòa sơ bộ là hình thức

tố tụng chủ yếu của giai đoạn chuẩn bị xét xử Do đó, có thể xác định thời điểm mở phiên tòa sơ bộ là khi Viện Công tố (VKS) chuyển cáo trạng, hồ sơ vụ án sang Tòa

án và kết thúc khi Thẩm phán chủ tọa phiên tòa sơ bộ ra quyết định đưa vụ án ra xét

xử hoặc quyết định về việc bổ sung chứng cứ hoặc quyết định làm chấm dứt vụ án hình sự

Thứ hai, về chủ thể tham gia phiên tòa sơ bộ Chủ thể tham gia phiên tòa

sơ bộ bao gồm những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng Người tiến hành tố tụng tham gia vào phiên tòa sơ bộ bao gồm Thẩm phán chủ tọa (theo quy định của nhiều quốc gia, Thẩm phán làm chủ tọa phiên tòa sơ bộ thì

10

Lê Thanh Phong (2018), Xét xử sơ thẩm từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh, Luận án Tiến sỹ Luật học -

Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, tr.107

không được đồng thời là Thẩm phán tham gia giải quyết tại phiên tòa xét xử đối với

vụ án đó), Công tố viên (Kiểm sát viên) Người tham gia tố tụng tham gia phiên tòa này bao gồm người bào chữa, người bị buộc tội, có thể triệu tập thêm bị hại, người làm chứng (nếu thấy cần thiết) Ngoài ra, Thẩm phán chủ tọa có thể triệu tập người giám định, người phiên dịch,… nếu thấy cần thiết hoặc khi có yêu cầu của các bên

Thứ ba, về mục đích và chức năng của phiên tòa sơ bộ Đây là một trong

những đặc điểm quan trọng để phân biệt phiên tòa sơ bộ với các phiên tòa khác (sẽ được làm rõ tại mục 1.3) Theo đó, mục đích và chức năng của phiên tòa sơ bộ là xem xét có đủ chứng cứ để Thẩm phán tin rằng đã có tội phạm xảy ra và chính người bị buộc tội là người thực hiện hành vi phạm tội Việc “đủ chứng cứ” tại phiên tòa sơ bộ chỉ là “đủ” để Thẩm phán đưa vụ án ra xét xử và xét xử người bị buộc tội bằng phiên tòa hình sự sơ thẩm Tại phiên tòa này, không đòi hỏi về số lượng cũng như chất lượng chứng cứ phải đủ để xác định tội danh như tại phiên tòa sơ thẩm xét

xử vụ án hình sự

Thứ tư, về căn cứ mở phiên tòa sơ bộ Theo quy định pháp luật TTHS của

nhiều quốc gia thì phiên tòa sơ bộ không phải được tiến hành trong mọi trường

định Tính chất của các căn cứ này tùy theo quy định của mỗi quốc gia như dựa vào tính nghiêm trọng của vụ án (Hoa Kỳ, Italia) hoặc các căn cứ liên quan đến tính hợp pháp của chứng cứ (Liên Bang Nga) Có thể nói, phiên tòa sơ bộ là thủ tục đặc trưng và chủ yếu của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Tuy nhiên, ở các quốc gia này, giai đoạn chuẩn bị xét xử còn có những thủ tục khác có khả năng làm chấm dứt vụ án hình sự hoặc quyết định đưa vụ án ra xét xử mà không nhất thiết phải trải qua phiên tòa sơ bộ

Thứ năm, về văn bản tố tụng Văn bản tố tụng là sự thể hiện kết quả của

quá trình áp dụng pháp luật vào thực tiễn Khi kết thúc phiên tòa sơ bộ, Thẩm phán chủ tọa cũng ban hành một trong các văn bản tố tụng thể hiện kết quả làm việc tại phiên tòa sơ bộ Theo đó, nếu qua trình bày của các bên buộc tội và bên gỡ tội,

11

https://criminal.findlaw.com/criminal-procedure/preliminary-hearing.html (truy cập lần cuối 22/05/2020)

Thẩm phán thấy đủ chứng cứ để xét xử người bị buộc tội tại phiên tòa hình sự sơ thẩm thì quyết định đưa vụ án ra xét xử được ban hành Ngược lại, nếu không đủ chứng cứ đưa vụ án ra xét xử thì Thẩm phán sẽ ra quyết định trả hồ sơ để điều tra

bổ sung hoặc yêu cầu thay đổi cáo trạng khi có sự thay đổi về tội danh, yêu cầu khắc phục vi phạm thủ tục tố tụng hoặc ra quyết định đình chỉ vụ án khi có các căn

1.1.3 Ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ

Phiên tòa sơ bộ là phiên tòa được tiến hành trước khi tổ chức phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Do đó, có thể xem đây là bước chuẩn bị cần thiết cho phiên tòa chính thức nên có thể thấy, phiên tòa sơ bộ có những ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với phiên tòa xét xử chính thức mà còn có ý nghĩa đối với cả quá trình giải quyết vụ án hình sự Theo đó, phiên tòa sơ bộ có những ý nghĩa sau đây:

Thứ nhất, phiên tòa sơ bộ góp phần giải quyết vụ án nhanh chóng và

đúng đắn Các hoạt động diễn ra tại phiên tòa sơ bộ để đảm bảo rằng việc đưa vụ án

và người bị buộc tội ra xét xử là phù hợp và có căn cứ pháp luật Nếu Thẩm phán chủ tọa phiên tòa sơ bộ đánh giá và nhận thấy các chứng cứ được đưa ra còn chưa

đủ sức thuyết phục rằng người bị buộc tội là người thực hiện hành vi phạm tội thì sẽ

ra quyết định đỉnh chỉ làm chấm dứt vụ án hình sự hoặc ra các quyết định yêu cầu

phạm này12 Đồng thời, phiên tòa sơ bộ cũng góp phần tiết kiệm chi phí tố tụng, thời gian tố tụng nếu như phải tổ chức các phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Thứ hai, phiên tòa sơ bộ là bước chuẩn bị cho phiên tòa xét xử sơ thẩm

vụ án hình sự được diễn ra hiệu quả Theo đó, phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình

sự được xem là trung tâm của quá trình giải quyết vụ án hình sự và là đỉnh cao của quyền tư pháp, tại phiên toà quyền và nghĩa vụ của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng được thực hiện một cách công khai, đầy đủ nhất; mọi tài liệu chứng cứ của vụ án do Cơ quan điều tra, Cơ quan công tố thu thập trong quá trình điều tra đều được xem xét một cách công khai tại phiên toà, những người tiến hành

tố tụng và người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai của nhau, được tranh luận, chất vấn những điều mà tại Cơ quan điều tra họ không có điều kiện thực

