Khía cạnh thương mại liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí ở việt nam

Mục đích chính của đề tài là đi sâu phân tích những vấn đề nảy sinh liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí trong thực tiễn dưới khía cạnh thương mại; nghiên cứu việc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM

********

VÕ THU TRANG

KHÍA CẠNH THƯƠNG MẠI LIÊN QUAN ĐẾN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM BÁO CHÍ Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT

TP.HCM, NAÊM 2008

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM

********

VÕ THU TRANG

KHÍA CẠNH THƯƠNG MẠI LIÊN QUAN ĐẾN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM BÁO CHÍ Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành : Luật Kinh Tế Mã số : 60.38.50

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS Mai Hồng Quỳ

TP.HCM, NĂM 2008

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn Thạc sỹ Luật học “Khía cạnh thương mại liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí ở Việt Nam” do chính tôi thực hiện Tôi xin cam đoan về tính trung thực của Luận văn này

Tp.HCM, ngày 08 tháng 08 năm 2008

Học viên thực hiện

VÕ THU TRANG

LỜI CẢM ƠN

Chân thành cảm ơn PGS.TS Mai Hồng Quỳ đã hướng dẫn tôi hoàn thành Luận văn Thạc sỹ Luật học “Khía cạnh thương mại liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí ở Việt Nam”

Chân thành cảm ơn Cục Bản quyền tác giả văn học-nghệ thuật đại diện tại thành phố Hồ Chí Minh, Ban giám đốc, đồng nghiệp Đài Phát thanh Truyền hình Khánh Hòa, Đài Phát thanh Truyền hình Tây Ninh, Trung tâm dịch vụ Truyền hình, Trung tâm truyền hình cáp, Hãng phim TFS-Đài Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh, thầy cô, gia đình và bạn bè

đã giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn Thạc sỹ Luật học này

Quá trình nghiên cứu Luận văn chắn chắn không tránh khỏi nhiều thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý của Quý thầy cô, các anh chị và các bạn

Tp HCM, ngày 08 tháng 08 năm 2008

Học viên thực hiện

VÕ THU TRANG

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU Trang 1

CHƯƠNG 1: THỰC TIỄN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI

TÁC PHẨM BÁO CHÍ DƯỚI KHÍA CẠNH THƯƠNG MẠI

1.1 Đánh giá chung về hoạt động báo chí ở Việt Nam trong giai đoạn hiện

nay _ Trang 7

1.1.1 Vai trò của báo chí trong đời sống xã hội hiện nay Trang 7

1.1.2 Khía cạnh thương mại của hoạt động báo chí Trang 8

1.1.2.1 Báo chí là một ngành dịch vụ Trang 8

1.1.2.2 Sản phẩm báo chí là một loại hàng hóa đặc biệt Trang 9

1.1.2.3 Cơ chế hoạt động của báo chí Trang 10

1.1.3 Cơ quan báo chí –hoạt động như một doanh nghiệp đặc biệt Trang 12 Trang 11

1.1.3.1 Cơ chế họat động của cơ quan báo chí Trang 12

1.1.3.2 Cơ chế tài chính của cơ quan báo chí Trang 13

1.2 Tác phẩm báo chí-Đối tượng bảo hộ của quyền tác giả Trang 15

1.2.1 Nhận xét chung về thực trạng bảo hộ quyền tác giả đối với

tác phẩm báo chí Trang 15 Trang 13 1.2.2 Tác phẩm báo chí với tính chất là một loại hàng hóa đặc biệt Trang 18

1.2.2.1 Tác phẩm báo chí Trang 18

1.2.2.2 Tác phẩm báo chí là “sản phẩm thông tin” Trang 19

1.2.3 Khía cạnh thương mại của quyền tác giả đối với

tác phẩm báo chí Trang 20

1.2.3.1 Quyền tài sản-một nội dung của quyền tác giả Trang 20

1.2.3.2 Các quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả liên quan đến

quyền tài sản đối với tác phẩm báo chí Trang 21

1.3 Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí và bảo hộ quyền

thương mại của các cơ quan báo chí Trang 23 1.3.1 Quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí và quyền khai thác, sử dụng, chuyển nhượng của cơ quan báo chí Trang 23 1.3.2 Thiệt hại lợi ích kinh doanh của cơ quan báo chí khi quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí bị xâm phạm Trang 24

1.4 Một số vấn đề về thực trạng bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí dưới khía cạnh thương mại Trang 26 1.4.1 Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả Trang 26 1.4.2 Các hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 29 1.4.3 Chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng quyền tác giả đối với tác

phẩm báo chí Trang 34

1.4.3.1 Chuyển nhượng quyền tác giả Trang 34 1.4.3.2 Chuyển quyền sử dụng quyền tác giả Trang 35 1.4.4 Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí trong hoạt động cung ứng dịch vụ thương mại Trang 37 1.4.5 Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí liên quan đến hoạt

động quảng cáo thương mại Trang 39 1.4.6 Các biện pháp bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 42

1.4.6.1 Các biện pháp tự bảo vệ Trang 42 1.4.6.2 Các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 46

Kết luận chương 1 Trang 52

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT

ĐỘNG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM BÁO CHÍ

DƯỚI KHÍA CẠNH THƯƠNG MẠI

2 1 Một vài kinh nghiệm bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí

ở một số nước trên thế giới Trang 54

2.1.1 Luật Quyền tác giả và Quyền kế cận Cộng hòa liên bang Đức Trang 54

2.1.2 Bộ luật Sở hữu trí tuệ Cộng hòa Pháp Trang 56

2.1.3 Đạo luật về Quyền tác giả Hungary Trang 58

2.1.4 Luật Quyền tác giả và Quyền kế cận Ba Lan Trang 59

2.1.5 Đạo luật Quyền tác giả Thái Lan Trang 61

2.2 Nguyên nhân của những bất cập trong thực tiễn bảo hộ quyền tác giả

đối với tác phẩm báo chí Trang 62

2.2.1 Những quy định pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm

báo chí Trang 62 Trang 47 2.2.2 Quá trình thực thi pháp luật của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền

trong việc bảo hộ quyền tác giả đối với các tác phẩm báo chí Trang 65

2.2.3 Ý thức của các chủ thể trong quá trình sử dụng, khai thác, chuyển giao

quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 67

2.3 Một số giải pháp nâng cao họat động bảo hộ quyền tác giả đối với tác

phẩm báo chí từ góc độ thương mại Trang 69

2.3.1 Hoàn thiện cơ chế pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm

báo chí Trang 69

2.3.2 Điều chỉnh cơ chế tài chính đối với các cơ quan báo chí Trang 73

2.3.3 Nhuận bút, thù lao và các lợi ích vật chất khác Trang 75

2.3.4 Áp dụng các biện pháp chế tài thương mại liên quan đến bảo hộ quyền

tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 76

2.3.5 Tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với các tác phẩm báo chí nhằm nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật; hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền Trang 77 2.3.6 Thực hiện các biệp pháp tự bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 77 2.3.7 Thành lập Hiệp hội quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 79 2.3.8 Nâng cao vai trò của các cơ quan Nhà nước trong quản lý hoạt động bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 80 2.3.9 Đẩy mạnh xã hội hóa họat động bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Trang 81 2.3.10 Xử lý nghiêm những hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài

Báo chí ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông tin, định hướng dư luận xã hội, đáp ứng nhu cầu thông tin, giáo dục, giải trí của nhân dân Họat động báo chí ngày nay đang được Đảng và Nhà nước rất quan tâm Vai trò và tầm quan trọng của báo chí đã được khẳng định tại Nghị quyết

Trung ương 5 về “Công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu mới”

Trong hoạt động báo chí, từ Ðại hội IX đến nay, có những dấu hiệu và đặc điểm mới, thể hiện rõ hơn cả ở hai phương diện, một mặt, báo chí tiếp tục phát triển nhanh về số lượng, loại hình, ấn phẩm, đội ngũ người làm báo, cơ

sở vật chất - kỹ thuật, công nghệ, năng lực tài chính, và mặt khác, sức tác động của báo chí đối với xã hội ngày càng được mở rộng Bên cạnh vai trò về mặt chính trị-xã hội, báo chí còn có những đóng góp tích cực trên phương diện kinh tế Nghị quyết TW 05 xác định rõ, một mặt, báo chí có trách nhiệm thực hiện các yêu cầu, nhiệm vụ chung của công tác tư tưởng, mặt khác, xuất phát từ tính đặc thù và thực tiễn của báo chí, Nghị quyết nhấn mạnh 5 nội dung đối với báo chí, trong đó, vừa khẳng định lại các nhiệm vụ, vừa đặc biệt làm rõ các giải pháp để báo chí khắc phục các yếu kém, khuyết điểm, phát huy ưu điểm và tiềm lực, nâng cao chất lượng tư tưởng - văn hóa, tính hấp dẫn, vươn lên hiện đại về mô hình tổ chức, về cơ sở vật chất, kỹ thuật và công nghệ Báo chí cần nâng hiệu quả đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ lãnh đạo, quản

