Tiểu luận Tìm hiểu nghệ thuật rối nước Việt nam

MỞ ĐẦUMúa rối là một môn nghệ thuật phổ biến đối với toàn nhân loại, tuy nhiên, qua từng loại hình cụ thể mà người xem có thể nhận diện được đó là của dân tộc nào, quốc gia nào hay khu v

MỞ ĐẦU

Múa rối là một môn nghệ thuật phổ biến đối với toàn nhân loại, tuy nhiên, qua từng loại hình cụ thể mà người xem có thể nhận diện được đó là của dân tộc nào, quốc gia nào hay khu vực nào chẳng hạn như khi nói đến rối bóng, người ta nghĩ ngay đến các quốc gia Đông Nam Á như Inđônêxia, Campuchia…; nói đến rối Bunraku là nhớ đến Nhật Bản, nhưng nhắc đến múa rối nước thì chỉ có duy nhất ở Việt Nam

Múa rối nước (hay còn gọi là trò rối nước) là một loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống độc đáo, ra đời từ nền văn hóa lúa nước

Từ một nghệ thuật mang yếu tố dân gian, múa rối nước đã trở thành một nghệ thuật truyền thống, một sáng tạo đặc biệt của người Việt Là sân khấu nghệ thuật đặc sắc của văn hóa lúa nước, ra đời hầu như cùng lúc với sự hình thành nền văn hóa Đại Việt Do tính đặc sắc của nó, nên từ nghệ thuật mang yếu tố dân gian Múa rối nước đã nhanh chóng trở thành nghệ thuật truyền thống, có thể sánh ngang với Tuồng, Chèo là những bộ môn nghệ thuật có vị trí cao trong nền sân khấu dân tộc Tinh hoa Múa rối nước Việt Nam đã được sự ngưỡng mộ trong làng bạn bè thế giới, sân khấu Múa rối nước được xem là bộ môn nghệ thuật duy nhất, độc đáo duy chỉ có ở Việt Nam

Đây cũng là loại hình nghệ thuật dân gian tổng hợp kết hợp giữa nghệ thuật tạo hình với kỹ xảo biểu diễn, giữa động tác của con rối với kịch bản, tích trò, các lời thoại, tình huống, lời ca, tiếng hát, nhạc điệu đã biến con rối tưởng như vô hồn thành nhân vật có thật, có tính cách, có tâm trạng truyền đến người xem những cảm xúc buồn, vui, hài hước, sự đồng cảm cùng nhân vật mà con rối đang mang Tuy nhiên do xuất hiện sau so với những môn nghệ thuật khác nên Múa rối nước không tránh khỏi những khó khan, bất cập, cộng với mục đích thương mại đã làm cho loại hình nghệ thuật này ngày càng mai một và bị lãng quên Vì thế vấn đề đặt ra là làm thế nào để từng bước khắc phục những tồn tại, giúp bảo tồn và phát triển Múa rối nước dân gian

NỘI DUNG TÌM HIỂU

I Tên gọi, các loại hình con rối Nguồn gốc sự ra đời của loại hình nghệ thuật múa rối nước Việt Nam.

1.1 Tên gọi, các loại hình con rối.

Theo P.L Mi – nhon (Mignon) trong cuốn Bách khoa phổ thông, từ Marionnette – múa rối là một từ giảm nhẹ của từ Mariole, thời trung cổ dùng

để chỉ những bức tượng Mẹ Đồng trinh nhỏ Người ta không tìm thấy từ này trong ngôn ngữ khác, từ pupe trong tiếng Đức và Puper trong tiếng anh được dùng để chỉ con rối, vì về ngoại hình con rối giống con pupe

Ở nước ta có múa rối cạn và rối nước Múa rối cạn mà chúng ta thường thấy trên thế giới bao gồm: rối que, rối tay, rối dây Trong đó;

- Rối que: Hai bàn tay con rối dính vào que bằng thép mà người điều khiển dùng que làm cho con rối cử động

- Rối tay: Bằng giấy, bằng vải có đầu bằng gỗ, bàn tay của người diễn lồng vào như là thân rối

