Tha tù trước thời hạn có điều kiện nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho việt nam

Trong bối cảnh cải cách tư pháp, cùng với yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm đang đặt ra, tha tù trước thời hạn có điều kiện lại là một quy định hoàn toàn mới, hoàn thiện hơn nữa chí

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

NGÔ TẤT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn đề tài: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện: nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam” là công trình nghiên cứu khoa

học của riêng tôi và chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác Tôi

xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tài của mình

Học viên cam đoan

Ngô Tất Nam

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLHS Bộ luật Hình sự

BLTTHS Bộ luật Tố tụng Hình sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng Hình sự

TAND Tòa án nhân dân VKS Viện Kiểm sát nhân dân

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SO SÁNH LUẬT VÀ LÝ LUẬN BIỆN PHÁP THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN 8

1.1 Khái niệm, đặc điểm của so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện 8

1.1.1 Khái niệm so sánh tha tù trước thời hạn có điều kiện 8

1.1.2 Đặc điểm so sánh tha tù trước thời hạn có điều kiện 8

1.2 Các bước cơ bản để thực hiện so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện 10

1.3 Khái niệm, đặc điểm của tha tù trước thời hạn có điều kiện 12

1.3.1 Khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện 12

1.3.2 Đặc điểm tha tù trước thời hạn có điều kiện 15

1.4 Các trường hợp tha tù trước thời hạn có điều kiện 17

1.5 Ý nghĩa, vai trò của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện 18

Kết luận Chương 1 20

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH VỀ THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 2015 VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ QUỐC GIA KHÁC TRÊN THẾ GIỚI 21

2.1 Điều kiện áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện 21

2.1.1 Điều kiện về loại tội phạm 21

2.1.2 Điều kiện về nhân thân người bị kết án 26

2.1.3 Điều kiện về thời gian đã chấp hành án thực tế 30

2.2 Tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với một số đối tượng đặc biệt 35

2.3 Những trường hợp không được áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện 36

2.4 Điều kiện thử thách và thời gian thử thách 38

2.4.1 Về điều kiện thử thách 38 2.4.2 Về thời gian thử thách 40

2.5 Hậu quả pháp lý nếu người được tha tù trước thời hạn vi phạm điều kiện của biện pháp này trong thời gian thử thách 42 2.6 Quy định về rút ngắn thời gian thử thách của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện 44 2.7 Quy định về thẩm quyền áp dụng, hủy bỏ quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện 46

Kết luận Chương 2 48 CHƯƠNG 3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN 49

3.1 Nhu cầu, yêu cầu của hoàn thiện quy định Luật hình sự Việt Nam về tha

tù trước thời hạn có điều kiện 49

3.1.1 Nhu cầu hoàn thiện quy định Luật hình sự Việt Nam về tha tù trước thời hạn có điều kiện 49 3.1.2 Các yêu cầu của hoàn thiện quy định Luật hình sự Việt Nam về tha tù trước thời hạn có điều kiện 51

3.2 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định của Luật hình sự Việt Nam

về tha tù trước thời hạn có điều kiện 55

KẾT LUẬN 64 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN:

NGHIÊN CỨU SO SÁNH VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính chấp thiết của đề tài

Với chủ trương giảm hình phạt tù, “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội” đã được nêu rõ trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 Đối với người phạm tội, chủ trương này cần ưu tiên thực hiện vì thực tiễn áp dụng chế tài hình sự đối người phạm tội vẫn còn nặng tính giam giữ Trong BLHS trước đây, tuy có nhiều quy định nhằm tạo điều kiện để người bị kết án phạt

tù không bị cách ly khỏi cộng đồng như án treo hoặc các quy định giúp phạm nhân sớm quay lại đời sống xã hội như giảm hình phạt tù hay đặc xá, đại xá, tuy các biện pháp này đều có đặc điểm chung là khoan hồng đối với người bị kết án nhưng thiếu

cơ chế để xử lý người bị kết án có thực sự tích cực cải tạo hay không sau khi áp dụng các biện pháp khoan hồng này (trừ biện pháp án treo)

Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp cho phép người phạm tội

bị kết án phạt tù quay trở về cộng đồng sớm hơn, với những điều kiện nhất định khi

ra tù với sự giám sát, giúp đỡ của gia đình, cơ quan chức năng, đoàn thể, xã hội, nhằm phục thiện, cải tạo bản thân, sửa chữa lỗi lầm đã gây ra một cách chủ động và

có ý thức tuân thủ pháp luật nghiêm minh

Đây là một biện pháp được áp dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới như Anh, Đức, Mỹ, Trung Hoa, Nhật Bản, Nga, Thụy Điển, với những tên gọi khác nhau như: tha có điều kiện, phóng thích có điều kiện (parole) hay tạm tha có điều kiện, trả tự do có điều kiện (conditional release) Trong khi xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 1999 (Luật sửa đổi, bổ sung năm 2009), quy định này cũng đã được đề xuất để đưa vào dự thảo Luật Tuy nhiên, do phạm vi sửa đổi, bổ sung Bộ luật chỉ dừng lại ở việc sửa đổi, bổ sung một số điều nên chưa được đưa vào Luật sửa đổi, bổ sung năm 2009 Qua những lần dự thảo luật như dự thảo luật tháng 6/2015, tháng 8/2015, tháng 9/2016, tha tù trước thời hạn có điều kiện đã được đưa vào xem xét quy định trong BLHS Và ngày 27/11/2015, Quốc hội đã ban hành BLHS số 100/2015/QH13, hiện nay là BLHS 2015 sửa đổi, bổ sung

2017 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018, với quy định Tha tù trước thời hạn có

điều kiện được quy định tại Điều 66 và Điều 106 Quy định này đã đi đến một mức

độ hoàn chỉnh nhất định, vừa thể hiện tính nhân đạo, khoan hồng trong chính sách hình sự, vừa thể hiện sự nghiêm khắc của Nhà nước đối với người bị kết án, đồng thời đảm bảo sự phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em và các chuẩn mực pháp lý quốc tế về tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội

Trong bối cảnh cải cách tư pháp, cùng với yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm đang đặt ra, tha tù trước thời hạn có điều kiện lại là một quy định hoàn toàn mới, hoàn thiện hơn nữa chính sách rút ngắn thời gian chấp hành hình phạt tù đối với phạm nhân và nâng cao phòng ngừa tái phạm, tuy nhiên biện pháp này chưa có tiền lệ

áp dụng trước đây, cho nên việc nghiên cứu biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện, tìm ra những hạn chế của quy định về biện pháp này này trong luật hình sự Việt Nam trên cơ sở so sánh với pháp luật hình sự một số nước trên thế giới, từ đó đề xuất kiến nghị sửa đổi bổ sung mới để hoàn thiện quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện, nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp này là một vấn đề hết sức cần thiết

Đó là những lý do để tác giả chọn đề tài: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện

trong Bộ luật Hình sự Việt Nam, nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam”

làm Luận văn tốt nghiệp cho mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tha tù trước thời hạn có điều kiện tuy được quy định lần đầu tiên trong BLHS Việt Nam năm 2015, nhưng đây là một nội dung phong phú được các nhà lập pháp, các cơ quan bảo vệ pháp luật, các cán bộ nghiên cứu khoa học pháp lý cùng quan tâm Các tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài tha tù trước thời hạn có điều kiện có thể kể đến một số tài liệu sau:

- Bài viết “Tha tù trước thời hạn có điều kiện” của tác giả Lê Thị Vân

Anh1.Trong bài viết này tác giả nêu lên sự cần thiết bổ sung chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện, phân tích một số nội dung của quy định như: điều kiện thử thách, thời gian thử thách, cơ quan có thẩm quyền áp dụng, cơ quan giám sát, so sánh một vài nội dung với các quốc gia khác và định hướng bổ sung chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện Bài viết này được thực hiện trước thời điểm dự thảo luật hình sự, ban hành BLHS 2015, cho nên đây là bài viết mang tính nghiên cứu chung nhất, khái quát nhất những quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện, và

có nhiều điểm tương đồng với quy định trong BLHS hiện nay Tuy nhiên bài viết

1

Lê Thị Vân Anh (2014), “Tha tù trước thời hạn có điều kiện”, Số chuyên đề về “Xây dựng dự án Bộ luật

Hình sự sửa đổi”, Dân chủ và pháp luật, số tháng 8/2014, tr 24 – 28

chưa đi sâu vào việc phân tích cũng như so sánh những quy định khác với các quốc gia khác để thấy sự khác biệt cũng như việc lựa chọn quy định nào là phù hợp để hoàn thiện hơn quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong BLHS Việt Nam

- Bài viết “Xây dựng chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện – vai trò của

Tòa án” của tác giả Nguyễn Văn Nam2 Trong bài viết này, tác giả nêu lên thực trạng thi hành án phạt tù từ đó cho thấy sự cần thiết xây dựng chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện, cùng với đó là một số kiến nghị, tuy nhiên tác giả tập trung vào mặt tố tụng nhiều hơn, như là về thẩm quyền, trình tự thủ tục cũng như vai trò của Tòa án mà chưa phân tích cụ thể cũng như những so sánh với các quốc gia khác

để kiến nghị hoàn thiện

- Bài viết “Chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ luật Hình sự

năm 2015” của tác giả Nguyễn Văn Hương3 Bài viết phân tích các nội dung của quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện được tại Điều 66 BLHS 2015, nêu ra những bất cập, những điểm chưa hợp lý của quy định này Tuy nhiên tác giả chưa

có kiến nghị sửa đổi, cũng như chưa phân tích các điều kiện tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với người dưới 18 tuổi đang chấp hành án phạt tù

