LUẬN văn THẠC sĩ y học FULL (nội KHOA) nghiên cứu thực trạng bệnh tăng huyết áp và rối loạn chuyển hóa ở người tăng huyết áp

Theo Tổ chức Y tế thế giới WHO, khống chế đượcnhững yếu tố nguy cơ này có thể làm giảm được 80% bệnh THA [3].Điều trị THA cần phải liên tục, kéo dài và phải được theo dõi chặt chẽ.Trên t

Lời cảm ơn !

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ về mọi mặt của các cơ quan, đơn vị, các thầy cô giáo, các nhà khoa học, gia đình và bạn bè đồng nghiệp.

Tôi xin trân trọng cảm ơn: Ban giám hiệu, các phòng, khoa, bộ môn Trường Đại học Y-Dược Thái Nguyên; Ban giám đốc, các phòng, khoa Bệnh viện đa khoa Trung ương Thái Nguyên; Ban giám đốc, các phòng ban

Sở Y tế Thái Nguyên; Trung tâm Y tế huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên; Đảng uỷ, HĐND, UBND, Trạm Y tế và các ban ngành xã Hoá Thượng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập và nghiên cứu.

Xin trân trọng cảm ơn thầy cô giáo các bộ môn Trường Đại học Dược Thái Nguyên đã truyền đạt những kiến thức quý báu cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Y-Xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn: TS Dương Hồng Thái, người thầy đã tận tình trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận văn này.

Xin chân thành cảm ơn: Bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình, những người luôn giúp đỡ và động viên tôi trong học tập, công tác cũng như trong cuộc sống.

Tác giả

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

BMI Body Mass Index (chỉ số khối cơ thể)

BMMNB Bệnh mạch máu ngoại biên

HATT Huyết áp tâm thu

HATTr Huyết áp tâm trương

HLA Human leucocyte antigen

(kháng nguyên bạch cầu người)ISH International Society of hypertention

(Hội tăng huyết áp quốc tế)JNC Join National Committee

(Uỷ ban phòng chống tăng huyết áp Hoa Kỳ)KTHA Không tăng huyết áp

NaCl Natri clorua

PTTH Phổ thông trung học

TBMMN Tai biến mạch máu não

THCS Trung học cơ sở

WC Waist Circumference (vòng bụng)

WHO World Health Organization

(Tổ chức Y tế thế giới)WHR Waist/Hip Ratio (tỷ số vòng bụng/vòng mông)

YTNC Yếu tố nguy cơ

MỤC LỤC

Trang

ĐẶT VẤN ĐỀ 1 Chương 1 TỔNG QUAN 3

chế

bệnh sinh bệnh THA 4

1.4 Tổn thương cơ quan đích có thể gặp trong THA 101.5 Tình hình bệnh tăng huyết áp và các nghiên cứu bệnh tăng huyết 11

áp ở một số nước trên Thế giới

1.6 Nghiên cứu bệnh tăng huyết áp ở Việt Nam 131.7 Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về rối loạn chuyển hoá và 15các yếu tố liên quan đến bệnh THA

2.2.Địa điểm nghiên cứu 242.3.Thời gian nghiên cứu 24

2.6 Kỹ thuật thu thập số liệu 262.7.X ử lý số liệu 33

KẾT LUẬN 73 KHUYẾN NGHỊ 74

LIỆU THAM KHẢO 75

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh tăng huyết áp (THA) là bệnh phổ biến trên thế giới cũng như ở ViệtNam, là mối đe dọa rất lớn đối với sức khoẻ của con người, là nguyên nhân gâytàn phế và tử vong hàng đầu ở người cao tuổi Trong số các trường hợp mắcbệnh và tử vong do tim mạch hàng năm có khoảng 35% - 40% nguyên nhân doTHA [53]

Tỷ lệ bệnh THA rất cao và có xu hướng tăng rất nhanh không chỉ ở cácnước có nền kinh tế phát triển mà ở cả các nước đang phát triển Bệnh THA gâynhiều biến chứng nguy hiểm như: tai biến mạch máu não, suy tim, suy mạchvành, suy thận phải điều trị lâu dài, cần sử dụng thuốc và phương tiện kỹ thuậtđắt tiền Chính vì thế, bệnh THA không những ảnh hưởng đến chất lượng cuộcsống của bản thân người mắc bệnh, mà còn là gánh nặng cho gia đình và xã hội.Theo Tổ chức Y tế thế giới năm 1978, trên thế giới tỷ lệ mắc bệnh THAchiếm khoảng 10% - 15% dân số và ước tính đến 2025 là 29% Tại Hoa Kỳ,hàng năm chi phí cho phòng, chống bệnh THA trên 259 tỷ đô la Mỹ [53]

Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của bộ môn Tim mạch và Viện Tim mạchtại thành phố Hà Nội năm 2001-2002, tỷ lệ THA ở người lớn là 23,2%, cao gầnngang hàng với các nước trên thế giới [25] Tỷ lệ THA trong các nghiên cứu vềdịch tễ học luôn vào khoảng từ 20% đến 25% [53] Một số nghiên cứu mới đâycho thấy tỷ lệ THA người lớn (trên 25 tuổi) ở một số vùng Việt Nam đã lên đến33,3% [18] Bệnh THA còn liên quan đến một số rối loạn chuyển hoá glucosemáu, lipid máu Các rối loạn chuyển hoá này vừa là nguyên nhân gây THA vừa

là hậu quả của THA và như vậy khi bị THA bệnh ngày càng nặng lên nhanhchóng và tử vong do các biến chứng tại tim, não, thận Đây là vòng xoắn bệnh lý

mà chúng ta cần quan tâm

Dự báo trong những năm tới số người mắc bệnh THA sẽ còn tăng do cácyếu tố liên quan như: hút thuốc lá, lạm dụng rượu - bia, dinh dưỡng bất hợp lý, ítvận động vẫn còn phổ biến Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khống chế đượcnhững yếu tố nguy cơ này có thể làm giảm được 80% bệnh THA [3].

Điều trị THA cần phải liên tục, kéo dài và phải được theo dõi chặt chẽ.Trên thực tế việc phát hiện, quản lý và điều trị bệnh nhân THA tại cộng đồnggặp rất nhiều khó khăn Có nhiều yếu tố ảnh hưởng như người dân còn nghèochưa đủ tiền theo dõi, điều trị, thiếu sự quan tâm, thiếu hiểu biết, trình độ họcvấn thấp Do đó cần xây dựng một kế hoạch mang tính chất chiến lược trongphòng, chống bệnh THA Chúng tôi tiến hành đề tài "Nghiên cứu thực trạngbệnh THA và một số rối loạn chuyển hoá ở người THA tại xã Hóa Thượng,huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên" nhằm đạt được các mục tiêu sau:

1 Mô tả thực trạng bệnh tăng huyết áp tại xã Hoá Thượng, huyện Đồng

Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.

2 Đánh giá một số rối loạn chuyển hoá và yếu tố liên quan đến bệnh tăng

huyết áp tại cộng đồng.

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Định nghĩa và phân loại tăng huyết áp

1.1.1 Định nghĩa THA

Theo Tổ chức Y tế thế giới: Một người lớn được gọi là THA khi HA tối

đa, HA tâm thu (HATT) ≥ 140 mmHg và/hoặc HA tối thiểu, HA tâm trương(HATTr) ≥ 90 mmHg hoặc đang điều trị thuốc hạ áp hàng ngày hoặc có ít nhất 2lần được bác sỹ chẩn đoán là THA [3], [8], [69]

Đây không phải tình trạng bệnh lý độc lập mà là một rối loạn với nhiềunguyên nhân, các triệu chứng đa dạng, đáp ứng với điều trị cũng rất khác nhau.THA cũng là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh tim mạch khác như: tai biến mạchmáu não, bệnh mạch vành

1.1.2 Phân loại THA

Phân loại THA có nhiều thay đổi trong những năm gần đây TheoWHO/ISH (năm 2003) chia lại THA làm 3 độ [8], [17], [20], [69]:

Bảng 1.1 Chia độ tăng huyết áp theo WHO/ISH (năm 2003)

THA như sau [46]:

Bảng 1.2 Phân độ tăng huyết áp theo JNC VII (năm 2003)

