Xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định của bộ luật dân sự 2005

Tình hình nghiên cứu đề tài Những công trình nghiên cứu khoa học liên quan trực tiếp đến vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có thể nhắc đến m

ĐỖ THỊ NGỌC XUÂN

XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ 2005

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Chuyên ngành Luật dân sự và Tố tụng dân sự

Tôi cam đoan rằng toàn bộ nội dung Luận văn này là kết quả của quá trình tổng hợp và nghiên cứu nghiêm túc của bản thân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đỗ Văn Đại Các ý kiến của các tác giả khác, các thông tin, bản án, quyết định được trích dẫn trong Luận văn đều được giữ nguyên ý tưởng và trích dẫn chính xác

Tác giả luận văn

Đỗ Thị Ngọc Xuân

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 3

3 Mục đích nghiên cứu đề tài 9

4 Phương pháp nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 10

4.1 Phương pháp nghiên cứu 10

4.2 Phạm vi nghiên cứu 10

5 Các vấn đề dự kiến cần giải quyết 11

6 Kết cấu của luận văn 12

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 13

1.1 Khái quát về thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 13 1.1.1 Khái niệm thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 13 1.1.2 Những dấu hiệu đặc trưng của thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 15

1.2 Các loại thiệt hại trong trường hợp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 18

1.2.1 Thiệt hại vật chất 18

1.2.2 Thiệt hại về tinh thần 20

1.3 Căn cứ của việc xác định các thiệt hại 22

1.3.1 Căn cứ pháp lý 22

1.3.2 Các căn cứ phân loại thiệt hại 26

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 28

CHƯƠNG 2: BẤT CẬP VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 30

2.1 Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật trong việc xác định thiệt hại về vật chất 30

2.1.1 Xác định thiệt hại về vật chất do tài sản bị xâm phạm 30

2.1.5 Xác định thiệt hại vật chất do thi thể, mồ mả bị xâm phạm 51 2.2 Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật trong việc xác định thiệt hại về

tinh thần 53 2.2.1 Xác định tổn thất về tinh thần trong trường hợp sức khỏe bị xâm phạm 53 2.2.2 Xác định tổn thất về tinh thần trong trường hợp tính mạng bị xâm phạm 54 2.2.3 Xác định tổn thất về tinh thần trong trường hợp uy tín, danh dự, nhân phẩm

bị xâm phạm 56 2.2.4 Xác định tổn thất về tinh thần trong trường hợp thi thể, mồ mả bị xâm

phạm 57 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 58 KẾT LUẬN 61 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC BẢN ÁN

LỜI NÓI ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một chế định lớn trong Bộ luật Dân sự 2005 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại đặt ra khi có đầy đủ bốn điều kiện phát sinh: thiệt hại xảy ra, có hành vi trái pháp luật (hoặc có sự việc gây thiệt hại do tài sản), người gây thiệt hại có lỗi và có mối liên hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật với thiệt hại xảy ra Một trong những căn cứ quan trọng nhất, đóng vai trò quyết định đến việc có hay không có trách nhiệm bồi thường thiệt hại là phải có thiệt hại xảy ra Do vậy để cụ thể hóa trách nhiệm bồi thường thiệt hại thì việc xác định chính xác thiệt hại gây ra là điều cần thiết Việc xác định thiệt hại đóng vai trò cơ sở, then chốt trong việc đảm bảo quyền lợi cho bên bị thiệt hại cũng như trách nhiệm bồi thường cụ thể đặt ra đối với bên phải bồi thường

Mặc dù việc xác định thiệt hại có vai trò quan trọng, tuy nhiên trên thực

tế, việc xác định thiệt hại đối với các cơ quan áp dụng pháp luật lại chưa có sự nhất quán Đối với các vụ án có cùng tính chất, nhưng phương pháp xác định thiệt hại mà các cơ quan tố tụng này áp dụng cũng khác nhau, không có một chuẩn mực thống nhất Mặc dù số lượng văn bản quy định về vấn đề xác định thiệt hại là không ít, tuy vậy hiệu quả của việc áp dụng trên thực tế là không cao Một nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng trên là do những quy định này chưa thật sự rõ ràng, đầy đủ, và còn bộc lộ nhiều hạn chế

Thứ nhất, pháp luật hiện hành còn tồn tại nhiều bất cập trong việc xác định những thiệt hại về vật chất Khi nghiên cứu những quy định về bồi

thường thiệt hại, học viên thấy rằng có nhiều quy định không thực sự hợp lý

và rõ ràng Khi quy định những chi phí mà bên gây thiệt hại cần bồi thường cho bên bị thiệt hại về sức khỏe không đề cập tới số tiền cấp dưỡng Trong trường hợp người bị thiệt hại về sức khỏe mất hoàn toàn khả năng lao động

mà trước đó đang có nghĩa vụ cấp dưỡng cho người khác thì không có quy định buộc bên gây thiệt hại phải chi trả số tiền này Quy định về chi phí cho việc mai táng người chết trong trường hợp tính mạng bị xâm phạm cũng

không có quy định cụ thể, trên thực tế mỗi địa phương, các tòa án khác nhau thì áp dụng mai táng phí một cách khác nhau Sự bất cập còn được thể hiện trong quy định liên quan đến tiền cấp dưỡng cho người mà người chết đang

có nghĩa vụ cấp dưỡng Sự phân biệt quyền hưởng tiền cấp dưỡng theo giá trị khác nhau phụ thuộc vào tính chất đối tượng thụ hưởng (cấp dưỡng và nuôi dưỡng) là điều không hợp lý

Thứ hai, pháp luật vẫn còn những quy định bất hợp lý về bù đắp tổn thất về tinh thần Thiệt hại về vật chất có thể khắc phục khi xác định được

những giá trị bị hao hụt, hủy hoại những giá trị về tinh thần thì rất khó có thể định lượng Pháp luật quy định bù đắp tổn thất về tinh thần căn cứ theo mức

độ nghiêm trọng của việc gây thiệt hại (mức bù đắp tinh thần giảm dần tương ứng với các trường hợp gây thiệt hại về tính mạng, gây thiệt hại về sức khỏe,

về uy tín danh dự nhân phẩm ) Tuy vậy, trong mỗi một trường hợp gây thiệt hại với tính chất và hậu quả như nhau thì pháp luật lại có quy định không thống nhất trong việc xác định nghĩa vụ bù đắp tổn thất tinh thần Điển hình trong BLDS năm 2005 quy định mức bù đắp tổn thất về tinh thần ở mức tối

đa lại chênh lệch lớn so với quy định này trong Luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước Pháp luật hiện hành khi quy định về vấn đề bù đắp tinh thần hướng tới sự tự định đoạt, tôn trọng sự thỏa thuận của các bên, nếu trong trường hợp không thể thống nhất và thỏa thuận được, yêu cầu tòa án xem xét giải quyết thì mức tối đa mới được xét tới Liệu việc pháp luật quy định mức tối đa mà không quy định mức tối thiểu đã thực sự hợp lý

Xuất phát từ thực trạng pháp luật, thực tiễn áp dụng luật, học viên nhận thấy cần thiết phải có một công trình nghiên cứu cơ bản, toàn diện và chi tiết hơn về vấn đề xác định thiệt hại ngoài hợp đồng Với những lý do trên đây,

học viên quyết định lựa chọn đề tài “Xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi

thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005” Học viên mong muốn luận văn này sẽ là công trình nghiên cứu khoa

học có giá trị tham khảo nhất định trong việc hoàn thiện quy định pháp luật, định hướng áp dụng pháp luật trên thực tế một cách hiệu quả và thống nhất

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Những công trình nghiên cứu khoa học liên quan trực tiếp đến vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có thể nhắc đến một số sách chuyên khảo:

Trường Đại học Luật TP.Hồ Chí Minh (2013), Giáo trình Pháp luật về bồi

thường thiệt hại ngoài hợp đồng, NXB Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam, đã nghiên cứu và trình bày vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng dưới góc độ lý luận khái quát về quy định của pháp luật Cụ thể trong chương V giáo trình đã dành phần V để trình bày

về xác định thiệt hại Đối với phần xác định thiệt hại do tài sản bị xâm phạm, các tác giả có đề cập tới việc áp dụng giá của tài sản bị xâm phạm nếu trong trường hợp có giá cả thị trường và giá cả do nhà nước quy định, đồng thời cũng làm rõ nội hàm của quy định phần thiệt hại liên quan đến lợi ích gắn liền với việc khai thác, sử dụng tài sản, tuy nhiên lại không trích dẫn quy định trong Nghị quyết 03/2006/NQ-TANDTC1 Trong phần xác định thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm tác giả phân tích quy định của Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP với những trích dẫn cụ thể và chi tiết, ví dụ liên quan đến việc xác định thu nhập bị mất, bị giảm sút của người bị thiệt hại các tác giả có trích dẫn Nghị quyết và rút ra trình tự các bước xác định thu nhập bị mất, giảm sút của nạn nhân, của người chăm sóc nạn nhân Nội dung này còn được minh họa qua những ví dụ điển hình2 Các trường hợp xác định thiệt hại còn lại (tính mạng, uy tín, danh dự, nhân phẩm bị xâm phạm ), các tác giả vẫn giữ phương pháp tiếp cận và diễn đạt như trên Với vai trò là một học liệu ban đầu, đồng thời cũng là tài liệu quan trọng giới thiệu cho người học khi mới bắt đầu tiếp cận lĩnh vực luật dân sự nói chung và chế định bồi thường thiệt hại nói riêng, nhưng nội dung của giáo trình chi tiết và rõ ràng, giúp người đọc

hiểu được lý thuyết, liên hệ được thực tế, nhớ được quy phạm pháp luật Tuy vậy, với bản chất là giáo trình, các tác giả chưa có điều kiện phân tích thêm những bất cập của pháp luật cũng như phương hướng hoàn thiện những bất cập này Bên cạnh việc tiếp thu những nội dung mang tính lý luận của giáo trình, học viên đã kết hợp cách tiếp cận thực tiễn bằng một số vụ việc tranh chấp liên quan đến thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng.