Hay nói cách khác, bằng phiên tòa sơ bộ bên buộc tội và bên gỡ tội có cơ hội được tiếp xúc với chứng cứ mà các bên đưa ra để chuẩn bị cho việc tranh tụng tại phiên tòa xét xử đạt hiệu quả cao nhất, góp phần làm sáng tỏ sự thật vụ án Đồng thời, đây được xem là cơ chế đảm bảo quyền con người – quyền bào chữa của người bị buộc tội được phát biểu, tranh luận ngay từ trước khi phiên tòa xét xử được tiến hành

Thứ ba, góp phần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng

Bằng phiên tòa sơ bộ, đòi hỏi Công tố viên (Kiểm sát viên) phải nâng cao trách nhiệm của mình đối với cáo trạng và các chứng cứ buộc tội Tại phiên tòa sơ bộ, Công tố viên (Kiểm sát viên) phải trình bày và đưa ra các chứng cứ cần thiết để chứng minh rằng có tội phạm xảy ra và người bị buộc tội đã thực hiện hành vi phạm

12

Lê Thanh Phong (2018), Xét xử sơ thẩm từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh, Luận án Tiến sỹ Luật học -

Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, tr.151

13

Đinh Văn Quế (2011), Thủ tục xét xử sơ thẩm trong Tố tụng hình sự Việt Nam - Thực trạng và phương

hướng hoàn thiện, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự Việt Nam đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp - Kinh nghiệm Cộng hòa liên bang Đức”

14

Arnella, Peter, Reforming the Federal Grand Jury and the State Preliminary Hearing to Prevent

Conviction without Adjudication, tr.476

tội nhằm thuyết phục Thẩm phán thông qua cáo trạng và đưa vụ án ra xét xử bằng phiên tòa chính thức

Như vậy, có thể thấy, phiên tòa sơ bộ mang lại nhiều ý nghĩa không chỉ đối với phiên tòa xét xử mà còn góp phần vào quá trình giải quyết vụ án hình sự Đồng thời, nâng cao trách nhiệm và nghiệp vụ của cả cơ quan tiến hành tố tụng và người bào chữa Đặc biệt, phiên tòa sơ bộ là bước chuẩn bị và nhằm mở rộng sự tranh tụng tại phiên tòa xét xử Đây là ý nghĩa quan trọng mà Việt Nam cần học hỏi

và tiếp thu để nâng cao “tính tranh tụng” đối với việc giải quyết vụ án hình sự, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay

Theo Từ điển Tiếng Việt, cơ sở là “cái làm nền tảng trong quan hệ với

của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong TTHS là những vấn đề nền tảng để xây dựng nên các quy định pháp luật về phiên tòa sơ bộ cũng như áp dụng các quy định này vào trong thực tế

Theo đó, việc quy định phiên tòa sơ bộ trong TTHS xuất phát từ những

cơ sở sau:

Thứ nhất, phiên tòa sơ bộ bị chi phối bởi mô hình TTHS Trên thế giới

hiện nay, có ba loại mô hình TTHS đó là: mô hình TTHS thẩm vấn, mô hình TTHS tranh tụng và mô hình TTHS hỗn hợp Theo đó, mô hình TTHS có thể hiểu là cách thức tổ chức hoạt động TTHS quyết định địa vị tố tụng của các chủ thể tham gia hoạt động TTHS như thế nào và nguồn gốc động lực của hoạt động TTHS là gì: là hoạt động tích cực của các bên tranh tụng hay là hoạt động tích cực của các cơ quan

Phiên tòa sơ bộ được ghi nhận đầu tiên là ở các quốc gia theo mô hình

TTHS hỗn hợp quy định vào trong pháp luật TTHS Việc quy định phiên tòa sơ bộ xuất phát dựa trên cơ sở khắc phục những hạn chế của mô hình TTHS tranh tụng mang lại

Mô hình TTHS tranh tụng là loại hình TTHS xuất hiện đầu tiên Mô hình này ban đầu xuất hiện và áp dụng ở Hy Lạp cổ đại, sau đó được đưa vào La Mã với tên gọi “thủ tục hỏi đáp liên tục” Ban đầu, người ta quan niệm rằng tội phạm là một phạm trù cá nhân, là cái thay thế cho sự trả thù cá nhân, do đó Nhà nước không can thiệp Quyền khởi kiện trước hết thuộc về người bị hại, sau đó mở rộng ra đến

mà mô hình TTHS tranh tụng coi việc nhận tội của nghi can là lý do để chấm dứt quá trình giải quyết vụ án Việc cho phép đàm phán nhận tội (plea bargaining) được

Qua quá trình áp dụng mô hình TTHS tranh tụng bộc lộ một số hạn chế: vai trò của Viện công tố rất mờ nhạt vì không có trách nhiệm trong hoạt động điều tra Toàn bộ hoạt động điều tra do cảnh sát tiến hành Kết quả điều tra được tổng hợp bằng nhiều phương thức khác nhau và không có hồ sơ chính thức của vụ án và không được chuyển trước cho Thẩm phán trước khi mở phiên tòa xét xử Khác với

mô hình TTHS thẩm vấn là Tòa án có vai trò tích cực, trực tiếp thẩm vấn và đóng vai trò chính trong thẩm vấn công khai tại phiên tòa Còn Tòa án trong mô hình TTHS tranh tụng có vai trò thụ động, rất ít khi hoặc không tham gia thẩm vấn mà chỉ là người điều khiển phần thẩm vấn cũng như phần tranh luận của các bên Do Tòa án không biết trước hồ sơ vụ án nên sự tranh tụng giữa hai bên là nội dung chủ yếu của phiên tòa và nhiệm vụ của các bên trong quá trình tranh tụng là thuyết phục

18

Tư pháp hình sự so sánh(1999), Thông tin khoa học pháp lý, (Số chuyên đề)

19

Tô Văn Hòa (2009), Những đặc điểm của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và phương hướng hoàn thiện

mô hình tố tụng hình sự Việt Nam, Kỷ yếu hội thảo: Mô hình tố tụng hình sự, Viện kiểm sát nhân dân tối cao,