Nếu HATT và HATTr ở hai phân độ khác nhau tính theo trị số HA lớn hơn

1.2 Cơ chế bệnh sinh bệnh THA

Cơ chế bệnh sinh gồm THA nguyên phát và THA thứ phát [41]

1.2.1 THA nguyờn phỏt

THA nguyờn phỏt chiếm tới 90% cỏc trường hợp [3], cơ chế bệnh sinh đếnnay chưa được rừ ràng, người ta cho rằng một số yếu tố sau đõy cú thể gõyTHA:

- Tăng hoạt động thần kinh giao cảm sẽ làm tim ở trạng thỏi tăng động dotăng hoạt động của tim dẫn đến tăng cung lượng và tăng tần số tim Toàn bộ hệthống động mạch ngoại vi và động mạch thận bị co thắt, làm tăng sức cản ngoại

vi để lại hậu quả cuối cựng là THA động mạch [8]

Sơ đồ cơ chế bệnh sinh THA do tăng hoạt động thần kinh giao cảm vàtăng cung l•ợng tim [41]:

Co thắt độngmạch ngoại vi

- Tỏc dụng co mạch của adrenalin và noradrenalin: hai chất này do tuỷthượng thận bài tiết ra, khi hệ giao cảm bị kớch thớch Adrenalin cú tỏc dụng comạch dưới da nhưng lại làm gión mạch vành, mạch nóo, mạch cơ võn nờn chỉlàm THA tối đa Noradrenalin làm co mạch toàn thõn nờn làm tăng cả HA tối đa

và HA tối thiểu [22]

- Vai trũ của hệ RAA: Renin - Angiotensin - Aldosteron [8], [41]

Renin là enzym được tế bào của tổ chức cạnh cầu thận và một số tổ chứckhỏc tiết ra khi cú yếu tố kớch thớch Yếu tố kớch thớch tiết renin là nồng độ muốitrong huyết tương và kớch thớch thụ thể của adrenecgic Khi renin được tiết ra

sẽ chuyển 2 globulin (được tổng hợp từ gan) gọi là angiotensinogen thànhangiotensin I (là peptid có 10 acid amin), theo máu đến tuần hoàn phổi được

tách khỏi chất vận chuyển và cắt đi 2 acid amin nhờ coverting enzym ở phổi cònlại 8 acid amin được gọi là angiotensin II có rất nhiều tác dụng [22]:

+ Trên mạch máu: Angiotensin II làm co các tiểu động mạch sát với maomạch nơi mà thành tiểu động mạch còn cơ trơn Tác dụng co mạch của củaangiotensin II mạnh gấp 30 lần so với noradrenalin

+ Kích thích lớp cầu của vỏ thượng thận làm tăng bài tiết aldosterol do tácdụng lên enzym 20α hydroxylase, là enzym chuyển cholesterol thành 20αhydroxy cholesterol, gây tăng giữ nước và giữ muối

+ Kích thích trực tiếp lên ống thận làm tăng tái hấp thu natri

+ Kích thích vùng postrema (diện sau cùng ở nền não thất IV) là vùng cónhững tế bào nhạy cảm với tác dụng của angiotensin II, do đó làm tăng trươnglực mạch máu và làm tăng sức cản ngoại vi dẫn đến THA

+ Kích thích các cúc tận cùng thần kinh giao cảm tăng bài tiết noradrenalin

và giảm sự tái nhập noradrenalin trở lại các cúc tận cùng

+ Làm tăng tính nhạy cảm của noradrenalin đối với mạch máu

Từ những hiểu biết trên ta thấy angiotensin II có tác dụng rộng khắp toàn

bộ hệ thống động mạch, làm tăng sức cản noại vi và tăng thể tích dịch lưu hành

là cơ sở THA

- Giảm chất điều hoà HA: prostaglandin E2 và kali krein ở thận có chứcnăng sinh lý là điều hoà huyết áp, hạ canxi máu, tăng canxi niệu khi chất này bị

ức chế hoặc thiếu gây THA

- Vai trò của natri trong cơ chế bệnh sinh của THA: natri có vai trò trongbệnh THA cả trên thực nghiệm và trong điều trị Trong điều kiện bình thường cáchormon và thận sẽ hiệp đồng để thải natri làm cho lượng natri trong máu ổnđịnh Hiện tượng ứ natri xảy ra khi lượng natri sẽ tăng giữ nước, hệ thống mạch

sẽ tăng nhạy cảm với angiotensin và noradrenalin [41]

Converting anzyme (ở tuần hoàn phổi)Angiotensin II

Kích thích vỏ th•ợng thận tăng sản xuất aldosteron

Co động mạchChất trung gian Angiotensin III

Tăng tái hấp thu muối và n•ớc

Angiotensin I

Sơ đồ vai trũ R.A.A trong tăng huyết ỏp

1.2.2 THA thứ phát

Bệnh nhân THA có nguyên nhân rõ ràng như:

- Bệnh thận ở nhu mô thận đều có thể gây THA thứ phát Cơ chế gây THA

do thận liên quan đến thể tích lòng mạch hoặc tăng hoạt động renin - angiotensin

- aldosteron, giảm sản xuất chất giãn mạch cần thiết (có thể là prostaglandinhoặc bradykinin) giảm bất hoạt các chất giãn mạch hoặc kém thải trừ natri nênnatri bị giữ lại làm THA [36]

- THA do dị dạng động mạch thận: có khoảng 75% bệnh nhân hẹp độngmạch thận là do xơ vữa đặc biệt là bệnh nhân lớn tuổi, 25% còn lại do dị dạngxuất phát từ lớp cơ (thường gặp ở đối tượng trẻ tuổi) THA do bệnh mạch thận là

do giảm tưới máu nhu mô thận, do hẹp nhánh chính hoặc nhánh phụ động mạchthận dẫn đến hoạt hoá hệ R.A.A, angiotensin II được giải phóng gây co mạchtrực tiếp [41]

- U tuỷ thượng thận là nguyên nhân hiếm gặp gây THA (chiếm tỷ lệ 1 - 2%THA) Là khối u tế bào ưa crôm sản xuất và phóng thích ra lượng lớncatecholamin (norepinephrine hoặc epinephrin hoặc cả hai) [36]

- Do cường aldosteron và hội chứng cushing: Hậu quả angiotensin II kíchthích làm tăng aldosteron gây giữ natri bằng cách kích thích sự trao đổi natri vàkali ở ống thận gây giữ nước làm tăng thể tích tuần hoàn gây THA Cườngaldosteron có thể do khối u hoặc quá sản vỏ thượng thận hai bên [41] Cườngaldosteron tiên phát chiếm 0,3% tổng số bệnh nhân THA

- Hẹp eo động mạch chủ: Chiếm khoảng 7% bệnh nhân tim bẩm sinh.Đường kính động mạch chủ có thể bị nhỏ hoặc bị thắt ở trên bất kỳ vị trí nào củađộng mạch nhưng hay gặp nhất ở đoạn dưới nơi xuất phát của động mạch dướiđòn trái Trong hẹp eo động mạch chủ gây THA ở chi trên trong khi lại hạ HA ởchi dưới, HA ở chi trên cao hơn HA ở chi dưới 30 mmHg [36]

- THA ở phụ nữ có thai: Bệnh THA xuất hiện nặng lên trong thời kỳ cóthai gây tử vong cho bà mẹ và thai nhi Tỷ lệ tử vong của mẹ là 10%, của con là33% [12].