- Bài viết “Quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ luật Hình

sự năm 2015” của các tác giả Phạm Thị Lan Anh và Đỗ Văn Thấn4 Nội dung bài viết chỉ dừng lại ở việc nêu lên lý do quy định chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong BLHS năm 2015, phân tích các nội dung cơ bản của chế định này

- Bài viết “Một vài ý kiến về hoàn thiện dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số

điều của Bộ luật Hình sự năm 2015 về án treo và tha tù trước thời hạn có điều kiện”

của tác giả Mai Khắc Phúc5 Bài viết đánh giá và đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Bài viết “Chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ luật Hình sự

năm 2015” của các tác giả Đinh Công Thành và Nguyễn Thị Tuyết Loan6 Bài viết

Nguyễn Văn Hương (2016), “Chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ luật Hình sự năm 2015”,

Nhà nước và pháp luật,số 6 (338) năm 2016, tr 16 – 21

4

Phạm Thị Lan Anh và Đỗ Văn Thấn (2016), “Quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ luật

Hình sự năm 2015”, Kiểm sát, số 13/2016, tr 39 – 42

5

Mai Khắc Phúc (2016), “Một vài ý kiến về hoàn thiện dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật

Hình sự năm 2015 về án treo và tha tù trước thời hạn có điều kiện”, Khoa học Pháp lý, số 08 (102) năm

2016, tr 43 – 47

6

Đinh Công Thành và Nguyễn Thị Tuyết Loan (2017), “Chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ

luật Hình sự năm 2015”, Kiểm sát, số 21 – 2017, tr 47 – 54

đi sâu vào phân tích các nội dung quy định tại Điều 66 BLHS2016 về tha tù trước thời hạn có điều kiện, phân biệt biện pháp này với án treo, nêu lên một số vướng mắc bất cập và kiến nghị, đề xuất sửa đổi

Nhìn chung, các bài viết đã phân tích một số khiếm khuyết trong những quy định về miễn, giảm hình phạt (Điều 57, Điều 76 BLHS), quy định về đặc xá (Điều

101 Luật Đặc xá); đồng thời liệt kê pháp luật một số nước có quy định liên quan đến tha tù trước thời hạn có điều kiện, trong đó nêu rõ tiêu chí áp dụng, điều kiện thử thách, thời gian thử thách, cơ quan giám sát thử thách, cơ quan có thẩm quyền

áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện Qua đó đưa ra một số định hướng nhằm hoàn thiện, bổ sung quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong BLHS Việt Nam Tuy nhiên các bài viết trên chỉ mới đề cập đến việc nêu các quy định liên quan, mà chưa có sự nghiên cứu tổng quát, toàn diện, mang tính hệ thống cụ thể cũng như chưa có sự phân tích vào từng vấn đề, so sánh và đánh giá với từng điều kiện của mỗi quốc gia, một số bài viết được thực hiện trong thời gian BLHS 2015 chưa ban hành và chưa có hiệu lực, chủ yếu dựa vào dự thảo luật để phân tích và đánh giá

Đề tài “Tha tù trước thời hạn có điều kiện trong Bộ luật Hình sự Việt Nam,

nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam” là một nghiên cứu chuyên sâu về

tha tù trước thời hạn trên cơ sở phân tích các nội dung của tha tù trước thời hạn có điều kiện trong BLHS Việt Nam, nghiên cứu và so sánh với các quốc gia khác có quy định liên quan đến tha tù có điều kiện để đánh giá tính hợp lý cũng như tìm ra những hạn chế, thiếu sót của BLHS Việt Nam Từ đó đề xuất một số giải pháp, kiến nghị hoàn thiện quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong BLHS, hạn chế những khó khăn, vướng mắc, đảm bảo tính khả thi quá trình áp dụng quy định này trong thực tiễn

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của Luận văn này nhằm nghiên cứu các vấn đề lý luận, phân tích các quy định của pháp luật và so sánh quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện với các quốc gia có quy định liên quan,từ đó chỉ ra những điểm giống nhau và khác nhau giữa các quy định về tha tù trước thời hạn trong luật hình sự Việt Nam với biện pháp tương ứng trong luật hình sự các nước, đánh giá để chỉ ra các ưu điểm và hạn chế về biện pháp này trong luật hình sự các nước để cải tạo giáo dục người phạm tội, đấu tranh, phòng, chống tội phạm và ngăn ngừa tái phạm

Trên cơ sở đó, đề tài đưa ra những kiến nghị hoàn thiện các quy định của luật hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện tại Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi,

bổ sung năm 2017) và những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụngbiện pháp này phục vụ tốt cho công tác đấu tranh, phòng, chống tội phạm và ngăn ngừa tái phạm

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn có nhiệm vụ:

- Nghiên cứu về lý luận so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Nghiên cứu lý luận về biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Phân tích các quy định của luật hình sự Việt Nam về biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

- So sánh quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam với các biện pháp tương ứng trong luật hình sự các nước để tìm ra những điểm giống và khác nhau của biện pháp này ở luật hình sự các nước, từ đó chỉ ra những ưu điểm và hạn chế của quy định về biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam so với các nước trong đấu tranh phòng và chống tội phạm

- Đưa ra những kiến nghị hoàn thiện các quy định của luật hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện tại Bộ luật Hình sự năm 2015 và những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp này trong đấu tranh phòng và chống tội phạm

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận văn là biện pháp tha tù trước thời hạn

có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam mà cụ thể là quy định tại các Điều 66, Điều 106 Bộ Luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) và các quy định pháp luật có liên quan Đồng thời luận văn có sự phân tích, đối chiếu, so sánh với quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện trong pháp luật hình sự một số quốc gia trên thế giới như Đức, Nga, Trung Hoa, Mỹ, Thụy Điển, Nhật Bản để tìm ra những điểm giống nhau và khác nhaucủa quy định này trong luật hình sự các nước

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài của Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến tha tù trước thời hạn có điều kiện trong những năm gần đây, vì đây là quy định mới

trong BLHS Việt Nam năm 2015 và các quy định hiện hành về biện pháp này tương ứng trong luật hình sự một số nước trên thế giới

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; các quan điểm, tư tưởng chỉ đạo, chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chính sách hình sự trong đấu tranh phòng chống tội phạm

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phân tích, so sánh, tổng hợp, thống kê …

- Phương pháp phân tích và tổng hợp được sử dụng để tiến hành phân tích

và tổng hợp một cách khái quát các nội dung cần nghiên cứu trong Luận văn Qua

đó, phân tích thành từng vấn đề để tìm hiểu cụ thể quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện Đồng thời, Luận văn tiến hành tổng hợp từng vấn đề lý luận đã phân tích, nhằm xây dựng một số lý luận mới đầy đủ và cụ thể về tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Phương pháp thống kê được sử dụng để thu thập và tổng hợp các số liệu về thực trạng áp dụng nhằm đánh giá tình hình áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Phương pháp so sánh được sử dụng để làm rõ những điểm giống nhau và khác nhau trong quy định của Bộ luật Hình sự Việt Nam hiện hành về tha tù trước thời hạn có điều kiện với quy định tương ứng trong pháp luật hình sự của một số nước trên thế giới, để từ đó rút ra được những ưu điểm và hạn chế trong quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện

6 Ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng của Luận văn:

- Luận văn góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về tha tù trước thời hạn có điều kiện, từ đó, đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Các kết quả nghiên cứu của Luận văn có thể là tài liệu tham khảo có giá trị cho các cơ quan nhà nước thực hiện việc hoàn thiện hơn quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện, và góp phần giải quyết những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Những kết quả nghiên cứu của Luận văn đạt được còn có thể làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu tiếp theo của chính học viên và cho những người có quan tâm trong quá trình công tác, học tập và nghiên cứu

7 Bố cục của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung Luận văn được cấu trúc thành ba chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về so sánh luật và lý luận biện pháp tha tù

trước thời hạn có điều kiện

Chương 2: Quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện trong bộ luật hình

sự Việt Nam năm 2015 và bộ luật hình sự một số quốc gia khác trên thế giới

Chương 3: Một số kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự Việt

Nam về tha tù trước thời hạn có điều kiện

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SO SÁNH LUẬT VÀ LÝ LUẬN BIỆN

PHÁP THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN 1.1 Khái niệm, đặc điểm của so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

1.1.1 Khái niệm so sánh tha tù trước thời hạn có điều kiện

Để có thể xây dựng khái niệm so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện, chúng ta cần phải làm rõ khái niệm so sánh luật

“Luật học so sánh là lý luận, hay là môn khoa học trong các ngành khoa học pháp lý Mục đích của nó là nghiên cứu và so sánh các văn bản quy phạm pháp luật

và hệ thống pháp luật khác nhau với nhau và với các quy phạm của luật quốc tế, làm sáng rõ sự tương đồng và dị biệt, xác định khuynh hướng phát triển chung của pháp luật, thực hiện hội nhập quốc tế về mặt pháp lý” 7

Từ định nghĩa trên, chúng ta có thể nhận thấy một trong các nội dung so sánh luật là để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa quy phạm pháp luật và

hệ thống pháp luật khác nhau với nhau để từ đó xác định khuynh hướng phát triển chung của pháp luật, thực hiện hội nhập quốc tế về mặt pháp lý

Dựa trên khái niệm này, chúng ta có thể đưa ra khái niệm so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện như sau:

So sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện là so sánh các quy phạm pháp luật về biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam với các quy phạm pháp luật về biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự các nước hoặc quốc tế nhằm để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt để từ đó xác định khuynh hướng phát triển chung của biện pháp này trên thế giới và thực hiện hội nhập quốc tế về mặt pháp lý