Hà Nội

20

Nguyễn Thái Phúc (2007), Mô hình TTHS Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Tạp chí Khoa

học pháp lý, số 5, tr.16

Do đó, để hạn chế và khắc phục nhược điểm của mô hình TTHS tranh tụng mà phiên tòa sơ bộ được quy định vào trong pháp luật TTHS các quốc gia này Theo đó, tăng cường vai trò và sự chủ động không chỉ của Thẩm phán mà còn của Công tố viên tham gia vào vụ án Phiên tòa này đòi hỏi Công tố viên phải có trách nhiệm với các chứng cứ đã thu thập được và thuyết phục Thẩm phán tin rằng đã có tội phạm xảy ra nhằm đưa vụ án ra xét xử Còn về phía Thẩm phán được tiếp xúc một cách khái quát về các chứng cứ và nghe các bên tranh luận về tính hợp pháp, hợp lý của chứng cứ để đưa ra quyết định đúng đắn Đối với các quốc gia theo mô hình TTHS pha trộn, việc áp dụng phiên tòa sơ bộ được xem là phương tiện phát huy ưu điểm cũng như khắc phục hạn chế của mô hình TTHS tranh tụng và mô hình TTHS thẩm vấn mang lại

Thứ hai, phiên tòa sơ bộ là cơ sở cung cấp thông tin cho việc lựa chọn

Bồi thẩm đoàn tham gia vào phiên tòa xét xử chính thức Theo đó, đối với các quốc gia có áp dụng chế định Bồi thẩm đoàn là thành phần tham gia phiên tòa xét xử thì đều trải qua phiên tòa sơ bộ Tại phiên tòa này, người bị buộc tội cũng sẽ được hỏi lại về việc xác nhận yêu cầu Bồi thẩm đoàn tham gia xét xử vụ án

Sau khi phiên tòa sơ bộ kết thúc, các thành viên này được Ủy viên Bồi thẩm đoàn của Tòa án lựa chọn ngẫu nhiên từ hồ sơ đăng ký cửa tri theo kế hoạch lựa chọn Bồi thẩm đoàn đã được công bố Sau đó, Tòa án và các bên (Công tố viên, Luật sư bào chữa) sẽ trực tiếp chọn các ứng viên Tòa án và các bên sẽ đặt ra một loạt các câu hỏi cho các ứng viên Các câu hỏi này được lập ra với mục đích xác định bất cứ cá nhân nào có hiểu biết về tình tiết vụ án hoặc các bên hoặc bất cứ

Sau khi hoàn tất việc phỏng vấn, Công tố viên và Luật sư bào chữa sẽ đưa ra các thách thức hợp lý và cần thiết để chọn ra các thành viên Bồi thẩm đoàn

Để đảm bảo việc lựa chọn ra các cá nhân là thành viên của Bồi thẩm đoàn biết càng

ít thông tin về vụ án, không có sự định hướng trước về vụ án thì đòi hỏi Công tố

21

Tô Văn Hòa (chủ biên) (2012), Những mô hình tố tụng hình sự điển hình trên thế giới, Nxb Hồng Đức,

tr.225

viên, Luật sư bào chữa phải có sự trao đổi về các chứng cứ, tình tiết của vụ án thông qua phiên tòa sơ bộ mới có thể đưa ra được danh sách các câu hỏi hợp lý, đúng đắn

Tóm lại, việc quy định phiên tòa sơ bộ vào trong pháp luật TTHS xuất phát từ đặc trưng của mô hình TTHS tranh tụng nhằm khắc phục những hạn chế mà

mô hình TTHS này mang lại Bên cạnh đó, một số quốc gia theo mô hình TTHS pha trộn cũng có sự học hỏi và ghi nhận chế định này nhằm đảm bảo, phát huy hơn nữa yếu tố tranh tụng, đảm bảo cho phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự thật sự hiệu quả, đúng đắn

1.3.1 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Hiện nay, trên thế giới cũng như trong khoa học pháp lý tồn tại hai quan điểm về tính độc lập của chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Theo đó, một số quan điểm cho rằng chuẩn bị xét xử sơ thẩm là một giai đoạn độc lập trong quá

lại, có quan điểm cho rằng: chuẩn bị xét xử sơ thẩm chỉ là một phần của giai đoạn xét xử sơ thẩm (cùng với phiên tòa xét xử tạo nên giai đoạn xét xử sơ thẩm)

Quan điểm cho rằng chuẩn bị xét xử sơ thẩm có phải là một giai đoạn độc lập trong TTHS hay không cũng bị chi phối bởi mô hình TTHS Quan điểm này cũng quyết định các hoạt động tố tụng đặc trưng được tiến hành tại giai đoạn chuẩn

Đối với mô hình TTHS tranh tụng thì hoạt động chuẩn bị xét xử vụ án hình sự là hoạt động xem xét, chuẩn bị các điều kiện để mở phiên tòa xét xử thông qua việc mở một phiên tòa có sự tranh luận tự do và cởi mở giữa bên buộc tội và bên gỡ tội Mục đích là để Thẩm phán chủ tọa phiên tòa xem xét có đủ chứng cứ để đưa vụ án ra xét xử bằng phiên tòa chính thức hay không Còn đối với mô hình

Bùi Thị Hồng (2012), Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự - Thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sỹ

Luật học – Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.17

TTHS thẩm vấn thì Thẩm phán là người có trách nhiệm xác định sự thật khách quan của vụ án bằng việc quy định Thẩm phán phải nghiên cứu hồ sơ trước khi mở phiên tòa, kiểm tra các chứng cứ mà Cơ quan điều tra, truy tố đã thu thập

