Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của Luận văn Để từng bước hình thành thị trường điện TTĐ cạnh tranh, Nhà nước đã có nhiều chính sách khuyến khích phát triển kinh tế, tạo môi trư
Trang 1MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ
TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN
LỜI MỞ ĐẦU 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TẠO LẬP MÔI TRƯỜNG CẠNH TRANH TRONG NGÀNH ĐIỆN LỰC VIỆT NAMError! Bookmark not defined 1.1 Những vấn đề cơ bản về cạnh tranh và môi trường cạnh tranh trong nền kinh
tế thị trường Error! Bookmark not defined
1.1.1 Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Error! Bookmark not defined 1.1.2 Môi trường cạnh tranh và tạo lập môi trường cạnh tranhError! Bookmark not defined
1.2 Sự cần thiết, nội dung và những điều kiện tiền để để tạo lập môi trường cạnh
tranh trong ngành Điện lực Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.2.1 Sự cần thiết tạo lập môi trường trong ngành điện lực Việt Nam Error!
Bookmark not defined
1.2.2 Nội dung tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực VN Error!
Bookmark not defined
1.2.3 Những điều kiện tiền để để tạo lập môi trường cạnh tranh của ngành điện lực
trong nền kinh tế thị trường Error! Bookmark not defined 1.3 Kinh nghiệm về việc tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực của
một số quốc gia và một số ngành trong nước Error! Bookmark not defined
1.3.1 Kinh nghiệm trong ngành viễn thông VN Error! Bookmark not defined 1.3.2 Kinh nghiệm ngành điện lực Singapore Error! Bookmark not defined
Trang 21.3.3 Kinh nghiệm ngành điện lực Trung Quốc Error! Bookmark not defined
1.3.4 Bài học kinh nghiệm rút ra cho việc tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành
điện lực Việt Nam Error! Bookmark not defined Chương 2: THỰC TRẠNG VỀ TẠO LẬP MÔI TRƯỜNG CẠNH TRANH TRONG NGÀNH ĐIỆN LỰC VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 2.1 Quá trình hình thành và phát triển ngành điện lực Việt NamError! Bookmark
not defined
2.2 Thực trạng tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực VN Error!
Bookmark not defined
2.2.1 Về cơ chế chính sách trong phát triển ngành điệnError! Bookmark not
defined
2.2.2 Đa dạng hoá sở hữu các thành phần kinh tế Kinh doanh trong ngành điện Error!
Bookmark not defined
2.2.3 Cơ sở hạ tầng ngành điện hiện nay Error! Bookmark not defined 2.2.4 Quan hệ kinh tế quốc tế trong ngành điện Error! Bookmark not defined 2.3 Đánh giá về thực trạng tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực
Việt Nam Error! Bookmark not defined
2.3.1 Những thành tựu Error! Bookmark not defined 2.3.2 Những tồn tại hạn chế Error! Bookmark not defined 2.3.3 Nguyên nhân của những tồn tại hạn chế Error! Bookmark not defined Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TẠO LẬP MÔI TRƯỜNG CẠNH TRANH TRONG NGÀNH ĐIỆN LỰC VIỆT NAMError! Bookmark not defined 3.1 Quan điểm tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực VN Error!
Bookmark not defined
3.1.1 Bối cảnh kinh tế quốc tế và trong nước có ảnh hưởng đến tạo lập môi trường
cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam Error! Bookmark not defined
Trang 33.1.2 Cơ hội, thách thức đối với sự phát triển ngành điện lực Việt Nam Error!
