Hoàn thiện cơ chế bảo hiến của việt nam từ kinh nghiệm cơ chế bảo hiến của liên bang mỹ và cộng hòa pháp

Theo cách hiểu này thì bảo hiến không chỉ là việc xem xét các đạo luật do cơ quan lập pháp ban hành mà còn bao gồm một số các hoạt dộng khác như: quyền kiểm soát tính hợp hiến của các hà

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM

KHOA LUẬT QUỐC TẾ

NGUYỄN THỊ BẢO YÊN

HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA VIỆT NAM

TỪ KINH NGHIỆM CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA LIÊN BANG MỸ VÀ CỘNG HÒA PHÁP

Niên khóa: 2011 - 2015

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM

KHOA LUẬT QUỐC TẾ

NGUYỄN THỊ BẢO YÊN

HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA VIỆT NAM

TỪ KINH NGHIỆM CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA LIÊN BANG MỸ VÀ CỘNG HÒA PHÁP

Niên khóa: 2011 - 2015

Người hướng dẫn:

ThS NGUYỄN THỊ HẰNG GIẢNG VIÊN KHOA LUẬT QUỐC TẾ

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2015

Để hoàn thành Khóa luận tốt nghiệp này, người viết xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến cô Nguyễn Thị Hằng - Thạc sĩ - Giảng viên khoa Luật Quốc tế đã

trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ người viết với những chỉ dẫn khoa học quý giá trong suốt quá trình triển khai, nghiên cứu và hoàn thành đề tài: “Hoàn thiện có chế bảo hiến của

Vi ệt Nam từ kinh nghiệm cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ và Cộng hòa Pháp”

Xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô ở trường Đại học Luật TP.HCM đã tận tình truyền đạt những kiến thức trong những năm tác giả học tập, tạo nền tảng cho quá trình nghiên cứu khóa luận

Người viết xin ghi nhận công sức đóng góp quý báu và nhiệt tình của các bạn trong lớp đã đóng góp ý kiến, hỗ trợ tìm kiếm tài liệu có giá trị để tác giả có thêm nguồn thông tin hoàn thành Khóa luận Đặc biệt là sự quan tâm, thông cảm sâu sắc của gia đình

Xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên thực hiện

Nguy ễn Thị Bảo Yên

Tôi xin cam đoan đây là Khóa luận do bản thân tôi thực hiện và không sao chép t ừ các công trình nghiên cứu khác Kết quả nghiên cứu được trình bày trong

lu ận văn chưa được công bố ở các nghiên cứu khác Tôi xin cam đoan các thông tin trong khóa lu ận đề được chỉ rõ nguồn gốc và được trích dẫn cụ thể

Tôi xin ch ịu trách nhiệm về các nghiên cứu của mình

Người viết

Nguy ễn Thị Bảo Yên

M ỤC LỤC

L ỜI MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1: SO SÁNH CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA LIÊN BANG MỸ, CỘNG HÒA PHÁP VÀ VIỆT NAM 7

1.1 Một số vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiến 7

1.1.1Lịch sử hình thành hoạt động bảo hiến 7

1.1.2Khái niệm bảo hiến (bảo vệ Hiến pháp) 8

1.1.3Các mô hình bảo hiến phổ biến trên thế giới 9

1.2 So sánh chủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam 11

1.2.1Chủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ 11 1.2.2Chủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp 12

1.2.3Chủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Việt Nam 14

1.3 So sánh thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam 17

1.3.1Thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ 17

1.3.2Thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp 18

1.3.3Thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Việt Nam 20

1.4 So sánh trình tự thủ tục trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam 24

1.4.1Trình tự thủ tục trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ 24

1.4.2Trình tự thủ tục trong cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp 25

1.4.3Trình tự thủ tục trong cơ chế bảo hiến của Việt Nam 26

1.5 So sánh thời điểm, hình thức và hậu quả của hoạt động bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam 27

1.5.1Thời điểm, hình thức, hậu quả hoạt động bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ 27

1.5.2Thời điểm, hình thức, hậu quả của hoạt động bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp 28

1.5.3Thời điểm, hình thức, hậu quả của hoạt động bảo hiến trong cơ chế bảo hiến

của Việt Nam 30

CHƯƠNG 2: NHU CẦU, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THI ỆN CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA VIỆT NAM 33

2.1 Nhu cầu hoàn thiện pháp luật Việt Nam về cơ chế bảo hiến 33

2.1.1Đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa 33

2.1.2Khắc phục những hạn chế của cơ chế bảo hiến khi chưa có một cơ quan bảo hiến chuyên trách 35

2.2 Nguyên tắc và định hướng trong việc hoàn thiện cơ chế bảo hiến của Việt Nam 38

2.2.1Nguyên tắc trong việc hoàn thiện cơ chế bảo hiến của Việt Nam 38

2.2.2Định hướng trong việc hoàn thiện cơ chế bảo hiến của Việt Nam 41

2.3 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế bảo hiến của Việt Nam 44

2.3.1Vị trí, tính chất của Tòa án Hiến pháp 45

2.3.2Cơ cấu tổ chức của Tòa án Hiến pháp 45

2.3.3Thẩm quyền của Tòa án Hiến pháp 46

2.3.4Trình tự, thủ tục giải quyết các tranh chấp, vi phạm Hiến pháp của Tòa án Hiến pháp 47

2.3.5Hậu quả pháp lý của các phán quyết của Tòa án Hiến pháp 50

K ẾT LUẬN 51

DANH M ỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 52

hiện được vị trí tối cao của mình, không bị các đạo luật hay các hành vi xâm hại Mỗi

quốc gia tùy thuộc vào điều kiện chính trị, kinh tế - xã hội đặc thù cũng như hệ thống pháp luật của mình mà thiết lập nên một cơ chế bảo vệ Hiến pháp phù hợp