Hoàng Thế Liên (chủ biên) (2013), Bình luận khoa học Bộ luật dân sự

2005 Tập I, II, NXB Chính trị quốc gia, tác giả tiếp cận việc xác định thiệt hại

ở một góc độ khá hẹp Hay nói cách khác, vấn đề xác định thiệt hại được lồng ghép và nhắc đến khi tác giả bình luận những quy định chung của pháp luật liên quan đến các trường hợp tài sản, sức khoẻ, tính mạng bị xâm phạm chứ không được đề cập tới như một nội dung nghiên cứu chủ yếu Cách tiếp cận vấn đề của tác giả khi bình luận quy định của pháp luật khá tương đồng với cách tiếp của các tác giả cuốn giáo trình Luật Dân sự của Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả chủ yếu phân tích và viện dẫn quy định của pháp luật liên quan đối với việc xác định thiệt hại ngoài hợp đồng Không tập trung nghiên cứu những bất cập trong quy định của pháp luật để đưa ra phương án khắc phục nhưng tài liệu này lại có những nội dung bình luận có giá trị Ví dụ, khi phân tích quy định của pháp luật liên quan đến thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm, tác giả cũng bình luận và giải thích vì sao luật không quy định về trách nhiệm bồi thường liên quan đến khoản cấp dưỡng3 Ngoài ra, trong phần bình luận quy định của pháp luật, tác giả luôn trích dẫn khá nhiều quy định trong các lĩnh vực pháp luật liên quan, ví dụ liên quan đến mức lương tối thiểu vùng tác giả đã đưa ra những quy định cụ thể có giá trị tham khảo cao Tuy nhiên, chỉ dừng lại ở mức độ và tính chất của việc bình luận các quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2005 nên tác giả không có nhiều các kiến nghị và giải pháp có giá trị tham khảo trong vấn đề xác định thiệt hại

3

Hoàng Thế Liên (chủ biên) (2013), Bình luận khoa học Bộ luật dân sự 2005 Tập I, II, NXB Chính

trị quốc gia

Nguyễn Tôn (2010), Bồi thường tổn thất tinh thần do sức khỏe, tính

mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân bị xâm phạm, Luận văn thạc

sỹ luật Tại chương 2, tác giả có đi vào phân tích quy định của Bộ luật Dân sự

2005 và Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP về mức tổn thất tinh thần mà người

bị thiệt hại được bồi thường khi sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm4 Tuy nhiên, đề tài chưa có lập luận và dẫn chứng cụ thể thực tiễn xét xử Trong phần kiến nghị và phương hướng hoàn thiện, tác giả mới chỉ

ra một số hạn chế nhưng lại không đưa ra quan điểm cá nhân về vấn đề hoàn thiện pháp luật

Phùng Trung Tập (2009), Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng về tài

sản, sức khỏe và tính mạng, NXB Hà Nội, trong chương IV tác giả phân tích

quy định của Bộ luật dân sự 2005 và Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP và một

số văn bản có liên quan về vấn đề xác định thiệt hại về vật chất và tinh thần khi sức khỏe, tính mạng bị xâm phạm5 Trong đó, tác giả phân tích, đối chiếu,

so sánh quy định của các văn bản khác nhau về vấn đề xác định thiệt hại, đồng thời tác giả cũng chỉ ra nguyên nhân của sự khác biệt và cũng đưa ra quan điểm cá nhân về vấn đề áp dụng luật cho phù hợp với thực tiễn Tuy vậy, vấn đề xác định thiệt hại được đề cập tại chương này cũng mới chỉ dừng lại ở hai trường hợp cụ thể mà chưa bao quát toàn bộ những quy định của pháp luật về xác định thiệt hại

Đỗ Văn Đại (2014), Luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việt

Nam Bản án và bình luận bản án Tập 1,2, NXB Đại học quốc gia thành phố

Hồ Chí Minh Công trình khoa học mang tính chuyên môn sâu bình luận những bản án đã có hiệu lực pháp luật liên quan đến vấn đề giải quyết tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Cuốn sách có hơn một trăm bản án liên quan đến vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trong đó có thể kể

4

Nguyễn Tôn (2010), Bồi thường tổn thất tinh thần do sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm,

uy tín của cá nhân bị xâm phạm, Luận văn thạc sỹ luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội,

Hà Nội

5

Phùng Trung Tập (2009), Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng về tài sản, sức khỏe và tính mạng,

Nxb Hà Nội, Hà Nội

đến những bản án trực tiếp liên quan đến việc xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng như bản án số 16,17,18,19 hay bản án số 13,146 Đây là một cuốn sách chuyên khảo có giá trị tham khảo cao đối với những học giả nghiên cứu và những người làm công tác áp dụng pháp luật trên thực tế Tuy vậy, do đặc thù cuốn sách chỉ tiếp cận dưới góc độ thực tế do vậy người đọc khó có thể theo dõi hoàn chỉnh nếu muốn tìm hiểu những vấn

đề mang tính lý luận

Một số công trình nghiên cứu có liên quan đến một số khía cạnh pháp

lý của vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có những bài viết tiêu biểu sau đây:

Bài viết của Phan Thị Hải Anh, Điêu Ngọc Tuấn (2014), “Vấn đề xác

định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe bị xâm hại”,

Tạp chí Tòa án nhân dân, (10) Bài viết bước đầu tiếp cận và khẳng định vai trò của việc xác định thiệt hại trong bồi thường ngoài hợp đồng Trong bài viết, tác giả trình bày theo hướng tìm hiểu quy định của pháp luật về cách xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Bằng việc dẫn chiếu cơ sở pháp lý trong bộ luật dân sự, nghị quyết 01/2004/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán, Toà án nhân dân tối cao, tác giả đã cung cấp tương đối đầy đủ các văn bản pháp luật quy định trực tiếp về việc xác định thiệt hại7 Tuy vậy, bài viết mới dừng lại ở mức độ tìm hiểu có kèm theo một

số bình luận bước đầu về quy định của pháp luật, chứ chưa phân tích, đánh giá đầy đủ, và cũng chưa chỉ ra được những bất cập, hạn chế của luật và hầu như không thể hiện quan điểm cá nhân của người viết đối với những quy định hiện hành đó

Tác giả Thanh Thủy với bài viết “Xác định thiệt hại do tính mạng bị

xâm hại theo quy định của Bộ luật dân sự”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 10),

6

Đỗ Văn Đại (2014), Luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việt Nam, Bản án và bình luận bản

án tập 1, NXB Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh

7

Phan Thị Hải Anh, Điêu Ngọc Tuấn (2014), “Vấn đề xác định thiệt hại trong bồi thường thiệt hại

do tính mạng, sức khỏe bị xâm hại”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (10), tr 13-20

cũng tiếp cận dưới góc độ quy định của pháp luật dân sự hiện hành đối với vấn đề xác định thiệt hại8 Tuy nhiên, phạm vi bài viết chỉ giới hạn những quy định liên quan đến việc xác định thiệt hại đến tính mạng Bằng việc dẫn chiếu một ví dụ thực tế về việc cùng một vụ án, các toà lại có cách xác định thiệt hại không thống nhất, bài viết đã đưa ra chuẩn mực mang tính cơ sở pháp lý hướng tới sự đồng nhất khi áp dụng các quy định của pháp luật liên quan đến xác định thiệt hại do xâm phạm tính mạng

Bài viết của hai tác giả Tiến Long - Nguyễn Văn Cường “Cách tính

bồi thường thiệt hại tính mạng, sức khỏe bị xâm hại”, Tạp chí Tòa án nhân

dân, (10) Trong bài nghiên cứu này, hai tác giả cung cấp những dẫn chứng cho thấy, những vụ án cùng có tính chất như nhau nhưng cách tính chi phí bồi thường thiệt hại lại hoàn toàn khác nhau Một trong những nội dung có giá trị của bài viết là việc hai tác giả đã dành một phần để phân tích, nhận xét thực trạng áp dụng pháp luật và quyền lợi của người bị thiệt hại bị ảnh hưởng như thế nào trong quá trình tố tụng9 Cụ thể, các tác giả cho rằng việc quy định của luật mang tính chung chung chưa rõ ràng, nghiệp vụ của các thẩm phán trong quá trình xét xử, việc thu thập chứng cứ về thiệt hại cũng góp phần hạn chế tính hiệu quả trong việc giải quyết việc bồi thường Bên cạnh việc tiếp cận dưới góc độ tố tụng, các tác giả này cũng đưa ra được một vài bất cập trong quy định hiện hành về việc xác định thiệt hại, ví dụ xác định chi phí hợp

lý cho việc chăm sóc nạn nhân khi sức khoẻ hồi phục nhưng mất hoàn toàn khả năng lao động và cần có người chăm sóc thường xuyên, lâu dài Có nên quy định bồi thường tiền cấp dưỡng cho những người mà người chết trước đó đang có nghĩa vụ cấp dưỡng ? Trong giới hạn của một bài tạp chí, bài viết đã nghiên cứu khá sâu sắc, tuy vậy việc xem xét cơ sở lý luận lại chưa được quan tâm