Bookmark not defined
3.1.3 Quan điểm tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam Error!
Bookmark not defined
3.2 Một số giải pháp cơ bản nhằm tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam 78
3.2.1 Nhóm giải pháp vĩ mô Error! Bookmark not defined 3.2.2 Nhóm giải pháp vi mô Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined
Trang 4TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN
1 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của Luận văn
Để từng bước hình thành thị trường điện (TTĐ) cạnh tranh, Nhà nước đã có nhiều chính sách khuyến khích phát triển kinh tế, tạo môi trường KD lành mạnh cho các DN tham gia hoạt động trong lĩnh vực điện năng Tuy nhiên, thực tế cho thấy là hiện nay ngành điện vẫn bị khống chế bởi sự độc quyền của Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) như: Giá điện tăng theo sản lượng tiêu dùng, sụt áp, hạn chế
treo dây dẫn trên cột điện, cắt điện đột ngột Do vậy, việc nghiên cứu đề tài "Tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam" sẽ góp phần làm sáng
tỏ các vấn đề nêu trên
Về mục đích nghiên cứu, Luận văn làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn tạo lập môi trường cạnh tranh Đánh giá thực trạng để từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh trong ngành điện lực Việt Nam
Về phương pháp nghiên cứu, luân văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp hệ thống, so sánh, phân tích, tổng hợp, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn thông qua các tài liệu của các nhà nghiên cứu, các nhà DN Luận văn này cũng vận dụng các quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế thị trường để làm rõ vấn đề nghiên cứu
2 Những kết quả đạt được trong luận văn:
Thứ nhất, luận văn đã hệ thống hoá những vấn đề về cạnh tranh, môi
trường cạnh tranh và tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam:
Cạnh tranh, môi trường cạnh tranh là những yếu tố có quan hệ tác động qua lại lẫn nhau, có ảnh hưởng tới hoạt động cạnh tranh của các DN trên một thị trường
cụ thể Đến nay, khái niệm tạo lập môi trường cạnh tranh chưa có sự thống nhất trong cách hiểu Tuy nhiên, qua phân tích về môi trường cạnh tranh ta có thể hiểu
“Tạo lập môi trường cạnh tranh là việc chủ động tạo ra các yếu tố cấu thành nên
Trang 5môi trường cạnh tranh để trên cơ sở đó các DN tự do cạnh tranh bình đẳng theo nguyên tắc nhất định„
Tạo lập môi trường cạnh tranh có tác động hướng hành vi của chủ thể kinh tế tới năng suất chất lượng và hiệu quả, đảm bảo điều kiện cạnh tranh công bằng cho mỗi DN, tạo cơ hội cọ xát trên thị trường Tuy nhiên, tạo lập môi trường cạnh tranh cũng có tác động không tốt đến DN, nếu đó là một môi trường không lành mạnh (cạnh tranh tích cực sẽ bị triệt tiêu, bị bóp méo )
Tạo lập một môi trường cạnh tranh trong ngành điện là nhu cầu bức thiết xuất phát từ đòi hỏi của người tiêu dùng đó là phải giảm giá, tăng chất lượng dịch vụ, lành mạnh hoá môi trường cạnh tranh trong ngành điện Theo quy hoạch điện VI, EVN đảm nhận đầu tư khoảng 50% công suất phát điện mới và toàn bộ lưới điện đồng bộ, 50% tổng công suất còn lại hoàn toàn phụ thuộc vào các nhà đầu tư bên ngoài như: PVN, TKV thể hiện tính chất độc quyền cao Bên cạnh đó, do vai trò