Liên bang Mỹ là quốc gia đầu tiên thiết lập cơ chế bảo hiến, cơ chế này không căn cứ vào các quy định của Hiến pháp mà từ thực tiễn xét xử của Tòa án tối cao Tiếp theo đó, ở Châu Âu cũng hình thành nên cơ chế bảo hiến riêng, khác biệt với cơ chế

bảo hiến kiểu Mỹ, hoạt động bảo hiến không phải do tòa án thực hiện mà là do cơ quan chuyên trách tiến hành Đây được xem là hai cơ chế bảo hiến chính, phổ biến trên thế

giới Về sau, cơ chế bảo hiến cũng bắt đầu tồn tại ở nhiều quốc gia, ngay cả những nước mới thành lập như Châu Phi, Châu Mỹ La-tinh, các nước Đông Âu

Ở Việt Nam, cùng với sự ra đời và phát triển của các bản Hiến pháp, cơ chế bảo

hiến cũng được hình thành và không ngừng hoàn thiện Tuy nhiên, cần phải thừa nhận

rằng cơ chế bảo hiến của nước ta vẫn tồn tại hạn chế, chưa phù hợp với những thay đổi trong điều kiện kinh tế - xã hội, chính trị hiện nay Do đó, nghiên cứu đặc điểm của các

cơ chế bảo hiến khác nhau để rút ra những bài học và kinh nghiệm cho việc lựa chọn

cơ chế phù hợp với thực tiễn Việt Nam là yêu cầu mang tính cấp thiết Theo người viết, nước ta có thể học hỏi, tiếp thu có chọn lọc từ hai cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ và

Cộng hòa Pháp bởi lẽ đây là hai cơ chế phổ biến nhất trên thế giới

Xuất phát từ những lý do trên, người viết chọn đề tài “Hoàn thiện cơ chế bảo

hi ến của Việt Nam từ kinh nghiệm cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ và Cộng hòa Pháp” làm Khóa luận tốt nghiệp, chuyên ngành Luật quốc tế Đây là đề tài có ý nghĩa về mặt lý luận lẫn thực tiễn đối với Việt Nam và tác động trực tiếp đến việc bảo

vệ tính tối cao của Hiến pháp, thúc đẩy quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã

hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân

2 T ổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài

Qua quá trình nghiên cứu đề tài khóa luận, người viết đã tiếp cận rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học về vấn đề bảo hiến, nổi bật là một số bài báo, tạp chí như: PGS.TS Thái Vĩnh Thắng, “Mô hình cơ quan bảo hiến của các nước trên thế giới”,

Tạp chí luật học số 5, 2004; GS.TS Lê Minh Tâm, “Bảo hiến, cơ chế bảo hiến và cơ

chế bảo hiến ở Việt Nam”, Tạp chí luật học số 4, 2005; ThS Nguyễn Mậu Tuân, “Cơ

chế bảo hiến và việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa”, Tạp chí dân chủ và pháp

luật số 11, 2011 Một số công trình khác như: Huỳnh Minh Hiền (2012), So sánh mô hình b ảo hiến của Việt Nam, Hoa Kỳ và Pháp, Khóa luận tốt nghiệp, TP.HCM; Vũ Đình Lê (2007), Cơ chế bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam thực trạng và một số kiến nghị hoàn thi ện, Luận văn thạc sĩ, TP.HCM… Bên cạnh đó đã có một số công trình được in

dưới dạng sách chuyên khảo bước đầu cung cấp cho người đọc thông tin về cơ giám sát

Hiến pháp của Việt Nam như TS.Vũ Văn Nhiêm (chủ biên), Cơ chế giám sát Hiến pháp v ới việc đảm bảo quyền con người, NXB Hồng Đức - Hội luật gia Việt Nam, Hà

Nội, 2013; Nguyễn Đăng Dung, Trương Đắc Linh, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức Quang, Nguyễn Văn Trí (tập thể phân công biên soạn), Xây dựng và bảo vệ Hiến pháp kinh nghi ệm thế giới và Việt Nam, NXB giáo dục Việt Nam, TP.HCM, 2011; Bùi Ngọc Sơn, Bảo hiến ở Việt Nam, NXB Tư pháp, 2006 Qua các công trình nghiên cứu khoa

học, các tác giả tập trung chủ yếu vào việc phân tích các cơ chế bảo hiến của các nước trên thế giới, tìm hiểu về thực trạng, hạn chế của cơ chế bảo hiến của Việt Nam và từ

đó đưa ra những kiến nghị về mô hình bảo hiến mới ở Việt Nam trong bối cảnh xây

dựng nhà nước pháp quyền hiện nay, điều này đã tạo nên giá trị khoa học về vấn đề

bảo hiến Các kết quả nghiên cứu khoa học trên là tiền đề, tạo ra cơ sở lý luận để người

viết tham khảo hoàn thành khóa luận của mình Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu

hiện nay còn bỏ ngỏ một số vấn đề như chưa đưa ra thực trạng cơ chế bảo hiến của nước ta cũng như chưa kiến nghị cơ chế hoạt động của mô hình bảo hiến phù hợp (như

thẩm quyền thực hiện hoạt động bảo hiến, trình tự thủ tục, điều kiện, tiêu chuẩn lựa

chọn thẩm phán )

Bên cạnh các bài báo, bài viết, sách chuyên khảo về vấn đề bảo hiến trong nước, còn có các công trình nghiên cứu của các nhà luật học trên thế giới được xuất bản dưới

dạng sách hoặc bài viết, bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành Người viết cũng

đã bước đầu tham khảo các công trình này, chủ yếu là các bài viết nghiên cứu về lịch

sử hình thành cơ chế bảo hiến trên thế giới, cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ và Cộng hòa Pháp cùng những đặc trưng cơ bản của nó

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu các vấn đề về cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ,

cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp và các quy định của pháp luật hiện hành về cơ chế

bảo hiến của Việt Nam

b Ph ạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận như sau:

- Trước hết, luận văn tiếp cận từ góc độ lý luận để làm rõ đặc điểm về cơ chế bảo

hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam Từ đó, so sánh cơ chế bảo hiến

của ba quốc gia này để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt qua các khía cạnh

chủ thể thực hiện hoạt động bảo hiến; thẩm quyền trong hoạt động bảo hiến; trình tự

thủ tục thực hiện hoạt động bảo hiến; thời điểm, hình thức, hậu quả của hoạt động bảo

5 Phương pháp nghiên cứu

Một số phương pháp được sử dụng như: so sánh, tổng hợp, thống kê, phương pháp lịch sử, phân tích, kết hợp lý luận và thực tiễn… dựa trên cơ sở chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Các phương pháp này được sử dụng xuyên suốt khóa

luận và mức độ sử dụng tùy thuộc vào yêu cầu của từng chương

6 Đóng góp về khoa học của đề tài

Bước đầu đề tài đã tạo cơ sở về mặt lý luận lẫn thực tiễn khẳng định vị trí và sự

cần thiết của hoạt động bảo hiến Kết quả nghiên cứu của đề tài nhằm đưa ra giải pháp

khắc phục những hạn chế nhằm hoàn thiện hơn cơ chế bảo hiến ở nước ta Bên cạnh

đó, đề tài làm sáng tỏ hơn các vấn đề mà các công trình nghiên cứu trước đây còn bỏ

ngỏ

7 K ết cấu của khóa luận:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của khóa

luận bao gồm hai chương:

- Chương I: So sánh cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam

- Chương II: Hoàn thiện cơ chế bảo hiến ở Việt Nam

CHƯƠNG 1: SO SÁNH CƠ CHẾ BẢO HIẾN CỦA LIÊN BANG MỸ, CỘNG

Cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ và Cộng hòa Pháp là hai cơ chế bảo hiến phổ biến trên thế giới hiện nay, hai cơ chế này đã để lại những kinh nghiệm mà các quốc gia sau này có thể học hỏi trong việc xây dựng cơ chế bảo hiến phù hợp cho mình, trong đó có Việt Nam Sau đây, người viết xin đề cập đến một số điểm khác biệt của cơ

chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam để nhận thấy những ưu, nhược điểm trong cơ chế bảo hiến của từng quốc gia Từ đó, chúng ta có thể nhận thấy được những hạn chế trong cơ chế bảo hiến của nước ta hiện nay và những kinh nghiệm cần học hỏi từ Liên bang Mỹ và Cộng hòa Pháp

1.1 Một số vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiến

1.1.1 Lịch sử hình thành hoạt động bảo hiến

Người ta cho rằng tư tưởng về bảo hiến xuất hiện lần đầu tiên ở Anh vào đầu thế

kỷ XVII và gắn liền với hoạt động của Hội đồng tư vấn Hội đồng này bác bỏ hiệu lực của các đạo luật do các cơ quan lập pháp thuộc địa ban hành nếu chúng trái với các đạo luật của Nghị viện Anh hoặc mâu thuẫn với thông luật Nhưng bảo hiến hiểu theo nghĩa hiện nay lần đầu tiên xuất hiện ở Mỹ và không phải trên cơ sở hiến pháp mà từ

án lệ Quan điểm này được Chánh án Toà án Tối cao J Marshall thể hiện một cách rõ

nhất trong phán quyết về vụ Marbury v Madison (Marbury kiện Madison) năm 1803:

“Chỉ có toà án mới có quyền và có nghĩa vụ tuyên bố cái gì được gọi là luật”, “một văn bản luật trái với Hiến pháp không phải là luật”1 Tiền lệ này đã đặt nền tảng cho cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ về hoạt động bảo hiến với đặc điểm chính là sự giám sát

Hiến pháp do hệ thống cơ quan tư pháp thực hiện Cơ chế bảo hiến này không dựa trên

cơ sở quy định của Hiến pháp mà dựa trên cơ sở thực tiễn xét xử của tòa án (án lệ) Sau đó ở Châu Âu cũng đã xuất hiện cơ chế bảo hiến mới, khác biệt với cơ chế bảo hiến của Mỹ ra đời trước đó, hoạt động bảo hiến không phải do tòa án thực hiện

mà là do cơ quan chuyên trách tiến hành Cơ chế này được xác lập chịu ảnh hưởng về

tư tưởng của hai học giả người Áo là Adams kensel và Adolf Merkl, và được cụ thể đầu tiên trong Hiến pháp Áo 1920 Tiếp theo nước Áo, nhiều nước trên thế giới cũng

đã hình thành nên cơ chế bảo hiến với cơ quan chuyên trách thực hiện hoạt động bảo

1

“It is emphatically the province and duty of the judicial department to say what the law is .” -“a legislative act contrary to the constitution is not law”, Marbury v Madison, 1 Cr (5 U.S.), 176-177 (1803)

hiến như Ý (1948), Ấn Độ và Đức (1949), Síp (1960), Bồ Đào Nha (1976), Hàn Quốc (1988)… và đến nay đã có hơn 60 quốc gia đã áp dụng cơ chế bảo hiến này Cơ chế bảo hiến với cơ quan chuyên trách thực hiện hoạt động bảo hiến đã trở thành một trong những mô hình chính trên thế giới hiện nay

Sau Đại chiến thế giới lần thứ 2 đến nay, các cơ chế bảo hiến đã lan truyền rộng rãi và tiếp tục được thiết lập ở khắp nơi trên thế giới, ngay cả những nước mới thành lập như ở Châu Phi, Châu Mỹ La-tinh, các nước Đông Âu, ở các nước đang phát triển

cơ chế này cũng đã bắt đầu tồn tại Với nhu cầu xây dựng một nhà nước pháp quyền, các quốc gia hiện đã quan tâm nhiều hơn đến cơ chế bảo hiến, các quốc gia đã lựa chọn cho mình mỗi cơ chế bảo hiến phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh xã hội cụ thể Từ đó, trong giai đoạn này, bên cạnh hai cơ chế bảo hiến đã hình thành trước đó, có một vài quốc gia xây dựng nên cơ chế bảo hiến khác biệt, có những nước xây dựng cơ chế bảo hiến kết hợp, cũng có những nước xây dựng cơ quan khác không phụ thuộc vào ba nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp như Hội đồng bảo hiến của Pháp (1958), có nước giao cho cơ quan lập pháp thực hiện như ở Việt Nam, Trung Quốc2