- Sử dụng estrogen: Đây cũng là dạng phổ biến nhất của THA thứ phát Cơchế do tăng hoạt động hệ R.A.A do estrogen kích thích tổng hợp angiotensin vàlàm tăng angiotensin II làm cường aldosteron thứ phát Trường hợp này chỉ xảy

ra ở 5% phụ nữ sử dụng thuốc và HA trở lại bình thường sau 6 tháng dừng thuốc[8]

- Các nguyên nhân khác: THA kết hợp với tăng kali máu, bệnh to đầu chi,tăng canxi máu do cường tuyến cận giáp

1.3 Biểu hiện của bệnh tăng huyết áp

1.3.1 Lâm sàng

Bệnh nhân bị THA đa số đều không có triệu chứng gì cho tới khi phát hiện

ra bệnh Hay gặp nhất đau đầu vùng chẩm và hai bên thái dương, ngoài ra có thể

có hồi hộp, mệt, khó thở, mờ mắt, tê đầu chi , một số các triệu chứng khác tuỳthuộc vào nguyên nhân hoặc biến chứng của THA [36]

* Đo HA là động tác quan trọng nhất có ý nghĩa chẩn đoán xác định.Phương pháp korotkoff dùng huyết áp kế thủy ngân hoặc các loại huyết áp kếkhác được chuẩn lại 6 tháng 1 lần Số đo HA được đánh giá theo tiêu chuẩn củaHội Tim mạch học Việt Nam như sau:

Tại phòng khám: Khi bệnh nhân có trị số HA 140/90mmHg Sau khám lạilâm sàng ít nhất 2 hoặc 3 lần khác nhau Mỗi lần khám được đo ít nhất 2 lần [17].Tại nhà khi đo nhiều lần đúng phương pháp THA có trị số HA >135/85mmHg

- Các dấu hiệu lâm sàng khác: Bệnh nhân có thể béo phì, mặt tròn, cơ chitrên phát triển hơn cơ chi dưới trong hẹp eo động mạch chủ Tìm các biểu hiệnvữa xơ động mạch trên da (u vàng, u mỡ…)

- Khám tim phổi có thể phát hiện sớm dày thất trái hay dấu hiệu suy timtrái Sờ và nghe động mạch để phát hiện các trường hợp nghẽn hay tắc độngmạch cảnh.

- Khám bụng có thể phát hiện tiếng thổi tâm thu hai bên rốn, trong hẹpđộng mạch thận, phồng động mạch chủ hoặc phát hiện thận to, thận đa nang

- Khám thần kinh có thể phát hiện các tai biến mạch máu não cũ hoặc nhẹ

1.3.2 Cận lâm sàng

Mục đích để đánh giá nguy cơ tim mạch, tổn thương thận và tìm nguyênnhân

1.3.2.1 Những xét nghiệm tối thiểu

* Máu: công thức máu, ure, creatinin, điện giải đồ, cholesterol toàn phần,HDL - C, LDL - C, glucose, acid uric trong máu

* Nước tiểu: protein, hồng cầu…

* Soi đáy mắt, điện tâm đồ, X quang tim, siêu âm tim…

1.3.2.2 Những xét nghiệm hay trắc nghiệm đặc biệt

* Đối với THA thứ phát hay THA khó xác định nghi ngờ có bệnh mạchthận: chụp UIV nhanh, thận đồ

* U tuỷ thượng thận định lượng catecholamin nước tiểu 24h

- Tim: Suy tim và bệnh mạch vành là hai biến chứng chính và là nguyên nhân tửvong cao nhất đối với THA: dày thất trái gây suy tim toàn bộ, suy mạch vànhgây nhồi máu cơ tim, phù phổi cấp [12] THA thường xuyên sẽ làm cho thấttrái to ra, về lâu dài, thất trái bị giãn; khi sức co bóp của tim bị giảm nhiều thì sẽ

bị suy tim, lúc đầu suy tim trái rồi suy tim phải và trở thành suy tim toàn bộ Vềlâm sàng, lúc đầu người bệnh mệt mỏi, khó thở khi gắng sức, về sau với gắngsức vừa cũng khó thở và đến giai đoạn cuối của bệnh thì khó thở cả khi đi ngủ.Ngoài ra người bệnh còn có da xanh, phù, tím tái…

Về cận lâm sàng có các biểu hiện sớm trên điện tâm đồ như: thiếu máu cơ tim,blook nhánh phải hoàn toàn, blook nhánh phải không hoàn toàn, tăng gánh thấttrái, ngoại tâm thu thất, dày thất trái…

- Não: Tai biến mạch máu não thường gặp như: nhũn não, xuất huyết não

có thể tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề Có thể chỉ gặp tai biến mạch máunão thoáng qua với các triệu chứng thần kinh khu trú không quá 24 giờ hoặcbệnh não do THA với lú lẫn, hôn mê kèm co giật, nôn mửa, nhức đầu dữ dội[12]

- Thận:

+ Vữa xơ động mạch thận sớm và nhanh

+ Xơ thận gây suy thận dần dần

+ Hoại tử dạng tơ huyết tiểu động mạch thận gây THA ác tính

+ Giai đoạn cuối thiếu máu cục bộ nặng ở thận sẽ dẫn đến nồng độ renin vàangiotensin II trong máu tăng gây cường aldosteron thứ phát

- Mạch máu: THA là yếu tố gây vữa xơ động mạch [65], phồng độngmạch chủ

- Mắt: Soi đáy mắt có thể thấy tổn thương đáy mắt Theo Keith-Wagener Barker có 4 giai đoạn tổn thương đáy mắt [8]:

+ Giai đoạn I: Tiểu động mạch cứng và bóng

+ Giai đoạn II: Tiểu động mạch hẹp có dấu hiệu bắt chéo tĩnh mạch

(dấu hiệu Salus Gunn)+ Giai đoạn III: Xuất huyết và xuất tiết võng mạc nhưng chưa có phù gai thị+ Giai đoạn IV: Phù lan toả gai thị

1.5 Tình hình bệnh tăng huyết áp và các nghiên cứu bệnh THA ở một số

nước trên thế giới

Bệnh THA trong cộng đồng ngày càng gia tăng và hiện tại đang ở mứccao, đặc biệt các nước phát triển Tại các nước phát triển có hình thái bệnh tật

chuyển đổi từ các bệnh nhiễm trùng là chủ yếu sang các bệnh không nhiễmtrùng là chính, trong đó có bệnh THA Điều tra tại Hoa Kỳ năm 1999 - 2000 trênđối tượng là người trưởng thành cho thấy tỷ lệ HA bình thường là 39%, 31%thuộc nhóm tiền THA và 29% là THA [57] Tỷ lệ hiện mắc hiệu chỉnh theo tuổi

ở nam là 39% so với nữ 23,1% Nhưng tỷ lệ THA ở nam chỉ cao hơn ở nữ lứatuổi trước tuổi 45 Ở độ tuổi 45 - 54, tỷ lệ THA ở nữ bắt đầu nhỉnh hơn ở namgiới và ở các độ tuổi lớn hơn tỷ lệ THA ở nữ cao hơn nam [55] THA được coi

là nguyên nhân chủ yếu hoặc góp phần chính trong 11,4% các ca tử vong ở Mỹnăm 2003 Trong vòng 10 năm (1993 - 2003), tỷ lệ tử vong do THA tăng 29,3%,

số ca tử vong tăng 56,1% THA giai đoạn II trở lên (HA 160/95 mmHg) làmtăng nguy cơ đột quỵ thêm 4 lần so với người có HA bình thường [51] THAcũng tăng nguy cơ phát triển suy tim ứ huyết 2 - 3 lần Năm 1999 - 2000 có tới37,5 triệu lượt bệnh nhân phải đi khám vì THA tại Mỹ Ước tính chi phí trựctiếp và gián tiếp cho THA năm 2003 đã lên tới 65,3 tỷ USD [57]

Đã có nhiều nghiên cứu của các tác giả khác trên thế giới về bệnh THA ởngười trưởng thành: tại Canada (1995) tỷ lệ THA là 22%, Mêhicô (1998) 19,4%;Tây Ban Nha (1996) 30%; Cu Ba (1998) 44%; Trung Quốc (2001) 27%; TháiLan (2001) 20,5%; Singapore (1998) 26,6%; Châu Phi (2007) 21,3% [60] Mộtnghiên cứu ở Brasil, với nhóm tuổi từ 20 đến 69 tuổi có tỷ lệ THA là 23,6% [56].Kiểm soát huyết áp có hiệu quả cũng làm giảm tỷ lệ tử vong và biếnchứng của các bệnh tim mạch Tuy vậy, tỷ lệ kiểm soát tốt huyết áp bằng thuốctrên thế giới chỉ đạt từ 25 - 40% Điều trị thuốc hạ áp tích cực cho phép giảm số

đo huyết áp tâm thu 6,3 mmHg so với nhóm chứng không dùng thuốc hạ áp tíchcực, hơn nữa nhóm chứng không dùng thuốc hạ áp tích cực lại làm tăng số đo

HA thêm 4,8 mmHg Các mô hình như bệnh nhân tự theo dõi HA, nhân viên y

tế theo dõi phải được xây dựng và đánh giá thêm Giáo dục truyền thống trực

tiếp cho người bệnh hoặc thầy thuốc đơn thuần không có tác dụng đáng kể trong việc làm giảm số đo HA ở bệnh nhân THA.