- Rối dây: đầu, tay, chân, lưng con rối đều mắc dây và người điều khiển

từ trên xuống thấp

- Rối điều khiển ngang: Loại Bunraku của Nhật Bản, từ mỗi con rối rất

to từ 8 tấc đến 1,3 thước cao Khi điều khiển một người điều khiển cái đầu (kể

cả mắt và miệng), một người lo tay và một người lo điều khiển hai chân

- Rối bong: Loại này phổ biến nhất ở các nước Đông Nam Á như Campuchia, Indonesia, Malaisia…

Rối nước của Việt Nam không thuộc các loại trên, nó không phải rối tay, rối dây, hay rối que, mà là rối sào phối hợp với rối dây Mỗi cây sào dài khoảng

2 đến 3 thước có khi dài hơn Người diễn viên điều khiển được dễ dàng là nhờ

sào ở dưới nước Nước bùn che cả sào, dây và các máy móc đặt dưới nước để

hỗ trợ cho việc thể hiện những trò đặc biệt như đánh đu, đánh cờ…

1.2 Nguồn gốc, sự ra đời của nghệ thuật múa rối nước Việt Nam

Nghệ thuật Múa rối truyền thống Việt Nam mà đặc trưng nhất, tiêu biểu nhất là Rối nước được ra đời, phát triển và trở thành một loại hình nghệ thuật thì đó phải kể đến sự tìm tòi, sáng tạo và liên tưởng của cha ông ta trước cuộc sống bình dị gắn liền với nghề nông nghiệp trồng lúa nước và sự du nhập mạnh mẽ của phật giáo vào Việt Nam

Ở đất nước ta, múa rối là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống có rất lâu, ngược dòng lịch sử tìm hiểu về sự ra đời và phát triển của loại hình nghệ thuật này, qua một số những công trình nghiên cứu của những người nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà nghiên cứu về nghệ thuật Múa rối thì nghệ thuật Múa rối ở Việt Nam đã có từ lâu đời trong lịch sử, gắn liền với nền văn minh lúa nước ở đồng bằng sông Hồng từ thời các vua Hùng Lịch sử múa rối Việt Nam ghi nhận hai loại hình chính là múa rối cạn và múa rối nước Rối cạn gồm nhiều hình thức như: rối tay, rối que ở Đồng Minh (Hải Phòng), Tế Tiêu (Hà Tây), Rối dây, Mộc Thầu Hý ở Cao Bằng, Bắc Thái Riêng rối nước là loại hình dân gian độc đáo, chỉ có duy nhất ở Việt Nam, người Pháp từng đánh giá như sau: “Với sáng tạo và khám phá, Rối nước đáng được xếp vào những hình thức quan trọng nhất của sân khấu múa rối” Nghệ thuật múa rối nước là nghệ thuật dùng con rối làm trò, đóng kịch, nhưng biểu diễn trên mặt nước

Múa rối nước ra đời chính xác từ khi nào, điều này vẫn còn nằm trong huyền sử, song dấu ấn của nghệ thuật múa rối nước còn lại đến ngày nay mà chúng ta nhận biết được là vào đời vua Lý Nhân Tông năm 1121, trên bia Sùng Thiện Diên Linh đặt tại chùa Long Ðọi, xã Đội Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam Văn bia chùa Đọi có ghi nhân dân biểu diễn các trò diễn Rối

nước để mừng thọ Vua: “Giữa dòng nước lung linh, một con rùa vàng lớn nổi lên đội ba hòn núi, trên mặt nước chảy lờ đờ, lộ mai, há miệng phun nước… Một nhà sư tí hon đánh chuông và biết quay người lại phía phát ra tiếng sáo hay phủ phục cúi chào khi tiến đến gần nhà vua” Như vậy có thể nói múa rối nước đã đạt tới trình độ nghệ thuật cao từ đời nhà Lý (1010 – 1225) và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác liên tục cho tới ngày nay

Giai đoạn đầu, múa rối nước chỉ là trò chơi của những người nông dân, lao động, thợ thủ công, không phổ biến rộng, hoạt động trong phạm vi nhỏ một vài gia đình, một vài dòng họ, vài địa phương diễn ra vào thế kỷ XI trước thời Lý