…

1.1.2 Khái niệm bảo hiến (bảo vệ Hiến pháp)

Hiện nay, ở các nước trên thế giới, chưa có một khái niệm thống nhất về bảo hiến hay còn gọi là bảo vệ Hiến pháp Tùy thuộc vào yếu tố chính trị, hình thức cấu trúc nhà nước cũng như đặc trưng riêng của hệ thống pháp luật của quốc gia mà thuật ngữ bảo hiến được đề cập với các cách hiểu khác nhau

Ở Anh, Mỹ và một số nước khác đã đưa ra thuật ngữ “judicial review” với nghĩa

là tài phán tư pháp hoặc kiểm tra tư pháp Thuật ngữ này được hiểu đây là hoạt động của các cơ quan tư pháp xem xét, kiểm tra các đạo luật do cơ quan lập pháp ban hành

có phù hợp với quy định của Hiến pháp hay không, từ đó đưa ra phán quyết về tính hợp hiến của các đạo luật Thuật ngữ “judicial review” ra đời gắn liền với chức năng xem xét tính hợp hiến của Tòa án và về nội hàm nó cũng có thể hiểu như khái niệm “bảo hiến”

Ở Việt Nam, thuật ngữ này cũng không có một khái niệm thống nhất Khái niệm bảo hiến tại nước ta được tiếp cận dưới hai góc độ sau:

2

D ữ liệu của University of Illinois Comparative Constitutions Project, có tại địa chỉ: netfiles.uiuc.edu/zelkins/constitutions

Theo nghĩa rộng, bảo hiến là toàn bộ những phương tiện, cách thức, biện pháp

đảm bảo cho tính tối cao của Hiến pháp, đảm bảo cho Hiến pháp được tôn trọng, chống lại các hành vi vi phạm Hiến pháp có khả năng xảy ra trong tương lai Theo cách hiểu này thì bảo hiến không chỉ là việc xem xét các đạo luật do cơ quan lập pháp ban hành

mà còn bao gồm một số các hoạt dộng khác như: quyền kiểm soát tính hợp hiến của các hành vi, của các chế định chính trị được quy định trong Hiến pháp, giải quyết tranh chấp về thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước với nhau

Theo nghĩa hẹp, bảo hiến là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền xem xét,

kiểm tra, đánh giá các đạo luật có vi phạm Hiến pháp hay không và sẽ ra quyết định xử

lý nếu như các đạo luật này có dấu hiệu vi hiến

Từ những cách hiểu trên, quan điểm của người viết cho rằng khái niệm “bảo hiến” là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền xem xét, đánh giá các đạo luật, các văn bản dưới luật, các hành vi của các cơ quan tổ chức, cá nhân có dấu hiệu vi phạm hiến pháp hay không

Các nước trên thế giới tùy thuộc vào đặc điểm riêng của nước mình mà thiết lập nên một thiết chế được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định nhằm đảm bảo cho Hiến pháp được tôn trọng, để từ đó hình thành nên các cơ chế bảo hiến khác nhau trên thế giới

1.1.3 Các mô hình bảo hiến phổ biến trên thế giới

Dựa trên các tiêu chí về tổ chức, thẩm quyền và thủ tục, học giả Arne Mavčič chia các thiết chế bảo hiến hiện hành trên thế giới thành các mô hình sau đây3

:

- Mô hình bảo hiến kiểu Mỹ Đây là mô hình được hình thành từ thực tiễn xét xử

của Tòa án, thực hiện giám sát chính quyền bằng tư pháp, theo đó tất cả Tòa án đều có quyền thực hiện hoạt động bảo hiến

- Hội đồng Hiến pháp của Pháp (Conseil Constitutionnel) Mô hình này hình thành gắn liền với sự ra đời của Hiến pháp 1958 của Pháp Đây là mô hình bảo hiến tập trung, chủ thể thực thiện hoạt động bảo hiến là một cơ quan chuyên trách (Hội đồng

bảo hiến) và đặc trưng cơ bản nhất của mô hình này mang tính chất phòng hiến

3 Xem thêm: http://www.concourts.net/introen.php Truy c ập ngày 5/5/2015.

- Tòa án Hiến pháp kiểu Châu Âu: là mô hình do Kelsen đề xuất năm 1920, được

áp dụng phổ biến ở Châu Âu với những đặc điểm như: bảo hiến “tập trung” và theo quy trình bảo hiến đặc biệt của Tòa án Hiến pháp; bảo hiến “trừu tượng”, tức là không

xuất phát từ một vụ việc cụ thể, mà được đề xuất bởi những cơ quan nhà nước và người

có thẩm quyền; quyền kiểm tra sau (một số được trao quyền kiểm hiến trước); quyết định có giá trị bắt buộc4

- Mô hình bảo hiến phi tập trung (Decetrallised Constitutional Control) Liên bang Mỹ là quốc gia điển hình và cũng là quốc gia thiết lập nên mô hình bảo hiến này Theo đó, tất cả các hệ thống tòa án đều có quyền xem xét tính hợp hiến của các đạo luật và hoạt động bảo hiến luôn gắn liền với việc giải quyết một vụ việc cụ thể

- Mô hình bảo hiến tập trung (Concentrated System) Theo mô hình này, hoạt động bảo hiến được thực hiện chủ yếu thông qua thiết chế Tòa án Hiến pháp hay Hội đồng bảo hiến, các cơ quan này hoạt động độc lập so với các nhánh quyền lực khác trong bộ máy nhà nước và chỉ tuân thủ Hiến pháp Hoạt động bảo hiến không chỉ là giám sát cụ thể mà còn thực hiện giám sát trừu tượng theo một trình tự thủ tục đặc biệt Đây là mô hình được áp dụng phổ biến ở Châu Âu