Phân tích tổng hợp khác trên các thử nghiệm phòng tiên phát bệnh mạchvành cho thấy: thay đổi các nguy cơ về lối sống (hút thuốc, chế độ luyện tập thểlực thường xuyên, chế độ ăn) dù không thay đổi đáng kể tử lệ tử vong chung và

tử vong riêng do bệnh động mạch vành song đã có tác dụng làm giảm HA tâmthu xuống 3,9 mmHg (95% CI: 3,6 - 4,2); giảm HA tâm trương xuống 2,9mmHg (95% CI: 2,7 - 3,1) thêm ngoài tác dụng của thuốc hạ áp So sánh việcdùng thuốc tích cực, thay đổi lối sống đơn thuần cũng đã đạt hiệu quả tương tự50% khi dùng thuốc Hơn nữa phân tích này cũng cho thấy các biện pháp canthiệp yếu tố nguy cơ thông quan tư vấn giáo dục đến từng cá nhân người THAhay đến từng hộ gia đình có hiệu quả nhiều hơn trong việc giảm các yếu tố nguy

cơ và cũng dẫn đến giảm tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân THA có nguy cơ cao.Như vậy, để quản lý và giám sát bệnh THA hiệu quả ở cộng đồng, cầnphối hợp việc điều trị thuốc hạ áp với những biện pháp can thiệp các yếu tố nguy

cơ THA nhằm thay đổi các hành vi lối sống theo chiều hướng có lợi cho ngườiTHA Điều kiện quyết định là phải nâng cao nhận thức, tìm hiểu các rào cảntrong suy nghĩ và thực hành của người dân để có thể xây dựng, thay đổi và điềuchỉnh các biện pháp giáo dục sức khoẻ phù hợp và có hiệu quả với từng địaphương Vậy cần phải có nhiều nghiên cứu về bệnh tăng huyết áp và các yếu tốliên quan ở nhiều địa phương khác nhau để có thể đưa ra những kế hoạch chiếnlược, cũng như kế hoạch chi tiết cho chương trình phòng chống bệnh tăng huyết

áp tại các địa phương

1.6 Nghiên cứu về bệnh tăng huyết áp ở Việt Nam

Theo điều tra năm 1982, tỷ lệ THA chung là 1,95% và ở người trên 60tuổi tỷ lệ THA là 9,2% [30]

Năm 1999, theo điều tra của Phạm Gia Khải và cộng sự, tỷ lệ THA là16,05% [23] Năm 2002, theo điều tra của Viện Tim mạch trung ương, tỷ lệTHA là 23,2% [26].

Theo số liệu điều tra y tế quốc gia năm 2001 - 2002 của Việt Nam, tỷ lệtăng huyết áp ở nam giới từ 16 tuổi trở lên là 15,1% và nữ giới là 13,5% [4].Điều tra của Viện Tim mạch Việt Nam về tần suất THA và các yếu tốnguy cơ tại các tỉnh miền Bắc Việt Nam năm 2001 - 2002 (trên 5012 người) chothấy tần suất THA ở người trưởng thành là 16,5%; trong đó THA độ 1, độ 2, độ

3 lần lượt là 10,2%; 4,2% và 1,9% Tỷ lệ được điều trị thuốc hạ áp chỉ chiếm11,5%, trong số đó kiểm soát HA tốt (đưa HA về bình thường) chỉ chiếm 19,1%[26] Các yếu tố nguy cơ bao gồm: tuổi cao, giới nam, chỉ số khối cơ thể tăng,béo bụng, chỉ số vòng bụng/vòng mông tăng, rối loạn đường máu, rối loạn mỡmáu, uống nhiều rượu, tiền sử gia đình huyết thống trực hệ có người THA Yếu

tố liên quan mạnh nhất đến THA là tuổi và mức độ béo phì Tỷ lệ người dânhiểu biết đúng tất cả các yếu tố nguy cơ chỉ chiếm 23% (18,8% nông thôn so với29,5% ở thành thị), trong khi hiểu biết sai về các yếu tố nguy cơ chiếm hơn 1/3dân số (44,1% ở nông thôn so với 27,1% ở thành thị) [26]

Theo điều tra mới nhất một nghiên cứu của Trường Đại học Y- Dược TháiNguyên, cho thấy tỷ lệ THA ở vùng nông thôn Thái Nguyên cũng rất cao chiếm

tỷ lệ 33,3% (đối với đối tượng từ 18 tuổi trở lên) [18]

THA và các yếu tố nguy cơ (nhất là các yếu tố lối sống, vốn có thể thayđổi được) đã trở thành vấn đề cần giải quyết không những chỉ bằng thuốc điềutrị kiểm soát HA, mà cần hàng loạt các biện pháp giáo dục truyền thông sứckhoẻ nhằm vào các yếu tố nguy cơ đặc biệt là các yếu tố nguy cơ về lối sống cókhả năng thay đổi theo chiều hướng tích cực có lợi cho bệnh nhân bị THA

Tình trạng quản lý bệnh nhân THA ở Việt Nam, cho đến nay chưa có hệthống quản lý và dự phòng đối với bệnh THA Các hoạt động y tế mới chỉ tập

trung vào công tác điều trị bệnh nhân tại các bệnh viện, chưa có mô hình dựphòng, ghi nhận và quản lý bệnh THA tại cộng đồng Công tác tuyên truyềnbệnh THA tại cộng đồng chưa sâu rộng, các hoạt động điều tra dịch tễ, đào tạocán bộ cho công tác phòng chống THA tại các cơ sở còn nhiều hạn chế nên việcnghiên cứu thực trạng bệnh THA và các yếu tố liên quan ở các địa phương là rấtcần thiết cho phòng và chống bệnh THA ở cộng đồng.

1.7 Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về rối loạn chuyển hoá và các

yếu tố liên quan đến bệnh THA

1.7.1 Tăng glucose máu

Bệnh đái tháo đường hay đi cùng với bệnh tăng huyết áp Người ta thấykhoảng 30 -50% bệnh nhân đái tháo đường bị tăng huyết áp, những bệnh nhânnày thường béo Ngược lại, xét nghiệm glucose máu thấy tăng cao ở 1/3 số bệnhnhân tăng huyết áp [10]

Năm 1976, Berghen và cộng sự cũng nhận thấy sự gia tăng insulin khi đói

và sau khi uống 100g glucose ở bệnh nhân THA chưa điều trị Năm 1987,Ferranini và cộng sự lần đầu tiên đã chứng minh ở người trẻ bị tăng huyết ápchưa điều trị với trọng lượng và sự dung nạp glucose bình thường có sự khánginsulin ở mô ngoại biên và liên quan đến mức độ tăng huyết áp Năm 1988, Shen

và cộng sự so sánh sự đáp ứng glucose, insulin ở người huyết áp bình thườngvới người bệnh tăng huyết áp chưa điều trị và tăng huyết áp được điều trị Kếtquả cho thấy ở các bệnh nhân THA này có tình trạng kháng insulin [trích dẫn 5]

Người ta đã dễ dàng nhận thấy một tỷ lệ đáng kể các bệnh nhân tănghuyết áp có kháng insulin và tăng insulin máu, nhưng cũng chưa chắc đây làquan hệ nhân quả Sự kháng insulin hay gặp ở những bệnh nhân đái tháo đườngtyp 2 hoặc béo phì Hai bệnh này gặp nhiều trong những người bị tăng huyết áphơn những người có huyết áp bình thường Tuy nhiên nhiều nghiên cứu đã

chứng minh rằng tăng insulin máu và kháng insulin có cả ở những bệnh nhân: THA, gầy và không bị đái tháo đường [23].