Chuẩn bị xét xử vụ án hình sự trong tố tụng thẩm vấn không chỉ chuẩn bị

về hình thức đơn thuần như TTHS tranh tụng mà bao gồm cả việc nghiên cứu, xem xét nội dung vụ án để Thẩm phán có kế hoạch điều tra tiếp tại phiên tòa Với mô hình TTHS này thường bị lên án là vì được nghiên cứu hồ sơ trước mà Thẩm phán không vô tư, khách quan và đã có sẵn phán quyết về vụ việc trước khi xét xử Việc thẩm tra, tranh luận tại phiên tòa chỉ là hình thức, điều này dẫn đến tình trạng “án phong bì” và “án bỏ túi” hay còn gọi là “án chỉ đạo”, là nguyên nhân dẫn đến những

phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm dưới góc độ xem chuẩn bị xét xử sơ thẩm là một giai đoạn độc lập của quá trình giải quyết vụ án hình sự Ở các quốc gia

có quy định phiên tòa sơ bộ trong pháp luật TTHS thì phiên tòa này được xem là hoạt động tố tụng chủ yếu của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Vì vậy, có thể thấy mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử sơ thẩm là quan hệ bao hàm hay nói cách khác, chuẩn bị xét xử sơ thẩm bao gồm phiên tòa sơ

bộ

Trong đó, phiên tòa sơ bộ là hoạt động đặc trưng, quyết định việc có đạt được mục đích và ý nghĩa của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm hay không Đó là việc chuẩn bị cần thiết cho phiên tòa xét xử chính thức: đưa vụ án ra xét xử hoặc khắc phục những sai phạm của giai đoạn điều tra, truy tố Bên cạnh đó, phiên tòa sơ

bộ còn là công cụ để tiến hành một số hoạt động tố tụng như thỏa thuận nhận tội, áp dụng lệnh phạt,… có khả năng làm chấm dứt vụ án hình sự tại giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Tóm lại, với quan điểm cho rằng chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

là một giai đoạn độc lập (ở cả các quốc gia theo mô hình TTHS tranh tụng và mô hình TTHS pha trộn) thì phiên tòa sơ bộ là hoạt động tố tụng đặc trưng và chủ yếu

24

Trường đào tạo các chức danh tư pháp (2001), Chuyên đề: Mô hình tranh tụng một số nước trên thế giới

Trong khoa học pháp lý ở Việt Nam hiện nay cũng chưa có một quan điểm thống nhất về tính độc lập của chuẩn bị xét xử sơ thẩm Vì vậy, việc nhận thức đúng đắn

về chuẩn bị xét xử sơ thẩm và mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với chuẩn bị xét xử

sơ thẩm sẽ là cơ sở cho việc hoàn thiện các hoạt động tố tụng của Tòa án trong giai đoạn này cũng như tại phiên tòa sơ thẩm

1.3.2 Mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Phiên tòa sơ thẩm là giai đoạn trung tâm, giải quyết thực chất vụ án hình

sự, trả lời câu hỏi cơ bản: bị cáo có tội hay không có tội? Hình phạt? Là nơi mà các chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố được trình bày đầy đủ, xem xét công khai tại phiên tòa, là nơi mà quyền và nghĩa vụ của những người tiến hành

TTHS tranh tụng, TTHS pha trộn hay TTHS thẩm vấn thì phiên tòa xét xử sơ thẩm cũng đều hướng đến những mục đích này, chỉ là cách thức tiến hành và tổ chức phiên tòa ở từng mô hình TTHS có những đặc trưng riêng

Như đã phân tích, phiên tòa sơ bộ chính là sự chuẩn bị cần thiết và quan trọng cho việc mở phiên tòa xét xử sơ thẩm Phiên tòa sơ bộ là hoạt động tố tụng diễn ra trước, là cơ sở cho việc tiến hành phiên tòa xét xử sơ thẩm Hay nói cách khác, mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với phiên tòa xét xử sơ thẩm là quan hệ

“cần và đủ” để đưa ra một phán quyết đúng đắn, góp phần giải quyết hiệu quả vụ án hình sự Tuy nhiên, giữa phiên tòa sơ bộ và phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự cũng có những điểm khác biệt cơ bản Cụ thể:

Thứ nhất, về thời gian tiến hành tố tụng: phiên tòa sơ bộ chỉ diễn ra

trong thời gian ngắn hơn nhiều so với phiên tòa xét xử sơ thẩm Sự khác biệt này cũng xuất phát từ mục đích mà mỗi phiên tòa hướng tới

25

Đinh Văn Quế (2011), Thủ tục xét xử sơ thẩm trong Tố tụng hình sự Việt Nam - Thực trạng và phương hướng hoàn thiện, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự Việt Nam đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp - Kinh nghiệm Cộng hòa liên bang Đức”

26

Võ Thị Thủy Tiên (2001), Giai đoạn xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ

Luật học – Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, tr.48

Thứ hai, về mục đích Phiên tòa sơ bộ chỉ xem xét, đánh giá các chứng

cứ được bên đưa ra có đủ để xác định tội phạm đã xảy ra và bị cáo là người thực hiện hành vi phạm tội để ra quyết định đưa vụ án ra xét xử Hay nói cách khác, phiên tòa sơ bộ chỉ là sự sàng lọc các vụ án – để loại trừ các vụ án có chứng cứ yếu

mục đích đánh giá, làm rõ các chứng cứ được đưa ra để xác định bị cáo có tội hay không có tội, bị cáo phạm tội gì và hình phạt được áp dụng ra sao

Thứ ba, về trách nhiệm chứng minh tội phạm Trách nhiệm chứng minh

tội phạm của Viện Công tố (VKS) được cho là “nhẹ nhàng” hơn tại phiên tòa sơ bộ

vì chỉ cần đưa ra các chứng cứ quan trọng để thuyết phục Thẩm phán tin rằng đã có tội phạm xảy ra và đưa vụ án ra xét xử Đối với phiên tòa xét xử sơ thẩm, trách nhiệm chứng minh tội phạm của Viện Công tố (VKS) được đề cao hơn để không chỉ thuyết phục Thẩm phán mà cả Bồi thẩm đoàn về cả chất lượng và số lượng chứng cứ đưa ra chứng minh bị cáo phạm tội cụ thể và hình phạt được áp dụng

Thứ tư, về chủ thể tham gia Chủ thể tham gia phiên tòa sơ bộ bao gồm

Thẩm phán chủ tọa, người tiến hành tố tụng (Công tố viên, Kiểm sát viên), người bị buộc tội, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác (nếu có) Đối với phiên tòa xét xử sơ thẩm, chủ thể tham gia với số lượng nhiều hơn bao gồm: Thẩm phán chủ tọa (Thẩm phán đã tham gia phiên tòa sơ bộ thì không được tham gia phiên tòa xét xử sơ thẩm), Bồi thẩm đoàn, Công tố viên (Kiểm sát viên), bị cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác (người làm chứng, bị hại, người giám định,…)