lý, phóng viên, biên tập viên Cơ quan báo chí phải đổi mới, nâng cao chất lượng nội dung, hình thức để tăng tính thuyết phục, sự hấp dẫn, lượng phát hành, phạm vi phủ sóng, năng lực làm chủ, chi phối thông tin và định hướng

dư luận xã hội

Xuất phát từ vai trò và tầm quan trọng của báo chí, đặc biệt là khi khía cạnh thương mại của báo chí được thể hiện rõ với tính chất là một ngành dịch

vụ, trong thời đại bùng nổ thông tin với sự phát triển đa dạng hóa của các loại hình truyền thông, vấn đề bảo hộ quyền tác giả trong các tác phẩm báo chí lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết Thực tiễn chứng minh việc bảo hộ quyền tác giả ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế của mỗi quốc gia và có tác động kinh tế toàn cầu Thực tế cho thấy, hiện nay, Việt Nam là một trong những quốc gia đứng đầu danh sách các nước vi phạm quyền tác giả trong lĩnh vực báo chí Không chỉ vấn đề bảo hộ quyền tác giả chưa được thực thi nghiêm túc mà ngay cả phần nhiều cơ quan báo chí cũng chưa ý thức đầy đủ quyền và nghĩa vụ của mình trong họat động chuyên môn cũng như khía cạnh bảo hộ quyền tác giả Nghiên cứu việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí dưới khía cạnh thương mại sẽ đóng góp đáng kể vào công cuộc phát triển kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn hội nhập; góp phần nâng cao hiệu quả của họat động báo chí, một lĩnh vực được xem là quyền lực thứ

tư sau các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học về pháp luật sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả nói riêng Luận văn thạc sỹ Luật học của tác

giả Nguyễn Hòang Giao “ Bảo hộ quyền tác giả trong hợp đồng sử dụng tác

phẩm theo Dân luật Việt Nam” (2004) nghiên cứu sâu những vấn đề lý luận

về QTG và hợp đồng sử dụng TP, phân tích thực trạng bảo hộ QTG trong việc

ký kết và thực hiện hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng TP Trong quá trình phân tích thực trạng, tác giả có đề cập đến mức nhuận bút theo luật định cho tác phẩm sử dụng dưới hình thức báo chí Liên quan đến tình hình vi phạm

QTG, tại Luận văn thạc sỹ luật học “Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp

khắc phục tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO”(2006), tác giả Nguyễn Phan Hồng Thanh nêu vụ kiện của

nhà báo Hà Linh Vụ Cty XNK và phát hành phim VN yêu cầu Đài VTC- Truyền hình kỹ thuật số VN dừng phát sóng bộ phim “Lên nhầm xe” mà Công ty vừa mua bản quyền của hãng Tam Dương của Mỹ do chậm trễ của Cục nên Cty bị thiệt hại Luận văn thạc sỹ luật học của tác giả Vương Tịch

Mạch “Bảo hộ quyền tác giả theo PLVN và Hoa Kỳ từ góc nhìn so sánh”

(2003) phân tích những vấn đề về bảo hộ QTG theo pháp luật Việt Nam và Hoa Kỳ; trong đó có đặt câu hỏi “ Đâu là sự khác nhau giữa tác phẩm phát thanh truyền hình và tác phẩm báo chí vì tác phẩm báo chí gồm báo nói và báo hình?” Quy định bảo hộ tin tức thời sự thuần túy đưa tin của Bộ luật Dân

sự 1995 không phù hợp với CU Berne Luận văn thạc sỹ luật học của tác giả

Châu Huy Quang nghiên cứu “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc

giải quyết tranh chấp về quyền tác giả ở Việt Nam”(2003) Luận văn thạc sỹ

luật học của tác giả Hà Đăng Quảng viết về “Những vấn đề lý luận và thực

tiễn của việc giải quyết tranh chấp về quyền tác giả tại Tòa án Việt Nam”(

2002) Luận văn tốt nghiệp cử nhân của tác giả Nguyễn Thị Diễm Phúc “Bảo

vệ QTG – Những vấn đề lý luận và thực tiễn”(2006) nêu hành vi sửa chữa, cắt

xén TP mà không có sự cho phép, đồng ý của TG với vụ kiện của nhà báo Lê Phước Vinh đối với NXB Văn nghệ TP.HCM Võ Hòang Yến với Luận văn

tốt nghiệp cử nhân “Cân bằng lợi ích giữa chủ sở hữu và người sử dụng TP

trong quan hệ QTG.” (2002), có nêu một số hành vi xâm phạm trong lĩnh vực

báo chí, ví dụ về mức nhuận bút, thù lao của một số tờ báo Một số Luận văn

tốt nghiệp cử nhân luật khác như “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo

hộ QTG ở Việt Nam” (2005) của tác giả Nguyễn Mỹ Liên; “Bảo vệ Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” (2003) của tác giả Dương Hóan; “Một số vấn đề về QTG” (1999) của tác giả Lê Thị Đông Phương

QTG-Những công trình nghiên cứu khoa học nêu trên đề cập đến những quy định, thực trạng chung về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả trên nhiều lĩnh vực Một số công trình có đề cập hành vi xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực báo chí nhưng không nhiều, chỉ dừng ở mức độ nêu ví dụ Chưa có công trình nào nghiên cứu sâu về vấn đề bảo hộ quyền tác giả thuộc chuyên ngành báo chí

Đề tài này không đi sâu phân tích các quy định pháp luật về quyền tác giả và bảo hộ quyền tác giả vì vấn đề này đã được nghiên cứu rất kỹ trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học Mục đích chính của đề tài là đi sâu phân tích những vấn đề nảy sinh liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí trong thực tiễn dưới khía cạnh thương mại; nghiên cứu việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí như một loại hàng hóa đặc biệt, trong đó, chủ thể tham gia các hoạt động dịch vụ, quảng cáo thương mại liên quan đến bảo hộ quyền tác giả là các cơ quan báo chí (hoạt động như mô hình doanh nghiệp) với các cá nhân, thương nhân và tổ chức khác Trên cơ sở đó,

đề tài đối chiếu với các quy định pháp luật, nêu một số giải pháp hòan thiện

và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí từ khía cạnh thương mại

3 Mục tiêu nghiên cứu đề tài

Mục tiêu nghiên cứu đề tài nhằm phân tích những vướng mắc, tồn tại trong thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí dưới khía cạnh thương mại; từ đó, kiến nghị những giải pháp hoàn thiện pháp luật, góp phần phát triển hoạt động báo chí Việt Nam trong nền kinh tế hội nhập

4 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, tác giả sử dụng kết họp các phương pháp nghiên cứu: logic, phân tích, tổng hợp, so sánh, quy nạp, diễn dịch…

5 Ý nghĩa của đề tài

Đề tài có ý nghĩa thực tiễn trong việc phân tích, đánh giá thực trạng bảo

hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí dưới khía cạnh thương mại Trên cơ

sở đối chiếu giữa thực trạng và các quy định pháp luật hiện hành về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí, đưa ra những quan điểm về mặt lý luận, việc nghiên cứu đề tài sẽ góp phần khắc phục phần nào những bất cập trong thực tiễn bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí ở Việt Nam; từ

đó, đề ra một số giải pháp hoàn thiện

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là khía cạnh thương mại liên quan đến bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí trong thực tiễn, đối chiếu với những quy định pháp luật hiện hành về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao quát tình hình thực hiện và thực trạng bảo hộ quyền tác giả dưới khía cạnh thương mại trong các tác phẩm báo chí ở Việt Nam

7 Bố cục của luận văn

Luận văn bao gồm các phần sau:

CHƯƠNG 1: THỰC TIỄN VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM BÁO CHÍ DƯỚI KHÍA CẠNH THƯƠNG MẠI

1.1 Đánh giá chung về họat động báo chí ở Việt Nam trong giai đọan hiện nay

1.1.1 Vai trò của báo chí trong đời sống xã hội hiện nay:

So với chục năm trở về trước, báo chí Việt Nam ngày nay đã có sự phát triển vượt bậc Không chỉ là kênh thông tin truyền tải kịp thời đến người dân những tin tức, sự kiện nóng hổi trong nước và trên thế giới, vai trò chính trị,

xã hội của báo chí còn thể hiện ở chức năng định hướng dư luận, giáo dục, nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu văn hóa, giải trí của nhân dân

Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, tính đến cuối năm

2007, toàn quốc hiện có 702 cơ quan báo chí ở các loại hình báo in, phát thanh truyền hình, báo điện tử Trong đó, báo in có 634 cơ quan với 813 ấn phẩm, gồm 174 báo; 459 tạp chí; một Hãng thông tấn quốc gia Phát thanh-Truyền hình có 67 đài phát thanh, truyền hình (trung ương: 2; địa phương: 65); 1 Đài truyền hình kỹ thuật số mặt đất…Cùng với đó, trong mấy năm qua

là sự phát triển rất lớn của phát thanh và truyền hình, cả về kỹ thuật và công nghệ thông tin Hiện nay, cả nước có 67 đài phát thanh và truyền hình Đài Tiếng nói Việt Nam hiện có 6 hệ phát thanh gồm 4 hệ đối nội và 2 hệ đối ngoại Sóng phát thanh đã phủ kín 97,5% diện tích lãnh thổ Việt Nam Bên cạnh đó, loại hình báo điện tử trong những năm qua phát triển với tốc độ nhanh Đến nay, cả nước đã có 70 tờ báo điện tử, 2.500 trang tin điện tử Một

số báo, trang tin điện tử có số lần truy cập mỗi ngày hàng triệu lượt người

Số lượng nhà báo được cấp thẻ đã tăng từ 8.000 (năm 1999) lên 15.000 (năm 2007)

Báo chí Việt Nam đã có sự phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng Ngòai vai trò trên phương diện chính trị, xã hội, báo chí Việt Nam ngày nay còn thể hiện vai trò thương mại với tính chất là một ngành dịch vụ, đóng góp không nhỏ vào cơ cấu kinh tế đất nước Theo thống kê của Bộ Tài chính, tổng doanh thu của các cơ quan báo chí ở nước ta ít nhất là 10.000 tỷ đồng/năm, chủ yếu từ nguồn quảng cáo và các hoạt động dịch vụ thương mại khác Cả nước hiện có 2 đài truyền hình (Đài truyền hình Việt Nam và Đài truyền hình TP.HCM) có doanh thu bình quân mỗi năm đạt từ 1.300-1.500 tỷ đồng 15 Đài truyền hình địa phương và khu vực có doanh thu trên 100 tỷ đến vài trăm

tỷ đồng/năm; gần 10 tờ báo in có doanh thu từ 350 - 600 tỷ đồng/ năm

Trong nền kinh tế thị trường, báo chí ngày càng phải cạnh tranh để tồn tại Khác với thời bao cấp, hoạt động báo chí ngày nay không chỉ mang tính chất “tuyên truyền một phía”, “cho gì đọc nấy” Ngày nay, các cơ quan báo chí buộc phải luôn đổi mới, nâng cao chất lượng “sản phẩm báo chí” để thu hút độc giả Những sản phẩm báo chí có chất lượng, hấp dẫn sẽ chiếm được

sự tín nhiệm của công chúng; qua đó, khẳng định được uy tín, thương hiệu của các cơ quan báo chí

1.1.2 Khía cạnh thương mại của hoạt động báo chí:

1.1.2.1 Báo chí là một ngành dịch vụ

Trong bài viết “Bàn về yếu tố thương mại trong hoạt động báo chí”, tác giả Trường Giang phân tích: Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đã xác định những hoạt động vǎn hóa báo chí, giáo dục trong thời đại ngày nay là những loại hình của thương mại dịch vụ Một hệ thống kinh tế mới được chia ra làm

ba lĩnh vực: một là kinh tế khai thác, hai là kinh tế chế biến, ba là kinh tế dịch

vụ Báo chí được xếp vào lĩnh vực kinh tế thứ ba

Như vậy, khi Việt Nam phát triển kinh tế thị trường và đang trong giai đọan hội nhập, hoạt động báo chí cũng không nằm ngòai xu hướng này Vai trò thương mại của báo chí ngày càng được thể hiện rõ từ các hoạt động kinh doanh liên quan đến lĩnh vực chuyên môn Tuy nhiên, hoạt động báo chí không phải là loại hình dịch vụ thương mại thuần túy mà là dịch vụ có tính chất đặc thù “Sản phẩm báo chí không chỉ có thuộc tính hàng hóa mà còn có thuộc tính hình thái ý thức xã hội Báo chí không chỉ là một sản phẩm vật chất

mà nó còn là một công cụ tuyên truyền giáo dục cho chủ trương đường lối một thể chế chính trị, một công cụ đấu tranh bảo vệ chân lý, đạo lý và lẽ phải.1

Vì vậy, báo chí không chỉ hoạt động trong thị trường mua bán thông tin

mà còn ở cả những khu vực phi thị trường Trong quá trình hoạt động của báo chí không phải lúc nào cũng tính toán lợi nhuận mà có lúc hoạt động không nhằm mục đích thương mại Chẳng hạn, việc sản xuất các kênh, chương trình phát sóng, tin bài mang tính chính luận, phục vụ tuyên truyền các sự kiện chính trị xã hội…là các hoạt động phi lợi nhuận Ngoài ra, các báo, đài còn dành một thời lượng, diện tích báo nhất định để quảng cáo, rao vặt miễn phí cho những trường hợp đặc biệt như các cơ sở từ thiện, người khuyết tật, người nghèo, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn…Như vậy, có thể kết luận, hoạt động báo chí vừa mang tính thương mại và phi thương mại

1.1.2.2 Sản phẩm báo chí là một lọai hàng hóa đặc biệt lưu thông trên thị trường

Ngày nay, thông tin được xem là hàng hóa thì tất yếu báo chí cũng phải

là hàng hóa Bởi chức năng chính của báo chí là truyền tải thông tin Hàng hóa là những thứ dùng để lưu thông trong hoạt động thương mại Độc giả bỏ

1

Trường Giang, “Bàn về yếu tố thương mại trong hoạt động báo chí”, http://health.vnn.vn

tiền mua tờ báo để biết thông tin Họ mua sản phẩm báo chí, mua thông tin Khán giả lắp đặt cáp, truyền hình kỹ thuật số, trả tiền để xem các kênh truyền hình…Ngoài ra, sản phẩm báo chí còn là một loại hàng hóa đặc biệt trong các giao dịch hợp đồng cung ứng dịch vụ, quảng cáo, chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí…Vì vậy, có thể khẳng định, trong hoạt động báo chí có yếu tố thương mại

1.1.2.3 Cơ chế hoạt động của báo chí

Khác hẳn với thời bao cấp, báo chí Việt Nam đã hoạt động theo cơ chế thị trường từ những nǎm 80 của thế kỷ trước Báo chí đã phải tính toán giá thành, và giá bán chính xác để đảm bảo có lãi, báo chí cũng tham gia vào các hoạt động dịch vụ: phải dùng phương pháp quảng cáo, tiếp thị, phải cạnh tranh để bảo đảm sự tồn tại và phát triển Báo chí đã phải chịu sự chọn lựa, sàng lọc của thị trường, nếu không, phải gánh chịu thua lỗ, thậm chí phải giải thể Do vậy, báo chí ngày nay không phải chỉ cần đúng mà còn cần phải hay, phải đáp ứng yêu cầu của bạn đọc, tâm lý của bạn đọc, thậm chí cả một phần thị hiếu của họ vì họ là những người mua báo, bỏ tiền ra để sử dụng báo chí,

là những người phán quyết cuối cùng

Không vận dụng cách thức hoạt động của thương mại, không tuân thủ

cơ chế thị trường thì báo chí không tạo được sự liên thông giữa nguồn thông tin với đối tượng cần thông tin, không thực hiện được yêu cầu hạch toán của báo chí.2 Trên thực tế, phần lớn cơ quan báo chí hạch tóan độc lập, thực hiện

cơ chế tự chủ tài chính; một số do đặc thù của tờ báo mà kinh phí hoạt động vẫn do Nhà nước bao cấp

Tuy nhiên, phải khẳng định trong hoạt động báo chí, có yếu tố thương mại Trên thực tế thế giới hiện nay, ta thấy có không ít các trung tâm truyền

2

Trường Giang, “Bàn về yếu tố thương mại trong hoạt động báo chí”, http://health.vnn.vn

thông lớn hoặc những tập đoàn báo chí khổng lồ; ngoài tác động về tuyên truyền giáo dục, nó đã mang lại khác nhiều lợi nhuận cho xã hội

Ngòai những yếu tố như: sản phẩm báo chí như một lọai hàng hóa đặc biệt, cơ quan báo chí hoạt động như một doanh nghiệp đặc biệt, khía cạnh thương mại của báo chí còn thể hiện qua các họat động cung ứng dịch vụ như: bán báo, truyền hình trả tiền, cung cấp các sản phẩm báo chí theo hợp đồng cung ứng dịch vụ, quảng cáo thương mại…Trong nền kinh tế thị trường, báo chí là kênh thông tin nhanh nhạy nhất cho hoạt động kinh tế thông qua các trang quảng cáo Quảng cáo nhiều do nhà quảng cáo biết họ tìm đúng tờ báo

có nhiều người đọc Doanh thu từ quảng cáo của các cơ quan báo chí thể hiện thước đo tốc độ phát triển của nền kinh tế, của sự cạnh tranh lành mạnh và ý thức tôn trọng người tiêu dùng