Một số nghiên cứu ở Việt Nam cũng cho thấy bệnh đái tháo đường có tỷ

lệ cao hơn ở những người THA Huỳnh Văn Minh nghiên cứu 181 người tại Huếgồm 73 người huyết áp bình thường: 33 người dưới 40 tuổi (18%), 40 người trên

40 tuổi (22%) và 108 trường hợp bị THA (60%) Kết quả có sự gia tăng nồng độinsulin khi đói và nhất là 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose ở bệnh nhânTHA Sự gia tăng này cao hơn so với nhóm chứng có huyết áp bình thường Sựkhác biệt có ý nghĩa thống kê với p< 0,001, trong khi nồng độ đường máu ở hainhóm không có sự khác biệt (p> 0,05) Điều này cho phép kết luận rằng: có sựcường insulin máu, biểu thị sự kháng insulin, một yếu tố nguy cơ mới ở bệnhnhân THA Tần suất cường insulin máu và kháng insulin ở bệnh nhân THAnguyên phát là 41,7% trong đó 30,5% được phát hiện mà không cần nghiệmpháp dung nạp glucose [35]

Phạm Tử Dương điều tra 219 bệnh nhân THA trên 4693 người tại Hà Nộitrong 5 năm (1994-1998) thì có 5 trường hợp đái tháo đường (2,3%) [10]

Trương Thanh Hương nghiên cứu 38 bệnh nhân THA điều trị ngoại trútại Viện Tim Mạch từ tháng 6/1995 đến tháng 3/1996 thấy mức glucose máu lúcđói lớn hơn 7,77 mmol/l có 1/38 ca = 3% [21]

Năm 1998, Nguyễn Thị Dung nghiên cứu 1160 bệnh nhân THA tại bệnhviện Việt Tiệp, trong số 79,3% trường hợp xét nghiệm đường máu lúc đói có14,5% số trường hợp bị đái tháo đường (glucose máu tĩnh mạch lúc đói >7,8mmol/l) [9]

Phạm Gia Khải nghiên cứu 571 người THA tại Hà Nội trong 2 năm(1998-1999) thì có 17 trường hợp đái tháo đường, chiếm 2,97% [23]

1.7.2 Rối loạn lipid máu

Được gọi là rối loạn lipid máu khi có rối loạn một hoặc nhiều thành phầnsau: tăng cholesterol toàn phần, tăng triglycerid, tăng LDL-C, giảm HDL-C,giảm apoprotein AI, tăng apoprotein B [11]

Chẩn đoán rối loạn lipid máu khi:

- Cholesterol toàn phần: > 5,2 mmol/l

độ khác nhau [67]

Thực tế cho thấy rằng THA động mạch và tăng cholesterol máu thườngđược phối hợp với sinh bệnh học về gen Điều này làm cho nguy cơ bệnh timmạch tăng lên theo cấp số nhân ở những bệnh nhân này Vì vậy cần phải thấyđược tầm quan trọng của tăng lipid máu ở những bệnh nhân THA

Năm 1998, ở Việt Nam nghiên cứu trên 118 bệnh nhân bị bệnh tim mạchcho thấy cholesterol tăng trong 44% bệnh nhân nhồi máu cơ tim, 51,9% số bệnhnhân tăng huyết áp, triglycerid tăng trong 24% và 40,4%, apoprotein B tăngtrong 92% và 75%, HDL- C giảm trong 68% và 67,3%, apoprotein AI giảmtrong 80% và 71,1% [11] Nghiên cứu 144 bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy:khi xét nghiệm sinh hoá lipid máu: 37,2% có tăng cholesterol máu; 25% tăngtriglycerid máu; 33,6% có giảm HDL-C [33].

1.7.3 Béo phì

Béo phì là hậu quả của tình trạng mất cân bằng năng lượng, trong đó nănglượng ăn vào vượt quá năng lượng tiêu hao trong một thời gian dài Béo phìngày càng phổ biến ở trên thế giới, cũng như ở Việt Nam Hiện nay số ngườimắc béo phì trên toàn cầu đã vượt quá 250 triệu, chiếm 7% dân số người trưởngthành trên thế giới Các nước ở Đông Âu, Tây Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ tỷ lệ béophì đã lên trên 20% Ở các nước phát triển tỷ lệ người béo phì cũng đang có xuhướng tăng nhanh Ở Việt Nam tỷ lệ thừa cân (BMI ≥ 23) ở nam giới trưởngthành là 10,1% và ở nữ giới trưởng thành là 13,2% [3]

Béo phì rất có hại cho tim mạch vì hay dẫn đến THA và xơ vữa độngmạch, cuối cùng dẫn đến rút ngắn tuổi thọ rõ rệt Nhiều nghiên cứu cho thấybéo phì có tương quan thuận với huyết áp Tỷ lệ THA tăng theo mức độ béo phì,

tỷ lệ THA tăng dần theo mức độ thừa cân ở cả nam và nữ giới Người béo phì độ

II có tỷ lệ THA từ 33% 39% so với người tiền béo phì tỷ lệ THA chiếm 17% 24% [26]

-Phạm Gia Khải và cộng sự điều tra 7610 người tại Hà Nội từ tháng 4/1998đến tháng 4/1999 thấy chỉ số BMI trung bình của quần thể nghiên cứu là 20,09 2,72 Nhóm BMI từ 22 trở lên đã có nguy cơ THA [23]

Tại Nam Phi, tiến hành nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố: trọnglượng, chiều cao, vòng mông và vòng bụng tới THA (điều tra trên 431 sinh viên)

Kết quả cho thấy: 18% sinh viên bị tăng cân (BMI 25 - 29,9), 6,5% béo phì(BMI 30) và 26,8% giảm cân HA, BMI, WHR, WC đều tăng đáng kể cùngvới tuổi Chỉ 1,6% sinh viên có THA, 1% hút thuốc lá và 4,4% nghiện hút.Nghiên cứu cho thấy BMI, WC và WHR có mối tương quan với HA và tuổi[66].

Gus, Moreira và cộng sự (Brazil - 1998) nghiên cứu sự liên quan giữaBMI, WHR và chu vi vòng bụng với tỷ lệ THA trong một mẫu đại diện 1088người trưởng thành ở Porto Alegre - Brazinl Tiêu chuẩn được gọi là béo bệukhi: hoặc BMI 27 (cho cả hai giới); hoặc WHR 0,95 (với nam) và 0,80(với nữ); hoặc WC 96cm (với nam) và 92 cm (với nữ) Kết quả nghiên cứucho thấy: béo phì tính theo BMI có sự liên quan với THA ở cả hai giới [58].Một số nghiên cứu khác cũng nhận thấy béo phì có mối liên quan với cácmức HA Nguy cơ THA ở người thừa cân, béo phì cao gấp 2 lần so với ngườibình thường và cao gấp 3 lần so với người nhẹ cân [9], [23], [30]

Tại Việt Nam, trong một nghiên cứu của Phạm Gia Khải và cộng sự,WHR 0,80 có nguy cơ tương đối liên quan chặt chẽ (theo chiều thuận) vớiTHA Điều này có nghĩa là: vòng bụng càng to thì nguy cơ THA càng cao [23].Ngoài ra, trên các đối tượng béo phì có sự thay đổi bất lợi về các chỉ số sinh hoánhư tăng lipid máu toàn phần, tăng cholesterol ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ [3]

Ở những người béo phì có THA, chỉ cần giảm 5 kg là HA đã giảm nhiều Người

ta tính rằng, nếu giảm 10 kg thì HA tâm thu có thể giảm từ 5 đến 20 mmHg,đồng thời còn có nhiều lợi ích khác như giảm tỷ lệ mắc đái tháo đường, hạ lipidmáu

1.7.4 Thói quen hút thuốc lá

Khói thuốc lá chứa hơn 4000 loại hoá chất Trong đó có hơn 200 loại hoáchất có hại cho sức khoẻ Nicotin là chất có trong thuốc lá Nicotin được hấp thụqua da, niêm mạc miệng, mũi hoặc hít vào phổi Khi hút một điếu thuốc, người

hút đưa vào cơ thể từ 1 đến 2 mg nicotin Nicotin có tác dụng chủ yếu làm comạch ngoại biên, làm tăng nồng độ serotonin, catecholamin ở não, tuyến thượng

thận làm THA [3] Hút một điếu thuốc lá, HA tâm thu có thể tăng lên tới 11mmHg, HA tâm trương tăng lên đến 9 mmHg, kéo dài 20 – 30 phút Hút thuốcnhiều có thể có cơn THA kịch phát [12] Một nghiên cứu trên công nhân viênnhà máy thuốc lá, nơi chịu đựng bụi và khói thuốc lá nhiều thấy tỷ lệ bệnh THAcao hơn rõ rệt [26].