Thứ năm, về hoạt động tố tụng và văn bản tố tụng Hoạt động tố tụng

diễn ra tại phiên tòa sơ bộ đơn giản hơn nhiều so với phiên tòa xét xử sơ thẩm Kết quả của phiên tòa sơ bộ là quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc yêu cầu bổ sung chứng cứ hoặc quyết định làm chấm dứt vụ án hình sự Đối với phiên tòa xét xử sơ

27

Sự khác biệt giữa Phiên tòa sơ bộ và Phiên tòa xét xử sơ thẩm,

https://www.nolo.com/legal-encyclopedia/the-difference-between-preliminary-hearing-trial.html (truy cập lần cuối ngày 06/4/2020)

thẩm thì văn bản tố tụng đặc trưng là Bản án xác định bị cáo có tội hay vô tội, bị

cáo phạm tội gì và hình phạt được áp dụng

Tóm lại, phiên tòa sơ bộ và phiên tòa xét xử sơ thẩm có mối quan hệ tác

động lẫn nhau Phiên tòa sơ bộ là cơ sở cần thiết đảm bảo hiệu quả cho phiên tòa

xét xử sơ thẩm, còn phiên tòa xét xử sơ thẩm là sự phát triển nối tiếp các hoạt động

tố tụng đã diễn ra tại phiên tòa sơ bộ Tuy nhiên, phiên tòa sơ bộ và phiên tòa xét xử

sơ thẩm cũng có những đặc điểm riêng biệt Trong đó, việc xác định chính xác mục

đích và các hoạt động tố tụng tại phiên tòa sơ bộ cũng như phiên tòa xét xử sơ thẩm

là cơ sở cho việc giải quyết vụ án hình sự đúng đắn và hiệu quả

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Phiên tòa sơ bộ là một trong những chế định và hoạt động tố tụng quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự được quy định không chỉ ở những quốc gia theo mô hình TTHS tranh tụng mà cả những quốc gia có mô hình TTHS pha trộn cũng có sự học hỏi và ghi nhận vào trong pháp luật TTHS Do đó, trong Chương này, tác giả đã tập trung nghiên cứu, làm rõ một số nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, tác giả rút ra và hoàn thiện khái niệm về phiên tòa sơ bộ là

phiên tòa được tổ chức trước khi mở phiên tòa xét xử vụ án theo những căn cứ luật định với sự tham gia của những người tiến hành tố tụng, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác nhằm xác định có đủ chứng cứ để buộc tội người bị buộc tội tại phiên tòa sơ thẩm được thể hiện bằng quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc quyết định bổ sung chứng cứ hoặc các quyết định làm chấm dứt vụ án hình sự

Từ khái niệm này, tác giả phân tích một số đặc điểm của phiên tòa sơ bộ về thời điểm, mục đích, chủ thể, căn cứ và văn bản tố tụng Bên cạnh đó, Luận văn còn làm

rõ một số ý nghĩa của phiên tòa sơ bộ đối với phiên tòa xét xử sơ thẩm cũng như đối với cả quá trình giải quyết vụ án hình sự

Thứ hai, phân tích một số cơ sở của việc quy định phiên tòa sơ bộ trong

TTHS Trong đó, phiên tòa sơ bộ chịu sự chi phối và quyết định chủ yếu của yếu tố

về mô hình TTHS

Thứ ba, Luận văn làm rõ mối quan hệ giữa phiên tòa sơ bộ với giai đoạn

chuẩn bị xét xử và với phiên tòa xét xử sơ thẩm Đây là cơ sở xác định trình tự của các hoạt động tố tụng cũng như cơ sở cho việc hoàn thiện các quy định pháp luật trong giai đoạn chuẩn bị xét xử và phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

CHƯƠNG 2 PHIÊN TÒA SƠ BỘ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã có sự ghi nhận cũng như áp dụng có hiệu quả các quy định liên quan đến phiên tòa sơ bộ trong việc giải quyết vụ án hình

sự Theo đó, trong đề tài này, tác giả lựa chọn nghiên cứu pháp luật TTHS của Cộng hòa liên bang Nga, Hoa Kỳ và Italia là những quốc gia phát triển và có trình độ kỹ thuật lập pháp cao, đặc biệt là có nhiều kinh nghiệm trong việc xây dựng cũng như

áp dụng các quy định về phiên tòa sơ bộ Đồng thời, một số quốc gia này cũng có sự tương đồng khi lựa chọn mô hình TTHS pha trộn (Việt Nam cũng đang hoàn thiện các quy định pháp luật TTHS để phát huy ưu điểm của mô hình TTHS này) Do đó, trên cơ sở nghiên cứu so sánh pháp luật TTHS của Cộng hòa liên bang Nga, Hoa

Kỳ và Italia, tác giả nhận thấy các vấn đề cần phải làm rõ liên quan đến phiên tòa sơ

bộ trong pháp luật các quốc gia này bao gồm: Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ; Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ; Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ; Các quyết định ban hành tại phiên tòa sơ bộ

2.1.1 Thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ

Sau khi Liên Xô tan rã, trong quá trình hội nhập cùng với xu thế chung là

đề cao quyền con người của Liên bang Nga thì khoa học TTHS Liên bang Nga có

sự phát triển mạnh mẽ đánh dấu bằng sự ra đời của BLTTHS 2001 Tư tưởng chủ đạo của Bộ luật này là phân chia quyền lực, tranh tụng trong quá trình giải quyết vụ

án hình sự, suy đoán vô tội, bình đẳng giữa bên buộc tội và bào chữa, bảo đảm quyền con người, Tòa án độc lập và là chủ thể giám sát đối với việc tuân thủ quyền con người trong giai đoạn điều tra,… Có thể nói, BLTTHS năm 2001 là BLTTHS thứ tư trong lịch sử của nước Nga Xô viết và nước Nga hiện nay, có nhiều đặc điểm cho phép khẳng định mô hình TTHS của Liên bang Nga hiện nay khác biệt về chất

so với mô hình TTHS Xô viết, đó là mô hình tố tụng hình sự cải biến từ nền tố tụng

hình sự thẩm vấn kết hợp, tiếp thu những nội dung cơ bản tiến bộ nhất của TTHS

Phiên tòa sơ bộ được quy định tại Chương 33: Những điều kiện chung về xét xử (trong mục IV: Xét xử sơ thẩm) từ Điều 227 đến Điều 239 Tuy nhiên, trong

lý luận TTHS của Xô Viết trước đây và Liên bang Nga hiện nay luôn coi hoạt động chuẩn bị xét xử – mắt xích trung gian giữa giai đoạn điều tra (khoa học TTHS Xô Viết và Liên bang Nga không thừa nhận truy tố của VKS là giai đoạn độc lập) và Phiên tòa sơ thẩm là giai đoạn độc lập với tên gọi là giai đoạn “предание суду” (chuyển vụ án sang Tòa)