Báo chí Việt Nam ngày nay vừa phải làm tròn chức năng của báo chí cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước; đồng thời phải hoạt động có hiệu quả trong cơ chế thị trường, tức là phải đáp ứng nhu cầu của bạn đọc với tư cách là khách hàng Trước đây đầu báo ít, số bản hạn hẹp, công chúng luôn thiếu báo do vậy gần như không được quyền lựa chọn báo để đọc Mặt khác, trước đây kinh phí tuyên truyền được bao cấp, tiền mua báo chỉ mang tính tượng trưng, người mua báo ít quan tâm tới giá trị qui ra tiền của tờ báo Ban đọc ngày nay đã thay đổi rất nhiều Người đọc báo, xem truyền hình cáp, vào Internet hiện nay không chỉ có trình độ văn hóa cao hơn, nhu cầu thông tin đa dạng và phong phú hơn, thời gian dành cho truy cập thông tin, giải trí ít hơn mà còn phải trả tiền cho những thông tin mình nhận được Tất nhiên vẫn có nhiều phương thức thông tin công chúng không phải trả tiền như hệ thống các kênh, các đài phát thanh, các kênh truyền hình công cộng, các tờ báo mua bằng tiền công hoặc phát không nhưng theo thời gian

số người bỏ tiền ra để mua thông tin ( đọc, nghe, nhìn) ngày càng tăng Thêm

vào đó là sự phát triển ngày càng nhiều của các loại hình truyền hình trả tiền (Pay TV) như truyền hình cáp, truyền hình kỹ thuật số… Đã bỏ tiền riêng để mua thông tin, người mua có quyền chỉ mua những thông tin mình cần và do

đó chỉ quen mua và đọc những tờ báo mình ưa thích, nghe những chương trình phát thanh, xem những chương trình truyền hình mình cho là phù hợp

Có nhiều công chúng có nghĩa là số bản in tăng, uy tín của đài phát được nâng cao, điều này đồng nghĩa với việc bán được nhiều diện tích và thời lượng quảng cáo với giá cao Trừ một số đài, báo, tạp chí đang tiếp tục được bao cấp hoàn toàn hoặc bao cấp một phần, nguồn thu chủ yếu của đa số báo chí ở nước ta hiện nay là từ quảng cáo hoặc mang tính quảng cáo như tài trợ, hỗ trợ thông tin sau đó mới đến nguồn thu từ xuất bản, dịch vụ, nhà in vv Bởi vậy, bên cạnh đa số báo chí đang thiếu kinh phí hoạt động, một số tờ báo, đài phát thanh, truyền hình đang giàu lên nhanh chóng, có tờ báo in một năm thu trên

100 tỷ, có đài mỗi năm thu trên 500 tỷ đồng chủ yếu từ quảng cáo và dịch vụ Trong môi trường thị trường, cạnh tranh thông tin để cạnh tranh thị phần, cạnh tranh bạn đọc như vậy, việc đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng – khách hàng là một đòi hỏi khách quan.3

1.1.3 Cơ quan báo chí-hoạt động như một doanh nghiệp đặc biệt

1.1.3.1 Cơ chế họat động của cơ quan báo chí

Theo Nghị định 51 của Chính phủ ngày 26/4/2002 quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí, cơ quan báo chí được tổ chức hoạt động kinh doanh, dịch vụ trong lĩnh vực in ấn, chế bản, phát hành sách báo, quảng cáo, quay phim, nhiếp ảnh và kinh doanh các thiết bị, vật tư liên quan đến chuyên môn nghiệp vụ báo chí để tạo nguồn thu đầu tư trở lại cho sự nghiệp phát triển báo chí Hoạt động của báo chí

3

CPV(2007), “Báo chí Việt Nam-Xã hội hóa hơn nữa để phát triển”,

http://www.nghebao.com/BC/modules.php?name=News&op=viewst&sid=1703

trong những năm gần đây rất phong phú Các tờ báo, đài lớn hoạt động chuyên môn và kinh doanh rất mạnh, đặc biệt là trong lĩnh vực dịch vụ và quảng cáo

Nghị định 51/2002/NĐ-CP cũng quy định hoạt động kinh doanh, dịch

vụ phải đăng ký kinh doanh tách biệt với hoạt động nghiệp vụ của cơ quan báo chí và phải tuân thủ các quy định của pháp luật về lĩnh vực, ngành nghề kinh doanh, dịch vụ mà cơ quan báo chí kinh doanh Trên thực tế, giữa hoạt động kinh doanh, dịch vụ và hoạt động chuyên môn của cơ quan báo chí chưa

có sự tách biệt Nhiều tờ báo, đài truyền hình có doanh thu rất lớn nhờ vào họat động kinh doanh, dịch vụ mạnh

1.1.3.2 Cơ chế tài chính của cơ quan báo chí

Theo quy định pháp luật, cơ quan báo chí là đơn vị sự nghiệp có thu Nhà nước hỗ trợ ngân sách, cơ quan chủ quản báo chí bố trí các nguồn lực tài chính cho cơ quan báo chí hoạt động Tuy nhiên, trên thực tế, hiện nay, các cơ quan báo chí hoạt động như một doanh nghiệp đặc biệt Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí, cơ quan báo chí được tổ chức hoạt động kinh doanh, dịch vụ phù hợp với chuyên môn, nghiệp vụ của mình theo quy định của Chính phủ và các quy định khác của pháp luật để tạo thêm nguồn thu đầu tư trở lại cho việc phát triển báo chí Cơ quan báo chí phải thực hiện nghĩa vụ thuế đối với các hoạt động kinh doanh, dịch vụ Hiện nay, các cơ quan báo chí đóng Thuế thu nhập doanh nghiệp ngang bằng với doanh nghiệp

là 28% (từ ngày 1/1/2009 là 25%)

Cũng theo quy định của luật, cơ quan báo chí được cơ quan chủ quản báo chí cấp vốn, kinh phí hoạt động, trợ giá, bù lỗ, được ưu đãi về thuế, ưu đãi về phí đối với hoạt động xuất bản, phát hành báo chí Các cơ quan báo chí của các tổ chức chính trị, báo chí phục vụ thiếu nhi, phục vụ đồng bào miền

núi, hải đảo, đồng bào các dân tộc thiểu số, báo chí đối ngoại và khoa học kỹ thuật được Nhà nước xem xét để tài trợ hàng năm4

Bước tiến lớn của phần lớn cơ quan báo chí là tự chủ về tài chính; có nghĩa không phải dựa vào ngân sách nhà nước, tiền bán báo, tiền đăng quảng cáo dùng để bù đắp được những khoản chi Tuy nhiên, vẫn còn nhiều báo, đài

vì nhiệm vụ chính trị hay vai trò xã hội cần phải được Nhà nước tiếp tục cấp ngân sách để hoạt động.5 Những tạp chí chuyên ngành sẽ không thu hút được nhiều người đọc nhưng vẫn rất cần thiết cho hoạt động của ngành chủ quản hoặc một lĩnh vực nhất định trong xã hội thì vẫn cần có nguồn chi để tiếp tục duy trì

Về cơ chế tài chính của báo chí, luật quy định, cơ quan báo chí được phép kinh doanh, dịch vụ phù hợp với chức năng nhiệm vụ để tạo nguồn thu đầu tư trở lại cho hoạt động báo chí Thế nhưng, thực tế phát sinh nhiều vướng mắc như kinh doanh dịch vụ như thế nào, mô hình của kinh doanh dịch

vụ báo chí là gì, đơn vị báo chí là sự nghiệp hay sự nghiệp có thu, hay là doanh nghiệp Đây là những vấn đề còn nhiều tranh cãi giữa các cơ quan báo chí và bộ ngành liên quan như Bộ Tài chính, Bộ Thông tin và Truyền thông…

Trên thực tế, nhiều cơ quan báo chí đã và đang hoạt động theo xu

hướng tập đoàn báo chí Khi cơ quan báo chí có điều kiện hình thành theo các

mô hình tập đoàn thì phải có chế tài đi kèm với nó Hiện nay, Dự thảo Luật Báo chí sửa đổi đang được lấy ý kiến Theo đó, cơ quan báo chí hoạt động theo đơn vị sự nghiệp có thu và được hoạt động theo mô hình doanh nghiệp kinh doanh có điều kiện Đây cũng là cơ chế để báo chí hình thành theo mô hình tập đoàn Ngoài cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị -

xã hội, tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp, tổ chức xã hội - nghề nghiệp thì

các tổ chức khác do Chính phủ qui định (gồm các tập đoàn, tổng công ty nhà nước) cũng có thể thành lập cơ quan báo chí Vì vậy, để cơ quan báo chí hoạt động hiệu quả, các quy định pháp luật cần được điều chỉnh, sửa đổi cho phù hợp với thực tế

1.2 Tác phẩm báo chí-Đối tượng bảo hộ của quyền tác giả

1.2.1 Nhận xét chung về thực trạng bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí

Theo đánh giá của Cục Bản quyền tác giả văn học nghệ thuật, vấn đề bảo hộ quyền tác giả nói chung được quy định cụ thể và rõ ràng hơn khi Luật

sở hữu trí tuệ có hiệu lực cùng với sự ra đời các văn bản hướng dẫn thi hành của các bộ, ngành liên quan Các quy định pháp luật Việt Nam về quyền tác giả về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu bảo hộ quyền tác giả nói chung và thực thi các hiệp định song phương về quyền tác giả, Công ước Berne, Hiệp định TRIPS…Nó đã xác lập được hành lang pháp lý an toàn, khuyến khích các hoạt động sáng tạo, bảo hộ quyền tác giả của những tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học do lao động của tư duy sáng tạo ra Pháp luật về bảo

hộ quyền tác giả là phương tiện để tác giả bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình,

là công cụ để quản lý, giữ gìn trật tự xã hội về quyền tác giả, ngăn chặn những sản phẩm văn hóa độc hại, bất lợi cho cộng đồng và lợi ích quốc gia