- Mô hình bảo hiến hỗn hợp Đây là mô hình bảo hiến kết hợp các yếu tố của mô hình bảo hiến tập trung và phi tập trung Hoạt động bảo hiến được thực hiện bởi cơ quan chuyên trách và Tòa án thường

- Mô hình cơ quan lập hiến cũng là cơ quan bảo hiến Ở một số nước trên thế giới, không thành lập một cơ quan chuyên trách thực hiện hoạt động bảo hiến, cũng không giao cho hệ thống tư pháp mà trao cho cơ quan lập hiến (Nghị viện, Quốc hội) thực hiện bảo hiến

4 http://ttbd.gov.vn/Home/Default.aspx?portalid=52&tabid=108&catid=515&distid=3284 Truy c ập ngày

5/5/2015

5Vũ Văn Nhiêm, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức Quang (2013), Cơ chế giám sát Hiến pháp với việc đảm bảo

quy ền con người, NXB Hồng Đức-Hội luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr.50

Hầu hết các nước trên thế giới thiết lập một trong các mô hình bảo hiến trên, nhưng cũng có một số nước không theo một cơ chế bảo hiến nào Tuy nhiên, xu hướng của các nước sẽ dựa vào các đặc điểm về thể chế chính trị, hệ thống pháp luật, điều

kiện kinh tế - xã hội của nước mình để lựa chọn một cơ chế bảo hiến phù hợp nhất

1.2 So sánh c hủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang

Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam

1.2.1 C hủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ

Với cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, chức năng bảo hiến được giao cho hệ thống tòa án chung (tòa án tư pháp mà đứng đầu là Tòa án tối cao) Tức là chức năng bảo hiến không giao cho bất kỳ một cơ quan độc lập nào trong bộ máy nhà nước, cũng không giao cho cơ quan chuyên trách hay tòa án chuyên trách mà giao cho tất cả hệ thống các tòa án từ Tòa án các Bang, Tòa án Liên bang và cả Tòa án tối cao của Liên bang Chức năng này của tòa án không xuất phát từ việc trao quyền rõ ràng trong Hiến pháp mà thực chất được miêu tả một cách chi tiết trong phán quyết của Tòa án tối cao trong vụ việc United States chống Butler 1963 như sau: “Hiến pháp là đạo luật tối cao của đất nước, do nhân dân thông qua Tất cả đạo luật phải tuân thủ những nguyên tắc được quy định trong Hiến pháp Khi một đạo luật của Quốc hội được đệ ra các Tòa án

để xem xét tính hợp hiến, các Tòa án có nhiệm vụ để xem xét các quy định của các đạo luật đó có phù hợp với Hiến pháp hay không Tất cả các tòa án có thẩm quyền thực hiện chức năng này”6

Bất kỳ tòa án nào cũng có thể phán quyết về tính hợp hiến của văn bản luật, tuy nhiên, thẩm quyền này chủ yếu do Tòa án tối cao thực hiện vì quyết định của Tòa này

là quyết định cuối cùng và có giá trị bắt buộc đối với các tòa án khác trên toàn lãnh thổ nước Mỹ

Tòa án tối cao bao gồm 9 thẩm phán được Tổng thống bổ nhiệm và có sự phê chuẩn của Thượng nghị viện, trong đó có một thẩm phán được bổ nhiệm làm Chánh án Tòa án tối cao Các thẩm phán có nhiệm kì suốt đời, chỉ bị bãi miễn trong những trường hợp luật định Việc quy định nhiệm kì suốt đời của thẩm phán nhằm đảm bảo cho các thẩm phán hoàn toàn độc lập, không chịu sự chi phối của các cơ quan lập pháp

và hành pháp trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình

6 http://thongtinphapluatdansublogspot.com/2009/07/mo-hinh-giam-sat-chinh-quyen-bang-tuhtml?m1 Truy c ập ngày 7/5/2015

Tòa án tối cao chủ yếu chỉ thực hiện các hoạt động giải thích Hiến pháp, các đạo luật và các Hiệp ước của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, thường xét xử những vụ việc liên quan đến các quan chức cao cấp, người nước ngoài và những vụ việc trong đó có một bang là một bên Các phán quyết của Tòa án tối cao mang tính chung thẩm, quyết định của Tòa án tối cao thì không thể chuyển lên phúc thẩm ở bất kỳ Tòa án nào khác Tức

là khi Tòa án tối cao ra phán quyết một văn bản pháp luật nào đó vi hiến thì chắc chắn rằng văn bản này sẽ không bao giờ được áp dụng mặc dù trên thực tế Tòa án tối cao không có thẩm quyền hủy bỏ đạo luật do cơ quan lập pháp ban hành Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc sắp xếp các vụ xét xử và giảm gánh nặng cho Tòa án tối cao Quốc hội đã thành lập ra 13 Tòa phúc thẩm liên bang, các Tòa này chủ yếu xét xử các vụ án