Tác giả Dương Quỳnh Hoa với bài viết “Xác định thiệt hại trong bồi

thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật,

(03) Tác giả bài viết tập trung nghiên cứu và đề cập tới việc xác định thiệt hại khi xâm phạm đến tinh mạng Có một vài bất cập mà tác giả bài viết có phân tích, ví dụ chi phí hợp lý cho việc mai tang phí, tác giả cho rằng việc BLDS2005 đã có hiệu lực nhưng vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể ngoại trừ Nghị quyết 01/2004/NQ-HĐTP được ban hành trước khi Bộ luật mới có hiệu lực Bên cạnh đó bài viết cũng thể hiện những quan điểm đồng nhất với các tác giả trên đây, cụ thể đối với vấn đề cấp dưỡng, tác giả cho rằng không nên đặt ra việc cấp dưỡng nếu trên thực tế không có hành vi cấp dưỡng10 Xác định cụ thể mức cấp dưỡng là bao nhiêu cũng là một vấn đề cần cân nhắc, tuy nhiên tác giả lại chưa đưa ra được quan điểm cá nhân về vấn đề này

Nguyễn Văn Hợi (2011), “Những hạn chế và bất cập trong việc xác

định thiệt hại khi sức khỏe bị xâm phạm theo quy định pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành”, tạp chí Tòa án nhân dân, (14) Bài viết của tác giả đưa ra

khá nhiều bất cập trong các quy định liên quan đến việc xác định thiệt hại Có thể kể đến các quy định về việc bồi thường thu nhập bị giảm sút khi người bị tổn hại về sức khoẻ, sau khi điều trị thì mất hoàn toàn khả năng lao động hoặc sau khi điều trị thì thu nhập bị giảm sút11 Chi phí bồi thường liên quan đến chi phí chăm sóc bồi dưỡng nạn nhân nếu sau khi điều trị, nạn nhân bị mất khả năng lao động và cần có người chăm sóc ổn định, thường xuyên Những bất hợp lý trong các quy định liên quan đến việc xác định tổn thất về tinh thần cũng được tác giả đề cập tới trong bài viết Bài viết có giá trị tham khảo khoa học cao, tuy nhiên nội dung bị giới hạn trong phạm vi những trường hợp xâm phạm về sức khoẻ Do vậy vẫn khó có được cái nhìn tổng thể và khái quát về việc xác định thiệt hại khi tính mạng, danh dự, uy tín hay tài sản bị xâm phạm

Nguyễn Văn Hợi (2011), “ Những hạn chế và bất cập trong việc xác định thiệt hại khi sức khỏe

bị xâm phạm theo quy định pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (14)

Những công trình nghiên cứu trên đây đều đã tiếp cận và nghiên cứu trực tiếp vấn đề xác định thiệt hại ngoài hợp đồng Tuy nhiên, phạm vi và giới hạn nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức độ nhất định mà chưa có điều kiện phân tích toàn diện và đầy đủ đối với tất cả các trường hợp xâm phạm tài sản, tính mạng, sức khỏe, uy tín, danh dự và nhân phẩm Do vậy, cần thiết phải có công trình nghiên cứu mang tính khái quát, đồng bộ tiếp cận từ góc độ lý luận đến thực tiễn đáp ứng nhu cầu tìm hiểu khoa học pháp lý cũng như việc áp dụng luật trên thực tế

3 Mục đích nghiên cứu đề tài

Khi nghiên cứu đề tài, tác giả hướng tới mục đích đầu tiên là hiểu rõ những quy định của pháp luật liên quan đến vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Trong luận văn, bằng việc nghiên cứu quy định của Bộ Luật Dân sự năm 2005 và các văn bản dưới luật, tác giả hy vọng sẽ có cái nhìn toàn diện và đầy đủ dưới góc độ luật thực định liên quan đến vấn đề xác định thiệt hại ngoài hợp đồng Tác giả cũng hướng tới việc thu nhận được những kiến thức mang tính cơ sở lý luận của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung, việc xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thượng thiệt hại ngoài hợp đồng nói riêng, nhận diện những bất cập của quy định pháp luật về chủ đề liên quan và đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật Mục đích tiếp theo mà tác giả hướng tới là luận văn

sẽ trở thành một tài liệu khoa học pháp lý có giá trị khoa học nhất định đối với những học giả, nhà nghiên cứu pháp lý Những hạn chế, bất cập và phương hướng, kiến nghị được tác giả đề cập trong luận văn, hy vọng sẽ góp phần trở thành nguồn tài liệu tham khảo hiệu quả cho việc sửa đổi và hoàn thiện pháp luật

Mục đích quan trọng nhất học viên mong muốn đạt được khi lựa chọn

và thực hiện đề tài khoa học này là đóng góp những kiến nghị, giải pháp có giá trị pháp lý phục vụ cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật dân sự 2005 Trong bối cảnh Bộ luật dân sự 2005 bộc lộ nhiều bất cập, không theo kịp thực tiễn

xã hội, việc hoàn thiện, sửa đổi là nhu cầu cấp thiết Các chế định được quy

định trong BLDS 2005 đều được định hướng sửa đổi mạnh mẽ, toàn diện Những kiến nghị được học viên trình bày trong luận văn dựa trên những kiến thức lý luận và thực tiễn tích lũy được khi thực hiện công việc của bản thân Học viên hy vọng luận văn sẽ thành công và có những đóng góp giá trị cho nhiệm vụ sửa đổi BLDS 2005.

4 Phương pháp nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh luật học được sử dụng trong chương 1 khi nghiên cứu các quy định pháp lý của Việt Nam về vấn đề xác định thiệt hại ngoài hợp đồng, các quy định pháp lý cơ bản của một số quốc gia trên thế giới

có nền pháp luật tiên tiến về việc xác định thiệt hại ngoài hợp đồng, từ đó rút

ra những điểm tương đồng, khác biệt

- Phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng xuyên suốt trong chương 1 và chương 2: Đối với mỗi một quan điểm khoa học đưa ra, tác giả

đã phân tích, tổng hợp để rút ra những điểm ưu, nhược và dẫn đến cách nhìn nhận, quan điểm của riêng tác giả

- Phương pháp bình luận án được sử dụng trong Chương 2 để làm rõ thực tiễn áp dụng pháp luật, trên cơ sở đó kiến nghị hoàn thiện pháp luật

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Bồi thường thiệt hại ngoài Hợp đồng có thể tồn tại trong Bộ luật dân sự

2005 và ngoài Bộ luật dân sự 2005 như Luật Sở hữu trí tuệ, nhưng trong phạm vi một luận văn thạc sĩ luật học, tác giả chú trọng đi sâu nghiên cứu những quy định của pháp luật liên quan đến vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, cụ thể Bộ luật dân sự năm

2005, Nghị quyết số 03/2006/HĐTP ngày 08/7/2006 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật dân sự năm 2005 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Kết hợp với việc phân tích, đánh giá quy định hiện hành của pháp luật dân sự, tác giả cũng

mạnh dạn giới thiệu một vài quy định cơ bản trong Luật dân sự của một vài quốc gia trên thế giới như Pháp luật Dân sự Nhật Bản và Bộ luật Dân sự Pháp liên quan đến chế định bồi thường thiệt hại nói chung và phương pháp xác định thiệt hại nói riêng

Trong chương 2 của luận văn, tác giả cung cấp những vụ án thực tế đã được xét xử ngay sau Bộ Luật dân sự 2005 có hiệu lực pháp luật, để tham khảo và đưa ra các bất cập, hạn chế trong việc áp dụng luật tại các cơ quan tiến hành tố tụng Từ những bất cập, hạn chế, luận văn đã đưa ra quan điểm cá nhân trong việc định hướng hoàn quy định pháp luật cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn

5 Các vấn đề dự kiến cần giải quyết

Trong chương 1 của luận văn, tác giả tập trung giải quyết những vấn đề mang tính lý luận

Thứ nhất, luận văn xây dựng khái niệm pháp lý về thiệt hại, thiệt hại được hiểu là những tổn thất đã xảy ra hoặc chắc chắn xảy ra Bên cạnh khái niệm về thiệt hại, tác giả trình bày trong luận văn về phân loại thiệt hại, thiệt hại được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau: như căn cứ vào bản chất của thiệt hại, vào tính xác định của thiệt hại, về thời điểm phát sinh thiệt hại Trong phần đầu tiên của luận văn này, khái niệm xác định thiệt hại cũng được hoàn chỉnh dưới góc độ là một thuật ngữ mang tính pháp lý

Trong chương 2 của luận văn, tác giả giải quyết những vấn đề mang tính thực tiễn:

Thứ nhất, luận văn cung cấp những quy định của pháp luật dân sự Việt Nam về vấn đề xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đối với các trường hợp cụ thể: xâm phạm tài sản, xâm phạm tính mạng, xâm phạm sức khỏe, uy tín danh dự và nhân phẩm Luận văn tập trung nghiên cứu những quy định trong Bộ luật dân sự năm 2005, Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP, Nghị quyết 01/2004/NQ-HĐTP, Luật trách nhiệm bồi thường nhà nước 2009

Thứ hai, đối với mỗi trường hợp xâm phạm cụ thể, tác giả kết hợp giữa việc phân tích luật thực định và đưa ra các vụ án thực tế đã được xét xử để tham khảo và đối chiếu với quy định của pháp luật

Thứ ba, trong phần xác định thiệt hại về tính mạng, tác giả hướng tới việc giải quyết các quy định trong việc xác định tiền mai tang, tiền cấp dưỡng cho những người mà người bị thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng, vấn đề bù đắp

về tinh thần cũng được đưa ra để phân tích và đề xuất sửa đổi Đối với trường hợp gây thiệt hại về tài sản, tác giả tập trung giải quyết vấn đề liên quan đến lợi ích gắn liền việc sử dụng, khai thác tài sản Xâm phạm đến sức khỏe, luận văn chú trọng giải quyết những bất cập về thu nhập thực tế bị mất, giảm sút của người bị thiệt hại và chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị thiệt hại sau khi điều trị xong nhưng mất khả năng lao động và cần có người chăm sóc

6 Kết cấu của luận văn

Luận văn được kết cấu thành hai chương như sau

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Chương 2: Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 1.1 Khái quát về thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

1.1.1 Khái niệm thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Thiệt hại là một yếu tố đóng vai trò quan trọng mang tính chất quyết định trong việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có phát sinh hay không Trách nhiệm bồi thường chỉ có thể đặt ra nếu trên thực tế hành vi trái pháp luật hoặc sự việc trái pháp luật dẫn tới một tổn thất hiện hữu Khi hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác mà chưa gây

ra thiệt hại thì không thể áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, mà chỉ có thể áp dụng các loại trách nhiệm pháp lý khác như trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự Thiệt hại được đề cập tới trong giáo trình Luật Dân sự Việt Nam tập 2, trường Đại học Luật Hà Nội được hiểu là những tổn thất thực tế được tính thành tiền do việc xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản của cá nhân, tổ chức 12. Với khái niệm này, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy bao hàm trong

đó cả cách xác định thiệt hại được bồi thường, dựa vào những đối tượng bị thiệt hại để có thể xác định, tính toán những thiệt hại xảy ra bằng tiền là bao nhiêu Thiệt hại thực tế phải là những thiệt hại đã xảy ra hoặc những thiệt hại chắc chắn xảy ra và có thể tính toán, xác định được một cách chính xác Thiệt hại đã xảy ra là những thiệt hại đã có trên thực tế mà dựa vào các giác quan khác nhau chúng đã có thể được nhận biết Thiệt hại chắc chắn xảy ra là những thiệt hại chưa xảy ra nhưng người bị thiệt hại đưa ra được bằng chứng chứng minh nó sẽ xảy ra do bị hành vi trái pháp luật tác động vào.Về cơ bản,

12

Đại học luật Hà Nội (2013), Giáo trình Luật dân sự Việt Nam Tập 2, Nhà xuất bản Công An Nhân Dân

dựa vào khái niệm này, có thể hiểu thiệt hại là gì và được xác định dựa vào những yếu tố nào Học viên không đồng ý với quan điểm xây dựng khái niệm

về thiệt hại chỉ bao gồm thiệt hại của một cá nhân hay một tổ chức Bởi vì trên thực tế có những trường hợp thiệt hại xảy ra lại không thể áp vào khái niệm này, đơn cử một ví dụ như: “khi thi thể bị xâm phạm” thì thiệt hại xảy ra không phải do việc xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín hay tài sản

Trong phần định nghĩa về thiệt hại, giáo trình Luật Dân sự (2007), Học viện Tư pháp, cho rằng thiệt hại là những tổn thất xảy ra được tính thành tiền, bao gồm những mất mát, hư hỏng, hủy hoại về tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tinh thần13 Quan điểm của các tác giả có điểm đồng nhất với giáo trình Đại học Luật Hà Nội, tuy nhiên những thiệt hại cụ thể được liệt kê ngay sau đó không gắn với chủ thể là các cá nhân hoặc tổ chức, pháp nhân, định nghĩa trên đây không đề cập tới thiệt hại sẽ thuộc về chủ thể nào

Theo quan điểm khác, thiệt hại lại được hiểu là sự giảm bớt những lợi ích vật chất và phi vật chất của một chủ thể xác định được trên thực tế bằng một khoản tiền cụ thể14 Ý đồ của tác giả muốn sử dụng phương pháp so sánh để xác định có thiệt hại hay không có thiệt hại xảy ra Hai từ “giảm bớt” được sử dụng để chỉ ra rằng nếu lấy một đối tượng trước khi bị xâm phạm so sánh với chính nó sau khi bị xâm phạm mà những giá trị, những lợi ích của đối tượng

đó bị giảm đi thì chứng tỏ đã có thiệt hại xảy ra Trong khái niệm này tác giả không đưa ra các đối tượng bị xâm phạm cụ thể mà lại khái quát những đối tượng bị xâm phạm trên cơ sở hai loại thiệt hại là thiệt hại vật chất và thiệt hại phi vật chất Đây là cách khái quát vấn đề rất hợp lý Dưới góc độ quan điểm

cá nhân, học viên tự xây dựng khái niệm thiệt hại như sau: thiệt hại là những

tổn thất về vật chất và tinh thần mà một chủ thể phải gánh chịu khi có hành vi (hoặc sự việc gây thiệt hại do tài sản) trái pháp luật xâm phạm tới các đối

tượng được pháp luật bảo vệ

Khi đưa ra khái niệm này, học viên mong muốn chỉ ra những dấu hiệu

để được coi là có thiệt hại xảy ra Có thể kể đến các dấu hiệu như: có sự mất mát về một cái gì đấy (về vật chất hoặc tinh thần) đối với một chủ thể nhất định; có hành vi trái pháp luật (sự việc gây thiệt hại do tài sản) xâm phạm tới các đối tượng được pháp luật bảo vệ Qua đây xin được nhấn mạnh rằng thiệt hại được bồi thường trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải xảy ra từ những đối tượng được pháp luật bảo vệ; những đối tượng không được pháp luật bảo vệ mà bị thiệt hại thì không thể được bồi thường (như thiệt hại về tính mạng xảy ra khi một người bị thi hành án tử hình) Việc gây ra thiệt hại cũng phải là trái pháp luật, khi gây ra thiệt hại mà không trái pháp luật thì không thể có thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (như hành vi gây thiệt hại trong giới hạn phòng vệ chính đáng, trong yêu cầu của tình thế cấp thiết, )

1.1.2 Những dấu hiệu đặc trưng của thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Những tổn thất về vật chất và tinh thần xảy ra đối với bên bị thiệt hại tương đối đa dạng và xuất phát từ những nguyên nhân không giống nhau Tuy nhiên những thiệt hại này đều có những dấu hiệu đặc trưng để nhận biết

Thứ nhất, thiệt hại xảy ra tương đối đa dạng Những tổn thất xảy ra đối

với bên bị thiệt hại mang tính chất khác nhau tùy thuộc vào việc gây thiệt hại Tính đa dạng của thiệt hại thể hiện ở chính bản chất không giống nhau của mỗi thiệt hại và đối tượng gánh chịu những tổn thất này Có nhiều tiêu chí để phân loại thiệt hại: Căn cứ vào bản chất của thiệt hại có thể phân loại thành thiệt hại về vật chất, thiệt hại về tinh thần, căn cứ vào tính xác định của thiệt hại phân loại thành thiệt hại đã xảy ra và thiệt hại chắc chắn xảy ra Có những thiệt hại xảy ra là những tổn thất mang tính tài sản (chi phí khắc phục, sửa chữa khi tài sản bị hư hỏng, viện phí, thuốc men trong quá trình điều trị, chăm sóc nạn nhân khi bị xâm phạm về sức khỏe, mai táng phí khi nạn nhân

bị chết ) Những tổn thất này tính toán trên cơ sở lợi ích vật chất mà bên bị

thiệt hại phải chi trả để nhằm khắc phục hậu quả xấu xảy ra do việc gây thiệt hại Việc gây thiệt hại còn tác động đến những yếu tố tinh thần (sức khỏe bị xâm phạm chắc chắn sẽ để lại hậu quả tiêu cực về tinh thần, gây thiệt mạng nạn nhân dẫn tới hậu quả là sự đau đớn về tinh thần cho những người thân thích còn sống, xâm phạm đến danh dự, uy tín nhân phẩm với nỗi đau tinh thần kéo dài ) mà việc xác định thiệt hại là bao nhiêu để bù đắp cho hợp lý không phải dễ dàng Bên cạnh đó còn nhiều những khoản chi phí cần chi trả