Bước đầu ở hầu hết các lĩnh vực, trong đó có báo chí, đã tôn trọng các quyền đặt tên tác phẩm, quyền đứng tên tác giả trên tác phẩm, quyền cho phép khai thác, sử dụng tác phẩm, quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm và quyền được hưởng nhuận bút, thù lao và các lợi ích vật chất khác phát sinh từ việc cho phép khai thác, sử dụng tác phẩm của tác giả, chủ sở hữu tác phẩm.6

6

Vũ Mạnh Chu (2003), “Bảo hộ quyền tác giả ở Việt Nam”,

http://viet.vietnamembassy.us/tintuc/story.php?d=20030527174525

Tuy nhiên, so với các lĩnh vực văn học, nghệ thuật, những quy định về quyền tác giả đối với lĩnh vực báo chí chưa theo kịp với yêu cầu thực tế Những quy định pháp luật về vấn đề này còn ít, chưa cụ thể, rõ ràng và đầy

đủ Do vậy, quá trình áp dụng pháp luật và thực thi pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí còn nhiều bất cập, vướng mắc

Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ quy định khá cụ thể các biện pháp bảo vệ và xử lý các hành vi xâm phạm quyền tác giả nhưng trên thực tế việc sử dụng tác phẩm báo chí không xin phép tác giả, chủ sở hữu tác phẩm vẫn thường xuyên diễn ra Việc sao chép các chương trình phát thanh, truyền hình không được phép của tác giả, chủ sở hữu, không mua bản quyền…còn phổ biến Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín, lợi ích vật chất của tác giả là những nhà báo mà còn ảnh hưởng đến thương hiệu, quyền thương mại, gây thiệt hại kinh tế cho các cơ quan báo chí, chủ sở hữu tác phẩm Nhiều vụ tranh chấp về quyền tác giả đối với các chương trình phim, phim tài liệu, phóng sự tài liệu, gameshow…giữa các cơ quan báo chí, công ty quảng cáo, công ty truyền thông khiến giá trị bồi thường rất lớn

Hầu hết các đài PT - TH cấp tỉnh, đài truyền thanh cấp huyện trong cả nước hiện nay khai thác tin từ các kênh truyền hình nước ngoài qua vệ tinh, cable, báo chí trực tuyến Nhưng thường rất ít đài dẫn nguồn Có một thực tế hiện nay , phần lớn các đài truyền hình địa phương trung bình mỗi ngày phát sóng trừ 12-14 tiếng Thời lượng dành cho các vấn đề thời sự nhiều lắm chỉ từ 2-3 tiếng Còn lại thời gian phát sóng dành cho các chương trình: chiếu phim, giải trí, văn nghệ và các chương trình khai thác qua vệ tinh của các đài nước ngoài Việc khai thác, sử dụng các chương trình này hầu như không được xem xét đến yếu tố bản quyền của các nhà sản xuất

Trong lĩnh vực báo điện tử, một số báo trực tuyến Việt Nam cũng khai thác tin từ các cơ quan thông tấn báo chí nước ngoài và trong nước nhưng cũng thường không nhắc đến nguồn tin mình sử dụng Nhiều tờ lấy bài viết của tờ báo khác, sửa chữa, cắt xén nội dung, thêm thắt để thành bài báo của mình Việc các báo “đạo” bài của nhau một cách trắng trợn, chỉ thay tên đổi

họ hoặc sử dụng công nghệ xào xáo, tinh vi là chuyện phổ biến Các báo điện

tử và trang tin điện tử “sử dụng chùa” tin, bài của các báo khác với sự hỗ trợ của các biện pháp công nghệ lọc tin, “lọc bài, kết nối (đường link), download

và “cắt dán” nhiều đến mức trở thành chuyện bình thường Thêm vào đó, với việc khai thác tối đa tính ưu việt của các phần mềm CMS như hiện nay, việc copy bài viết hoàn toàn tự động từ các trang tin điện tử khác sang một trang điện tử, báo điện tử khác là khá dễ dàng.7 Khi dùng những chiêu này, hầu hết các trang báo, trang tin điện tử thường không hề xin phép hay trả nhuận bút, thù lao cho tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Ngay

cả đến việc dẫn nguồn, đề tên tác giả trên hoặc dưới mỗi bài báo cũng không được các báo điện tử hay trang tin điện tử này thực hiện một cách nghiêm túc Điều đáng tiếc là nhiều tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí đã bỏ qua những vi phạm về bản quyền mà tự an ủi rằng bài báo của mình được báo khác đăng tải, sử dụng lại thì có sức lan tỏa rộng và thu hút được nhiều người đọc hơn Nếu tình trạng này kéo dài mà không có biện pháp xử lý thì sẽ ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động báo chí, gây thiệt hại cho những phóng viên, cơ quan báo chí cụ thể và hình thành thói quen thiếu ý thức tôn trọng bản quyền nói chung và bản quyền tác phẩm báo chí nói riêng trong cộng đồng xã hội

7

Trần Ngọc Thái Sơn (2006), “Các báo điện tử Việt Nam có vi phạm bản quyền?”,

http://www.vietnamjournalism.com/modules.php?name=News&file=article&sid=1584

Báo chí, dù có tự chủ tài chính hay không, trên nguyên tắc là đơn vị sự nghiệp có thu, và hoạt động như một doanh nghiệp đặc biệt Bài viết không chỉ là tác phẩm của nhà báo mà còn là sản phẩm-“hàng hóa” của cơ quan báo chí, nếu sản phẩm-“hàng hóa” bị “sử dụng chùa” thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu quảng cáo của cơ quan báo chí Do vậy, họ bị thiệt hại lớn về doanh thu; ngược lại bên vi phạm quyền tác giả lại thu được những khỏan lợi nhất định từ hành vi “sử dụng chùa” Đối với các báo hiện chưa có phiên bản điện tử hoặc có nhưng không nổi tiếng, thiệt thòi lại càng lớn vì họ vừa không tận dụng được bài viết của mình để sinh lợi thêm, mà còn làm lợi cho không ít

tờ báo điện tử là những cơ quan báo chí thường vi phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí

Thực tế cho thấy, việc vi phạm bản quyền rất phổ biến nhưng điều nghịch lý là số vụ khởi kiện, ra tòa lại quá ít Theo thống kê chưa đầy đủ của TAND tối cao, từ năm 2000 đến 2007, số vụ xét xử dân sự về vi phạm bản quyền tại các tòa án trên cả nước trung bình chưa tới 20 vụ/năm, xét xử hình

sự về tội sản xuất, mua bán hàng giả cũng chỉ trên 100 vụ/năm

1.2.2 Tác phẩm báo chí với tính chất là một loại hàng hóa đặc biệt

1.2.2.1 Tác phẩm báo chí

Theo quy định, tác phẩm báo chí bao gồm các thể loại: phóng sự, ghi nhanh, tường thuật, phỏng vấn, phản ánh, điều tra, bình luận, xã luận, chuyên luận, ký báo chí và các thể loại báo chí khác nhằm đăng, phát trên báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử hoặc các phương tiện khác.8

Hiện nay, khái niệm tác phẩm báo chí không đơn thuần là tin tức thời

sự như cách hiểu của nhiều người mà hầu hết các tờ báo, đài phát thanh,

8

Điều 11 Nghị định 100/2006/NĐ-CP ngày 21/9/2006 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả và quyền liên quan

truyền hình đều sản xuất tổng hợp các thể lọai trên nhiều lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, thể thao, giải trí… để tờ báo, chương trình của mình phong phú, hấp dẫn, phục vụ đa dạng nhu cầu của mọi tầng lớp nhân dân Do vậy, tác phẩm báo chí là những bài viết, chương trình phát sóng thuộc nhiều thể lọai khác nhau Luật Báo chí và Nghị định 51/2002/NĐ-CP cũng giải thích thuật ngữ “tác phẩm báo chí” theo thể lọai Tuy nhiên, Luật Sở hữu trí tuệ lại giải thích “tác phẩm báo chí” là bao gồm: báo nói, báo in, báo hình, báo điện

tử Giải thích như vậy của Luật Sở hữu trí tuệ là không chính xác và không phù hợp với thực tế Trong chuyên môn báo chí cũng như thực tế, tác phẩm báo chí là bài viết thuộc các thể lọai tin, phóng sự, các chương trình chính luận, khoa học, giáo dục, giải trí…Không chỉ thể hiện dưới dạng bài viết, tác phẩm báo chí còn là những tin ảnh, phóng sự ảnh, đoạn video clip phản ánh

sự kiện…Còn báo nói, báo hình, báo viết, báo in, báo điện tử là những lọai hình hoạt động của các cơ quan báo chí Ở đây không thể đánh đồng “tác phẩm báo chí” là cơ quan báo chí Do vậy, cần có quy định giải thích thống nhất thuật ngữ “tác phẩm báo chí” giữa Luật Báo chí và Luật Sở hữu trí tuệ Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân, “tác phẩm báo chí” nên hiểu dưới dạng thể lọai báo chí, còn cơ quan báo chí hoạt động dưới các hình thức báo nói, báo hình, báo in và báo điện tử