to lớn của ngành điện là ngành kinh tế động lực quan trọng, phát triển điện năng sẽ tạo điều kiện để đi tắt đón đầu trong phát triển KT-XH và hội nhập của kinh tế quốc tế sẽ góp phần làm mất đi vị thế độc quyền của các DN điện thuộc sở hữu Nhà nước
Tạo lập môi trường cạnh tranh cho ngành điện phụ thuộc rất lớn vào vai trò của Nhà nước, trình độ phát triển KT-XH, Sự phát triển của các DN kinh doanh điện, điều kiện tự nhiên và Biến động của môi trường kinh tế quốc tế Trong đó: Nhà nước
có vai trò rất quan trọng thậm chí có tính quyết định trong việc tạo lập môi trường cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường, đặc biệt là trong việc xây dựng, duy trì khung pháp lý và chế tài xử phạt những vi phạm
Từ những cơ sở lý luận chung, luận văn trình bày tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam với một số nội dung cơ bản là:
Trước hết, Nhà nước cần ban hành cơ chế, chính sách thông thoáng tạo môi trường pháp lý cho các DN hoạt động KD trong ngành điện đặc biệt là các DN mới Chính sách ổn định, rõ ràng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các DN khi tham gia cạnh
Trang 6tranh và cạnh tranh có hiệu quả Tạo cơ hội cho các tổ chức, cá nhân tham gia KD điện năng, đa dạng hoá các thành phần kinh tế trong SXKD điện để các DN điện trong nước cạnh tranh lẫn nhau và cạnh tranh với cả các DN điện nước ngoài tạo thành một môi trường cạnh tranh gay gắt, khốc liệt
Tiếp theo, là phát triển cơ sở hạ tầng cho ngành điện lực Việt Nam Đây là nội dung không thể thiếu trong quá trình cạnh tranh, hạ tầng SXKD điện là nơi sản xuất, truyền tải và tiêu thụ điện, rõ ràng với một cơ sở hạ tầng tốt sẽ là tiền đề vững chắc cho các DN tham gia cạnh tranh trên thị trường đồng thời thúc đẩy các DN trong ngành cạnh tranh lẫn nhau trong tất cả các khâu từ SX đến truyền tải và phân phối
để chiếm tỷ phần thị trường lớn, tăng năng suất lao động mhằm hình thành giá trị thị trường điện
Cuối cùng, là thiết lập mối quan hệ kinh tế quốc tế tạo điều kiện cho các DN nước ngoài đầu tư, KD trong lĩnh vực điện của Việt Nam Đây là yếu tố có ảnh hưởng rất lớn đến môi trường cạnh tranh trong điều kiện hội nhập
Từ thực tế kinh nghiệm của Singapore, Trung Quốc và ngành Bưu chính viễn thông, luận văn rút ra bài học kinh nghiệm cho việc tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam là: Tạo lập môi trường pháp lý thông thoáng, đồng nhất, từng bước xoá bỏ các quy định khác biệt không cần thiết giữa các ngành, giữa trong và ngoài nước để tạo lập một sân chơi bình đẳng cho các nhà đầu tư vào ngành điện; Thiết lập Lộ trình xây dựng TTĐ, công khai các bước thực hiện với mục tiêu
cụ thể, kết hợp đồng bộ giữa cải tổ ngành điện với xây dựng TTĐ; Đổi mới quản lý, phát huy nội lực, không ngừng hiện đại hóa, đồng bộ thiết bị công nghệ, tăng cường công tác xây dựng đội ngũ có trình độ quản lý giỏi
Thứ hai, luận văn nghiên cứu thực tế tạo lập môi trường cạnh tranh trong
ngành điện từ năm 2005 đến nay Xuất phát từ ngành điện thừa hưởng một di sản manh mún của Thực dân Pháp với tổng công suất hệ thống không quá 100MW, và sản lượng điện khoảng 0,18 tỷ kWh Đến nay, ngành Ðiện xứng đáng là một ngành