Monocit carbon (khí CO) có nồng độ cao trong khói thuốc và được hấpthụ vào máu, nó gắn với hemoglobin với lực mạnh hơn 20 lần so với ô xy [3], do

đó làm giảm lượng ô xy chuyển đến các bộ phận trong cơ thể, gây thiếu máu vàgóp phần hình thành các mảng vữa xơ động mạch Vì vậy, hút thuốc lá là mộtnguy cơ tiềm tàng dẫn đến phát triển bệnh xơ vữa động mạch Mặc dù khôngphải là một nguyên nhân THA song đây cũng là một yếu tố đe doạ quan trọngđến bệnh THA Nguy cơ mắc bệnh mạch vành ở người THA có hút thuốc lá caohơn 50 - 60% so với những người THA không hút thuốc lá [29]

Tại Việt Nam, trong một nghiên cứu về dịch tễ học bệnh THA kết quả chothấy: ở nhóm người hút thuốc lá nhiều (trên 8 điếu/ngày) có tỷ lệ THA cao hơnhẳn nhóm không hút thuốc lá, nhưng nếu hút thuốc lá dưới 8 điếu/ngày thì tỷ lệTHA giữa nhóm có hút thuốc lá và nhóm không hút thuốc là không có sự khácbiệt rõ ràng [53]

Năm 1998 - 1999, Phạm Gia Khải và cộng sự tại Hà Nội đã tiến hànhnghiên cứu trên các đối tượng nghiện thuốc lá, có 1450 người chiếm tỷ lệ19,03% (nam: 1399 người chiếm 96,48%; nữ 51 người chiếm 3,51%) Số điếuhút trung bình là 22,14 4,7 điếu/ngày tức khoảng 1 bao (20 điếu)/ngày/người

Tỷ lệ THA chung ở nhóm những người nghiện thuốc lá là 15,86% [23]

Hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch lên gấp 2-3 lần [3] Khihít khói thuốc vào cơ thể sẽ gây ra một số tác động ngay lập tức lên tim và mạchmáu Khói thuốc gây THA cấp tính và THA dao động Hút thuốc còn giảm tácdụng của các thuốc điều trị THA [29]

1.7.5 Thói quen uống rượu

Theo WHO năm 2001, có khoảng 140 triệu người trên thế giới nghiệnrượu, 400 triệu người sử dụng rượu ở mức nguy hại, dẫn đến tai nạn và tử vong

Ở Việt Nam tỷ lệ lạm dụng rượu ước tính 8% dân số và 4% là nghiện rượu [3].Rượu được hấp thu nhanh qua đường tiêu hoá, chủ yếu đoạn đầu ruột non và đạthàm lượng trong máu cao nhất sau khi uống từ 30 đến 90 phút Đã có một sốnghiên cứu được báo cáo về sự liên quan của uống rượu nhiều và THA, nhưng

cơ chế của liên quan này vẫn còn chưa rõ ràng Có những ý kiến chưa thốngnhất nhưng đa số thừa nhận uống nhiều rượu làm THA Một số nghiên cứu chothấy THA ở 20-30% số người lạm dụng rượu [3] Hơn nữa rượu còn có thể gâyrối loạn nhịp tim, rối loạn điều hoà lipoprotein và triglycerid, làm tăng nguy cơnhồi máu cơ tim và các bệnh lý về mạch máu

Các thực nghiệm cho thấy rằng với khối lượng lớn, ethanol có tác dụng comạch trực tiếp Giảm tiêu thụ rượu xuống tới dưới 3 lần uống trong ngày (30mlrượu) làm giảm HA ở bệnh nhân có điều trị [30]

Uống nhiều rượu hay gây THA, càng uống nhiều HA càng cao Vùng nàotiêu thụ nhiều rượu, nơi đó nhiều người bị THA [17] Rượu uống nhiều còn làmmất hiệu quả của những thuốc chữa THA Qua điều tra dịch tễ học bệnh THA ởViệt Nam trong 4 năm (1989 - 1992) nhận thấy lạm dụng rượu ở người THA caohơn những người bình thường Nghiên cứu của Phạm Gia Khải về dịch tễ họcbệnh THA tại Hà Nội năm 1999 thấy uống rượu có mối liên quan chặt chẽ vớiTHA ở cả 2 giới [23] Khoảng 10% trường hợp THA liên quan đến uống rượu.Uống rượu thường xuyên trên 3 cốc/1ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh THA [3]

1.7.6 Thói quen ăn mặn

Muốn sống được, cơ thể con người ta cần có muối, nhưng ăn quá nhiềumuối sẽ làm ứ nước trong cơ thể, tăng khối lượng tuần hoàn và HA cũng tănglên Một số nghiên cứu điều tra khẩu phần ăn từng vùng, các nhà nghiên cứu

thấy rằng vùng nào ăn nhiều muối thì có tỷ lệ THA cao hơn Như vậy, lượngmuối ăn hàng ngày quá cao là một nguyên nhân gây THA trong các quần thể.

Ở Nhật Bản, sau khi vận động nhân dân ăn ít muối, tỷ lệ mắc bệnh chảymáu não giảm 40%, tắc mạch não giảm 24,6% Nghiên cứu của Katz.A.,Rosenthal T., Maoz C tại Israel về hiệu quả của chế độ muối khoáng tác độnglên HA 24 giờ ở người lớn tuổi THA: Chế độ ăn muối hàng ngày được điềuchỉnh cho ít Na và tăng K, Mg trong 6 tháng Một máy đo HA tự động đo HA cứ

20 phút một lần vào ban ngày và 30 phút một lần vào ban đêm Nghiên cứuđược làm trước và sau 6 tháng bắt đầu chế độ ăn này Kết quả giảm ăn Na vàtăng ăn cả K và Mg có thể có tác dụng trong việc khống chế THA [trích dẫn 33].Các thử nghiệm cho thấy rằng ăn nhiều muối (trên 14g/ngày) sẽ gây THA;trong khi ăn ít muối (dưới 1g/ngày) gây giảm HA động mạch Theo WHO(1990) nên ăn dưới 6g/ngày [69] Hạn chế muối trong khẩu phần ăn hàng ngày

là một trong những biện pháp dễ nhất để phòng ngừa THA và cách điều trị màkhông phải dùng thuốc tốt nhất

Việt Nam ở vùng nhiệt đới, với trên 3000 km bờ biển, nhân dân ở cácvùng ven biển này chủ yếu là lao động thuần tuý nên họ có thói quen ăn mặn Vìvậy, tác động của chế độ ăn gây ra THA ở nước ta có thể là tác nhân có ý nghĩa.Một nghiên cứu ở tỉnh Nghệ An là nơi người dân hay ăn mặn, mỗi ngàytrung bình ăn 13,9g muối, thì tỷ lệ THA 17,9%, còn người dân ở Hà Nội ăn nhạthơn, chỉ có 10,5g muối thì chỉ có 10,6% bị THA [16] Một số nghiên cứu chothấy: vùng ven biển ăn mặn có tỷ lệ THA cao rõ hơn ở vùng đồng bằng và miềnnúi Một điều tra dịch tễ học: so sánh 1128 và 909 cặp đôi giữa nhóm THA vànhóm đối chứng thấy rằng, tỷ lệ số người ăn mặn THA cao hơn rõ rệt so vớinhóm những người bình thường [53]

Ngoài những yếu tố nguy cơ đã nghiên cứu ở trên còn có những yếu tốnhư là: stress, uống cà phê, thuốc tránh thai, ít hoạt động thể lực, tiền sử giađình

Tóm lại, THA là một bệnh rất phổ biến và tỷ lệ mắc bệnh ngày càng giatăng Hiện nay bệnh THA đã được WHO và nhiều quốc gia chú trọng, đưa ranhiều biện pháp tích cực, trong đó có tăng nguồn kinh phí cho công tác phòngchống bệnh Để có những giải pháp hữu hiệu trong phòng chống bệnh THA,chúng ta cần nghiên cứu một cách có hệ thống, ở nhiều địa phương khác nhau.Xây dựng những mô hình thí điểm trong việc phát hiện sớm, quản lý và điều trịtại cộng đồng Mặt khác xác định được các yếu tố nguy cơ gây bệnh THA để ápdụng các giải pháp can thiệp cộng đồng, nhằm phòng mắc bệnh THA, giảm tỷ lệ

tử vong nguyên nhân do THA vào thời gian tới

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu được chọn là người dân có tuổi 25 đến 64, đangsinh sống tại xã Hoá Thượng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên

2.2 Địa điểm nghiên cứu

Xã Hoá Thượng là một xã miền núi của huyện Đồng Hỷ, có chiều dài là

12 km, địa hình nhiều đồi núi, xóm xa nhất cách trung tâm xã 7 km Xã có diệntích tự nhiên là 1.355,14 ha với 846,2 ha đất nông nghiệp (chiếm 62%) Số dân

là 13.017 nhân khẩu gồm 2.278 hộ, toàn xã có 8 dân tộc Người dân tộc Kinhchiếm khoảng 65%, dân tộc khác 35% Xã có 17 xóm, thu nhập bình quân củangười dân trong xã thấp, chủ yếu nông nghiệp, với 8,3% hộ nghèo Cơ cấu kinh

tế chính của địa phương là nông, lâm nghiệp, dịch vụ và tiểu thủ công [50]

2.3 Thời gian nghiên cứu:

Từ tháng 5 năm 2007 đến tháng 10 năm 2008

2.4 Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu mô tả: theo thiết kế cắt ngang

Chúng tôi dựa vào thiết kế nghiên cứu STEPWise của WHO đối với bệnhtăng huyết áp và có hiệu chỉnh, bổ sung cho phù hợp với điều kiện thực tế tạiViệt Nam và tỉnh Thái Nguyên [69]

Chọn chủ đích: xã Hoá Thượng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên

Chọn xóm: toàn bộ 17 xóm thuộc xã Hoá Thượng

Chúng tôi thống kê danh sách đối tượng 25-64 tuổi của từng xóm trongtoàn xã được 9.128 người, sau đó lập danh sách theo bảng số ngẫu nhiên vàchọn theo danh sách để lấy ra 2.000 người mời tham gia điều tra (để đảm bảođạt 1.896 người tham gia điều tra)

Chọn mẫu mô tả cận lâm sàng:

Tất cả những người có tăng huyết áp đều được làm các xét nghiệm:

+ Xét nghiệm máu có 3 chỉ số: định lượng cholesterol toàn phần, glucose,creatinin

+ Xét nghiệm nước tiểu: định lượng protein niệu

+ Điện tâm đồ

Một số tiêu chuẩn đối tượng được loại khỏi đối tượng nghiên cứu: đang bị

ốm nặng, phụ nữ đang có thai, đã bị THA thứ phát (chỉ chọn đối tượng THAnguyên phát và hạn chế các yếu tố ảnh hưởng đến sai số của đối tượng nghiêncứu)

2.5 Chỉ tiêu nghiên cứu

2.5.1 Thông tin chung về tuổi, giới, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp

của đối tượng khu vực nghiên cứu

+ Nhóm tuổi chia làm 4 nhóm : 25 – 34; 35 – 44; 45 – 54; 55 – 64

+ Giới (nam, nữ), dân tộc, trình độ học vấn

2.5.2 Thực trạng mắc bệnh THA của các đối tượng ở khu vực điều tra

+ Tỷ lệ mắc bệnh THA theo địa điểm, dân tộc, tuổi, giới

+ Phân độ bệnh THA

+ Tình hình quản lý và điều trị bệnh THA tại cộng đồng

2.5.3 Một số rối loạn chuyển hoá và yếu tố liên quan tới bệnh THA

+ Một số thông số xét nghiệm ở người THA và liên quan đến tuổi, nghề nghiệp,thói quen của đối tượng THA

+ Tỷ lệ thừa cân, béo phì với bệnh THA

+ Đánh giá sự liên quan giữa một số thói quen ăn uống, lối sống, mức độ hoạt động thể lực với bệnh THA

2.6 Kỹ thuật thu thập số liệu

Chúng tôi sử dụng một số kỹ thuật nghiên cứu:

Định tính (Qualitative Research): đối với thói quen ăn uống

Định lượng (Quantitative Research): xét nghiệm, thời gian hoạt động thểlực trong ngày và trong tuần, lượng bia rượu hàng ngày và hàng tuần trongđiều tra nghiên cứu

2.6.1 Kế hoạch điều tra thu thập số liệu

Bước 1: Chuẩn bị điều tra

- Tiến hành chọn đối tượng điều tra theo phương pháp ngẫu nhiên

- Liên hệ và tổ chức chuẩn bị địa điểm, đối tượng điều tra, hướng dẫn cụthể về chế độ ăn uống, sinh hoạt và thời gian làm xét nghiệm theo đúng chỉ định

- Chuẩn bị các dụng cụ, nguyên vật liệu cho điều tra như: cân, thước dây,mẫu biểu điều tra, máy đo huyết áp, máy xét nghiệm, máy điện tim và dụng cụliên quan

Bước 2: Hướng dẫn cán bộ điều tra

Tổ chức hướng dẫn cho điều tra viên cách thức chọn mẫu, tổ chức tiếnhành điều tra, phương pháp phỏng vấn, khám, xét nghiệm, thu thập thông tin,nội dung và yêu cầu của cuộc điều tra

Bước 3: Tiến hành điều tra thu thập thông tin tại thực địa, làm xét nghiệmtại trạm y tế

2.6.2 Quy trình điều tra

Sử dụng bộ câu hỏi phỏng vấn

Sử dụng phiếu đo nhân trắc, huyết áp và xét nghiệm

Làm xét nghiệm máu, nước tiểu, điện tâm đồ

(cho đối tượng tăng huyết áp) 2.6.2.1 Phỏng vấn các hành vi nguy cơ

Các hành vi nguy cơ (hút thuốc lá, uống rượu bia, ăn mặn, hoạt động thểchất) thu thập bằng cách phỏng vấn các đối tượng Kỹ năng phỏng vấn của cán

bộ y tế bảo đảm tính chính xác của thông tin, nên phải được tập huấn kỹ

- Đánh giá thói quen hút thuốc lá: bằng cách hỏi đối tượng xem họ có hútthuốc không, thời gian bắt đầu hút, số lượng hút hiện tại và trước kia Cũng chú

ý cả việc hút thuốc thụ động, hút thuốc lào và nhai thuốc lào khi ăn trầu Người

có thói quen hút thuốc lá: là người hút thường xuyên, liên tục, ngày nào cũnghút, mỗi ngày ít nhất là 10 điếu thuốc lá

- Thói quen uống rượu: khai thác đầy đủ thông tin về loại rượu thườnguống, số lượng, tần suất sử dụng Sử dụng đơn vị uống chuẩn để tính lượngethanol đã uống Đơn vị uống chuẩn là lượng đồ uống có rượu bao gồm 10 gramrượu nguyên chất (ethanol) Đó là lượng rượu mà một người bình thường có thểchuyển hoá được trong một giờ

Cách tính một đơn vị uống chuẩn ở các loại đồ uống có rượu:

+ Rượu vang 15-17% 120 ml

+ Rượu ngọt 20-25% 60 ml

+ Rượu trắng 40-45% 30 ml

Uống rượu an toàn:

+ Với nam giới: dưới 04 đơn vị uống chuẩn / ngày

+ Với nữ giới: dưới 02 đơn vị uống chuẩn / ngày

+ Một tuần có 2 ngày không uống rượu

- Khẩu phần ăn: chủ yếu quan tâm đến thói quen ăn mặn, lượng rau xanh, quả chín.Thói quen ăn mặn khá phổ biến trong chế biến thức ăn hàng ngày và sửdụng muối, nước mắm, bột canh để chấm thức ăn Việc đánh giá tương đối khókhăn, do đó chủ yếu thông qua phỏng vấn đối tượng Người có thói quen ănmặn: là người ăn thích ăn mặn hơn người trong gia đình (ăn mặn liên tục từ 4 - 7ngày/tuần)

Để lượng hoá được rau xanh, quả chín ta dùng đơn vị chuẩn tương đươngvới 80 gram rau xanh, quả chín (1/2 bát con rau xanh; 01 quả kích thước trungbình các loại quả: táo Trung Quốc, lê, cam, dứa; 03 quả chuối; 01 cốc nước quảtươi hoặc sinh tố ) Ngày điều tra là các ngày trong tuần kể cả những ngày màbữa ăn có thể được cải thiện hơn ngày thường (ngày nghỉ )

- Đánh giá về hoạt động thể chất bao gồm về loại công việc, phương tiện đilại, thể thao, vui chơi giải trí thường xuyên của các đối tượng trong 12 tháng qua.+ Hoạt động nặng: đào đất, cày ruộng, tập tạ, chạy nhanh, khuân vác, gánhđất, cưa xẻ, chạy đường dài, thể thao gắng sức, đạp xe ≥ 16 km/giờ