1.2.2.2 Tác phẩm báo chí là “ sản phẩm thông tin”, là một lọai hàng hóa đặc biệt lưu thông trên thị trường

Không có các tác phẩm báo chí, thì sẽ không có tờ báo hoặc chương trình phát sóng Do vậy có thể hiểu, một tờ báo, chương trình phát sóng có thu hút được độc giả, khán giả hay những hợp đồng dịch vụ, quảng cáo hay không là nhờ vào chất lượng, sức hấp dẫn từ những tác phẩm báo chí Đó là lý do để người xem-khách hàng trả tiền để mua tờ báo, chương trình phát sóng với những thông tin mà họ quan tâm Do vậy, tác phẩm báo chí là đối tượng của

các hoạt động mua bán báo, chương trình phát sóng, dịch vụ, quảng cáo thương mại Chẳng hạn, những tờ báo có doanh số quảng cáo lớn như Tuổi trẻ, Thanh niên là nhờ vào uy tín và sức ảnh hưởng đến người xem với những bài viết phản ánh những sự kiện báo chí nóng hổi, mang tính thời sự, thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận Do vậy, có thể hiểu, quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí không chỉ là quyền nhân thân, quyền tài sản của tác giả mà còn là quyền thương mại của cơ quan báo chí, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm Nó ảnh hưởng đến doanh thu của tờ báo trong các hoạt động dịch vụ, quảng cáo

1.2.3 Khía cạnh thương mại của quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí

1.2.3.1 Quyền tài sản-một nội dung của quyền tác giả

Quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản Các khía cạnh liên quan thương mại của quyền tác giả được thể hiện rất rõ trong Hiệp định TRIPS Xét dưới góc độ quyền tài sản, quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí “chứa đựng đầy đủ các yếu tố tài sản, kinh tế, thương mại”9 Tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả được quyền định đoạt tác

phẩm báo chí dưới các hình thức như sao chép, phân phối, truyền đạt, nhập khẩu bản gốc, bảo sao, cho thuê… tác phẩm báo chí Trên thực tế, các quyền này được thực hiện rất phổ biến trong hoạt động kinh doanh dịch vụ của báo chí Hoạt động này đem lại doanh thu đáng kể nuôi sống tờ báo Quyền về tài sản do phóng viên, cơ quan báo chí độc quyền thực hiện hoặc cho phép cá nhân, tổ chức khác thực hiện Các cá nhân hay tổ chức nào muốn khai thác các quyền này phải thoả thuận với tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Việc khai thác các quyền tài sản đi đôi với việc trả nhuận bút, thù lao và các lợi ích vật chất khác cho tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả

9

Vũ Mạnh Chu (2006), “Về khía cạnh kinh tế của quyền tác giả và quyền liên quan trong Luật Sở hữu trí tuệ”, http://www.cov.gov.vn/Vietnam/viewNew.asp?newId=206

Như vậy, quá trình đầu tư trí tuệ, công sức và các điều kiện vật chất để sáng tạo ra sản phẩm báo chí đã chứa đựng những giá trị thương mại, đem lại lợi ích kinh tế cho các bên liên quan Đó không chỉ là lợi ích vật chất mà tác giả được hưởng mà còn là doanh thu của cơ quan báo chí Tuy nhiên, Luật Sở hữu trí tuệ đã có quy định các giới hạn quyền của tác giả Các cá nhân, tổ chức chỉ được sử dụng tác phẩm báo chí đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút, thù lao nếu việc sử dụng đó không nhằm mục đích thương mại Tuy nhiên, thực tế hiện nay, rất nhiều tác phẩm báo chí đang

bị khai thác, sử dụng nhằm mục đích thương mại mà tác giả, chủ sở hữu

quyền tác giả của các tác phẩm đó không hề nhận được sự xin phép, tiền

nhuận bút, thù lao và các lợi ích vật chất khác Luật cũng quy định các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép nhưng phải trả tiền nhuận bút, thù lao Tuy nhiên, rất nhiều tổ chức phát sóng, nhất là các đài phát thanh, truyền hình địa phương sử dụng tác phẩm báo chí đã công bố để thực hiện chương trình phát sóng có tài trợ, quảng cáo mà không trả tiền nhuận bút, thù lao cho chủ sở hữu quyền tác giả

1.2.3.2 Các quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả liên quan đến quyền tài sản đối với tác phẩm báo chí

Quyền tài sản của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí bao gồm các quyền: làm tác phẩm tái sinh, biểu diễn tác phẩm trước công chúng; sao chép tác phẩm; phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao tác phẩm; truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến,

vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác; cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm…10

10

Khoản 1, Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 ngày 29/11/2005

Trong lĩnh vực báo viết, quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả được thể hiện trong hoạt động in ấn, phát hành, đăng tải trên mạng những tác phẩm báo chí Sau khi phóng viên, biên tập viên hoàn chỉnh tác phẩm, cơ quan báo chí tiến hành phát hành báo, phân phối, bán trên thị trường Song song với công việc đó, đối với những tờ báo có trang điện tử, những nội dung trọng tâm của tờ báo sẽ được đăng tải lại trên trang web của tờ báo Nhiều bài viết xuất sắc còn được tuyển tập, in, xuất bản tạp chí, sách Chẳng hạn nhiều bài viết của các chuyên gia, phóng viên kinh tế của các tờ Thời báo kinh tế Việt Nam, Thời báo kinh tế Sài Gòn…được in trong các cuốn sách nghiên cứu về kinh tế Nhiều truyện ngắn đăng trên tờ Văn nghệ, Văn nghệ quân đội…được chọn lọc và xuất bản sách văn học nghệ thuật Trong lĩnh vực phát thanh, truyền hình, quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí được thể hiện thông qua các hoạt động sao chép, phân phối bản gốc, bản sao các tác phẩm truyền hình như phóng sự, phim tài liệu, các chương trình trò chơi, ca múa nhạc…Các đài phát thanh, truyền hình trực tiếp sản xuất các chương trình giải trí, sau khi phát sóng, các chương trình này được sao chép, phân phối bản sao để bán, cho thuê hoặc các hình thức chuyển nhượng khác trên thị trường Đài Tiếng nói nhân dân TP.HCM và Đài Truyền hình TP.HCM là những cơ quan báo chí đang rất mạnh trong các hoạt động kinh doanh như vậy Chương trình Làn sóng xanh trên sóng FM của Đài Tiếng nói nhân dân TP.HCM đã được thu, sao chép và phát hành đĩa CD bán rộng rãi trên thị trường Các bộ phim do hãng phim TFS hay các chương trình giải trí dành cho mọi lứa tuổi của Đài Truyền hình TP.HCM cũng đã đem lại doanh thu không nhỏ từ các hoạt động sao chép, phân phối trên thị trường Các đài truyền hình lớn đều thành lập các Trung tâm dịch vụ truyền hình để thực hiện các hoạt động này

1.3 Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí và bảo hộ quyền thương mại của các cơ quan báo chí

1.3.1 Quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí và quyền khai thác, sử dụng, chuyển nhượng của cơ quan báo chí

Việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí được thực hiện theo các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí và các văn bản pháp luật khác có liên quan Lực lượng phóng viên của các tờ báo viết, báo điện tử, đài phát thanh, truyền hình sau khi thực hiện và được đăng tải, phát sóng các tác phẩm báo chí của mình đều được hưởng nhuận bút Sau khi cơ quan báo chí trả nhuận bút cho tác giả, tác phẩm báo chí thuộc quyền sở hữu của cơ quan báo chí đó Cơ quan báo chí khác hay cá nhân, tổ chức khác muốn sử dụng bài viết, chương trình phát sóng, phải xin phép và trả tiền cho cơ quan báo chí- chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí Chủ sở hữu quyền tác giả có quyền khai thác, sử dụng và chuyển nhượng quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí đó cho một cơ quan báo chí khác hoặc cá nhân, tổ chức khác Như vậy, uy tín của một tờ báo, đài phát thanh, truyền hình trước hết xuất phát từ chất lượng từ những bài báo, các chương trình phát sóng gắn liền với trình độ nghiệp vụ và sự lao động sáng tạo của mỗi phóng viên Do vậy, một

tờ báo, đài phát thanh, truyền hình có nhiều bài viết, chương trình hay, hấp dẫn sẽ thu hút được nhiều bạn đọc, khán giả Hệ quả kéo theo hoạt động kinh doanh dịch vụ của tờ báo, đài phát thanh, truyền hình ấy sẽ phát triển mạnh