để khắc phục thiệt hại được cho là cần thiết trên thực tế nhưng pháp luật Dân

sự lại chưa dự liệu như chi phí lớn gia đình bỏ ra tìm kiếm thi thể nạn nhân khi có hành vi xâm phạm thi thể diễn ra (trong vụ việc Bác sỹ Nguyễn Mạnh Tường xâm phạm đến thi thể nạn nhân Lê Thị Thanh Huyền khiến gia đình phải bỏ ra chi phí hơn 600 triệu đồng để tìm kiếm thi thể), chi phí cần thiết chi trả khi thực hiện hành vi xâm phạm mồ mả Những thiệt hại xảy ra đối với nạn nhân trên thực tế phong phú, đa dạng, muôn hình vạn chạng mà không có trường hợp nào giống trường hợp nào Chủ thể bị thiệt hại cũng không có giới hạn, bất kể cá nhân, tổ chức hay một pháp nhân nào đó đều có thể chịu sự tác động từ việc gây thiệt hại

Thứ hai, thiệt hại xảy ra phải là hệ quả xuất phát trực tiếp từ hành vi trái pháp luật hoặc từ sự việc gây thiệt hại (do tài sản) trái pháp luật Một

trong những điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được xác định là mối liên hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật (hoặc

sự việc gây thiệt hại) và thiệt hại xảy ra Thiệt hại xảy ra có thể là kết quả của tổng hợp nhiều yếu tố, tuy vậy chỉ những yếu tố nào đóng vai trò là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới thiệt hại thì mới được xét tới Ví dụ: do mâu thuẫn từ việc B không trả tiền vay đúng hạn, A đến nhà yêu cầu B thực hiện đúng nghĩa vụ của mình Nhằm mục đích nhanh chóng thu được khoản nợ, A đã dùng nhiều lời lẽ mang tính chất đe dọa, quá sợ hãi B tháo chạy và chẳng may khi chạy ra ngoài đường quốc lộ B bị xe ô tô cán qua gây thiệt hại đến tính mạng Trong tình huống này, cần xác định thiệt hại về tính mạng của B xuất phát từ nguyên nhân trực tiếp nào Do đó, dấu hiệu đặc trưng đầu tiên phải

nhắc đến đối với thiệt hại là thiệt hại phải xuất phát từ một hành vi hoặc sự việc gây thiệt hại Cũng cần lưu ý rằng, hành vi và sự việc gây thiệt hại phải

là những sự kiện trái pháp luật Vì rằng đối với những sự kiện gây thiệt hại trong giới hạn pháp luật cho phép thì cũng không phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại Pháp luật Dân sự loại trừ trách nhiệm bồi thường đối với chủ thể có hành vi gây thiệt hại trong giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc theo yêu cầu của tình thế cấp thiết Việc xác định dấu hiệu đặc trưng này có ý nghĩa lớn trong việc xác định chủ thể gây thiệt hại có phải gánh chịu trách nhiệm bồi thường với những tổn thất phát sinh từ hành vi của bản thân mình hay không

Thứ ba, thiệt hại xảy ra trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là những tổn thất không được dự báo từ trước Thiệt hại xảy ra đối

với chủ thể mà trước đó không có mối quan hệ hợp đồng với bên gây thiệt hại hoặc nếu có thì những tổn thất này không liên quan đến nội dung của hợp đồng giữa các chủ thể đó Nói cách khác, thiệt hại xảy ra trong trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng có những dấu hiệu đặc trưng phân biệt với thiệt hại xảy tra đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Trong hợp đồng, nếu một trong hai bên vi phạm việc thực hiện nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng gây thiệt hại thì việc bồi thường sẽ đặt ra nếu pháp luật có quy định hoặc các bên có thỏa thuận từ trước Ví dụ, Điều 448 BLDS 2005 quy định bên mua có quyền yêu cầu bên bán bồi thường thiệt hại do khuyết tật của vật gây ra trong thời hạn bảo hành Nghĩa là nghĩa vụ bồi thường này đã được pháp luật dự liệu từ trước Ngoài những trường hợp pháp luật đã quy định từ trước thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng chỉ được đặt ra nếu các bên có thỏa thuận trước trong hợp đồng về việc nghĩa vụ bị vi phạm dẫn tới thiệt hại Trường hợp các chủ thể tham gia hợp đồng không có thỏa thuận

về việc bồi thường khi có sự vi phạm nghĩa vụ thì ngay cả khi có thiệt hại xảy

ra thì cũng không phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đặt ra để buộc chủ thể có hành vi gây thiệt hại đến những giá trị pháp luật bảo vệ (như tính mạng, sức khỏe, uy tín, danh

dự, nhân phẩm hoặc tài sản) phải gánh chịu một bất lợi pháp lý, cụ thể là trách

nhiệm bồi thường những thiệt hại mà mình gây ra Trong quan hệ bồi thường ngoài hợp đồng, chỉ cần có thiệt hại xảy ra thì có thể đã phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại, đương nhiên không thể xuất phát từ sự thỏa thuận trước Hay nói cách, thiệt hại xảy ra trong mối quan hệ bồi thường ngoài hợp đồng thường không được dự đoán từ trước

Thứ tư, thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải là thiệt hại thực tế Thiệt hại thực tế được định nghĩa là nhữnfg thiệt hại

có thể tính toán được15 Cần nhận thức rõ rằng thiệt hại thực tế không có nghĩa là những thiệt hại đã xảy ra, ngay sau thời điểm có sự kiện gây thiệt hại Những thiệt hại gián tiếp cũng thể hiện là thiệt hại thực tế nếu như nhất định

sẽ xảy ra và có thể ước lượng được Ví dụ: A đang vận chuyển trứng gà từ cơ

sở sản xuất đến nơi tiêu thụ bằng xe máy Trên đường vận chuyển xe máy của

A bị B điều khiển ô tô tông mạnh khiến vỡ hỏng toàn bộ số trứng A yêu cầu

B bồi thường 1000 quả trứng trị giá mỗi quả là 5000 đồng (mặc dù A mua từ

cơ sở sản xuất chỉ 3000 đồng mỗi quả) Như vậy, khoản chênh lệch 2000 đồng mỗi quả được hiểu là những thiệt hại sẽ xảy ra và có thể ước lượng được Những thiệt hại do suy đoán sẽ không được bồi thường Gia súc bị chết thì không thể yêu cầu bên gây thiệt hại bồi thường cả giá trị những con gia súc con có thể được sinh ra trong tương lai

1.2 Các loại thiệt hại trong trường hợp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

1.2.1 Thiệt hại vật chất

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được đặt ra nhằm mục đích khắc phục những thiệt hại xảy ra xuất phát từ hành vi pháp lý bất hợp pháp của con người hoặc do tự bản thân tài sản gây ra thiệt hại Những thiệt hại xảy ra tương đối đa dạng, phức tạp Những thiệt hại xảy ra có thể là những tổn thất về tính mạng, sức khỏe, uy tín, danh dự, nhân phẩm hoặc tài

15

Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh (2013), Giáo trình Pháp luật về hợp đồng và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Nhà xuất bản Hồng Đức - Hội Luật gia Việt Nam, tr 445

sản Thiệt hại về vật chất có thể là những bất lợi của chủ thể khi tài sản bị xâm phạm, chủ thể phải cần có những chi phí để khắc phục, để sửa chữa đảm bảo tài sản được sử dụng bình thường Hay nói cách khác, khi việc gây thiệt hại tác động trực tiếp đến những giá trị vật chất, tài sản thì thiệt hại xảy ra là

rõ ràng, tài sản hư hỏng ra sao, cần những chi phí nào để khắc phục cũng luôn được cụ thể và xác định dễ dàng Tuy nhiên những thiệt hại về tài sản không chỉ đặt ra đối với trường hợp tài sản của chúng ta bị xâm phạm Trong trường hợp có thiệt hại đến tính mạng của con người, thiệt hại về vật chất cũng luôn hiện hữu Một hành vi trái pháp luật tước đoạt tính mạng của một con người

cụ thể sẽ dẫn tới nhiều hệ quả: Việc mai táng người chết lấy chi phí ở đâu, chi phí đảm bảo cho việc cấp dưỡng đối với người mà trước đó người chết đang

có nghĩa vụ cấp dưỡng sẽ được đảm bảo như thế nào Thiệt hại về vật chất trong trường hợp tính mạng bị xâm phạm không được hiểu là giá trị về con người, về một cơ thể sống đã chấm dứt tồn tại, giá trị vật chất bị thiệt hại ở đây được hiểu là những chi phí mà thân nhân của người chết phải bỏ ra để lo mai táng, chôn cất người thân, có thể các chi phí bỏ ra để thuê tìm thi thể của người chết, là số tiền mà đáng lẽ nếu còn sống thì người bị thiệt hại về tính mạng phải bỏ ra để chu cấp cho những người khác theo quy định của pháp luật về nghĩa vụ cấp dưỡng

Những tổn thất về vật chất còn xảy ra trong các trường hợp có sự xâm phạm sức khỏe của con người Một hành vi trái pháp luật hoặc một sự việc gây thiệt hại tác động đến những giá trị mà pháp luật bảo vệ mà ở đây là sức khỏe của con người luôn dẫn tới những bất lợi nhất định về mặt tài chính Một

vụ tai nạn làm người bị nạn thương tật, mất một cánh tay, một bên chân thì thiệt hại về vật chất ở đây được hiểu là gì Những bộ phận cơ thể của con người, giá trị về sức khỏe không phải là tài sản và không thể định giá trên thị trường, do vậy thiệt hại về vật chất ở đây không thể được hiểu theo cách cân