Quy định về thủ tục xét xử sơ bộ là quy định mới của Bộ luật TTHS năm

2001 (quy định tại Chương 34 – mục IV) và được áp dụng cho cả phiên tòa có Bồi thẩm đoàn cũng như phiên tòa xét xử chỉ với những Thẩm phán chuyên nghiệp Theo đó, thành phần tham gia phiên tòa sơ bộ bao gồm: Thẩm phán chủ trì cùng với các bên tranh tụng (Khoản 1 Điều 234 BLTTHS Liên Bang Nga)

Việc nhận thức lại vai trò của Tòa án trong BLTTHS năm 2001 của Liên Bang Nga là “Tòa án không phải là một cơ quan buộc tội hình sự và sẽ không làm chức năng công tố hoặc gỡ tội trong một vụ án Tòa án sẽ tạo ra các điều kiện cần thiết cho các bên thực hiện các nghĩa vụ tố tụng và các quyền được trao cho họ” (Khoản 3 Điều 15) Từ đó, trao cho Tòa án thẩm quyền tiến hành và chủ trì phiên tòa sơ bộ, là công cụ để các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng

Các bên tranh tụng tham gia vào phiên tòa sơ bộ bao gồm: Công tố viên,

bị can và người bào chữa Phiên tòa sơ bộ thực chất là phiên tranh luận của bên buộc tội (Công tố viên) và bên gỡ tội (người bào chữa, bị can) về các chứng cứ được đưa ra nhằm thuyết phục Thẩm phán liệu có đủ chứng cứ để đưa vụ án ra xét

xử hay không Do đó, nếu tại phiên tòa sơ bộ không có sự tham gia của Công tố viên hoặc người bào chữa hoặc bị can thì không thể tiến hành các hoạt động tố tụng tại phiên tòa sơ bộ

28

Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, Mô hình tố tụng hình sự Liên Bang Nga,

https://tks.edu.vn/thong-tin-khoa-hoc/chi-tiet/79/145 (truy cập lần cuối ngày 08/6/2020)

Theo quy định tại Điều 51 BLTTHS Liên Bang Nga, các trường hợp luật

sư phải tham gia tố tụng trong vụ án hình sự Nếu bị can không có khả năng thuê luật sư thì một luật sư được chỉ định bởi Chính phủ thông qua Điều tra viên hoặc Tòa án (Khoản 5 Điều 50 BLTTHS Liên Bang Nga) Trong đó, bao gồm trường hợp

vụ án được xét xử bởi Bồi thẩm đoàn hoặc bị can nhận tội và được xét xử bằng một phiên tòa rút gọn (các trường hợp là căn cứ mở phiên tòa sơ bộ)

Ngoài các chủ thể trên, các bên tranh tụng có quyền đề nghị, yêu cầu bổ sung thêm người tham gia như nhân chứng hoặc chuyên gia (Khoản 7 Điều 234 BLTTHS Liên Bang Nga) Đề nghị, yêu cầu này được Tòa án xem xét và chấp nhận nếu thấy hợp lý, cần thiết Quy định này cho phép bị can được đưa ra những bằng chứng mới, là một tiến bộ quan trọng trong việc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự ở Liên Bang Nga

2.1.2 Những trường hợp mở phiên tòa sơ bộ

Để bắt đầu giai đoạn phiên tòa xét xử sơ thẩm thì vụ án hình sự phải trải qua thủ tục nhất định về chuyển giao hồ sơ vụ án từ cơ quan VKS sang Tòa án Thủ tục này trong lý luận khoa học TTHS Liên Bang Nga gọi là giai đoạn chuyển vụ án sang Tòa án hoặc truy tố bị can ra trước Tòa án (Chương 33 BLTTHS Liên Bang Nga) Thẩm phán được phân công trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sẽ tiến hành các hoạt động tố tụng cần thiết để đánh giá xem có căn cứ để mở phiên tòa sơ bộ hoặc giải quyết vụ án hình sự theo thủ tục thông thường Do đó, không phải vụ án hình

sự nào được chuyển đến Tòa án cũng tiến hành mở phiên tòa sơ bộ mà chỉ khi có các căn cứ được quy định trong BLTTHS Liên Bang Nga

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 229 BLTTHS Liên Bang Nga, phiên tòa

sơ bộ được tiến hành khi có một trong bốn căn cứ sau:

Thứ nhất, khi có yêu cầu của một trong các bên tranh tụng về tính không hợp pháp của chứng cứ trong hồ sơ vụ án (Khoản 2.1 Điều 229 BLTTHS Liên Bang Nga)

Mặc dù tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về các thuộc tính của chứng

cứ nhưng đa số các quan điểm trong khoa học pháp lý hiện nay đều thừa nhận tính hợp pháp là một trong những thuộc tính quan trọng của chứng cứ

Điều 74 BLTTHS Liên bang Nga quy định: “Chứng cứ trong vụ án hình

sự là bất kỳ những gì mà Tòa án, Kiểm sát viên, Dự thẩm viên, Điều tra viên căn cứ vào đó theo thủ tục do Bộ luật này quy định để xác định có hay không có những tình tiết phải chứng minh trong quá trình tố tụng đối với vụ án cũng như những tình tiết khác có ý nghĩa đối với vụ án”

Theo quy định này, có thể thấy pháp luật TTHS Liên Bang Nga cũng thừa nhận tính hợp pháp của chứng cứ được thể hiện ở việc chứng cứ được chứa đựng trong những nguồn và được thu thập bằng những biện pháp do pháp luật TTHS quy định

Chứng cứ phải đảm bảo được các yêu cầu của quá trình thu thập, đánh giá, kiểm tra của các cơ quan tiến hành tố tụng Thẩm phán, thành viên Bồi thẩm đoàn, kiểm sát viên, dự thẩm viên, nhân viên điều tra ban đầu đánh giá các chứng

cứ theo niềm tin nội tâm dựa trên tổng hợp những chứng cứ có trong vụ án, căn cứ vào pháp luật và lương tâm, không có chứng cứ nào có hiệu lực nếu được xác định trước đó (Điều 17 BLTTHS Liên Bang Nga)