ở 50 bang và xét xử phúc thẩm những vụ đặc biệt Các phán quyết của Tòa phúc thẩm

có thể kháng nghị lên Tòa án tối cao

Việc giao cho hệ thống tòa án thực hiện hoạt động bảo vệ Hiến pháp ở Liên bang

Mỹ cùng với việc áp dụng triệt để của nguyên tắc tam quyền phân lập, các cơ quan

kiềm chế đối trọng lẫn nhau đã đảm bảo được tính độc lập của hoạt động bảo hiến trong quá trình giải quyết vụ việc có liên quan đến vấn đề vi phạm Hiến pháp Các cơ quan tư pháp không chịu bất kỳ ảnh hưởng, tác động nào từ hai nhánh quyền lực còn

lại là hành pháp và tư pháp

Tuy nhiên, cũng chính thẩm quyền thực hiện hoạt động bảo hiến là của hệ thống tòa án nên đã dẫn tới nguy cơ lạm quyền từ phía các cơ quan này Hậu quả là các tòa án không chỉ tuyên bố các đạo luật vi phạm trực tiếp đến quy định của Hiến pháp mà còn tuyên bố các văn bản pháp luật ảnh hưởng đến tinh thần (gián tiếp) của Hiến pháp là vi

hiến Vì thế, nội dung của các văn bản pháp luật do cơ quan lập pháp ban hành lúc này

sẽ không được đảm bảo, các quy định bảo vệ quyền lợi của công dân trong Hiến pháp cũng không được đảm bảo bởi lẽ các cơ quan tư pháp cũng không thể hiểu hết được ý chí của nhà làm luật khi ban hành ra các đạo luật

1.2.2 C hủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Cộng hòa

Pháp

Theo cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp, một cơ quan bảo vệ Hiến pháp được thành lập để thực hiện các hoạt động bảo vệ Hiến pháp đó là Hội đồng bảo hiến Hội đồng bảo hiến là cơ quan hoàn toàn độc lập so với các cơ quan nhà nước khác, cũng

không thuộc ba nhánh quyền lực nhà nước và được coi là cơ quan có địa vị cao hơn hẳn các cơ quan nhà nước khác

Số lượng thành viên cũng như cách thức bổ nhiệm của Hội đồng bảo hiến được quy định rõ trong chương VII, cụ thể nhất trong Điều 56 của Hiến pháp Cộng hòa Pháp Hội đồng bảo hiến được thành lập với hai loại thành viên: thành viên được bổ nhiệm và thành viên đương nhiên Hội đồng bao gồm 9 thành viên được bổ nhiệm có nhiệm kỳ 9 năm và không được tái nhiệm Cứ 3 năm một lần Hội đồng bảo hiến thay thế 1/3 số thành viên nhằm đảm bảo tính khách quan và hiệu quả trong hoạt động của các thành viên Ba thành viên do Tổng thống bổ nhiệm, ba thành viên do Chủ tịch Hạ viện bổ nhiệm, ba thành viên do Chủ tịch Thượng viện bổ nhiệm Bên cạnh các thành viên trên thì các cựu Tổng thống là thành viên đương nhiên có nhiệm kì suốt đời Tuy nhiên, rất ít cựu Tổng thống tham gia vào Hội đồng Chủ tịch Hội đồng bảo hiến do Tổng thống bổ nhiệm Trong trường hợp số phiếu của các thành viên ngang nhau, phiếu của Chủ tịch có giá trị quyết định Hiến pháp không có quy định cụ thể nào giới hạn tuổi tác hay giới hạn trình độ của thành viên Hội đồng Do đó, Tổng thống có thể lựa chọn bất kỳ người nào vào Hội đồng bảo hiến Tuy nhiên trên thực tế, để giữ uy tín riêng cho mình cũng như uy tín của Đảng mình thì Tổng thống Cộng hòa Pháp, Chủ tịch hai viện thường chọn những người có trình độ đã qua đào tạo luật, có cùng quan điểm chính trị và đặc biệt là chọn từ các thẩm phán, các quan chức hành chính có uy tín, các chính khách, các công tố viên, các luật sư…để bổ nhiệm vào Hội đồng7

Thành viên của Hội đồng bảo hiến không đồng thời kiêm nhiệm Bộ trưởng hoặc thành viên của Nghị viện, các thành viên phải chấp hành nguyên tắc bất khả kiêm nhiệm các chức

vụ nhà nước khác cũng như việc tham gia các tổ chức kinh tế, lãnh đạo chính đảng (quy định trong Điều 58 của Hiến pháp Cộng hòa Pháp), để đảm bảo được sự độc lập trong quá trình thực hiện hoạt động bảo hiến của mình Đây cũng được coi là một điểm khác biệt so với mô hình bảo hiến của Liên bang Mỹ

Với quy định thành phần thành viên của Hội đồng bảo hiến không yêu cầu phải là người có trình độ chuyên môn cao về mặt luật pháp mà chủ yếu là các nhà chính trị nên

việc giải quyết vấn đề Hiến pháp chưa phát huy hiệu quả cao nhất bởi những vấn đề về

Hiến pháp thường rất phức tạp đòi hỏi những người có thẩm quyền giải quyết phải có chuyên môn nghiệp vụ và kinh nghiệm về pháp luật cao

7 Huỳnh Minh Hiền (2012), So sánh mô hình bảo hiến của Việt Nam, Hoa Kỳ và Pháp, Khóa luận tốt nghiệp,

TP.HCM, tr.34

1.2.3 C hủ thể có thẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Việt Nam

Theo quy định tại Hiến pháp 2013 và các văn bản pháp luật hiện hành (Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật tổ chức Quốc hội, Luật tổ chức Chính phủ,

Luật hoạt động giám sát Quốc hội…), chủ thể tham gia vào hoạt động bảo hiến của

Việt Nam bao gồm nhiều cơ quan trong bộ máy nhà nước, từ trung ương đến địa phương và trên cả ba nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp Theo đó, các cơ quan có chức năng thực hiện hoạt động bảo hiến bao gồm: Quốc hội, Ủy ban thường

vụ Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân

tối cao…, trong số các cơ quan này Quốc hội giữ vai trò giám sát tối cao

a Qu ốc hội và các cơ quan chuyên trách của Quốc hội

Chức năng bảo hiến thực hiện bởi Quốc hội được hiểu dưới dạng là chức năng giám sát Hiến pháp, giám sát các văn bản pháp luật và hoạt động của các cơ quan nhà nước Tuy nhiên, chức năng này lại được chuyên môn hóa cho Quốc hội cũng như từng

cơ quan chuyên môn của Quốc hội

Qu ốc hội: là cơ quan quyền lực nhất trong hệ thống bộ máy nhà nước, có vai trò

giám sát tối cao hoạt động của cơ quan nhà nước Quốc hội thực hiện quyền giám sát các văn bản quy phạm pháp luật và các hoạt động của Chủ tịch nước, Ủy ban Thường

vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và các thành viên của Chính

phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao Bên cạnh đó, những văn

bản quy phạm liên tịch giữa cơ quan nhà nước ở trung ương và cơ quan trung ương của

tổ chức chính trị xã hội, văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên cũng không nằm ngoài thẩm quyền giám sát Hiến pháp của Quốc hội Thẩm quyền này được quy định cụ thể trong khoản 2 Điều 70 Hiến pháp 2013: Quốc hội “thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội” Tuy nhiên, hoạt động giám sát của