1.1.2 Đặc điểm so sánh tha tù trước thời hạn có điều kiện

Từ khái niệm trên, chúng ta có thể đưa ra một số đặc điểm về so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện như sau:

- Thứ nhất, so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện có nội dung

so sánh là các quy phạm pháp luật liên quan đến biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam và luật hình sự một số nước trên thế giới

7

Trường Đại học Luật Hà Nội (2018), Giáo trình Luật so sánh, NXB Công an nhân dân, tr.10

- Thứ hai, mục đích của so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện là tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong luật hình sự của các nước

để từ đó xác định khuynh hướng phát triển chung của biện pháp này trên thế giới

Đặc điểm này chỉ ra nhiệm vụ nghiên cứu chính của đề tài Luận văn là tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong luật hình sự của các nước về biện pháp này, trên cơ sở đó có thể tiếp thu những thành tựu khoa học luật hình sự của các nước trên thể giới, từ đó hoàn thiện biện pháp này hơn nữa cho phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội cũng như chính sách hình sự của Việt Nam

- Thứ ba, so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện là so sánh

ở cấp độ vi mô

So sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện có nội dung so sánh

là các quy phạm pháp luật liên quan đến biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam và luật hình sự một số nước trên thế giới, do đó, trong khoa học luật so sánh, nó được phân loại là so sánh ở cấp độ vi mô để phân

biệt với so sánh ở cấp độ vĩ mô Bởi vì, “So sánh ở cấp độ vi mô là so sánh các quy

phạm pháp luật được sử dụng để giải quyết một vấn đề thực tế cụ thể nào đó ở các

hệ thông pháp luật khác nhau”8

Đặc điểm này có ý nghĩa quan trọng là chỉ ra khi so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện cần phải làm rõ tầm quan trọng, vị trí của biện pháp này trong hệ thống các biện pháp xử lý hình sự, hệ thống pháp luật của nước được so sánh

và cách thức giải thích quy phạm pháp luật của hệ thống pháp luật của nước này

- Thứ tư, so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện là so sánh

về chức năng của biện pháp này trong cải tạo, giáo dục người phạm tội và đấu tranh phòng, chống tội phạm

Biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam có

nội dung giống các biện pháp xử lý hình sự khoan hồng trong luật hình sự một số nước trên thế giới, như: miễn chấp hành hình phạt còn lại trong BLHS Liên bang Nga … Tuy có tên gọi khác nhau nhưng nội dung các biện pháp là tương đối giống nhau, do đó, so sánh về chức năng của biện pháp này trong cải tạo, giáo dục người phạm tội và đấu tranh phòng, chống tội phạm là tập trung vào các tình huống thực

tế, so sánh cách thức mà biện pháp này (có tên gọi khác nhau) trong luật hình sự

giải quyết tình huống đó như thế nào “Nói một cách cụ thể hơn, việc so sánh pháp

8

Trường Đại học Luật Hà Nội (2018), tlđd (7), tr.25

luật ở đây là so sánh giải pháp được sử dụng trong các xã hội khác nhau để giải quyết cùng vấn đề xã hội hoặc pháp lí tồn tại ở các xã hội đó.” 9

1.2 Các bước cơ bản để thực hiện so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

Dựa vào lý luận của luật so sánh, việc thực hiện so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam với quy định về biện pháp này trong luật hình sự một số nước trên thế giới gồm có 5 bước cơ bản sau10

Giả thiết nghiên cứu so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện phải đảm bảo so sánh chức năng của các quy định cụ thể về biện pháp này để giải quyết một vấn đề pháp lý cụ thể Chẳng hạn như so sánh chức năng về: căn cứ áp dụng, vi phạm điều kiện tha tù trước thời hạn và hậu quả pháp lý, thời gian thử thách,… của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Bước hai: Lựa chọn pháp luật để so sánh

Lựa chọn pháp luật hình sự nước nào để so sánh biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện là vấn đề cần được xem xét một cách khoa học Về nguyên tắc, càng so sánh được nhiều luật hình sự nhiều nước về biện pháp này thì thì kết quả của việc so sánh càng có ý nghĩa Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào những điều kiện và hoàn cảnh khác nhau để lựa chọn pháp luật cho việc so sánh mang lại kết quả hữu ích nhất Có ba yếu tố cần chú ý khi lựa chọn pháp luật hình sự nước để so sánh biện pháp này: (1) Mục đích nghiên cứu; (2) Khả năng có được nguồn thông tin pháp luật nước ngoài; và (3) cấp độ so sánh

Trong phạm vi luận văn, do khả năng tìm kiếm nguồn thông tin về tha tù trước thời hạn có điều kiện trong pháp luật hình sự các nước, luận văn chỉ nghiên cứu luật hình sự một số quốc gia trên thế giới như Đức, Nga, Trung Hoa, Mỹ, Thụy

Điển, Nhật Bản để tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau về quy định biện pháp này trong luật hình sự các nước

- Bước thứ ba: Mô tả giải pháp mà luật hình sự các nước đã sử dụng khi thực

hiện chức năng của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

Việc mô tả giải pháp mà luật hình sự các nước đã sử dụng khi thực hiện chức năng của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định những điểm tương đồng và những điểm khác biệt giữa các nước về biện pháp này

Việc mô tả chức năng biện pháp tha tù trước thời hạn trong luật hình sự các nước phải được thực hiện lần lượt từng nước để đảm bảo có được thông tin toàn diện cách giải quyết vấn đề của biện pháp này trong luật hình sự của nước được so sánh Đồng thời, phải đảm bảo tính toàn diện và khách quan khi trình bày về các quy định về biện pháp này

Yêu cầu này đòi hỏi khi so sánh biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luận văn cần nghiên cứu toàn diện và khách quan biện pháp này trong luật hình sự các nước

- Bước bốn: Xác định những điểm tương đồng và khác biệt về các cách thức

giải quyết chức năng của biện pháp tha tù trước thời hạn trong luật hình sự các nước

Trên cơ sở các bản mô tả về biện pháp tha tù trước thời hạn trong luật hình sự các nước lựa chọn để so sánh đã được hoàn thành trong giai đoạn trước, nhiệm vụ của người nghiên cứu trong giai đoạn này là dựa vào các bản mô tả đó để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các giải pháp để thực hiện chức năng của biện pháp tha tù trước thời hạn trong luật hình sự các nước Tuy nhiên để đảm bảo cho việc so sánh và phân tích những điểm tương đồng được tiến hành một cách có

hệ thống, việc xác định những điểm tương đồng và khác biệt đó cần phải được thực hiện dựa trên những tiêu chí nhất định Vì vậy nhiệm vụ đầu tiên trong bước này là xác định được hệ thống các tiêu chí cho việc so sánh

Các tiêu chí so sánh trong phạm vi đề tài luận văn được thể hiện hiện ở các mục so sánh tại Chương 2 của Luận văn Về bản chất các tiêu chí này phản ánh các nội dung của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam và các nước so sánh

- Bước năm: Giải thích nguồn gốc của những điểm tương đồng và khác biệt

về quy định biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện giữa luật hình sự Việt Nam

với các nước đồng thời phân tích đánh giá ưu điểm và hạn chế của các giải pháp về nội dung của biện pháp này trong luật hình sự các nước đã so sánh

Trong bước này, người nghiên cứu phải tiến hành giải thích nguồn gốc của những tương đồng và khác biệt đã được tìm ra Việc giải thích những nội dung nào trong kết quả nghiên cứu so sánh phụ thuộc vào mục đích cũng như giả thiết nghiên cứu Thông thường, các nhà nghiên cứu cố gắng giải thích nguyên nhân của tất cả những điểm tương đồng và khác biệt đã được tìm ra Tuy nhiên, đôi khi việc giải thích chỉ cần tập trung vào những điểm tương đồng hoặc những điểm khác biệt giữa các hệ thống pháp luật Điều này hoàn toàn phụ thuộc vào giả thiết được đặt ra khi lựa chọn hệ thống pháp luật để so sánh 11

Trong phạm vi đề tài của luận văn, bước này đòi hỏi khi so sánh luật biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam với các nước phải tiến hành giải thích nguồn gốc của những tương đồng và khác biệt đã được tìm

ra, đồng thời phân tích đánh giá ưu điểm và hạn chế của các giải pháp về nội dung của biện pháp này trong luật hình sự các nước đã so sánh

1.3 Khái niệm, đặc điểm của tha tù trước thời hạn có điều kiện

1.3.1 Khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện

Quy định về “Tha tù trước thời hạn có điều kiện” lần đầu tiên xuất hiện cũng như được quy định tại Điều 66 Bộ luật Hình sự Việt Nam 2015 (sửa đổi, bổ sung

năm 2017) như sau:“Người đang chấp hành án phạt tù về tội phạm nghiêm trọng,

tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù hoặc người đang chấp hành án phạt tù về tội ít nghiêm trọng có thể được tha tù trước thời hạn khi có đủ các điều kiện sau đây: …”

Như vậy, Bộ luật hình sự không quy định khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện, do đó để làm rõ khái niệm này chúng ta cần tham khảo quan điểm của các tác giả trong các sách báo pháp lý:

Tác giả Lê Thị Vân Anh có nêu: “Biện pháp tha tù trước thời hạn có điều

kiện của hình phạt tù chính là một giải pháp cho phép sớm đưa người phạm tội bị

xử phạt tù quay trở vè cộng đồng để phục thiện, sửa chữa lỗi lầm với sự giúp đỡ và giám sát của gia đình, các cơ quan, đoàn thể xã hội…Thực chất đây là việc trả tự

do sớm đối với người đang chấp hành hình phạt tù; sau khi được trả tự do thì người