Nguồn chứng cứ được hiểu là nơi, mà từ đó, cơ quan tiến hành tố tụng

Biện pháp thu thập chứng cứ là cách thức mà các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng sử dụng để thu thập chứng cứ Những tài liệu không được phản ánh từ những nguồn và thu thập bằng những biện pháp do pháp luật tố tụng hình sự quy định thì không được coi là chứng cứ Trong quá trình thu thập chứng cứ ở giai đoạn điều tra, truy tố mà Kiểm sát viên hoặc người bào chữa hoặc bị can phát hiện chứng

cứ mà bên kia thu thập là không hợp pháp, không tuân theo trình tự, thủ tục do

29

Vương Văn Bép (2014), Những vẫn đề lý luận và thực tiễn về chế định chứng cứ trong Luật TTHS Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ Luật học – Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội, tr.60

BLTTHS Liên Bang Nga quy định thì có quyền yêu cầu Tòa án xem xét về tính hợp pháp của chứng cứ đó tại phiên tòa sơ bộ

Khi đó, bên có yêu cầu sẽ nộp lên Tòa án đơn xin loại trừ chứng cứ (Petition for Excluding Proof) (Khoản 1 Điều 235 BLTTHS Liên Bang Nga) Tại phiên tòa sơ bộ, bên có yêu cầu phải đưa ra các lập luận để chứng minh rằng chứng

cứ đó được thu thập vi phạm các quy định của BLTTHS Liên Bang Nga (Khoản 4 Điều 235) Nếu Thẩm phán chấp nhận yêu cầu về việc loại trừ chứng cứ trong phiên tòa sơ bộ thì chứng cứ đó mất hiệu lực pháp lý, không được sử dụng làm căn cứ buộc tội hoặc gỡ tội trong bản án hoặc cả trong quá trình tố tụng (Khoản 5 Điều 235) hoặc nếu vụ án được xét xử bởi Bồi thẩm đoàn, các bên cũng không có quyền thông báo về sự tồn tại của chứng cứ đã bị loại trừ bởi Tòa án (Khoản 6 Điều 235 BLTTHS Liên Bang Nga)

Thứ hai, khi có căn cứ trả hồ sơ cho VKS để khắc phục những vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng trong giai đoạn điều tra, truy tố (Khoản 2.2 Điều 229 BLTTHS Liên Bang Nga)

Vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng có thể được hiểu là những vi phạm

do việc cơ quan tiến hành tố tụng không làm hoặc làm không đúng với quy định của pháp luật ảnh hưởng đến việc xác định sự thật của vụ án hoặc xâm phạm đến quyền,

Liên Bang Nga, những vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng này trong giai đoạn điều tra, truy tố được xem là những trở ngại ảnh hưởng đến việc xét xử của Tòa án Tại phiên tòa sơ bộ, Thẩm phán tự mình hoặc theo yêu cầu của một trong các bên trả lại hồ sơ vụ án cho VKS để khắc phục những trở ngại trong việc xét xử của Toà

án trong những trường hợp sau (Khoản 1 Điều 237 BLTTHS Liên Bang Nga):

- Việc lập Cáo trạng hoặc quyết định truy tố vi phạm những quy định của Bộ luật này dẫn đến Toà án không có khả năng ra bản án hoặc quyết định dựa trên cơ sở bản Cáo trạng hoặc quyết định truy tố đó

30

Trần Xuân Huệ (2009), Trả hồ sơ để điều tra bổ sung của Tòa án cấp sơ thẩm – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn Thạc sỹ Luật học – Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.11

- Bản sao bản Cáo trạng hoặc quyết định truy tố không được giao cho

Thứ ba, khi có căn cứ tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án

Tạm đình chỉ vụ án có thể được hiểu là việc cơ quan tiến hành tố tụng tạm ngừng hoạt động tố tụng hình sự đối với vụ án hoặc đối với bị can, bị cáo khi

có những căn cứ luật định Theo quy định tại Khoản 1 Điều 238 BLTTHS Liên Bang Nga các căn cứ để tạm đình chỉ vụ án hình sự bao gồm:

- Trong trường hợp bị can bỏ trốn và không biết được họ đang ở đâu;

- Bị can bị bệnh nặng và được xác nhận bằng một kết luận y tế;

- Vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án hiến pháp Liên Bang Nga;

tham gia của họ vào quá trình tố tụng

Đình chỉ vụ án trong tố tụng hình sự có thể được hiểu là việc cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định chấm dứt hoạt động tiến hành tố tụng đối với vụ án hoặc đối với bị can, bị cáo khi có những căn cứ theo luật định Theo quy định tại Khoản 1 Điều 212 BLTTHS Liên Bang Nga, các căn cứ đình chỉ vụ án hình sự được quy định từ Điều 24 đến Điều 28 của Bộ luật này bao gồm:

- Các căn cứ tại Điều 24 như không có sự kiện phạm tội; hết thời hạn truy tố; bị can chết; không có đơn khiếu nại của bị hại đối với các vụ án được khởi

tố theo yêu cầu của bị hại,…

phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật;…

Thứ tư, khi cần thiết xem xét vấn đề xét xử có sự tham gia của đoàn bồi thẩm

Xét xử có bồi thẩm đoàn là một trong những điểm nhấn lớn trong khuôn khổ cải cách tư pháp của Cộng hòa liên bang Nga Khoản 2 Điều 47 và Khoản 4 Điều 123 Hiến pháp 1993 đã đảm bảo quyền phiên tòa có bồi thẩm tham gia Theo quy định của luật, quyền này chỉ có hiệu lực thi hành đối với các tội phạm nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng và được xét xử bởi Tòa án chuyên trách (subject level courts) Bồi thẩm Nga hoạt động độc lập với Thẩm phán và về cơ bản giống mô hình bồi thẩm trong hệ thống luật Anh – Mỹ Điểm khác biệt duy nhất và đáng kể là khi kết luận bồi thẩm Cộng hòa liên bang Nga không đơn thuần chỉ trả lời với Thẩm phán rằng bị cáo có tội hay không có tội mà không cần đưa lý do (Điều 399 BLTTHS Liên Bang Nga)