Trang 7công nghiệp mũi nhọn của đất nước, với Tổng công suất hệ thống là 18.142 MW; sản lượng điện khoảng 87 tỷ KWh; hơn 13.000 Km đường dây và TBA; tồn thất điện năng khoảng 9%
Về thực trạng tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện, luận văn cho thấy đã có nhiều cơ chế chính sách trong phát triển ngành điện theo hướng từng bước hình thành TTĐ cạnh tranh trong nước, đa dạng hoá phương thức đầu tư và
KD điện, khuyến khích nhiều thành phần kinh tế tham gia, không biến độc quyền
Nhà nước thành độc quyền DN như: Kết luận số 26-KL/TW, năm 2003 của Bộ
Chính trị về Chiến lược phát triển ngành Điện; Luật Điện Lực 28/2004/QH11; Quyết định số: 176/2004/QĐ-TTG; Quyết định số 110/2007/QĐ-TTg
Cơ cấu ngành điện hiện nay được tổ chức quản lý cả 3 khâu phát điện-truyền tải-phân phối và KD điện, trong đó khâu Phát điện, EVN sở hữu: 54%; Các công
ty cổ phần: 11%; PVN: 11%; TKV: 5%; Nhà đầu tư nước ngoài 11%; Tư nhân: 3%; Nhập khẩu: 4% và khác: 1%; Khâu truyền tải: có khoảng 74 trạm và 183 máy biến áp; Tổng chiều dài đường dây: 13.191 km; Phân phối và bán lẻ điện: có khoảng 5 tổng công ty và gần 60 Công ty hạch toán độc lập thực hiện phân phối và
KD điện năng Nhu cầu tiêu dùng điện gần gấp đôi sản lượng điện hàng năm, (133/87tỷ KWh năm 2009) Tỷ trọng vốn đầu tư cho nguồn điện trong và ngoài ngành điện giai đoạn 2006-2020 thay đổi theo hướng tăng dần từ 52% lên 83% giai đoạn 2016-2020 Quan hệ kinh tế quốc tế trong ngành điện thông qua các hợp đồng mua bán điện qua biên giới các nước trong khu vực Xúc tiến đầu tư xây dựng các nhà máy thuỷ điện, đường dây đồng bộ tại Lào, Campuchia Vay vốn từ WB, JBIC để đầu tư hệ thống điện
Luận văn cũng đánh giá những thành tựu của tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện đó là đã có sự chuyển biến trong nhận thức về cạnh tranh và độc quyền ngành điện Cơ sở hạ tầng ngành điện có tốc độ tăng trưởng cao, đến năm
2009 so sánh với năm 1995, công suất nguồn điện đã đạt 18.142 MW (tăng gần 4 lần), sản lượng đạt 87 tỷ kWh (tăng gần 6 lần), tỷ lệ tổn thất điện năng 9% (giảm
Trang 82,4 lần) Chất lượng dịch vụ điện ngày càng tăng, qua đánh giá tại các địa phương
sử dụng điện cho thấy, chất lượng điện áp được cải thiện rõ rệt, trước đây, ở một số vùng, điện áp chỉ có 80-100V, thì nay luôn đạt trên 200V
Tuy nhiên, luận văn cũng chỉ ra được những nguyên nhân tồn tại về thực trạng tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện đó là: Khung pháp lý không
rõ ràng còn nhiều hạn chế, bất cập, đang tồn tại độc quyền trong ngành điện chủ yếu ở khâu truyền tải điện Một số nơi Hệ thống lưới điện xuống cấp trầm trọng, hệ thống đo đếm chưa chính xác, tổn thất điện năng cao dẫn đến chất lượng điện thấp
mà nguyên nhân chủ yếu là hệ thống pháp luật cạnh tranh trong ngành điện chưa đầy đủ; thủ tục hành chính chưa được đổi mới hay đổi mới quá chậm; hoạt động của cơ quan quản lý Nhà nước còn chưa hiệu quả, chồng chéo, cải cách DNNN còn chậm chạp, thiếu nhất quán, hệ thống thông tin yếu kém, không bắt kịp sự phát triển thị trường, văn hóa KD không thực sự được tôn trọng, số đông người tiêu dùng chưa có ý thức bảo vệ cạnh tranh lành mạnh, đầu tư trong ngành điện gặp nhiều khó khăn, có chi phí lớn, khó tính toán hiệu quả, thời gian thu hồi vốn dài