Do đó, bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí không chỉ là bảo vệ quyền nhân thân và quyền tài sản đối với tác giả là những phóng viên trực tiếp tạo ra sản phẩm mà còn bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan báo chí trong hoạt động kinh doanh dịch vụ

1.3.2 Thiệt hại lợi ích kinh doanh của cơ quan báo chí khi quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí bị xâm phạm

Với những phân tích tại mục 1.3.1 như trên, một khi quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí bị xâm phạm thì không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi về vật chất và tinh thần của tác giả mà còn gây thiệt hại đến lợi ích kinh doanh của cơ quan báo chí Rất nhiều trường hợp chẳng hạn như một bộ phim tài liệu được kíp làm dàn dựng công phu, sau khi phát sóng trên truyền hình, kíp làm được hưởng nhuận bút Một đài truyền hình khác lấy phát sóng không xin phép, không trả tiền bản quyền cho đài truyền hình-chủ sở hữu, nhưng trong lúc phát sóng lại kèm theo vài phút quảng cáo Tất nhiên, đây không phải là những trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút, thù lao theo Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ Do vậy, bên

vi phạm đã thu được một khỏan lợi không nhỏ từ hoạt động quảng cáo “ăn theo” Bên bị vi phạm, một mặt không được hưởng tiền tác quyền mà còn bị thiệt hại đến doanh thu kinh doanh dịch vụ quảng cáo Hoặc trường hợp vi phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí trong lĩnh vực internet Các trang báo điện tử hiện nay thường xuyên vi phạm quyền tác giả đối với các bài viết trên các báo Báo điện tử thường xuyên sử dụng, đăng lại trên trang báo của mình những tin tức, phóng sự của những tờ báo viết có tên tuổi mà không xin phép và trả nhuận bút Người xem chỉ cần vào mạng là xem được hầu hết những tin tức, bài viết của các tờ báo giấy Do đó, các tờ báo giấy-nạn nhân của tình trạng vi phạm quyền tác giả mất đi một lượng báo phát hành ra công chúng, mất đi doanh số đáng kể từ hoạt động bán báo, kèm theo đó là thiệt hại doanh thu từ những trang quảng cáo

* Trường hợp Google News bị một số tờ báo trên thế giới kiện vì vi phạm bản quyền

Đầu năm 2007, một tòa án ở Bỉ đã ra phán quyết buộc Google News phải gỡ bỏ toàn bộ nội dung lấy từ các trang báo tiếng Bỉ và tiếng Pháp vì đã

vi phạm quyền tác giả Theo phán quyết của tòa, Google phải rút toàn bộ các liên kết và các bài báo, ảnh, thông tin đồ họa của các nhà sản xuất báo chí

Bỉ ra khỏi ngân hàng dữ liệu của mình và phải công bố công khai, khách quan toàn bộ nội dung phán quyết nêu trên trong vòng 5 ngày liên tục trên trang chủ google.be cũng như news.google.be Tòa án đã buộc Google phải gỡ bỏ toàn bộ tin bài, ảnh và phạt 25.000 euro (32.500 USD)/ngày, cho đến khi gỡ

bỏ hết tất cả nội dung, tin tức của báo chí Bỉ Google cũng đã bị Copiepresse, một tổ chức đại diện cho các tờ báo tiếng Pháp và Đức vì tội vi phạm bản quyền đối với tác phẩm báo chí Những tờ báo này đã mất doanh thu quảng cáo khi Google sử dụng đoạn trích và link trực tiếp đến các bài báo và thu được rất nhiều tiền quảng cáo Trước đó, tháng 3/2005, Hãng Thông tấn Pháp AFP đã đâm đơn kiện Google ra tòa án quận Columbia tại Mỹ và đòi số tiền bối thường ít nhất 17,5 triệu USD, không cho phép Google lấy tin, bài, ảnh của AFP cho dịch vụ Google News.11

Những vụ kiện thương mại tương tự như trên giữa các tờ báo với các trang web điện tử thường xuyên xảy trên thế giới Ở Việt Nam, việc các trang web điện tử vi phạm quyền tác giả là rất nhiều, làm thất thu doanh số quảng cáo của các báo viết nhưng cho đến thời điểm này, ở Việt Nam, chưa xảy ra

vụ kiện dân sự hay thương mại nào liên quan đến vấn đề này

11

D.H (2006), “Google bị kiện vì vi phạm quyền tác giả”,

http://www2.thanhnien.com.vn/CNTT/2006/9/19/162924.tno

1.4 Một số vấn đề về thực trạng bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm

báo chí dưới khía cạnh thương mại

1.4.1 Đối tượng được bảo hộ quyền tác giả

Tác phẩm báo chí theo quy định được bảo hộ bao gồm các thể loại: phóng sự, ghi nhanh, tường thuật, phỏng vấn, phản ánh, điều tra, bình luận, xã luận, chuyên luận, ký báo chí và các thể loại báo chí khác nhằm đăng, phát trên báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử hoặc các phương tiện khác Quy định là như vậy nhưng trên thực tế, việc thực thi bảo hộ quyền tác giả đối với các thể lọai báo chí này còn rất lỏng lẻo Do xuất phát từ quan niệm những bài viết, chương trình phát sóng đa số đều phản ánh những vấn đề thời sự thu hút

sự quan tâm của dư luận xã hội nên nhiều tờ báo in, báo điện tử, đài phát thanh truyền hình “sử dụng chùa” bài của nhau vì cho rằng báo chí phục vụ nhiệm vụ chính trị-xã hội, mang tính đại chúng Tuy nhiên, những cơ quan báo chí này quên một điều rằng, bất cứ một bài viết hay chương trình phát sóng nào đều mang ý tưởng, những luận điểm phân tích, bình luận của cá nhân nhà báo Do vậy, những tác phẩm này cần được bảo hộ Dưới góc độ thương mại, những phóng sự, ghi nhanh, tường thuật, phỏng vấn, phản ánh, điều tra, bình luận, xã luận, chuyên luận và những thể loại khác là những sản phẩm thông tin, là hàng hóa, lưu thông trên thị trường, được người đọc bỏ tiền

ra mua Điều này được thể hiện cũng rất rõ trong các kênh truyền hình trả tiền (PAY TV) Đối với các đài phát thanh, truyền hình phục vụ khán giả không trả tiền, những tác phẩm báo chí phát sóng được trả nhuận bút Những tác phẩm hay, mang uy tín, thương hiệu của đài phát thanh, truyền hình đó nếu bị

“sử dụng chùa”, thì các cơ quan báo chí này bị mất một khỏan tiền quyền tác giả và doanh thu từ các hoạt động dịch vụ, quảng cáo Do vậy, theo quy định pháp luật, tất cả những thể lọai tác phẩm báo chí đăng tải, phát sóng trên các

lọai hình cơ quan báo chí: báo nói, báo hình, báo in, báo điện tử đều được bảo

hộ quyền tác giả

Khoản 1, Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ quy định: Tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ bao gồm nhiều loại tác phẩm, trong đó có tác phẩm báo chí Quy định như vậy là chưa chính xác Trên thực tế, đặc điểm của tác phẩm báo chí hoàn toàn khác với tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học Do vậy, cần xác định lại khái niệm “tác phẩm báo chí” và “tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học” để ban hành các quy định pháp luật

về bảo hộ quyền tác giả đối với từng loại tác phẩm cho phù hợp Việt Nam cũng đã tham gia Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học nghệ thuật Tuy nhiên, khái niệm “các tác phẩm văn học và nghệ thuật”, theo Công ước Berne, bao gồm tất cả các sản phẩm trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật bất kỳ được thể hiện theo phương thức hay hình thức nào…, tác phẩm kịch, nhạc kịch…, tác phẩm điện ảnh, điêu khắc, kiến trúc, hội họa…, không

có khái niệm tác phẩm báo chí.12 Công ước Berne cũng không quy định rõ ràng việc bảo hộ tác phẩm báo chí, chỉ quy định chung chung tại Khoản 1, Điều 10 (Bis): “Luật pháp quốc gia thành viên Liên hiệp có thẩm quyền cho phép in lại trên báo chí, phát trên sóng hoặc thông tin đường dây những bài báo có tính chất thời sự về kinh tế, chính trị hay tôn giáo đã đăng tải trên báo chí hoặc tập san, hoặc các tác phẩm đã phát sóng có tính chất tương tự, với điều kiện những tác phẩm đó không phải là những tác phẩm mà tác giả đích danh giữ bản quyền Tuy nhiên, bao giờ cũng phải ghi rõ nguồn gốc tác phẩm

Vi phạm nghĩa vụ này sẽ bị xét xử theo luật của quốc gia công bố bảo hộ.”