11

Trường Đại học Luật Hà Nội (2018), tlđd (7), tr.41

đó phải tuân thủ một số điều kiện nhất định do cơ quan có thẩm quyền xác định trong một thời gian tạm gọi là thời gian thử thách”12

Tác giả Nguyễn Văn Hương nhận định: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện

là biện pháp áp dụng cho những người đang chấp hành hình phạt tù “được tha” – được tự do cải tạo với sự giúp đỡ của gia đình, của xã hội với thời gian thử thách bằng thời gian còn lại của hình phạt tù và phải thực hiện các nghĩa vụ trong thời gian thử thách.”13

Tác giả Vũ Nguyên thì cho rằng: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện cũng là

một trong những giải pháp để rút ngắn thời gian phải chấp hành hình phạt tù trong trại giam Theo nội dung chế định này, người chấp hành án phạt tù đã thi hành án được một thời gian nhất định, thỏa mãn những điều kiện quy định, có thể được xem xét để trả tự do, thời gian thử thách đúng bằng thời gian còn lại của hình phạt tù”14

Còn theo tác giả Nguyễn Thị Hải: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện là

chuyển từ hình thức chấp hành án tại các cơ sở giam giữ sang chấp hành tại nơi cư trú, thời gian chấp hành hình phạt tù còn lại được tính thời gian thử thách”15

Ở các nước trên thế giới đã áp dụng biện pháp này với các tên gọi khác nhau như phóng thích (parole), tạm tha có điều kiện hay trả tự do có điều kiện (conditional release)16 Quan nghiên cứu và tìm hiểu, một số khái niệm được các tác giả nước ngoài đưa ra như sau:

Tác giả Ken LaMance định nghĩa Parole – được hiểu là tạm tha (có điều kiện),

một cách gọi khác của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện như sau: “Tạm tha

là việc giám sát, bắt đầu sau khi một người đã được phóng thích khỏi nhà tù hoặc trại giam sau khi đã chấp hành một phần hình phạt của họ Điều kiện để được tạm tha được xác định bằng nhiều yếu tố khác nhau…” 17

Theo tài liệu của Viện Thông tin Pháp lý tại Trường Luật Cornell cho rằng

“Tạm tha là việc phóng thích có điều kiện của các tù nhân trước khi họ hoàn thành

bản án của họ Các tù nhân bị trừng phạt được giám sát bởi một viên chức công

cộng, thường được gọi là nhân viên tạm tha Nếu các tù nhân bị trừng phạt vi phạm các điều kiện được thả, họ có thể bị trả lại nhà tù”18

Mặc dù Bộ luật Hình sự Việt Nam 2015 chưa quy định cụ thể cũng như chưa đưa ra được khái niệm thế nào là tha tù trước thời hạn có điều kiện Tuy nhiên, Điều 1 Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP về hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của Bộ luật Hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân ân tối cao ban hành, (có hiệu lực ngày 09/06/2018), quy

định như sau: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được Tòa án áp

dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự, xét thấy không cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành án phạt tù tại cơ sở giam giữ.”

Như vậy, qua nghiên cứu các quan niệm của các tác giả trên và thông qua các quy định hiện hành về tha tù trước thời hạn có điều kiện hay trường hợp tạm tha có điều kiện, chúng ta có thể thấy được những điểm chung nhất của các tác giả này đều nhận định đây không phải là hình phạt, là một biện pháp trong hệ thống các biện pháp miễn, giảm thời gian chấp hành hình phạt, được áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù trong các trại tạm giam, cơ sở giam giữ được tha tù trước khi kết thúc thời hạn tù đã tuyên trong bản án mà họ phải thi hành với những điều kiện bắt buộc kèm theo trong một thời gian thử thách nhất định Từ đó, chúng ta có thể hiểu biện pháp này không phải là tha bổng hay miễn chấp hành hình phạt một cách triệt để mà thực tế, những người được tha tù vẫn phải chấp hành những điều kiện, nghĩa vụ bắt buộc cùng với sự giám sát của các cơ quan quản lý giám sát người được tha tù trước thời hạn

Từ những phân tích trên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm tha tù trước thời

hạn có điều kiện như sau: Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp miễn

chấp hành hình phạt tù còn lại có điều kiện, cho phép người đãchấp hành được một phần hình phạt tù thì không phải chấp hành hình phạt tù còn lại và được quay trở

về với cộng đồng để cải tạo, sửa chữa lỗi lầm với sự giúp đỡ, giám sát của gia đình, các cơ quan, đoàn thể xã hội với điều kiệnhọ phải tuân thủ một số nghĩa vụ nhất định trong thời gian quy định

18

“Parole is the conditional release of prisoners before they complete their sentence Paroled prisoners are supervised by a public official, usually called a parole officer If paroled prisoners violate the conditions of their release, they may be returned to prison”,https://www.law.cornell.edu/wex, truy cập ngày 23/10/2018

1.3.2 Đặc điểm tha tù trước thời hạn có điều kiện

Cũng như các biện pháp khác hiện nay trong hệ thống các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt, thì tha tù trước thời hạn có điều kiện cũng có những đặc điểm riêng biệt của mình để phân biệt với với các biện pháp khác Các đặc điểm đó là:

- Thứ nhất, tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp khoan hồng của nhà nước áp dụng cho phạm nhân đang chấp hành hình phạt tù

Với tư cách là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù còn lại có điều kiện, tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp khoan hồng trong hệ thống các biện pháp miễn giảm trách nhiệm hình sự và hình phạt trong luật hình sự Việt Nam BLHS Việt Nam 2015 quy định biện pháp này đã thể hiện được tinh thần cải cách tư pháp theo chủ trương của Đảng được nêu trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020“đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội”

- Thứ hai, tha tù trước thời hạn có điều kiện chỉ được áp dụng đối với người

bị kết án phạt tù và đã chấp hành được một thời gian nhất định

Tên gọi của quy định này đã cho thấy vấn đề “tha tù” chỉ được đặt ra đối với người bị kết án phạt tù có thời hạn.Biện pháp này không áp dụng đối với người bị kết

án với các loại hình phạt khác như: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất và chung thân (trừ trường hợp chung thân được giảm xuống còn tù có thời hạn)

Tha tù trước thời hạn có điều kiện chỉ được áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù, hay nói cách khác, để được áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện thì người bị kết án phải chấp hành hình phạt tù được một thời gian nhất định trong trại giam Đây là một điểm phân biệt giữa tha tù trước thời hạn có điều kiện

và án treo Về bản chất, “hai biện pháp này tương tự nhau, chỉ khác về thời điểm áp

dụng” với án treo19.Về đặc điểm này, tác giả Mai Khắc Phúc cho rằng “án treo và

tha tù trước thời hạn có điều kiện là hai trường hợp miễn giảm trách nhiệm hình sự

có nhiều điểm tương đồng Cả hai đều có tình chất pháp lý là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện Án treo được áp dụng trong quá trình giải quyết trách nhiệm hình sự, còn tha tù trước thời hạn có điều kiện được áp dụng trong quá trình chấp hành án”20 Thời điểm áp dụng án treo là khi quyết định áp dụng hình phạt tù, nghĩa là sau khi xét xử bị cáo, Hội đồng xét xử sẽ nghị án, xem xét các tình tiết giảm nhẹ, nhân thân người phạm tội, quyết định hình phạt tù đối với người

19

Lê Thị Vân Anh (2014), tlđd (1), tr.22

20

Mai Khắc Phúc (2016), tlđd (5), tr 43

phạm tội không quá 03 năm, và nếu thấy không cần thiết phải bắt chấp hành hình phạt tù thì Tòa án ra quyết định hình phạt và cho hưởng án treo21 Như vậy, trong trường hợp được hưởng án treo thì người bị kết án chưa trãi qua một ngày chấp hành hình phạt tù nào, chưa thi hành án phạt tù một thời gian nào trong các trại giam, trại cải tạo người phạm tội, ngay sau khi bản án có hiệu lực pháp luật thì người bị kết án theo quyết định của Tòa án được ngay lập tức hưởng án treo với thời gian thử thách được ấn định từ 01 đến 05 năm Còn đối với tha tù trước thời hạn có điều kiện, như đã phân tích trên, thời điểm mà để được áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện thì người bị kết án phải đang thi hành án phạt tù trong trại giam, đã chấp hành được một phần của mức án phạt tù đã tuyên trong bản án Điều này đảm bảo cho người bị kết án có thời gian cải tạo, chịu sự giám sát, quản chế, sinh hoạt trong môi trường tù giam, mang lại hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa tội phạm

Tuy là một biện pháp khoan hồng, nhưng tha tù trước thời hạn có điều kiện cũng có những nội dung, điều kiện cần thiết, đáp ứng và phù hợp với yêu cầu đấu tranh, phòng chống tội phạm, thể hiện ở chính tên gọi của biện pháp này, đó là tha

tù nhưng kèm theo đó là “có điều kiện” (cần phân biệt điều kiện để được áp dụng biện pháp này, với điều kiện sau khi được áp dụng biện pháp tha tù là khác nhau), không phải là “miễn chấp hành hình phạt tù còn lại”22.Bởi vì, thông thường khi nói đến ‘miễn” nghĩa là không buộc phải thực hiện một việc gì đó, thì người có thẩm quyền sẽ xem xét dựa trên các quy định của pháp luật để quyết định “miễn” hay