đo đong đếm bộ phận cơ thể, yếu tố sức khỏe, thẩm mỹ với giá trị tiền bạc ngang giá Thiệt hại về vật chất trong trường hợp sức khỏe bị xâm phạm được hiểu là những chi phí cần thiết bỏ ra để cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức

khỏe, chức năng bị giảm sút, ví dụ: Chi phí liên quan đến viện phí, thuốc men, chi phí vận chuyển nạn nhân thiệt hại về vật chất trong trường hợp sức khỏe

bị xâm phạm còn được xác định là thu nhập bị mất của nạn nhân trong thời gian nghỉ việc, chi phí thuê người chăm sóc nạn nhân trong thời gian điều trị

Trong trường hợp hành vi trái pháp luật xâm phạm đến uy tín, danh dự, nhân phẩm thì thiệt hại vật chất được xác định là những chi phí xác định được thành tiền liên quan đến việc khắc phục thiệt hại Ví dụ: A bị một tòa soạn báo đăng bài đưa thông tin sai sự thật, ảnh hưởng đến danh dự của A, A sẽ phải bỏ ra những chi phí để ngăn ngừa và khắc phục thiệt hại, như số tiền bỏ

ra để thu hồi toàn bộ ấn phẩm đã phát hành, để đăng tin cải chính công khai

và trong một số trường hợp thiệt hại về vật chất còn được xác định là khoản tài chính liên quan đến thu nhập bị mất của người bị thiệt hại khi bị tác động

từ hành vi gây thiệt hại trước đó

1.2.2 Thiệt hại về tinh thần

Những tổn thất mà bên bị thiệt hại phải gánh chịu có thể bao gồm những tổn thất phi vật chất Những tổn thất về tinh thần này tồn tại dai dẳng, kéo dài cả cuộc đời Không có công thức chung để quy ra bằng tiền áp dụng cho các trường hợp ảnh hưởng tới những giá trị về tinh thần Thiệt hại về tinh thần thì không thể cân, đo, đong, đếm bằng giá trị vật chất Người có trách nhiệm bồi thường không thể chỉ dùng hình thức bồi thường vật chất là có thể khôi phục được tinh thần16 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được xác định là một loại trách nhiệm dân sự Trách nhiệm dân sự luôn được xác định là một loại trách nhiệm mang tính chất tài sản Bất kể hành vi gây thiệt hại xâm phạm đến những lợi ích về vật chất hay những yếu tố phi vật chất thì bên vi phạm luôn phải gánh chịu một bất lợi pháp lý mang tính chất tài sản Đa số các trường hợp xâm phạm tài sản, sức khỏe, tính mạng, uy tín, danh dự, nhân phẩm đều tác động và gây thiệt hại đến những lợi ích vật chất Tuy vậy, những trường hợp xâm phạm đến giá trị tinh thần cũng không ít

16

Đỗ Văn Đại (2008), Bồi thường thiệt hại về tinh thần trong Pháp luật Dân sự Việt Nam, Tòa Án

Nhân dân, (16), tr 15

Thiệt hại về tinh thần thường không tồn tại độc lập trong một trường hợp xâm phạm nhất định mà thường tồn tại trong cùng vụ việc với những thiệt hại vật chất khác Ví dụ: Khi xâm phạm đến tính mạng của một người, bên cạnh những chi phí khắc phục mang tính tài sản như tiền mai táng phí, tiền cấp dưỡng thì bên gây thiệt hại còn cần bỏ ra những chi phí bù đắp tổn thất tin thần cho thân nhân của người chết Hay như khi xâm phạm đến sức khỏe của một người thì bên gây thiệt hại cũng cần bù đắp tổn thất tinh thần Nếu như những trường hợp xâm phạm đến tài sản, Pháp luật không đưa ra yêu cầu bù đắp về tinh thần thì đối với trường hợp xâm phạm những giá trị phi vật chất như sức khỏe, tính mạng và uy tín, danh dự, nhân phẩm pháp luật luôn buộc bên gây thiệt hại phải giành một khoản tiền nhất định phục vụ cho việc bù đắp tổn thất tinh thần Những quy định này hoàn toàn hợp tình, hợp lý, vì đối với những mất mát về tài sản, chúng ta có thể được bù đắp đầy đủ và thường không có những tổn thất về tinh thần Nhưng với những tổn hại về sức khỏe, mất mát về con người thì sự mất mát về tinh thần tương đối lớn Cũng cần lưu

ý rằng, đối với những thiệt hại về vật chất, pháp luật luôn dùng thuật ngữ là bồi thường thiệt hại, nhưng với những tổn thất về tinh thần thì lại dùng thuật ngữ bù đắp tổn thất về tinh thần Điều này hoàn toàn hợp lý, do tổn thất về tinh thần là những tổn thất về tình cảm, thiệt thòi về cảm xúc, chúng ta không thể nào cân đo đong đếm và định giá được theo một mức giá tiền cụ thể Cùng

là hành vi xâm phạm đến sức khỏe nhưng tổn thất về tinh thần đối với người

bị chó cắn sẽ khác với người bị tạt axit làm cho hủy hoại cả khuôn mặt Chúng ta không thể xác định được mức tổn thất về tinh thần cụ thể trong mỗi trường hợp là như thế nào, vì bản thân cảm xúc và quan điểm của mỗi người

là khác nhau, có người giỏi chịu đựng và nhanh chóng vượt qua nhưng có những người tổn thất tinh thần là mãi mãi Việc giải quyết bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần nhằm mục đích chủ yếu là an ủi, động viên, tạo điều kiện để có thể khắc phục khó khăn, làm dịu đi nỗi đau cho chính nạn nhân hay cho thân nhân của họ.Tuy vậy, vấn đề bồi thường thiệt hại

về tinh thần là rất trừu tượng, mỗi vụ việc có đặc thù riêng, thiệt hại xảy ra

cũng hết sức khác nhau17

1.3 Căn cứ của việc xác định các thiệt hại

1.3.1 Căn cứ pháp lý

1.3.1.1 Thiệt hại về tài sản

Theo quy định tại Điều 608 BLDS 2005, thiệt hại về tài sản được bồi thường bao gồm: Tài sản bị mất, bị huỷ hoại hoặc hư hỏng, lợi ích gắn liền với việc sử dụng khai thác tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại Như vậy, thiệt hại về tài sản bao gồm thiệt hại trực tiếp và thiệt hại gián tiếp, cụ thể như sau: Thiệt hại trực tiếp bao gồm: thiệt hại do tài sản bị mất (có tính đến tình trạng tài sản, thời giá thị trường tại thời điểm tài sản bị mất); tài sản bị huỷ hoại là những tài sản không thể phục hồi chức năng ban đầu; tài sản bị hư hỏng là những chi phí hợp lí cần thiết để phục hồi tài sản, bảo đảm tính năng sử dụng ban đầu như trước khi bị thiệt hại, những chi phí phải bỏ ra để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại hoặc khắc phục thiệt hại Thiệt hại gián tiếp bao gồm: lợi ích gắn liền với việc khai thác tài sản (không thể khai thác tài sản trong suốt thời gian sửa chữa, khắc phục thiệt hại); hoa lợi, lợi tức chắc chắn thu được nếu không có thiệt hại xảy ra và những chi phí cần thiết để khắc phục thiệt hại

Ví dụ: A làm nghề lái xe ôm, mỗi ngày thu nhập khoảng 100 nghìn đồng, đang trong thời gian chờ khách A dựng xe ở lề đường bên phải, bỗng nhiên xe tải chở vật liệu xây dựng của B đi đến và lao vào xe của A, làm cho xe của A bị hư hỏng nặng phải mang đi sửa chữa hết 5 triệu trong vòng 3 ngày Như vậy, trong trường hợp này những thiệt hại về tài sản của A có thể xác định được như sau:

Thiệt hại trực tiếp bao gồm: 5 triệu đồng chi phí sửa xe;

Thiệt hại gián tiếp bao gồm: 300 nghìn thu nhập trong 3 ngày A không thể kiếm được vì xe hỏng

17

Đỗ Văn Đại, “Bồi thường thiệt hại về tinh thần trong pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Tòa án nhân

dân, (16), tr.15 - 21

Về nguyên tắc chung, các bên có thể thoả thuận mức bồi thường, cách thức bồi thường như sửa chữa hư hỏng, thay thế những hiện vật khác có giá trị tương đương Nếu không thể bồi thường được bằng hiện vật thì trị giá tài sản để bồi thường Khi trị giá tài sản phải căn cứ vào giá thị trường của loại tài sản đó có tính đến khấu hao tài sản do đã sử dụng tài sản