Tiếp đến, từ những con Rối riêng lẻ của một số cá thể phát triển thành những Phường rối, gánh rối với nhiều những tích trò hay, lạ, đẹp mắt được đem ra biểu diễn, thi tài phục vụ nhân dân trong địa phương rồi lan rộng ra các vùng lân cận, đình, chùa biết đến Thường tổ chức trong các ngày hội lớn

và phát triển rầm rộ vào thời kỳ Lý – Trần Khi phát triển mạnh, các phường, hội Rối ganh đua nhau, giấu nghề, giữ bí mật, tự sáng tạo ra những trò hay, mới, lạ Từ đây nghệ thuật Múa rối đã trở thành thú chơi tao nhã của nhân dân đồng bằng sông Hồng và đến nay đã trở thành một loại hình nghệ thuật truyền thống trong dân gian được gìn giữ, bảo tồn và phát huy

Có thể nói, Nghệ thuật Múa rối truyền thống của dân tộc Việt Nam ra đời vào khoảng thế kỷ XI – XII khi phật giáo bắt đầu phát triển mạnh ở nước

ta gắn liền với những điều kiện tự nhiên, điều kiện sinh hoạt của người nông dân nông nghiệp trồng lúa nước ở đồng bằng Bắc bộ Với một trí tưởng tượng phong phú và óc sáng tạo thông minh của cha ông ta đã góp phần hình thành nên nghệ thuật Múa rối Đây là một nét văn hóa truyền thống riêng biệt của dân tộc Việt Nam so với nền nghệ thuật Múa rối của các quốc gia trên toàn thế giới

Người sáng tạo và duy trì nghệ thuật múa rối nước từ hàng nghìn năm nay là những cư dân gốc nông nghiệp, những người nông dân chân lấm tay bùn này quanh năm quen sống với ruộng đồng , gắn bó với nước từ khi còn

bé, gắn bó với nước chặt chẽ, ân tình “sống ngâm da, chết ngâm xương”, với

họ ngâm bùn lội nước là cuộc sống thường ngày Chính họ là những người đã sáng tạo ra nghệ thuật rối nước, họ thường tổ chức diễn vào những lúc nông nhàn, vào ngày xuân, ngày hội,… Vì vậy trước kia, thông thường nghệ nhân rối nước đều là người đứng tuối, đã lăn lộn với đồng nước, với con trâu cái cày Múa rối nước như một trò chơi văn nghệ để giải trí, mang đến niềm vui cho cuộc sống của chính bản thân họ, diễn cho nhau xem với niềm say mê, tự hào của họ vì họ được tận hưởng niềm thích thú khi được tham gia sáng tạo nghệ thuật và với niềm tự hào này, họ truyền nghệ thuật múa rối nước lại cho con cháu đời này qua đời khác

Vào các thế kỷ XIV, XV, múa rối và cùng với chèo đã phát triển ở trình

độ cao, có xu hướng chuyên nghiệp hóa, mặc dầu nghệ nhân sáng tạo, biểu diễn, tổ chức đêm diễn vẫn là những nông dân, thợ thủ công mà hôm qua vừa mới rời khỏi cánh đồng làng, tạm hoãn công việc ở lò thủ công hoặc gác lại buổi chạy chợ

Tính chuyên nghiệp ngày càng được củng cố, càng chuyên sâu để đến thế kỷ XVII sân khấu múa rối đã được chuyên nghiệp hóa, có tổ chức, nhiều nơi trở thành phường rối, gánh rối

Ngày 12 tháng 3 năm 1956 được xem là dấu mốc của nghệ thuật rối Việt Nam nói chung và nghệ thuật rối nước nói riêng khi Bác Hồ ra chỉ thị thành lập Ngành Nghệ thuật Rối Việt Nam với lời căn dặn “Ðể các cháu thiếu nhi có thêm niềm vui, tiếng cười” Từ đó múa rối nước đã chính thức ghi nhận như một loại hình nghệ thuật dân gian của dân tộc, đã có những bước

thăng trầm, tồn tại và phát triển đến ngày nay và được nhiều bạn bè các nước châu lục biết đến