“không miễn”; khi đáp ứng các yêu cầu nhất định và được “miễn” thì chủ thể không

bị buộc phải thực hiện việc đó nữa mà không cần kèm theo điều kiện nào23 Đặc điểm này giúp chúng ta phân biệt giữa biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện với biện pháp miễn chấp hành hình phạt còn lại ví dụ như trường hợp đại xá, đặc

xá24, sau khi được đại xá hoặc đặc xá thì người đó là một công dân bình thường, bình đẳng trước pháp luật, họ không còn bị ràng buộc bởi bất cứ nghĩa vụ nào, nhưng đối với tha tù trước thời hạn “có điều kiện”, người bị kết án mặc dù không phải chấp hành hình phạt tù còn lại trong trại giam, trong các cơ sở giam giữ, nhưng

họ buộc phải thực hiện các nghĩa vụ, các “điều kiện” kèm theo nhất định “thay thế” cho việc tiếp tục chấp hành hình phạt tù Trường hợp vi phạm điều kiện thì người

được tha tù sẽ phải chấp hành hình phạt tù còn lại của bản án (mà họ chưa chấp hành), còn đối với người được áp dụng biện pháp miễn chấp hành hình phạt, vì họ không có thời gian thử thách kèm theo các điều kiện thử thách, do đó, khi họ thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật sẽ được xem như một công dân bình thường, lúc

đó tùy vào hành vi của họ, mức độ thiệt hại, mức độ nguy hiểm và căn cứ vào pháp luật cụ thể để xử lý hành chính hay xử lý hình sự Tha tù trước thời hạn có điều kiện giống miễn chấp hành hình phạt đều là biện pháp khoan hồng, không buộc người kết án phải thi hành phần quyết định (còn lại) của bản án Tuy nhiên, tha tù trước thời hạn không phải là tha bổng, không phải là miễn chấp hành hình phạt tù còn lại,

mà là miễn chấp hành hình phạt tù còn lại có điều kiện Quy định như vậy vừa thể hiện tính nghiêm minh của luật pháp, vừa có tính răn đen đối người phạm tội Nhìn chung, điều kiện thử thách là những điều kiện do cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn quy định, đặt ra nhằm tạo sự ràng buộc đối với những phạm nhân được trả tự do sớm, không chỉ để răn đe, trừng phạt mà còn có tác dụng giúp những người được tha tù sớm có quyết tâm sửa sai, tuân thủ pháp luật, hạn chế nguyên nhân, điều kiện thực hiện tội phạm

- Thứ ba, tha tù trước thời hạn có điều kiện khi áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù vẫn phải đảm bảo mục đích của hình phạt là phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung

Việc quy định tha tù trước thời hạn thể hiện chính sách khoan hồng của nhà nước thông qua việc rút ngắn thời gian chấp hành hình phạt tù đối với người phạm tội với những điều kiện nhất định Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp khoan hồng trong hệ thống các biện pháp miễn giảm trách nhiệm hình sự và hình phạt Cũng như các biện pháp miễn giảm trách nhiệm hình sự và hình phạt khác, tha tù trước thời hạn có điều kiện vẫn phải đảm bảo mục đích của hình phạt là phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng

1.4 Các trường hợp tha tù trước thời hạn có điều kiện

Tha tù trước thời hạn có điều kiện được quy định hầu hết trong Bộ luật hình

sự của mỗi quốc giavà các BLHS đều có quy định phân biệt giữa người phạm tội thành niên và người phạm tội chưa thành niên và điều kiện áp dụng đối với người thành niên và chưa thành niên phạm tội cũng khác nhau Như vậy, tha tù trước thời hạn trong luật hình sự các nước được chia thành tha tù trước thời hạn có điều kiện với người thành niên và tha tù trước thời hạn có điều kiện với người chưa thành

niên Căn cứ vào đó, pháp luật của mỗi quốc gia xây dựng một quy phạm pháp luật điều chỉnh riêng biệt cho từng trường hợp cụ thể

- Trường hợp tha tù trước thời hạn có điều kiện với người thành niên: đây là quy định chung nhất, thường có đầy đủ các nội dung, căn cứ như: điều kiện áp dụng, điều kiện thử thách, thời gian thử thách, các trường hợp không được áp dụng, thẩm quyền áp dụng Đây cũng chính là đối tượng được áp dụng nhiều nhất, bởi các phạm nhân thường là người thành niên phạm tội hoặc đã thành niên trong thời gian chấp hành hình phạt tù.Người bị kết án đã thành niên có ý thức đầy đủ, có khả năng tự chủ suy nghĩ bản thân, cho nên việc quy định tha tù trước thời hạn cần quy định cụ thể, chính xác và chặt chẽ

- Trường hợp tha tù trước thời hạn có điều kiện với người chưa thành niên: đây là đối tượng ít về số lượng so với người đã thành niên bị kết án, việc quy định điều kiện áp dụng biện pháp này có tính chất ít chặt chẽ hơn so với người đã thành niên bị kết án

1.5 Ý nghĩa, vai trò của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp pháp lý tiến bộ và nhân đạo, thể hiện sự khoan hồng của nhà nước, của xã hội, là sự cụ thể hóa chính sách hình sự “trừng trị kết hợp với khoan hồng” đồng thời phù hợp với mục tiêu cải cách

tư pháp “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội” được thể hiện trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 Đối với người phạm tội đã

bị kết án bằng hình phạt tù, biện pháp này cần được ưu tiên áp dụng nếu đạt được mục đích phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung

Đối với người phạm tội, việc bị trừng trị, cải tạo giáo dục họ bằng các hình phạt theo quy định của pháp luật hình sự là cần thiết.Tuy nhiên, chúng ta cũng cần nhìn nhận vấn đề ở một khía cạnh khác, đó là việc áp dụng các hình phạt (điển hình

là hình phạt tù) không chỉ đơn thuần là để trừng trị,đáp trả thích đáng những gì mà người phạm tội đã gây ra cho xã hội, cộng đồng mà là chủ yếu là để cải tạo giáo dục đối với họ Tha tù trước thời hạn có điều kiện đáp ứng được cả yêu cầu về thể hiện

sự khoan hồng đối với người bị kết án nếu tích cục cải tạo để trở thành người lương thiện và cả sự nghiêm khắc của nhà nước, của xã hội đối với người bị kết án không tích cực tự cải tạo

- Tha tù trước thời hạn có điều kiện còn có ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa tình trạng tái phạm của những người được hưởng biện pháp khoan hồng

này Biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện ngoài việc cho phép những người đang chấp hành hình phạt tù được quay trở lại với cuộc sống bình thường, được tái hòa nhập cộng đồng thì quy định này cũng có những ràng buộc, những điều kiện thử thách và thời gian thử thách nhất định, khi mà những người này vi phạm các điều kiện của biện pháp này trong thời gian thử thách thì họ sẽ phải chịu những hậu quả pháp lý là phải chấp hành hình phạt tù còn lại mà đã được cho tha tù Từ đó hình thành cho họ ý thức tuân theo pháp luật, hạn chế việc tái phạm, phạm tội mới, mang lại hiệu quả áp dụng tích cực

- Tha tù trước thời hạn có điều kiện còn có ý nghĩa đối với kinh tế - xã hội: thông qua biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện sẽ mang lại những lợi ích về kinh tế cho xã hội, điển hình như việc giảm bớt chi phí chấp hành hình phạt tù tại các trại giam, tiết kiệm được ngân sách nhà nước dùng để chi phí cho việc cải tạo phạm nhân, giảm các khoản chi phí như ăn, mặc, ở, sinh hoạt và chữa bệnh của phạm nhân nhưng vẫn đạt được mục đích của hình phạt

Kết luận Chương 1

Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt

tù còn lại có điều kiện, cho phép người đang chấp hành hình phạt tù và chưa hết thời gian chấp hành được quay trở về với cộng đồng để cải tạo, sửa chữa lỗi lầm với

sự giúp đỡ, giám sát của gia đình, các cơ quan, đoàn thể xã hội với điều kiệnhọ phải tuân thủ một số nghĩa vụ nhất định trong thời gian quy định Biện pháp này thể hiện chính sách hình sự khoan hồng của Nhà nước trong cải tạo, giáo dục người bị kết án phạt tù, đồng thời có ý nghĩa to lớn và quan trọng trong việc giải quyết các khiếm khuyết của các biện pháp có cùng bản chất pháp lý như miễn, giảm chấp hành hình phạt tù, án treo, hay đại xá, đặc xá Tha tù trước thời hạn có điều kiện có những điểm tương đồng cũng như khác biệt với các biện pháp trên nhưng nó cũng thể hiện được vai trò nhất định trong hệ thống các biện pháp xử lý hình sự khoan hồng của nhà nước và có ý nghĩa tích cực về kinh tế, xã hội

Trong khoa học luật hình sự, tha tù trước thời hạn có điều kiện được chia thành tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với người đã thành niên và tha tù trước thời hạn đối với người chưa thành niên bị kết án phạt tù Việc phân chia này thể hiện chính sách phân hóa trách nhiệm hình sự trong xử lý đối với hai nhóm đối tượng nêu trên khi quy định biện pháp xử lý khoan hồng này

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH VỀ THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN

TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 2015 VÀ

BỘ LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ QUỐC GIA KHÁC TRÊN THẾ GIỚI

Dựa vào quy định tại Điều 66 và Điều 106 BLHS có thể khái quát các nội dung cụ thể của biện pháp tha tù trước thời hạn trong Bộ luật Hình sự Việt Nam có các nội dung như sau:

- Điều kiện áp dụng: điều kiện về loại tội phạm, điều kiện về nhân thân (phạm tội lần đầu, có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt, có nơi cư trú rõ ràng, đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại và

án phí), điều kiện về thời gian đã chấp hành án thực tế

- Những trường hợp không được áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện

- Điều kiện thử thách

- Thời gian thử thách

- Hậu quả pháp lý

- Thẩm quyền áp dụng, hủy bỏ quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện

2.1 Điều kiện áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện

Điều điện áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện là tổng thể các điều kiện được quy định trong pháp luật liên quan đến tha tù trước thời hạn điều kiện, là cơ

sở, căn cứ pháp lý để có thể được xem xét áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với một phạm nhân đã đáp ứng các điều kiện đó