1.3.1.2 Thiệt hại về sức khoẻ

Sức khoẻ là một yếu tố gắn bó chặt chẽ với mỗi người, do đó rất khó có thể xác định chính xác bằng một khoản tiền Việc bồi thường về sức khoẻ thực chất là đền bù một phần thiệt hại về vật chất, tạo điều kiện cho nạn nhân hay gia đình họ khắc phục khó khăn, trong nhiều trường hợp nó chỉ có ý nghĩa như một khoản trợ cấp cho nạn nhân Điều 609 Bộ Luật Dân sự 2005 quy định thiệt hại về sức khoẻ được xác định bao gồm: chi phí hợp lí cho việc cứu chữa, bồi thường, phục hồi sức khoẻ và các chức năng bi mất, bị giảm sút (tiền thuốc, tiền viện phí và các dịch vụ chữa bệnh khác, tiền bồi dưỡng, tiền tàu xe đi viện, tiền làm các bộ phận giả nếu có) Nếu do yêu cầu chăm sóc nạn nhân thì chi phí trực tiếp cho người phải chăm sóc nận nhân theo yêu cầu của

cơ sở chữa bệnh Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại; nếu thu nhập thực tế của người bị thiệt hại không ổn định và không thể xác định được thì áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại Thu nhập bị giảm sút là khoản chênh lệch giữa thu nhập trước khi xảy ra tai nạn và sau khi điều trị Những thu nhập này phải là những thu nhập thường xuyên, hợp pháp thực tế của họ Chi phí hợp lí và phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị; nếu người

bị thiệt hại mất khả năng lao động và cần có người thường xuyên chăm sóc thì thiệt hại bao gồm cả chi phí hợp lí cho việc chăm sóc người bị thiệt hại Ngoài

ra người gây thiệt hại còn phải bồi thường một khoản tiền khác để bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị thiệt hại Mức bồi thường tổn thất về tinh thần

do các bên thoả thuận, nếu không thoả thuận được thì mức bồi thường tối đa không quá ba mươi tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định

1.3.1.3 Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm

Điều 610 Bộ luật Dân sự 2005 quy định thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm bao gồm: chi phí hợp lí cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, chăm sóc nạn nhân trước khi chết, chí phí hợp lí cho việc mai táng theo phong tục, tập quán.Thứ hai, tiền cấp dưỡng cho những người mà người chết có nghĩa vụ phải cấp dưỡng (con chưa thành niên, con đã thành niên không có khả năng lao động, cha mẹ, ) Thứ ba, một khoản tiền để bù đắp tổn thất về tinh thần cho những người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người bị thiệt hại, nếu không có những người này thì người mà người bị thiệt hại đã trực tiếp nuôi dưỡng, người đã trực tiếp nuôi dưỡng người bị thiệt hại được hưởng khoản tiền này Mức bồi thường tổn thất về tinh thần do các bên thoả thuận; nếu không thoả thuận được thì mức tối đa không quá sáu mươi tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định

1.3.1.4 Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm

Căn cứ pháp lý về việc xác định thiệt hại khi danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm được quy định tại Điều 611 Bộ Luật Dân sự 2005: Những chi phí phải bỏ ra để hạn chế, khắc phục thiệt hại (thu thập chứng cứ, đăng báo cải chính, ), thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút (thời gian phải bỏ ra để khiếu nại, ) Người xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác phải bồi thường một khoản tiền để bù đắp tổn thất về tinh thần mà người đó gánh chịu Mức bồi thường tổn thất về tình thần do các bên thoả thuận, nếu không thoả thuận được thì mức tối đa không quá mười tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định

Pháp luật Việt Nam quy định cụ thể các loại thiệt hại, nhưng trong Bộ luật dân sự đồ sộ của Pháp bao gồm 2.285 điều, các quy định về trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng chỉ được quy định trong 5 điều từ Điều 1382 đến Điều

1386 Vấn đề xác định thiệt hại không được đề cập ở bất cứ một điều luật nào Như vậy, khi có hành vi gây thiệt hại thì việc xác định thiệt hại được bồi thường sẽ không thể dựa vào những quy định cụ thể trong luật và cũng không

có một cách xác định chung cho mọi trường hợp Vậy thiệt hại sẽ được xác định như thế nào? Theo cuốn “Dân luật Việt Nam - quyển về Nghĩa vụ” của Nguyễn Mạnh Bách, tại mục 270 - sự ước lượng sự tổn hại, có viết về việc xác định thiệt hại theo quy định của pháp luật của Cộng hòa Pháp18 Trong

phần này tác giả chỉ rõ: “Sự ước lượng tổn hại là một vấn đề thực trạng thuộc

toàn quyền thẩm định của Tòa án Thẩm phán tùy theo từng trường hợp sẽ ấn định một số bồi khoản vừa đủ để hàn gắn các thiệt hại mà nạn nhân đã thật

sự phải gánh chịu”

Dựa vào những quy định trên, nhận thấy trong Bộ luật dân sự của Cộng hòa Pháp không có quy định cụ thể vấn đề xác định thiệt hại mà việc xác định thiệt hại này lại do Tòa án xác định căn cứ vào từng trường hợp cụ thể Quy định này đảm bảo việc xác định thiệt hại linh hoạt, phù hợp với sự kiện xảy ra trên thực tế Tuy nhiên, việc xác định thiệt hại dựa trên nguyên tắc này cũng

sẽ phụ thuộc vào ý chí chủ quan của Tòa án mà cụ thể là thẩm phán xét xử trực tiếp Điều này dễ gây ra sự khác biệt trong cách đánh giá thiệt hại được bồi thường và có thể không đảm bảo được tính thống nhất khi xác định thiệt hại được bồi thường trong các vụ việc tương tự nhau

Cũng giống Bộ luật Dân sự của Pháp, vấn đề xác định thiệt hại trong

Bộ luật Dân sự của Nhật bản cũng không được quy định một cách chi tiết mà việc xác định thiệt hại cũng chỉ quy định như một nguyên tắc tại Điều 709:

“Người nào cố ý hoặc vô ý một cách bất cẩn mà vi phạm quyền của người

khác hoặc lợi ích được pháp luật bảo vệ của người khác thì có trách nhiệm bồi thường cho những thiệt hại đã phát sinh” Tuy nhiên, Bộ luật Dân sự của

Nhật Bản cũng đã quy định một cách khái quát những loại thiệt hại được bồi thường trong một số trường hợp cụ thể, theo Điều 710 Bộ luật Dân sự của

Nhật Bản thì: “Một người chịu trách nhiệm về thiệt hại phù hợp với các quy

định của điều trên phải thực hiện việc bồi thường đối với thiệt hại, kể cả thiệt hại phi vật chất bất kể thiệt hại như vậy xẩy ra với tự do hoặc uy tín hoặc tài sản của người khác”

18

Nguyễn Mạnh Bách (1974), Dân luật Việt Nam - Nghĩa vụ, Sài Gòn

Theo quy định trên, thấy rằng thiệt hại được bồi thường có thể là thiệt hại về vật chất hoặc thiệt hại phi vật chất Một điểm đặc biệt trong quy định này đó là thiệt hại phi vật chất không chỉ xảy ra khi các yếu tố thuộc về mặt tinh thần của con người (như quyền tự do, uy tín) bị xâm phạm mà ngay cả khi tài sản bị xâm phạm thì người bị thiệt hại có thể được bồi thường cả những thiệt hại phi vật chất Việc quy định bồi thường thiệt hại phi vật chất đối với trường hợp tài sản bị xâm phạm là điểm khác biệt nổi bật giữa pháp luật của Nhật Bản so với pháp luật của các nước, trong đó có cả Việt Nam

1.3.2 Các căn cứ phân loại thiệt hại

Căn cứ vào nguồn gốc gây ra thiệt hại: có thiệt hại do hành vi của con người gây ra và thiệt hại do tài sản gây ra Thiệt hại do hành vi của con người gây ra là những thiệt hại chỉ xảy ra khi có sự tác động từ hành vi trái pháp luật của con người Ví dụ: Giết người gây ra thiệt hại về tính mạng, đánh người trọng thương gây ra thiệt hại về sức khỏe, đốt nhà gây ra thiệt hại về tài sản, Thiệt hại do tài sản gây ra: Thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, thiệt hại do nhà cửa công trình xây dựng khác gây ra, thiệt hại do súc vật gây ra,

Căn cứ vào cách xác định thiệt hại: có thiệt hại trực tiếp và thiệt hại gián tiếp Thiệt hại trực tiếp là những thiệt hại dễ xác định khi tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín hay tài sản bị xâm phạm Ví dụ: khi tính mạng bị xâm phạm sẽ làm phát sinh những thiệt hại trực tiếp như chi phí cứu chữa trước khi nạn nhân chết, chi phí để mai táng phí, khi sức khỏe bị xâm phạm sẽ làm phát sinh những thiệt hại trực tiếp như chi phí cứu chữa, thuốc men, chi phí phẫu thuật chỉnh hình, Thiệt hại gián tiếp là những thiệt hại khó xác định và phải sử dụng các phương pháp khoa học, các kỹ thuật cần thiết mới có thể xác định được, ví dụ: khi sức khỏe bị xâm phạm sẽ dẫn tới thu nhập bị mất, bị giảm sút do người bị thiệt hại không thể đi làm trong thời gian bị thương, tuy nhiên việc xác định loại thu nhập này không hề đơn giản, chúng ta phải căn cứ vào thu nhập trước và sau khi người đó bị thiệt hại về sức khỏe để xác định