Nếu kể đến lịch sử múa rối nước chuyên nghiệp thì phải kể đến năm

1971, lớp đào tạo diễn viên rối nước mới được mở, đến tháng 10 năm 1973 thành lập đội múa rối nước thể nghiệm, đội đã học tập, sưu tầm, phục chế được 123 con rối cổ và với nhiều trò rối nước dân gian đặc sắc ở 11 tỉnh thành, tiêu biểu như: Bật cờ, Múa Tễu, Múa Bát Tiên, Leo dây, Rồng hành

mã, Chạy đàn ngũ phương, Dệt cửi trao con, Nhi đồng hý thủy (Phường Nguyễn); Trò đu, Sư tử hý cầu, Tào Tháo cắt râu, cởi áo (Phường Đống); Tứ linh (Đào Thục); Đấu mã (Bùi Thượng); Chọi trâu (Lại Ốc); Đấu vật (Đồng Ngư); Múa đánh cá (Chàng Sơn); Trưng Trắc, Trưng Nhị (Nam Trấn) Đây chính là những tiết mục cổ còn lưu truyền lại ở các phường

Đến năm 1979, rối nước được ra mắt bạn bè quốc tế ở Liên hoan múa rối tại Vacsava thuộc Ba Lan để giới thiệu trò rối nước Lân tranh cầu và bắt cầu; năm 1980, gửi 12 con rối sang tham gia triển lãm do báo Nhân đạo Pháp

tổ chức; 1983, con rối nước và ảnh rối với mô hình sân khấu rối nước Việt Nam biểu diễn thành công ở Pháp

Năm 1984 lần đầu tiên Nhà hát Múa rối Trung ương đưa Rối nước sang Pháp – Ý – Hà Lan và cũng lần đầu tiên bộ môn nghệ thuật dân gian truyền thống này gặt hái được những kết quả tốt đẹp Rối nước Việt Nam diễn ở Tây

Âu như một sự khám phá kỳ diệu về môn nghệ thuật chưa bao giờ được nghe, được xem mà gốc gác của nó lại từ một nước Châu Á xa xôi và ra đời đã ngót một thiên niên kỷ Người đại diện Ban văn hóa thành phố Paris trong đêm khai mạc hoan nghênh nồng nhiệt chương trình biểu diễn của Đoàn, còn giám đốc Nhà hát nghệ thuật thành phố Mulhouse phát biểu: “Nghệ thuật múa rối nước Việt Nam đã làm khán giả của nước chúng tôi kinh ngạc”

Từ năm 1987 đến năm 2006, đoàn múa rối nước chuyên nghiệp của Nhà hát múa rối Trung ương liên tiếp biểu diễn hàng trăm buổi rối cạn và chủ yếu là rối nước ở gần 20 nước như: Pháp, Hà Lan, Italia, Australia, Nhật Bản,

Ấn độ, Thụy Điển, Anh, Colombia, Singapore, Ai Cập, Ba Lan, Siri, Đài Loan, Ma Rốc, Croatia, Slovenia Có thể nói các chuyến lưu diễn của Nhà hát Múa rối Trung ương với những hoạt động nghệ thuật phong phú đã gây được tiếng vang cho nghệ thuật múa rối cạn và rối nước dân tộc, góp phần nâng cao

uy tín của văn hóa nghệ thuật Việt Nam trên trường quốc tế

Nói múa rối cổ truyền là nói các trò lẻ, phản ánh những sinh hoạt, lao động, sản xuất ở nông thôn và của người nông dân Những động tác lao động như đi cày, xay lúa, giã gạo, chọi trâu, đấu vật… là những tiết mục thường thấy

ở rối cổ truyền Những tiết mục rối được truyền lại cho đến hôm nay như múa

tứ linh, đấu mã, cáo bắt vịt… là những mô hình các trò lẻ đã được định hình

Đến đầu thế kỷ XX, ý đồ của các nghệ nhân muốn sân khấu rối cũng có nhân vật mang tâm trạng; với tính kỳ, tính kịch của cốt truyện, có âm nhạc, vũ đạo kèm theo Nhiều kịch bản múa rối mô phỏng kịch bản chèo xuất hiện