+ Hoạt động vừa: làm ruộng, đạp xe, đi bộ vừa phải, lau chùi nhà cửa, bơilội, leo cầu thang, chơi cầu lông, bóng chuyền, công nhân điện nước

+ Hoạt động nhẹ: tập thể dục nhẹ, đi bộ chậm, tập dưỡng sinh, bán hàng,làm thủ công, làm vườn cắt hoa/tỉa cành, cán bộ văn phòng

+ Nghỉ hoặc không hoạt động: xem tivi, đọc sách báo, ngồi/nằm nghỉ thưgiãn

2.6.2.2 Đo huyết áp (HA)

Đo HA bằng máy HA kế đồng hồ được kiểm chuẩn và đo lại bằng huyết

áp kế cột thuỷ ngân LPK2 sản xuất tại Nhật Bản

- Các điều kiện về đối tượng khi đo huyết áp:

+ Không được hoạt động mạnh trước khi đo 1 giờ

+ Nghỉ ngơi, thoải mái ít nhất 5-10 phút trước khi đo HA

+ Không uống cà phê, các loại đồ uống có caphein 30 phút trước khi đo, không uống rượu trước khi đo

+ Không hút thuốc lá 30 phút trước khi đo

+ Không dùng các loại kích thích giao cảm ngoại lai (như: thuốc chống ngạt mũi, thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử)

+ Khi đo đối tượng cần được yên tĩnh, dễ chịu, thoải mái, không lạnh, không mót tiểu, không tức giận hoặc xúc động

- Tư thế đối tượng: ngồi trên ghế, lưng được nâng thẳng, tay để trần vànâng ngang tim

- Đo 2 lần cách nhau hai phút rồi lấy trung bình của hai lần đo Nếu 2 lần

đo chênh lệch >10mHg thì đo lần 3 và lấy số trung bình của lần đo thứ 2 và thứ 3 [17]

- Một số lỗi thường gặp khi đo HA: không biết đối tượng đã uống capheintrong vòng 30 phút trước đó hay không, không đo đúng tư thế, không đo HA 2lần hoặc đo lại ngay dưới 1 phút, làm tròn số khi đọc kết quả

2.6.2.3 Đo chiều cao, cân nặng, vòng bụng, vòng mông

Đo vòng bụng, vòng mông bằng thước dây không giãn FIGURE FINDER

độ chính xác tính bằng mm Đo chiều cao bằng thước LEICESTER độ chính xáctính bằng cm Cân nặng: dùng cân TANITA sản xuất tại Nhật Bản, độ chính xáctính bằng 0,1kg

Các mốc đo:

+ Vòng bụng (vòng eo) đo ở eo bụng, là điểm giữa bờ dưới của mạngsườn và điểm trên mào chậu Đối tượng đứng thẳng, tay buông thõng, ngực ưỡn,nhìn thẳng về phía trước và đo ở cuối thì thở ra

+ Đo vòng mông ở mức nhô nhất phía sau mấu chuyển lớn xương đùichiếu ngang gò mu Nếu khó xác định, để đối tượng cử động khớp háng rồi sờvào đầu mấu chuyển lớn để xác định điểm mấu chuyển Khi đó, đối tượng đứngthẳng, cơ mông chùng, bỏ hết vật dụng trong túi quần để có thể đo chính xáctừng mm

+ Đo chiều cao: Đối tượng tháo bỏ giầy, dép, không đội mũ, nón, khăn sau

đó đứng vào bàn thước để đo chiều cao Khi đo, hai gót chân, mông, vai và đầuchạm vào thước sao cho 2 điểm chạm của thước chạm sát vào bờ tường thẳng(nền đặt thước đo phải phẳng), vai buông lỏng, mắt nhìn về phía trước, giữ chođỉnh đầu ở vị trí cao nhất khi đo; hạ dần thước đo chiều cao từ trên xuống; đọc

số đo theo một cột dọc của thước cho đến mức cuối cùng

+ Cân nặng: Đặt cân ở vị trí ổn định trên một mặt phẳng, đối tượng chỉmặc quần áo mỏng, không đi giầy dép, không đội mũ hoặc cầm một vật gì.Chỉnh cân ở vị trí thăng bằng Đối tượng đứng trên bàn cân, tay buông thõng,nhìn thẳng về phía trước Ghi số đo trên bàn cân chính xác tới từng mức 0,1kg.Tất cả các số đo nhân trắc đều được đo 2 lần và ghi vào hồ sơ

* Xác định tỷ lệ thừa cân tại của các đối tượng nghiên cứu ở khu vực điềutra Các số đo nhân trắc (BMI, WHR )

- Số đo vòng eo: Bình thường < 90 cm (nam); < 80 cm (nữ).

Có nguy cơ 90 cm (nam); 80cm (nữ)

- Chỉ số BMI được tính theo quy định ASEAN về chỉ số khối cơ thể: [3], [5]

BMI = Trọng lượng cơ thể (kg) / [chiều cao (m)]2

Bảng 2.1 Phân loại béo phì theo BMI của ASEAN

Bảng 2.3 Nhận định và đánh giá kết quả xét nghiệm

Cholesterol toµn phÇn HuyÕt thanh 3,9 - 5,2 mmol/l

Creatinin HuyÕt thanh 44 – 106 mol/l

Các giá trị được lấy theo tài liệu xét nghiệm sử dụng trong lâm sàng [27].Điện tâm đồ: trên máy điện tim 3 kênh do hãng Nihon Kohden Nhật Bảnsản xuất Giấy ghi điện tâm đồ theo quy định Bộ Y tế

Đọc kết quả điện tâm đồ: do bác sỹ chuyên khoa tim mạch Bệnh việnhuyện Đồng Hỷ với tiêu chuẩn do Viện Tim mạch quy định Để xác định việcảnh hưởng của THA đối với cơ quan đích tại tim, chúng tối tiến hành tìm một sốbiểu hiện chủ yếu trong điện tâm đồ [40], [49]:

+ Không tổn thương (bình thường):

Sóng P: D1, D2, aVF, V3, V4, V5, V6 bao giờ cũng dương; aVR bao giờcũng âm; thời gian P tiêu biểu có bề rộng trung bình là 0,08s, tối đa 0,11s

Khoảng cách PQ: bình thường trung bình 0,15s, tối đa 0,20s, tối thiểu0,11s

Phức bộ QRS: ở các chuyển đạo ngoại biên với tư thế tim trung gian thìQRS ở các chuyển đạo mẫu điều dương; ở các chuyển đạo trước tim với V1, V2

thì QRS âm, với V5, V6 thì QRS dương; thời gian QRS trung bình 0,07s, tối đa0,10s, tối thiểu 0,05s

Đoạn ST: bình thường đồng điện hoặc hơi chênh lên (không vượt quá0,5mm) ở chuyển đạo ngoại biên và thường chênh lên ở chuyển đạo trước tim(không vượt quá 1,5mm ở V4 và 1mm ở các chuyển đạo trước tim khác)

Ngoài ra còn xem sóng T, khoảng QT trong điện tim

+ Tăng gánh thất trái, dày thất trái: tiêu chuẩn để đánh giá “tăng gánh thấttrái” = hằng số Sokolow – Lyon: RV5 + SV1 ≥ 35 mm; dày thất trái = tăng gánhthất trái + ST chênh xuống ở V5, V6.

+ Ngoại tâm thu thất: khoảng RR’< RR ; thất đồ QRS’ giãn rộng (≤0,13s),bất thường về hình dạng, méo mó có móc khác hẳn QRS cơ sở ; ST-T’ trái chiềuvới QRS’ (là biến đổi thứ phát của ST-T)

+ Thiếu máu cơ tim: khi T âm nhọn, đối xứng, nếu là thiếu máu ở mộtvùng dưới thượng tâm mạc hoặc T dương cao, nhọn đối xứng nếu là thiếu máudưới nội tâm mạc [49]

+ Ngoài ra còn có các hình ảnh: blook nhánh phải hoàn toàn, blook nhánhphải không hoàn toàn

2.7 Xử lý số liệu

Sử dụng phần mềm SPSS 10.0 trên máy vi tính Sử dụng các thuật toánthống kê trong y sinh học để xử lý và phân tích số liệu [15], [37]