Căn cứ vào đối tượng bị thiệt hại: thiệt hại về tài sản, tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín Thiệt hại về tài sản là những thiệt hại đã xảy

ra hoặc chắc chắn xảy ra và có thể xác định được bằng một khoản tiền cụ thể Khi xác định thiệt hại về tài sản phải đặt thiệt hại đó trong mối liên hệ với không gian và thời gian của thiệt hại Ví dụ: Lúa mới cấy được mười ngày bị thiệt hại sẽ bồi thường tiền mạ, công cấy, công cày bừa, phân đạm vãi lót; lúa cấy được khoảng hai tháng thì sẽ bồi thường với một giá trị khác bởi lúc đó sẽ bồi thường theo giá trị của tài sản hình thành trong tương lai nhưng sẽ phải trừ đi những chi phí phải bỏ ra từ khi bị thiệt hại đến khi thu hoạch Hoặc cùng là hành vi làm chết trâu, bò nhưng trâu, bò ở miền núi sẽ có giá trị khác với trâu bò ở đồng bằng,

Thiệt hại về sức khỏe về thực tế không thể bồi thường vì sức khỏe là vô giá Tuy nhiên, sức khỏe bị xâm phạm sẽ làm phát sinh những thiệt hại về vật chất trên thực tế là những chi phí cứu chữa, hồi phục chức năng của người bị thiệt hại về sức khỏe gồm: tiền viện phí, thuốc men, thu nhập bị mất, bị giảm sút, tiền giải phẫu thẩm mỹ, tiền làm tay giả, chân giả, mắt giả

Thiệt hại về tính mạng thực chất không thể bồi thường mà nó chỉ được xác định là những chi phí liên quan đến việc cứu chữa nạn nhân trước khi chết, tiền mai táng phí khi nạn nhân chết, tiền cấp dưỡng cho người mà nạn nhân khi sống phải nuôi dưỡng Vấn đề đặt ra đó là, khi xác định mức bồi thường tiền để mai táng khi nạn nhân chết sẽ được xác định như thế nào? Tiền mai táng phí có bao gồm tiền tổ chức ăn uống ngày đưa ma, cúng tuần đầu, cúng 49 ngày, cúng 100 ngày hay chỉ là tiền mua áo quan và chi phí chôn cất?

Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm uy tín bị xâm hại là trường hợp các giá trị nhân thân đã bị xâm hại từ đó làm phát sinh những thiệt hại về vật chất trên thực tế bao gồm chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại

Căn cứ vào tính hợp pháp của thiệt hại thì chia thành thiệt hại được bồi thường, thiệt hại không được bồi thường Thiệt hại được bồi thường là những

thiệt hại xảy ra đối với các khách thể được quy phạm pháp luật dân sự bảo vệ

và là những thiệt hại trái pháp luật Ví dụ: Đâm chết người gây ra thiệt hại về tính mạng, thiệt hại này phải được bồi thường, đánh người trọng thương gây

ra thiệt hại về sức khỏe phải bồi thường, Thiệt hại không được bồi thường là những thiệt hại xảy ra trong những hoàn cảnh cụ thể mà người gây ra thiệt hại không phải bồi thường, ví dụ: thi hành hình phạt tử hình gây ra thiệt hại về tính mạng nhưng thiệt hại này không được bồi thường, tháo dỡ nhà gần khu vực cháy gây thiệt hại về tài sản nhưng không được bồi thường

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong chương này, thiệt hại được hiểu là những tổn thất vật chất hoặc phi vật chất mà chủ thể phải gánh chịu khi bị tác động bởi những hành vi trái pháp luật gây thiệt hại hoặc sự việc gây thiệt hại do tài sản Những giá trị chủ thể đang có hoặc chắc chắn sẽ có được nhưng lại bị mất do sự tác động trái pháp luật được hiểu là những thiệt hại Thiệt hại xảy ra trong trách nhiệm bồi thường tương đối đa dạng (tính chất của thiệt hại đa dạng, chủ thể bị thiệt hại cũng đa dạng), những tổn thất này được hình thành là kết của của những hành

vi trái pháp luật của con người hoặc do bản thân tài sản gây thiệt hại Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh giữa các chủ thể trước

đó không có quan hệ hợp đồng (hoặc nếu có thì thiệt hại xảy ra cũng không liên quan đến hợp đồng), do vậy thiệt hại luôn là yếu tố không được dự báo

Thiệt hại trong trường hợp uy tín, danh dự nhân phẩm bị xâm phạm xác định dựa trên căn cứ là những chi phí bỏ ra để khắc phục, ngăn chặn thiệt hại Những căn cứ này là có cơ sở trên thực tế và đã được dự liệu đầy đủ trong các văn bản Pháp luật Dân sự

Tóm lại tại chương 1, học viên giải quyết được những vấn đề mang tính chất lý luận cơ bản như: xây dựng khái niệm hoàn chỉnh về thiệt hại, nghiên cứu về các đặc trưng của thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và những căn cứ xác định thiệt hại Tại chương này, nội dung dừng lại ở mức độ nghiên cứu chung, chưa bày tỏ quan điểm về quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng những quy định pháp luật đó

CHƯƠNG 2 BẤT CẬP VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT

VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI TRONG TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG

THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 2.1 Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật trong việc xác định thiệt hại về vật chất

2.1.1 Xác định thiệt hại về vật chất do tài sản bị xâm phạm

Theo quy định tại Điều 608 Bộ luật dân sự 2005, trong trường hợp tài sản bị xâm phạm thì thiệt hại được bồi thường bao gồm:

* Tài sản bị mất:

Tài sản bị mất là trường hợp tài sản đã rời khỏi sự chiếm hữu của chủ

sở hữu cũng như của người gây thiệt hại, mặc dù vẫn có thể còn tồn tại trên

thực tế nhưng không thể tìm lại được, ví dụ: một chiếc nhẫn vàng bị rơi xuống

sông, hồ, ao Đây là trường hợp tài sản bị thiệt hại hoàn toàn, không thể khắc

phục được, do đó người gây thiệt hại phải bồi thường toàn bộ giá trị của tài sản bị thiệt hại Tuy nhiên, vấn đề ở đây đó là giá trị tài sản bị mất được xác định như thế nào? Bộ luật dân sự năm 2005 và Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP đều không quy định, nhưng Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 lại có quy định về vấn đề này19 Theo quy định tại khoản 1

Điều 45 Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009: “Trường hợp

tài sản đã bị phát mại, bị mất thì thiệt hại được xác định căn cứ vào giá thị trường của tài sản cùng loại hoặc tài sản có cùng tính năng, tiêu chuẩn kỹ thuật và mức độ hao mòn của tài sản đã bị phát mại, bị mất trên thị trường tại thời điểm giải quyết bồi thường”

Theo quy định này, về cơ bản, giá trị của tài sản bị mất được xác định theo giá của tài sản cùng loại trên thị trường tại thời điểm giải quyết bồi thường Tuy nhiên, khi xem xét giá trị của tài sản bị mất cũng cần phải xem

19

Quốc hội (2009), Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Hà Nội

xét và tính toán mức độ hao mòn của tài sản Nếu tài sản bị mất là tài sản mới thì thiệt hại được bồi thường là toàn bộ giá trị, nhưng nếu tài sản đã sử dụng được một thời gian thì xác định giá trị của tài sản bị mất sẽ phải trừ đi giá trị phần tài sản đã hao mòn từ thời điểm người bị thiệt hại có được tài sản đó cho đến khi bị xâm phạm

Quy định trên chỉ áp dụng được nếu tài sản bị mất là vật cùng loại, tức

là có tài sản cùng loại trên thị trường để có thể tính giá trị Tuy nhiên, nếu tài sản bị mất là vật đặc định thì quy định trên lại không thể áp dụng để xác định thiệt hại, bởi lúc này không thể căn cứ vào giá thị trường để xác định, đồng thời có những tài sản mà trải qua thời gian càng lâu giá trị tài sản lại càng tăng (ví dụ như các loại đồ cổ quý hiếm) thì lại không thể dựa trên mức

độ hao mòn để xác định Theo tác giả, nếu xảy ra trường hợp tài sản bị mất

là vật đặc định thì việc xác định giá trị của tài sản bị thiệt hại phải được tiến hành bởi cơ quan, tổ chức có uy tín trong việc định giá tài sản dựa vào những đặc tính, chức năng, công dụng của tài sản

Một vấn đề cũng cần được xác định đó là giá thị trường của tài sản Trên thực tế, cùng một loại tài sản nhưng ở mỗi một địa phương, một khu vực khác nhau giá trị của tài sản lại được xác định khác nhau Do vậy, khi xác định giá thị trường của tài sản bị thiệt hại cần phải dựa vào không gian, thời gian nơi người bị thiệt hại sinh sống, làm việc để xác định Chỉ có như vậy mới đảm bảo việc xác định thiệt hại một cách chính xác, khách quan, phù hợp với thực tế tại mỗi địa phương

* Tài sản bị hủy hoại hoặc bị hư hỏng:

Tài sản bị hủy hoại là trường hợp toàn bộ tài sản bị thiệt hại đến mức không thể phục hồi lại được, mọi tính năng, công dụng của tài sản đều bị mất

và không thể sử dụng được nữa Tài sản bị hư hỏng là trường hợp tài sản chỉ bị thiệt hại một phần, nhưng sự thiệt hại của phần đó làm cho toàn bộ giá trị sử dụng của tài sản bị ảnh hưởng, tài sản sẽ không thể sử dụng được nếu như không được sửa chữa