Theo thời gian, các loại hình nghệ thuật cũng bị ảnh hưởng và thay đổi

ít nhiều Khi sân khấu chèo bước vào các đô thị dưới nhãn hiệu mời chào chèo văn minh, chèo cải cách để chiều chuộng sở thích thưởng ngoạn của các lớp người thành thị thì sân khấu múa rối ít chịu ảnh hưởng của thị hiếu thị dân, của thị trường tư sản, sân khấu múa rối vẫn mang nhiều nét dân gian

Ngày nay đối với bạn bè thế giới, múa rối nước là một nghệ thuật rất độc đáo của Việt Nam, hầu như người nước ngoài nào đi du lịch đến Việt Nam đều muốn được thưởng thức những màn trình diễn múa rối nước

Tuy nhiên một nghịch lý đang diễn ra là người nước khác thì có biết hay đã được nghe đến nghệ thuật này của Việt Nam nhưng lại có những người Việt Nam chưa biết hay chưa bao giờ được xem một lần biểu diễn rối nước,

ngay cả có những em thiếu nhi cũng chưa từng biết đến Cho nên, điều thật cần thiết là phải làm sao để nghệ thuật này giữ được vị trí “loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo” của dân tộc như đã được thế giới biết đến cũng như được nhân dân ta yêu quý và giữ gìn

1.3 Đặc điểm của loại hình nghệ thuật múa rối nước ở Việt Nam

- Nơi diễn ra múa rối nước thường là các ao, hồ hay những cánh đồng của làng quê Nội dung của múa rối nước xoay quanh những người lao động, nông dân thường ngày vì đây là những hoạt động gần gũi, gắn liền trong quá trình sản xuất và đời sống hàng ngày của họ

- Nghệ thuật múa rối nước không truyền cho người ngoài: Theo nghệ sĩ múa rối nước Đinh Văn Tiêu thuộc phường Đào Thục, xã Thùy Lâm huyện Đông Anh, Hà Nội trước kia ai muốn học nghề múa rối nước đều được ông

Tổ nghề đích thân dạy bảo ngay từ ban đầu, chỉ những ai xuất sắc mới được nhập phường Người mới được nhập ăn mặc chỉnh tề, mang lễ vật gồm trầu cau, xôi, rượu trắng dâng lên ông tổ nghề Nghề múa rối cứ tuần tự truyền từ đời cha sang đời con, riêng con gái và con rể không được nhập phường, trường hợp nếu phường đồng ý phải uống máu ăn thề rằng “suốt đời, suốt kiếp phải giữ bí mật nghề, nếu không sẽ phải chết”

- Ông tổ nghề múa rối nước được cho là Từ Đạo Hạnh, vị thần bảo hộ cho loại hình nghệ thuật này

- Nghệ thuật múa rối nước thường đề cập đến các chủ đề:

+ Các vấn đề tâm linh

+ Phản ánh tinh thần đấu tranh anh dũng của các dân tộc

+ Các trò chơi dân gian

+ Các trò mang tình huyền thoại

+ Những tác phẩm mô tả đời sống lao động, sản xuất

Trong kho tàng trò rối nước của Việt Nam, có 30 tiết mục cổ truyền và hàng trăm tiết mục rối hiện đại kể về những sự tích dân gian và cuộc sống hàng ngày của người dân Việt Các trò diễn thường được mở đầu bằng sự giới thiệu của chú Tiễu,mô tả:

Những sinh hoạt đời thường như: công việc nhà nông, câu ếch, cáo bắt vịt,

Lễ hội: múa rồng, múa sư tử, rước kiệu, đấu vật, đánh võ, chọi trâu Trích đoạn một số tích cổ: Thạch Sanh, Tấm Cám…