Quốc hội tập trung chủ yếu vào giám sát quyền lực ở trung ương chứ không trải rộng đến các cấp chính quyền địa phương

Bên cạnh quyền giám sát tối cao, Quốc hội còn là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất Điều này đồng nghĩa với việc không có một cơ quan nào có thể đứng trên

Quốc hội để tài phán về tính hợp hiến trong hoạt động của Quốc hội mà chính Quốc

hội sẽ tự kiểm tra, giám sát tính hợp hiến trong hoạt động của mình

Theo tinh thần của Điều 69 Hiến pháp năm 2013 thì, “Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước”, do vậy, phải hiểu rằng Quốc

hội thực hiện quyền giám sát tối cao không chỉ đối với các cơ quan nhà nước cấp cao

đã được phân tích trên đây (như của Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao) mà còn đối với các cơ quan nhà nước khác như các Bộ, các cơ quan ngang Bộ, các cơ quan thuộc Chính phủ, các cơ quan chính quyền địa phương, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn

vị vũ trang và công dân Việc giám sát hoạt động của các cơ quan này được phân giao (phân cấp, phân tầng) cho các cơ quan khác nhau thực hiện

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đảm nhiệm chức năng giám sát các văn bản quy

phạm pháp luật cũng như hoạt động của Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện

kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán nhà nước và các cơ quan khác do Quốc hội thành

lập Thẩm quyền này của Ủy ban Thường vụ Quốc hội được quy định cụ thể tại khoản

3 Điều 74 Hiến pháp 2013 và các quy định tại Chương II Luật tổ chức Quốc hội năm

2014 và Luật giám sát hoạt động của Quốc hội năm 2003 Các hoạt động bảo hiến của

Ủy ban thường vụ Quốc hội nhìn chung cũng tương tự như Quốc hội

H ội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội: thực hiện việc giám sát đối với

các văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, văn bản quy phạm pháp luật liên tịch giữa cơ quan nhà nước

có thẩm quyền ở trung ương với cơ quan trung ương của tổ chức chính trị - xã hội thuộc lĩnh vực mà Hội đồng dân tộc và Ủy ban phụ trách Hội đồng và Ủy ban có thể

thực hiện hoạt động giám sát Hiến pháp của mình bằng việc kiến nghị, yêu cầu Chính

phủ, cơ quan nhà nước có thẩm quyền đề xuất hoặc quyết định về việc sửa đổi, chấm

dứt hiệu lực; đình chỉ toàn bộ hoặc một phần điều ước quốc tế có dấu hiệu trái với Hiến pháp

Đại biểu Quốc hội và Đoàn đại biểu Quốc hội: có quyền thực hiện hoạt động

giám sát các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan, tổ chức cá nhân trong phạm

vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình (Điều 41 Luật hoạt động giám sát của Quốc hội)

b Ch ủ tịch nước

Chủ tịch nước là người đứng đầu nhà nước thực hiện việc giám sát Hiến pháp đối

với các văn bản pháp luật và hoạt động của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ,

Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao Chủ tịch nước thực hiện hoạt động giám sát Hiến pháp trong phạm vi thẩm quyền được quy định trong Hiến pháp8

trưởng, các thành viên khác của Chính phủ, quyết định, chỉ thị của Ủy ban nhân dân

tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trái với Hiến pháp, luật và các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên”, “đình chỉ việc thi hành những nghị quyết của hội đồng nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trái với Hiến pháp, luật và các văn bản của

cơ quan nhà nước cấp trên, đồng thời đề nghị Uỷ ban thường vụ Quốc hội bãi bỏ” (Điều 96 Hiến pháp năm 2013)

Ngoài ra, bảo hiến còn được thực hiện thông qua hoạt động của các cơ quan tư pháp, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân Các cơ quan này đã tham gia tích cực vào hoạt động bảo hiến, bảo vệ tính tối cao của

Hiến pháp

Ở Việt Nam hoạt động bảo hiến được giao cho nhiều cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương và các cơ quan ở ba nhánh quyền lực Điều này đã đảm bảo được tính toàn diện của hoạt động bảo hiến Tuy nhiên, việc giao cho nhiều cơ quan cùng

thực hiện nhưng lại không tập trung vào một cơ quan chuyên môn nào và cơ chế hoạt động không rõ ràng đã dẫn đến thực trạng các cơ quan này vừa thực hiện nhiệm vụ

chức năng của mình vừa phải thực hiện chức năng bảo hiến, vì thế mà hoạt động bảo

hiến của nước ta không được chuyên sâu, chỉ mang tính dàn trải Chưa kể tới việc, chính vì quá nhiều cơ quan đảm nhiệm chéo cho nên sẽ dẫn đến thực trạng “lắm sãi không ai đóng cửa chùa”, thiếu trách nhiệm hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan trong việc thực hiện hoạt động bảo hiến của mình