2.1.1 Điều kiện về loại tội phạm

2.1.1.1 Đối với người đã thành niên phạm tội

BLHS Việt Nam năm 2015 quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với người đã thành niên tại Điều 66 BLHS

“Điều 66 Tha tù trước thời hạn có điều kiện

1 Người đang chấp hành án phạt tù về tội nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù hoặc người đang chấp hành án phạt tù về tội phạm ít nghiêm trọng

có thể được tha tù trước thời hạn khi có đủ các điều kiện sau đây:

Trong trường hợp người phạm tội là người có công cách mạng, thân nhân của người có công cách mạng, người đủ 70 tuổi trở lên, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi thì phải chấp hành được ít nhất một phần ba mức phạt tù có thời hạn hoặc ít nhất là 12 năm đối với trường hợp bị phạt tù chung thân nhưng đã được giảm xuống tù có thời hạn;

e) Không thuộc một trong các trường hợp phạm tội quy định tại khoản 2 Điều này

2 Không áp dụng quy định của Điều này đối với người bị kết án thuộc một trong các trường hợp sau đây:

a) Người bị kết án về một trong các tội quy định tại Chương XIII Chương XXVI, Điều 299 của Bộ luật này; người bị kết án 10 năm tù trở lên về một trong các tội quy định tại Chương XIV của Bộ luật này do cố ý hoặc người bị kết án 07 năm

tù trở lên đối với một trong các tội quy định tại các Điều 168, 169, 248, 251 và 252 của Bộ luật này;

b) Người bị kết án tử hình được ân giảm hoặc thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 40 của Bộ luật này.”

Theo quy định tại khoản 1 Điều 66 BLHS năm 2015 thì tha tù trước thời hạn

có điều kiện trong luật hình sự Việt Nam có thể được áp dụng cho mọi loại tội phạm Việc quy định mọi loại tội phạm đều có thể được xem xét áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện, về căn bản chúng ta có thể thấy rằng nó tạo điều kiện để những cơ quan có thẩm quyền áp dụng pháp luật có thể linh động áp dụng, phạm vi rộng, không bị hạn chế về loại tội phạm, đồng thời còn khuyến khích cho mọi phạm nhân đang chấp hành án phạt tù cho dù bị kết án về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay thậm chí là đặc biệt nghiêm trọng (trừ các trường hợp không được áp dụng quy định tại khoản 2 Điều này) thì đều có thể được

áp dụng, từ đó tạo tâm lý hướng thiện cho các phạm nhân đang thi hành án phạt tù,

có tinh thần và ý muốn thôi thúc rằng bản thân cá nhân họ thực hiện tốt các quy định của trại giam, có quyết tâm quay lại xã hội, làm công dân lương thiện, chính sự thúc đẩy nội tại đó mới là yếu tố quan trọng trong quá trình cải tạo một cá nhân người phạm tội

Tuy nhiên, một điểm cần lưu ý rằng những phạm nhân đang chấp hành án phạt tù do phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng thì bắt buộc cần phải có thêm điều kiện đã được giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù.Quy định này thể hiện được sự phân hóa khi áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện giữa tội phạm thuộc ít nghiêm trọng và các tội phạm thuộc trường hợp nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng

So sánh với quy định tương ứng của BLHS Liên Bang Nga cho thấy quy định về điều kiện loại tội phạm này cũng khá phù hợp với quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện trong luật hình sự Liên bang Nga với tên gọi là “Miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn” được quy định tại Điều 79 Bộ luật Hình sự Liên Bang Nga, khoản 3 Điều luật này quy định Miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạncó thể được áp dụng sau khi người bị kết án thực tế đã chấp hành được:

- Ít nhất 1/3 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm ít nghiêm trọng

và nghiêm trọng

- Ít nhất 1/2 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm rất nghiêm trọng

- Ít nhất 2/3 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng và không đến 2/3 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với người đã được miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn từ trước đó nếu việc miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn đã bị hủy bỏ theo các căn cứ quy định tại khoản 7 của điều luật này

- Ít nhất 3/4 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về giới của người chưa thành niên và tội phạm được quy định tại điều 210 của bộ luật này

Qua quy định tại Điều 79 BLHS Liên Bang Nga cho thấy:

- Điểm tương đồng: Bộ luật Hình sự Liên Bang Nga (Nga) cũng quy định tha

tù trước thời hạn có điều kiện có thể được áp dụng cho mọi loại tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng

- Điểm khác biệt: (1) BLHS Liên bang Nga không quy định điều kiện đã được giảm thời gian chấp hành hình phạt hay điều kiện gì khác đối với những loại tội phạm nghiêm trọng trở lên thì mới được tha tù trước thời hạn có điều kiện như

quy định tương ứng của BLHS Việt Nam; (2) BLHS Liên bang Nga khi quy định điều kiện áp dụng biện pháp này còn dựa vào nhóm tội phạm bị xâm hại chứ không chỉ dựa vào phân loại tội phạm như BLHS Việt Nam

Những điểm khác biệt này cần nghiên cứu để tham khảo khi hoàn thiện biện pháp tha tù trước thời hạn trong luật hình sự Việt Nam

So sánh với quy định tương ứng của BLHS Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

cho thấy: BLHS Trung Quốc quy định tại Điều 81“Có thể tạm tha những người bị

kết án tù có thời hạn đã chấp hành được một phần hai thời hạn trở lên, người bị kết

án tù chung thân đã thực tế chấp hành được 10 năm trở lên Không được tạm tha người tái phạm hoặc phạm các tội giết người, đặt bom, cướp của, hiếp dâm, bắt cóc hoặc các tội bạo lực khác, bị phạt tù từ 10 năm trở lên hoặc tù chung thân”

Qua nghiên cứu tại Điều 81 BLHS Cộng hòa nhân dân Trung Hoa cho thấy: (1) Bộ luật Hình sự Trung Quốc không phân loại tội phạm như Việt Nam hay Nga khi áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện, nhưng thông qua cách thức quy định có thể nhận thấy rằng, việc quy định có thể tạm tha người đang chấp hành án với mức hình phạt cao nhất trong hình phạt tù là chung thân thì có thể hiểu rằng Bộ luật Hình sự Trung Quốc cũng không hạn chế loại tội phạm nào

(2) Điểm khác nhau giữa Bộ luật Hình sự Việt Nam và Bộ luật Hình sự Trung Quốc là ở việc Bộ luật Hình sự Việt Nam có quy định chi tiết và phân hóa giữa các loại tội phạm, mang tính chặt chẽ và hợp lý hơn trong việc áp dụng so với Bộ luật Hình sự của Trung Quốc chỉ quy định thời hạn đã thi hành án thực tế mà không cần thêm điều kiện nào khác đối với người bị kết án với mức hình phạt tù cao

(3) BLHS Trung Quốc quy định một số loại tội không được áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện không phụ thuộc vào phân loại tội phạm

2.1.1.2 Đối với người chưa thành niên đang chấp hành án

Đối với người chưa thành niên đang chấp hành hình phạt tù (Bộ luật Hình sự năm 2015 đã sử dụng thuật ngữ “người dưới 18 tuổi” thay cho thuật ngữ “người chưa thành niên”) được tha tù trước thời hạn có điều kiện được quy định tại Điều

106 Bộ luật Hình sự Việt Nam với các điều kiện khoan hồng hơn so với người đã thành niên bị kết án Đây cũng là sự thể hiện chính sách nhân đạo và phân hóa trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự Đối với người chưa thành niên phạm tội thì biện pháp này không chỉ góp phần đạt được mục tiêu của việc xử lý người chưa thành niên phạm tội là giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa

sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội mà còn thực

sự vì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên, quy định này phù hợp với khoản 1 Điều 91 Bộ luật hình sự năm 2015 về nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuổi

“Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi”, đồng thời qua đó thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong

việc thực hiện các cam kết quốc tế bảo vệ, giáo dục trẻ em nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng trong Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em

Vì người chưa thành niên là một chủ thể đặc biệt nên khi quy định cũng có phần khoan hồng hơn so với người đã thành niên, cụ thể Điều 106 BLHS Việt Nam quy định:

“Người dưới 18 tuổi đang chấp hành án phạt tù, nếu không thuộc các trường

hợp quy định tại khoản 2 Điều 66 của Bộ luật này có thể được tha tù trước hạn khi

có đủ các điều kiện sau đây:

Về thời điểm xác định người chưa thành niên được áp dụng biện pháp tha tù

trước thời hạn theo Điều 106 BLHS năm 2015 Việt Nam quy định cụ thể “người

dưới 18 tuổi đang chấp hành án”, nghĩa là đối tượng được hưởng quy định này là

người dưới 18 tuổi khi “đang” chấp hành án khác với quy định người dưới 18 tuổi

phạm tội, như vậy có thể hiểu rằng nếu một người dưới 18 tuổi khi thực hiện một hành vi phạm tội, bị kết án phạt tù, đến thời điểm đủ các điều kiện được xét tha tù trước thời hạn có điều kiện mà người đó đã thành niên thì không thể áp dụng Điều

106 BLHS để xem xét cho họ mà phải tuân theo các quy định như một người đã thành niên (từ đủ 18 tuổi trở lên) theo Điều 66 BLHS

Về điểm tương ứng này, BLHS Liên Bang Nga quy định: “Miễn chấp hành

hình phạt có điều kiện trước thời hạn được áp dụng đối với những người phạm tội

trong độ tuổi chưa thành niên bị kết án tù 25” Như vậy, BLHS Liên Bang Nga quy định thời điểm xác định người chưa thành niên để được hưởng quy định này là thời điểm họ phạm tội , khác với BLHS Việt Nam là vào thời điểm “đang chấp hành án” Đây là điểm khác biệt mà chúng ta cần nghiên cứu tiếp thu, bởi lẽ Chương XII BLHS năm 2015 có tên là “Những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội” nhưng Điều 106 BLHS không phản ánh tinh thần này