Tại thời điểm kết thúc giai đoạn điều tra sơ bộ, các Điều tra viên phải thông báo cho bị cáo trong các vụ án được xét xử có sự tham gia của bồi thẩm về bản chất của bồi thẩm cũng như quyền yêu cầu bồi thẩm tham gia phiên tòa của bị cáo Một phiên tòa sơ bộ là bắt buộc khi bị cáo có yêu cầu bồi thẩm tham gia xét xử

và tại phiên tòa này bị cáo lại được hỏi để xác nhận yêu cầu mời bồi thẩm của mình Một khi yêu cầu mời bồi thẩm được bị cáo xác nhận thì yêu cầu đó không thể thay đổi Theo quy định của BLTTHS Liên Bang Nga, trong các vụ án có nhiều bị can, nếu chỉ cần một bị can yêu cầu mời bồi thẩm thì phiên tòa sẽ có bồi thẩm tham gia

Qua các phân tích trên, có thể thấy căn cứ mở phiên tòa sơ bộ trong BLTTHS Liên Bang Nga mang tính chất xem xét về hình thức (trình tự, thủ tục) chuẩn bị cho phiên tòa xét xử chứ Thẩm phán không can thiệp vào nội dung của vụ

án (trừ các căn cứ đình chỉ vụ án) Ngay cả ra quyết định đình chỉ vụ án tại giai đoạn chuẩn bị xét xử cũng phải được xem xét trong phiên tòa sơ bộ với sự tham gia của các bên tranh tụng chứ không phải từ việc xem xét đơn phương của Thẩm phán

Trong BLTTHS của nước Nga Xô Viết trước đây, tại giai đoạn chuẩn bị xét xử, Thẩm phán có quyền quyết định trả hồ sơ cho VKS để điều tra bổ sung khi cho rằng hồ sơ không đủ chứng cứ mà Tòa án không thể bổ sung được hoặc khi thấy có căn cứ để truy tố bị can về tội mới liên quan đến tội mà bị can đang bị truy

tố hoặc cần thiết thay đổi nội dung truy tố bị cáo theo hướng nặng hơn hoặc khi có thay đổi khác biệt lớn về tình tiết, sự kiện thực tế của vụ án hoặc khi có vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng trong quá trình điều tra, truy tố Có thể cho rằng, trong giai đoạn này, thực chất BLTTHS của nước Nga Xô Viết đã cho phép Thẩm phán kiểm tra không chỉ tính hợp pháp mà cả tính có căn cứ (nội dung) của cáo trạng trước khi quyết định mở phiên tòa xét xử Đến BLTTHS năm 2001 của Liên Bang Nga đã thu hẹp thẩm quyền của Thẩm phán ở giai đoạn này Thẩm phán không có thẩm quyền trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung với lý do không đủ chứng cứ để mở phiên tòa xét

xử sơ thẩm hoặc cần thiết phải truy tố bổ sung hoặc cần thiết thay đổi nội dung truy

tố theo hướng nặng hơn với bị cáo Thẩm phán chỉ có quyền trả hồ sơ cho VKS với

lý do duy nhất là đã có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình điều tra, truy tố và với những vi phạm này theo luật không thể mở phiên tòa xét xử bị cáo được

2.1.3 Trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa sơ bộ

Để bắt đầu giai đoạn phiên tòa xét xử sơ thẩm thì vụ án hình sự phải trải qua thủ tục nhất định về chuyển giao hồ sơ vụ án từ cơ quan VKS sang Tòa án Thủ tục này trong lý luận khoa học TTHS Liên Bang Nga gọi là giai đoạn chuyển vụ án sang Tòa án hoặc truy tố bị can ra trước Tòa án và có những nhiệm vụ sau đây:

- Kiểm tra chất lượng của giai đoạn điều tra bao gồm vấn đề có thu thập đủ chứng cứ để có thể xét xử sơ thẩm hay không? Trong quá trình điều tra có tuân thủ các quyền của bị can hay không và những quy định khác của BLTTHS hay không?

- Kiểm tra tất cả các điều kiện cần thiết để tiến hành phiên tòa sơ thẩm

Ý nghĩa của thủ tục này là tạo điều kiện thực tế bảo đảm cho việc mở và tiến hành phiên tòa xét xử sơ thẩm thuận lợi, hiệu quả và bảo đảm tính khách quan của Thẩm phán khi xét xử vì Thẩm phán không được can thiệp trước vào một số nội dung của vụ án như chứng cứ của vụ án đã đủ hay chưa, tội danh của bị cáo có đúng hay không,…

Trong giai đoạn này, Thẩm phán cũng phải kiểm tra có một trong các căn cứ để mở phiên tòa sơ bộ hay không (Khoản 2 Điều 229) Nếu có một trong các căn cứ mở phiên tòa sơ bộ thì trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày vụ án được chuyển sang Tòa án hoặc không quá 14 ngày kể từ ngày vụ án được chuyển sang Tòa án nếu trong vụ án có bị can bị tạm giam (Khoản 3 Điều 227 BLTTHS Liên Bang Nga), Thẩm phán phải ra quyết định tiến hành phiên tòa sơ bộ

Tại phiên tòa sơ bộ có sự tham gia của Thẩm phán chủ tọa và các bên tranh tụng bao gồm: Kiểm sát viên, bị can và người bào chữa Phiên tòa sơ bộ được tiến hành như một phần “giản lược” của phiên tòa xét xử, chủ yếu tập trung vào việc trình bày chứng cứ và tranh luận của các bên Theo đó, Kiểm sát viên sẽ trình bày các chứng cứ đã thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố và thuyết phục Thẩm phán chủ tọa tin rằng đã đủ chứng cứ để tin rằng đã có tội phạm xảy ra và bị can là người thực hiện hành vi phạm tội bằng việc ra quyết định đưa vụ án ra xét xử Ngược lại, người bào chữa, bị can sẽ đưa ra các chứng cứ đã thu thập được để thuyết phục Thẩm phán tin rằng bị can vô tội hoặc ra các quyết định làm chấm dứt

vụ án hình sự Sau đó, Kiểm sát viên và người bào chữa, bị can sẽ tranh luận với nhau về các chứng cứ đã được các bên trình bày nhằm thuyết phục Thẩm phán chủ tọa phiên tòa sơ bộ Trong quá trình này, các bên có thể tiến hành lấy lời khai nhân chứng, bị hại hoặc yêu cầu trưng cầu giám định Tuy nhiên, việc triệu tập này đã được Tòa án chấp nhận bằng việc các bên gửi lên Tòa án danh sách nhân chứng, bị hại hoặc người giám định trước khi tiến hành phiên tòa sơ bộ Khi nghe các bên