Loại hình nghệ thuật này thường diễn vào dịp lễ, hội làng, ngày vui, ngày Tết, dùng con rối diễn trò, diễn kịch trên mặt nước Nghệ thuật trò rối nước có những đặc điểm khác với múa rối thông thường: dùng mặt nước làm sân khấu (gọi là nhà rối hay thủy đình), phía sau có phông che, xung quanh trang trí cờ, quạt, voi, lọng, cổng hàng mã trên "sân khấu" này là những con rối (được làm bằng gỗ) biểu diễn nhờ sự điều khiển của những người phía sau phông thông qua hệ thống sào, dây Biểu diễn rối nước không thể thiếu những tiếng trống, tiếng pháo phụ trợ

Con rối được làm bằng gỗ , gỗ tốt sẽ nặng và chìm nên gỗ sung, là loại

gỗ nhẹ thông dụng để tạo con rối, loại gỗ này dai và rất dễ điều khiển trong khi biểu diễn dưới nước Con rối qua bàn tay tài hoa của các các nghệ nhân, trải qua nhiều giai đoạn tỷ mỉ như đục cốt, đẽo với những đường nét cách điệu riêng sau đó gọt giũa, đánh bóng và trang trí với nhiều màu sơn chống thấm khác nhau để làm tôn thêm đường nét tính cách cho từng nhân vật Hình thù của con rối thường tươi tắn, ngộ nghĩnh, mang tính hài và tính tượng trưng cao

Con rối được tạo bởi hai phần chính, phần thân và phần đế Phần thân rối là phần nổi lên mặt nước thể hiện nhân vật, còn phần đế là phần chìm dưới mặt nước giữ cho rối nổi bên trên và là nơi lắp máy điều khiển cho quân rối

cử động Máy điều khiển và kỹ xảo điều khiển trong múa rối nước tạo nên

hành động của quân rối nước trên sân khấu, đó chính là mấu chốt của nghệ thuật trò rối nước Máy có thể được chia làm hai loại cơ bản: máy sào và máy dây đều có nhiệm vụ làm di chuyển quân rối và tạo hành động cho nhân vật Máy điều khiển được giấu trong lòng nước, lợi dụng sức nước, tạo sự điều khiển từ xa, cống hiến cho người xem nhiều điều kỳ lạ, bất ngờ

Buồng trò rối nước là nhà rối hay thủy đình gồm hai tầng, tầng trên được dùng để thờ tổ, tấng dưới được dùng làm hậu trường có màn che là nơi các nghệ nhân ngâm mình biểu diễn Thường được dựng lên giữa ao, hồ với kiến trúc cân đối tượng trưng cho mái đình của vùng nông thôn Việt Nam

Người nghệ nhân rối nước không xuất hiện trên sân khấu mà đứng núp sau bức mành tre để điều khiển con rối bằng một hệ thống các dây, cây sào, thừng, vọt, que phức tạp hoặc giật con rối bằng hệ thống dây bố trí ở bên ngoài hoặc dưới nước, đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao Điều đặc biệt là họ phải ngâm mình hàng giờ dưới nước để biểu diễn, chỉ khi nào kết thúc màn diễn họ mới xuất hiện Cách để họ làm ấm là xát gừng đã được giã nát lên mình và uống nước mắm Sự thành công của quân rối nước chủ yếu trông vào sự cử động của thân hình, hành động làm trò đóng kịch của nó

Sân khấu rối nước là khoảng trống trước mặt buồng trò Buồng trò, sân khấu được trang bị cờ, quạt, voi, lọng, cổng hàng mã Buổi diễn rất nhộn nhịp với lời ca, tiếng trống, mõ, tù và, chen tiếng pháo chuột, pháo thăng thiên, pháo mở cờ từ dưới nước lên, trong ánh sáng lung linh và màn khói huyền ảo

Trò rối nước là trò khéo lấy động tác làm ngôn ngữ diễn đạt, rối nước gắn bó với âm nhạc như nghệ thuật múa Âm nhạc điều khiển tốc độ, giữ nhịp, dẫn dắt động tác, gây không khí với tiết tấu truyền thống giữ vai trò chủ đạo của trò rối nước, nhạc rối nước thường sử dụng các làn điệu chèo hoặc