Điều 15 Luật Sở hữu trí tuệ cũng quy định các đối tượng không được bảo hộ quyền tác giả, trong đó có tin tức thời sự thuần túy đưa tin Theo quy định của Nghị định 100/NĐ-CP ngày 21/9/2006 của Chính phủ, tin tức thời

12

Khoản 1, Điều 2 Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật ngày 24/7/1971

sự thuần túy đưa tin là các thông tin báo chí ngắn hằng ngày, chỉ mang tính chất đưa tin, không có sáng tạo, không được bảo hộ quyền tác giả.13 Trên thực

tế, thể lọai tin tức thời sự cũng là một tác phẩm báo chí do phóng viên trực tiếp ra hiện trường, thu thập thông tin rồi viết tin, gởi đăng báo hoặc phát sóng Do vậy, dù chỉ là một mẩu tin nhưng ở đó chứa đựng công sức lao động trí tuệ, thời gian đầu tư, sáng tạo sản phẩm để tin tức được phản ánh kịp thời, thu hút sự quan tâm của độc giả Cùng là phản ánh một thông tin, nhưng mỗi phóng viên, tờ báo có cách viết, khai thác sự kiện một cách khác nhau nên mức độ hay, dở của mẩu tin cũng khác nhau Điều này làm nên sự khác biệt, trình độ giữa các phóng viên, tờ báo Trong chuyên môn nghiệp vụ báo chí, tin là một thể loại của tác phẩm báo chí Vì vậy, tin cũng cần được bảo hộ quyền tác giả vì đó là sản phẩm mang văn phong riêng, kết tinh kết tinh sức lao động, sáng tạo của tác giả

Điều 21 Nghị định 100/NĐ-CP ngày 21/9/2006 của Chính phủ không bảo hộ quyền tác giả đối với tin tức thời sự thuần túy đưa tin là các thông tin báo chí ngắn hàng ngày, chỉ mang tính chất đưa tin không có tính sáng tạo Sở

dĩ tin tức thời sự thuần túy đưa tin không được bảo hộ do không phải là tác phẩm của sự sáng tạo Đó là những tin ngắn hay tin vắn phản ánh những thông tin về chính trị, kinh tế, xã hội Thông tin không phải là tác phẩm, không được bảo hộ xuất phát từ nguyên tắc cân bằng lợi ích xã hội Tin tức thời sự chỉ thuần túy đưa tin, phản ánh cô đọng sự kiện diễn ra, không phân tích, bình luận, không mang quan điểm, chính kiến của người viết-tác giả Theo quan điểm cá nhân, tin tức thời sự cần được bảo hộ quyền tác giả, còn

tin tức thời sự thuần túy đưa tin (tức chỉ đơn thuần là thông tin) thì không bảo

hộ Công ước Berne không bảo hộ tin tức thời sự hằng ngày hay sự kiện, số liệu vụn vặt chỉ mang tính chất thông tin báo chí.14 Thế nhưng, trên thế giới, rất nhiều tờ báo, kênh truyền hình nổi tiếng độc quyền sở hữu những tin tức, ảnh, đọan phim phản ánh kịp thời những sự kiện nóng bỏng mà không phải phóng viên nào cũng có được Tờ báo hay kênh truyền hình nào muốn sử dụng những tin tức này phải trả tiền bản quyền cho tờ báo, kênh truyền hình kia, nếu vi phạm sẽ bị kiện Ở Việt Nam hiện nay, tin tức thời sự thuần túy đưa tin không được bảo hộ quyền tác giả Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân, những thông tin chính trị, xã hội mang tính phục vụ đại chúng thì không cần bảo hộ quyền tác giả; nhưng những tin tức kinh tế, có giá trị thương mại thì

cần bảo hộ quyền tác giả Chẳng hạn như vào tháng 7/2007, Công ty FPT

Media và Đài truyền hình TP HCM đã mua lại bản quyền truyền hình của hãng tin Mỹ Bloomberg để xây dựng bản tin Tài chính-Thị trường, trên sóng

HTV7 Đây là một bản tin chuyên đề với các thông tin quan trọng về tài

chính, kinh tế, thị trường trong nước và quốc tế, có sự hợp tác về nghiệp vụ truyền hình của Bloomberg - kênh thông tin tài chính - kinh tế số một toàn cầu Bản tin giúp khán giả có một cái nhìn tổng quan, dễ hiểu, chính xác về các biến động cập nhật trên thị trường tài chính, chứng khoán và thời giá Rõ ràng, những tin tức mang tính thương mại cần được bảo hộ Tuy nhiên, so sự quy định của Luật chưa rõ ràng nên hiện nay, chưa có một tiêu chí nào để phân biệt chính xác đâu là tin tức mang tính thương mại và phi thương mại

1.4.2 Các hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí

Hiện nay, tình trạng xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí

ở Việt Nam diễn ra thường xuyên với các hành vi xâm phạm phổ biến như sau:

14

Khoản 8, Điều 2 Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật ngày 24/7/1971

- Công bố, phân phối tác phẩm báo chí mà không được phép của tác giả

Tình trạng này diễn ra phổ biến trên trang web của các báo điện tử Từ một bài viết đăng trên báo giấy, các báo điện tử lấy tòan bộ bài viết đăng lại trên trang web của mình mà không xin phép tác giả bài báo Thực tế cho thấy,

vì một lý do nào đó mà tác giả bài viết không muốn bài của mình được công

bố, đăng trên tờ báo hoặc trang web mà mình không thích Ngay cả tờ báo đã đăng bài viết cũng không muốn bài báo này bị đăng lại vô tội vạ trên các báo khác Điều đó khiến người đọc dễ nhầm lẫn và không phân biệt được bài viết

là tác phẩm của tờ báo nào Ví dụ như, ngay sau bài viết “Thượng kinh ký sự tầm quota” của nhà báo Võ Văn Tạo đăng trên tờ Tuổi trẻ Chủ nhật (nay là Tuổi trẻ cuối tuần), có khỏang 10 trang báo điện tử đã đăng lại bài ký sự này

mà không xin phép tác giả và tờ Tuổi trẻ Chủ nhật

- Sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả

Tình trạng sửa chữa, cắt xén tác phẩm báo chí diễn ra phổ biến trên các lọai hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử Từ một bài viết được đăng tải trên báo, những tờ báo khác đã sửa chữa một phần nội dung, kết cấu bài viết, cắt xén một số đọan của tác phẩm gốc làm cho bài viết không còn nguyên vẹn, sau đó đăng trên báo mình, để tên phóng viên khác, xem như đây là tác phẩm của mình Sự sửa chữa, cắt xén nội dung sẽ ảnh hưởng đến chất lượng bài viết và ảnh hưởng đến uy tín của tác giả và tờ báo đã đăng tác phẩm

- Sao chép tác phẩm mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả

Trừ trường hợp quy định tại điểm a và điểm đ khoản 1 Điều 25 của Luật Sở hữu trí tuệ, hiện nay, rất nhiều tác phẩm báo chí bị sao chép mà không được phép của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả Nhiều bài viết trên

các báo bị sao chép để xuất bản sách, tạp chí Nhiều bộ phim tài liệu, ký sự của các đài truyền hình trung ương bị các đài truyền hình địa phương sao chép

và phát sóng lại mà không được phép của kíp làm và chủ sở hữu quyền tác giả Chẳng hạn như lọat phim “Mê Kông ký sự” của Đài Truyền hình TP.HCM đã bị nhiều đài địa phương sao chép và phát sóng lại trên các kênh truyền hình địa phương Giữa giờ phát sóng, các đài địa phương lại chen quảng cáo Vì vậy, lý do mà các đài này thường biện hộ là phát sóng phục vụ công chúng, vì nhiệm vụ chính trị-xã hội là không thuyết phục Bởi trong quá trình phát sóng chương trình của đài khác, họ đã thu được một khoản lợi nhuận từ quảng cáo Rất nhiều bộ phim ăn khách do Đài Truyền hình TP.HCM sản xuất như: “Người đẹp Tây Đô”, “Đất Phương Nam”, “Đồng tiền xương máu”, “Đất khách”…bị các cá nhân, tổ chức kinh doanh sao chép nhanh chóng, phát hành rộng rãi và bày bán công khai với giá thành rẻ hơn nhiều, vì không phải trả tiền bản quyền và các chi phí sản xuất khác Thậm chí, bên vi phạm, nhất là ở nước ngoài, còn xóa tên nhà sản xuất (là hãng phim TFS), tự in tên cơ sở phát hành, dán tem, ghi rõ “chống sao in dưới mọi hình thức” Đây không chỉ là hành vi sao chép trái phép tác phẩm mà có thể được xem là hành vi chiếm đoạt quyền tác giả

Vì vậy, hiện nay, vì nhiều lý do, có rất nhiều tờ báo, đài phát thanh, truyền hình bị “ăn cắp” bản quyền mà không hề biết

- Sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, không trả tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác theo quy định của pháp luật

Trừ trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 25 của Luật Sở hữu trí tuệ, phần lớn hành vi xâm phạm quyền tác đối với tác phẩm báo chí ở Việt Nam hiện nay là sử dụng tác phẩm mà không được phép của tác giả và chủ sở hữu