Điều 106 BLHS Việt Nam chỉ quy định chủ thể được áp dụng là người dưới

18 tuổi đang chấp hành án phạt tù, không đề cập đến vấn đề loại tội phạm được áp dụng, như vậy, mặc định chúng ta có thể hiểu biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với người dưới 18 tuổi có thể được áp dụng với mọi loại tội phạm, giống như quy định tại Điều 66 đối với người thành niên Ngoài ra, việc không đề cập đến loại tội phạm, cho nên quy định về điều kiện “đang chấp hành án phạt tù về tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù” cũng không xuất hiện trong điều kiện áp dụng tha tù trước thời hạn đối với người chưa thành niên Hay nói cách khác, người chưa thành niên đang chấp hành án phạt tù đều có thể được áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện với các điều kiện như nhau không phụ thuộc vào loại tội đã phạm, đây là điểm khác biệt so với quy định tương ứng đối với người đã thành niên

2.1.2 Điều kiện về nhân thân người bị kết án

Theo khoản 1 Điều 66 BLHS Việt Nam thì điều kiện về nhân thân người đang chấp hành án phạt tù gồm: phạm tội lần đầu, có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt, có nơi cư trú rõ ràng, đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại và án phí

- Phạm tội lần đầu theo quy định của Bộ luật hình sự là một tình tiết phản ánh nhân thân "tốt" củangười phạm tội và phạm tội lần đầu cũng là một trong các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự26

Ngày 24/4/2018 Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP hướng dẫn Bộ luật Hình sự 2015 về tha tù trước thời hạn có điều kiện (sau đây gọi là Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP), tại khoản

2 Điều 2 Nghị quyết này có giải thích các trường hợp người phạm tội được coi là phạm tội lần đầu, theo đó các trường hợp sau được coi là phạm tội lần đầu:

a) Trước đó chưa phạm tội lần nào;

b) Trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự;

c) Trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng;

d) Trước đó đã bị kết án nhưng thuộc trường hợp được coi là không có án tích

- Có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt thể hiện ở việc chấp hành tốt nội quy trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ; tích cực học tập, lao động cải tạo và phải có

đủ kỳ xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên theo quy định của pháp luật về thi hành án hình sự, cụ thể như sau:

a) Người đang chấp hành án phạt tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn phải có ít nhất 20 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên;

b) Người đang chấp hành án phạt tù trên 20 năm đến 30 năm phải có ít nhất

16 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên;

c) Người đang chấp hành án phạt tù trên 15 năm đến 20 năm phải có ít nhất

12 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên;

d) Người đang chấp hành án phạt tù trên 10 năm đến 15 năm phải có ít nhất

08 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên;

đ) Người đang chấp hành án phạt tù trên 05 năm đến 10 năm phải có ít nhất

06 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên;

e) Người đang chấp hành án phạt tù trên 03 năm đến 05 năm phải có ít nhất

04 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên;

g) Người đang chấp hành án phạt tù từ 03 năm trở xuống phải có ít nhất 02 quý liên tục liền kề thời điểm xét, đề nghị tha tù trước thời hạn có điều kiện được xếp loại chấp hành án phạt tù từ khá trở lên

- Có nơi cư trú rõ ràng: nơi cư trú là nơi tạm trú hoặc thường trú theo quy định của Luật Cư trú mà người được tha tù trước thời hạn có điều kiện về cư trú, sinh sống thường xuyên sau khi được tha tù.Nơi cư trú rõ ràng là nơi cư trú có địa chỉ được xác định cụ thể

- Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, án phí và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại:

a) Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền và án phí là đã nộp đầy

đủ các khoản tiền phạt và án phí thể hiện ở các biên lai, chứng từ hoặc có quyết định miễn chấp hành hình phạt tiền, miễn nộp án phí của Tòa án;

b) Đã chấp hành xong nghĩa vụ bồi thường thiệt hại là một trong các trường hợp:

Đã thực hiện xong nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo bản án, quyết định của Tòa án; có quyết định đình chỉ thi hành án của Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền; có thỏa thuận bằng văn bản của bị hại hoặc đại diện hợp pháp của bị hại về việc không phải thi hành nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo bản án, quyết định của Tòa án được cơ quan có thẩm quyền xác nhận

Về điều kiện nhân thân để có thể áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện ở các nước khác nhau có những điểm khác với quy định của pháp luật hình sự Việt Nam:

- BLHS Liên Bang Đức, khoản 1 Điều 57, quy định khi “Tòa án cho dừng

chấp hành phần còn lại của hình phạt tự do có thời hạn để thử thách (tạm tha để thử thách) cần đặc biệt chú ý đến nhân thân người bị kết án, cuộc sống trước đó, các tình tiết của hành vi, tầm quan trọng của đối tượng được pháp luật bảo vệ bị đe dọa trong trường hợp tái phạm, xử sự của người bị kết án trong trại, hoàn cảnh sống của họ, ”

Như vậy, BLHS Liên Bang Đức quy định khi áp dụng tha tù trước thời hạn

có điều kiện thì cần lưu ý đến nhân thân người bị kết án, cuộc sống trước đó của họ chứ không quy định rất chi tiết như trong luật hình sự Việt Nam

- BLHS Trung Hoa quy địnhtại Điều 81 về biện pháp tha tù trước thời hạn có

điều kiện có quy định về nhân thân người bị kết án như sau “có thể tạm tha những

người bị kết án tù có thời hạn nếu tuân thủ đúng quy định của trại giam, chịu sự cải tạo giáo dục, có biểu hiện tốt và sau khi được tha không còn nguy hiểm cho xã hội nữa ,”

Như vậy, BLHS Trung Hoa cũng quy định “tuân thủ đúng quy định của trại giam”, “chịu sự cải tạo giáo dục”, “có biểu hiện tốt”,“sau khi được tha không còn nguy hiểm cho xã hội nữa”là những điều kiện về nhân thân để được áp dụng biện pháp tạm tha Tuy nhiên , trong các điều kiện về nhân thân đó thì điều kiện “sau khi được tha không còn nguy hiểm cho xã hội nữa”rất khó có thể xác định, không có một cơ sở hay căn cứ nào để xác định cho việc người đó có thật sự đã được cải tạo thành một người tốt, không còn nguy hiểm cho xã hội, cho nên việc quy định như vậy phụ thuộc rất nhiều vào sự chủ quan của người áp dụng pháp luật

- Còn điều kiện về nhân thân người bị kết án gần như không được đề cập đến khi áp dụng biện pháp “Miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn” tại

Điều 79 BLHS Liên bang Nga: “1 Người đang chấp hành hình phạt quản chế

trong các đơn vị kỷ luật quân đội hoặc hình phạt tù sẽ được miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn nếu tòa án xét thấy rằng để giáo dục cải tạo người phạm tội không nhất thiết phải chấp hành hoàn toàn hình phạt đã áp dụng Đồng thời người phạm tội có thể được miễn từng phần hoặc miễn hoàn toàn việc chấp hành hình phạt bổ sung”

Như vậy, theo quy định tại Điều 66 BLHS năm 2015 thì điều kiện về nhân thân để được hưởng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện theo luật hình sự Việt Nam gồm:

hình sự một số nước như đã nghiên cứu trên Qua so sánh, có thể thấy quy định điều kiện về nhân thân người được tha tù trước thời hạn như của Việt Nam tuy khá phức tạp và nhiều yêu cầu, nhưng mặc khác lại cho thấy việc quy định cụ thể, chi tiết lại tạo cơ sở pháp lý dễ dàng cho việc áp dụng vào thực tiễn, đồng thời khi quy định nhiều điều kiện như vậy, hẹn chế việc áp dụng một cách bừa bãi, nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm khi áp dụng

2.1.3 Điều kiện về thời gian đã chấp hành án thực tế

* Đối với người đã thành niên phạm tội

Điểm đ khoản 1 Điều 66 BLHS Việt Nam quy định “đã chấp hành được ít

nhất một phần hai mức phạt tù có thời hạn hoặc ít nhất là 15 năm đối với trường hợp bị phạt tù chung thân nhưng đã được giảm xuống tù có thời hạn”

Thời gian chấp hành án này được quy định như một điều kiện bắt buộc, bởi việc xem xét việc trả những phạm nhân này trở về cộng đồng, sinh hoạt và làm việc trong môi trường xã hội, bạn bè, gia đình, đồng nghiệp phải đảm bảo họ sẽ không ảnh hưởng tới an toàn của cộng đồng và xã hội, để đảm bảo được điều đó thì bắt buộc

họ phải trãi qua một khoảng thời gian nhất định hay chính xác hơn là một thời hạn chấp hành án phạt tù thực tế, thời gian này theo pháp luật quy định là cần thiếtđể cải tạo họ thành người tốt, có ích cho xã hội và họ có thể tự cải tạo trong thời gian thử thách khi được tự do Mặc khác, quy định về điều kiện thời gian đã chấp hành một phần bản án này khẳng định mức độ nghiêm khắc nhất định của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện, đảm bảo yêu cầu phòng ngừa chung khi áp dụng biện pháp này để thay thế việc phải chấp hành hình phạt tù tại các cơ sở giam giữ

Thời gian đã chấp hành án phạt tù là thời gian người đó bị tạm giữ, tạm giam, chấp hành án phạt tù trong các cơ sở giam giữ hoặc thời gian người đó bị bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, không kể thời gian được tại ngoại, được hoãn, tạm đình chỉ và thời gian được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù Thời gian đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù (nếu có) được tính để trừ vào phần thời hạn chấp hành án phạt tù còn lại 27