Thứ ba, từ nghiên cứu thực tế ngành điện Việt Nam, luận văn đưa ra quan
điểm và giải pháp tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Quan điểm
và định hướng là: Xây dựng và hoàn thiện thể chế thị trường trong lĩnh vực điện năng, khuyến khích mọi thành phần kinh tế tham gia đầu tư SXKD điện năng, phát triển điện phải đi trước một bước Từng bước hình thành các DN phát điện độc lập, thực hiện CPH các nhà máy điện, nhà nước nắm giữ khâu truyền tải điện và chuyển đổi các công ty phân phối điện năng trở thành đơn vị độc lập với EVN Luận văn đề xuất hai nhóm giải pháp cơ bản nhằm tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam, bao gồm:
- Nhóm giải pháp vĩ mô: Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường trong ngành điện lực VN Nhà nước cần rà soát lại và hạn chế bớt số lượng các lĩnh vực độc quyền kinh doanh, kiên quyết tự do hóa những ngành không quan trọng với an ninh quốc gia Xây dựng giá điện tiệm cận giá thị trường để minh bạch và hiệu quả
Trang 9hơn nhằm khuyến khích đầu tư Thiết lập TTĐ cần được kết hợp chặt chẽ và đồng
bộ với việc thiết lập thị trường cạnh tranh về than, dầu khí.Cần tiếp tục bố trí lượng vốn lớn cho cải tạo, nâng cấp lưới điện nông thôn để giảm tổn thất điện năng Thực hiện lộ trình cải tổ ngành điện đã được chính phủ phê duyệt và hoàn thiện các chính sách của NN theo hướng tạo điều kiện KD công bằng cho mọi DN, mọi thành phần kinh tế
- Nhóm giải pháp vi mô: Xây dựng chiến lược phát triển điện gắn với chiến lược cạnh tranh Tự đổi mới, chấp nhận bình đẳng trên thị trường, ngành điện phải tự nỗ lực đổi mới mình, chấp nhận luật chơi công bằng thì mới có thể tồn tại
và phát triển Các DN tư nhân cần đầu tư mạnh vào lĩnh vực điện năng sự lớn mạnh của DN tư nhân sẽ tạo thế cân bằng hơn trong cạnh tranh, hạn chế sự lũng đoạn của các DNNN Tích cực phát triển KHKT nhằm tìm kiếm những nguồn năng lượng thay thế, từ đó hạn chế thế độc quyền của những nhà SX hiện hữu Xây dựng các qui trình đồng bộ với qui định TTĐ Hoàn thiện kỹ năng quản lý hiện đại trong ngành điện và thiết lập cơ chế thông tin nhằm giám sát các hoạt động cạnh tranh trong KD điện
3 Những điểm mới và hạn chế của luận văn:
Điểm mới của luận văn là lần đầu tiên đề cập đến vấn đề tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực VN Luận văn đã góp phần hệ thống hoá những vấn đề về cạnh tranh, môi trường cạnh tranh, đánh giá thực trạng và đưa ra quan điểm, giải pháp tạo lập môi trường cạnh tranh trong ngành điện lực Việt Nam trong thời gian tới
Luận văn có hạn chế đó là do vấn đề cạnh tranh là rất rộng lớn, không thể tìm hiểu hết được tình hình tạo lập môi trường cạnh tranh của các ngành khác để
có sự nghiên cứu đánh giá sát thực hơn Do hạn chế về kiến thức nên việc hoàn thành luận văn không thể tránh khỏi sai sót
Ngành điện được Đảng và nhà nước quan tâm và xây dựng chiến lược phát triển đó là phát triển điện phải đi trước một bước, đa dạng hoá phương thức đầu tư
Trang 10và KD điện, khuyến khích nhiều thành phần kinh tế tham gia Tuy nhiên thực tế cho thấy đó là cả một quá trình phát triển lâu dài, đồng bộ từ hạ tầng cơ sở đến cơ chế chính sách để đạt mục tiêu từng bước hình thành thị trường điện cạnh tranh trong nước, biến điện năng trở thành loại hàng hoá thông thường