Như vậy, thông qua Nghị quyết này có thể hiểu người phạm tội phải chấp hành được ít nhất ½ mức thời hạn tù đã được tuyên trong bản án

Qua nghiên cứu và tìm hiểu pháp luật của một số quốc gia có cách quy định thời hạn này lại khác với Việt Nam, như:

27

Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24/4/2018 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao

- BLHS Liên bang Nga quy định về thời hạn thực tế phải chấp hành để có thể được áp dụng tha tù trước thời hạn có điều kiện tại khoản 3 và 4 Điều 7928 Nghiên cứu quy định này cho thấy:

(1) BLHS Liên bang Nga dựa vào phân loại tội phạm để phân hóa về thời hạn thực tế mà người bị kết án phải chấp hành là điều kiện để có thể áp dụng biện pháp miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn; trong khi đó BLHS Việt Nam phân hóa dựa vào mức hình phạt tù mà Tòa án tuyên trong bản án

(2) BLHS Liên bang Nga còn quy định đối với một số tội phạm đặc biệt thì thời hạn thực tế phải chấp hành để có thể áp dụng miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn dài hơn (không phụ thuộc vào loại tội đã phạm); trong khi đó BLHS Việt Nam không có quy định tương ứng

(3) BLHS Liên bang Nga còn quy định thời gian tối thiểu thực tế phải chấp hành hình phạt tù tại khoản 4 Điều 79: “Thời hạn tù người bị kết án thực tế đã chấp hành phải từ sáu tháng trở lên.”; trong khi đó BLHS Việt Nam không có quy định tương ứng

Những điểm khác nhau của BLHS Liên bang Nga là điều cần tham khảo khi hoàn thiện quy định về tha tù trước thời hạn trong luật hình sự Việt Nam

- BLHS Thụy Điển quy định tại Điều 6 Chương XXVI như sau “người đang

chấp hành hình phạt tù có điều kiện được trả tự do có điều kiện sau khi đã chấp hành được một phần hai thời hạn án phạt tù nhưng ít nhất cũng phải chấp hành được một tháng”

Như vậy, thời gian thực tế chấp hành hình phạt tù để có thể áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong BLHS Thụy Điển cũng dựa vào chấp hành một phần thời hạn hình phạt tù được tuyên trong bản án như Việt Nam và chỉ có điểm khác là BLHS Thụy Điển có quy định mức hình phạt tù phải chấp hành tối thiểu

28

Khoản 3 và 4 Điều 79 BLHS Liên bang Nga:

“3 Miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn có thể được áp dụng sau khi người bị kết án thực tế đã chấp hành được:

a Ít nhất 1/3 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng

b Ít nhất 1/2 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm rất nghiêm trọng

c Ít nhất 2/3 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng và không đến 2/3 thời hạn của hình phạt áp dụng đối với người đã được miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn

từ trước đó nếu việc miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn đã bị hủy bỏ theo các căn cứ quy định tại khoản 7 của điều luật này

d Ít nhất ¾ thời hạn của hình phạt áp dụng đối với tội phạm xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về giới của người chưa thành niên và tội phạm được quy định tại Điều 210 của Bộ luật này

4 Thời hạn tù người bị kết án thực tế đã chấp hành phải từ sáu tháng trở lên.”

- BLHS Nhật Bản quy định tại Điều 28 những điều kiện của việc tha tù trước

thời hạn thuộc Chương V Tha tù trước thời hạn nêu rõ “khi một người bị kết án

tù có thể được tha tù (trước thời hạn) bằng văn bản của nhà chức trách hành chính, sau khi họ đã chấp hành được một phần ba thời hạn tù ”

BLHS Nhật Bản cũng dựa vào thời gian chấp hành một phần thời hạn hình phạt tù được tuyên trong bản án như Việt Nam để có thể áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện trong và chỉ có điểm khác là BLHS Nhật Bản có quy định tỷ lệ mức hình phạt tù phải chấp hành tối thiểu so với bản án thấp hơn quy định của BLHS Việt Nam (1/3 so với 1/2)

Như vậy, nhìn chung pháp luật hình sự của các quốc gia có quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện hay trả tự do có điều kiện đều quy định thời hạn đã chấp hành án là điều kiện bắt buộc khi xem xét áp dụng Tùy từng quốc gia, pháp luật, văn hóa cũng như điều kiện kinh tế - xã hội mà có sự khác nhau về thời hạn đã chấp hành tối thiểu BLHS Nhật Bản chỉ quy định thời hạn này là một phần ba thời hạn

tù, khá ngắn so với thời hạn chung của luật hình sự các nước là một phần hai Cơ sở

để giải thích điều này có thể là Nhật Bản là một đất nước phát triển, có trình độ cũng như ý thức cao, nên việc quy định này cũng có thể là hợp lý với chính sách hình sự cũng như điều kiện quản lý, giám sát người được tha tù trước thời hạn có điều kiện của quốc gia này BLHS Việt Nam, Thụy Điển quy định khá giống nhau

về thời hạn này là một phần hai Theo quan điểm cá nhân tác giả, cách thức quy định cũng như quy định về thời hạn đã chấp hành ít nhất của BLHS Nga là có sự phân hóa rõ rệt giữa các tội phạm từ ít nghiêm trọng đến đặc biệt nghiêm trọng, mang đậm tính nghiêm trị đối với loại tội phạm có tính nghiêm trọng cao, bởi tội phạm càng nguy hiểm thì hậu quả càng lớn, cho nên cần nhiều thời gian để cải tạo các đối tượng này là cần thiết, cùng với đó quá trình chấp hành án dài hơn sẽ có nhiều thời gian xem xét các đối tượng này khi được trả tự do có gây nguy hiểm cho

xã hội nữa hay không? Điều này vẫn đảm bảo nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự nhưng vẫn đảm bảo yêu cầu phòng ngừa chung

* Điều kiện về thời gian đã chấp hành án thực tế đối với người chưa thành niên đang chấp hành án

Đối với trường hợp phạm nhân là người dưới 18 tuổi đang chấp hành án thì thời hạn này cũng có sự khác biệt so với phạm nhân đã thành niên Điểm c khoản 1

Điều 106 BLHS quy định thời hạn đã chấp hành án của người dưới 18 tuổi là“đã

chấp hành được một phần ba thời hạn tù”, quy định thời hạn đã chấp hành án thấp

nhất của người dưới 18 tuổi thấp hơn so với người thành niên xuất phát từ chính sách hình sự khoan hồng đối với người chưa thành niên phạm tội như đã nói ở trên

Ở điểm này, BLHS Liên Bang Nga quy định có tính phân hóa quy định về thời gian thực tế chấp hành án dựa vào loại tội phạm khác nhau sẽ có có sự khác nhau về thời hạn mà người bị kết án phải chấp hành.29

BLHS Hoa Kỳ quy định “người chưa thành niên phạm tội có thể được trả tự

do sớm có điều kiện vào bất cứ thời điểm nào, tùy theo quyết định của Ủy ban phóng thích” 30

Tuy mỗi BLHS của mỗi quốc gia có cách thức quy định khác nhau, tùy vào điều kiện và văn hóa pháp lý của mỗi quốc gia, nhưng nhìn chung hầu hết các quốc gia đều quy định thời hạn đã chấp hành án đối với người chưa thành niên thấp(hoặc ngắn) hơn so với người đã thành niên Mỗi cách quy định đều có ưu điểm và nhược điểm của nó.Với cách quy định của BLHS Hoa Kỳ thì sẽ thực sự có lợi cho người chưa thành niên nếu nó được áp dụng một cách nghiêm minh và công bằng, tuân thủ đúng quy định của pháp luật về điều kiện, trình tự, thủ tục, bởi người chưa thành niên sẽ không bị ràng buộc về thời gian đã chấp hành ít nhất, họ có thể được xem xét ở bất kỳ thời điểm nào trong quá trình chấp hành án nếu đáp ứng đủ các điều kiện khác về tha tù có điều kiện của pháp luật Mỹ Tuy nhiên, quy định như vậy cũng có thể bị lạm dụng trên thực tế, do đó, nếu tham khảo cũng phải tính toán sao cho phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, nhận thức pháp lý sao cho phù hợp với Việt Nam

Tại thời điểm BLHS 2015 mới được ban hành, Việt Nam lại lần đầu quy định chế định tha tù trước thời hạn, thì theo quan điểm cá nhân, cách quy định của BLHS Nga là hợp lý và phù hợp nhất, cũng như cách quy định của người thành niên, BLHS Nga quy định phân hóa theo loại tội phạm, chỉ khác là thời hạn đã chấp hành

ít nhất của người chưa thành niên ít hơn với người thành niên, và tùy vào từng loại tội phạm mà thời hạn đã chấp hành cũng khác nhau, thể hiện sự công bằng trong việc áp dụng điều kiện này với từng người chưa thành niên: tội phạm càng nghiêm

29

Điều 93 Miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn cho người chưa thành niên phạm tội Miễn chấp hành hình phạt có điều kiện trước thời hạn có thể được áp dụng đối với người phạm tội trong độ tuổi chưa thành niên bị kết án tù, sau khi đã chấp hành được trên thực tế:

a) Ít nhất một phần ba thời hạn chấp hành hình phạt do phạm tộiít nghiêm trọng và nghiêm trọng hoặc do phạm tội rất nghiêm trọng;

c) Ít nhất hai phần ba thời hạn chấp hành hình phạt do phạm tội đặc biệt nghiêm trọng

30

Lê Thị Vân Anh (2014), tlđd (1), tr.21-28,