8 Xem thêm: Điều 88 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013

Như vậy, về mặt chủ thể, giữa cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp

và Việt Nam có sự khác biệt rõ rệt Liên bang Mỹ trao quyền thực hiện hoạt động bảo hiến cho các cơ quan tư pháp, cụ thể là tòa án các cấp Ở Cộng hòa Pháp, chỉ có Hội đồng bảo hiến mới có quyền tuyên một văn bản pháp luật là vi hiến tức là chỉ Hội đồng này mới có quyền bảo hiến Các tòa án khác phải chuyển vấn đề liên quan đến Hiến pháp cho Hội đồng bảo hiến Trong khi đó, Việt nam lại giao cho quá nhiều chủ thể thực hiện hoạt động bảo hiến, nguyên nhân là do công tác bảo hiến vẫn chưa được chúng ta xem trọng đúng mức, hoạt động bảo hiến chỉ mang tính hình thức Sự khác nhau về mặt chủ thể thực hiện hoạt động bảo hiến là xuất phát từ điều kiện về chính trị, kinh tế, xã hội đặc thù cũng như nguyên tắc trong hệ thống pháp luật của ba quốc gia Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Việt Nam

1.3 So sánh th ẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Vi ệt Nam

1.3.1 Th ẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ

Hoạt động bảo vệ Hiến pháp được giao cho hệ thống các cơ quan tư pháp, do đó, các cơ quan tư pháp làm nhiệm vụ bảo hiến cũng có những nhiệm vụ nhất định trong

việc giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước, phán xét tính

hợp hiến của các đạo luật do Nghị viện ban hành, giải thích Hiến pháp và các đạo

luật… Tòa án chỉ có thể sử dụng thẩm quyền này trong trường hợp đối với việc giải quyết một vụ việc cụ thể, tức là có liên quan đến lợi ích của các bên đề nghị xem xét tính hợp hiến của các đạo luật

Th ẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật: thẩm quyền này

được giao cho tất cả các tòa án nhưng trong đó vai trò của Tòa án tối cao là quan trọng

nhất Bởi vì phán quyết của bất kì tòa án cấp dưới nào cũng có thể bị kháng nghị lên Tòa án tối cao và lúc nào phán quyết của Tòa án tối cao Liên bang Mỹ cũng có giá trị chung thẩm Đặc biệt, thẩm quyền của Tòa án tối cao trong việc xét xử tính hợp hiến

của các văn bản pháp luật là rất lớn do thẩm quyền này hoàn toàn độc lập, không thể bị can thiệp bởi hai nhánh quyền lực còn lại là hành pháp (Tổng thống) và lập pháp (Nghị

viện) Ngay cả trong giai đoạn Liên bang Mỹ tiến hành công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, một số văn bản quy phạm pháp luật trong thời kỳ này mâu thuẫn với Hiến pháp cũng bị Tòa án tối cao Liên bang Mỹ tuyên bố là vi hiến như Luật Phục hồi công

nghiệp quốc gia, Luật điều chỉnh nông nghiệp và nhiều dự luật khác trong chương trình

cả gói do F.D.Roosevelt khởi xướng9

Do thẩm quyền xem xét tính hợp hiến không chỉ của các đạo luật thuộc chính quyền liên bang mà còn bao gồm các đạo luật của tiểu bang Nên theo hệ thống liên bang, quyền bảo hiến cũng được phân thành ba cấp khác nhau Thứ nhất là thẩm quyền

bảo hiến cấp quốc gia, đây là thẩm quyền của tất cả các tòa án xem xét tính hợp hiến

của các đạo luật của Quốc hội dựa theo Hiến pháp Liên bang Mỹ (thẩm quyền này được suy ra từ thực tiễn xét xử của Tòa án tối cao) Thứ hai, thẩm quyền bảo hiến cấp liên bang là thẩm quyền của tất cả các tòa án xét xử tính hợp hiến của các đạo luật tiểu bang dựa trên Hiến pháp Liên bang Mỹ (được thiết lập từ điều khoản về tính tối cao

của Hiến pháp) Thứ ba, thẩm quyền bảo hiến cấp tiểu bang là thẩm quyền của tất cả tòa án xem xét tính hợp hiến của các đạo luật tiểu bang dựa trên Hiến pháp tiểu bang (được thiết lập trong các quy định của Hiến pháp tiểu bang)10

Th ẩm quyền giải thích Hiến pháp và các đạo luật Các cơ quan tư pháp đã thực

hiện thẩm quyền này của mình thông qua hoạt động của các thẩm phán thường xuyên

tiến hành việc giải thích pháp luật và giải thích Hiến pháp Thẩm quyền này không được quy định trong bất kì văn bản pháp luật nào của Liên bang Mỹ, nhưng tòa án vẫn luôn thường xuyên giải thích Hiến pháp và các đạo luật để đảm bảo tinh thần của Hiến pháp luôn được thể hiện trong các văn bản pháp luật

Ngoài ra, tòa án của Liên bang Mỹ còn có thẩm quyền trong việc tuyên bố bất kỳ

m ột văn bản hay một quyết định nào của Tổng thống và Chính phủ là vi hiến

Như vậy, thẩm quyền của Tòa án Liên bang Mỹ trong việc bảo vệ Hiến pháp không phải là thẩm quyền Hiến định mà được thiết lập từ cơ cở thực tiễn xét xử và từ

thẩm quyền giải thích Hiến pháp

1.3.2 Th ẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp

Hội đồng bảo hiến của Cộng hòa Pháp có những thẩm quyền như sau:

Th ứ nhất, thẩm quyền giải thích và xem xét tính hợp hiến của các đạo luật

9Vũ Văn Nhiêm, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức Quang (2013), Cơ chế giám sát Hiến pháp với việc đảm bảo

quyền con người, NXB Hồng Đức-Hội luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr.60

10 Xem thêm

http://thongtinphapluatdansublogspot.com/2009/07/mo-hinh-giam-sat-chinh-quyen-bang-tuhtml?m1 Truy c ập ngày 9/5/2015

Việc giải thích Hiến pháp là hoạt động quan trọng nhất bởi lẽ các quy định trong

Hiến pháp mang tính quy tắc chung và quy định trong Hiến pháp mang tính tối cao

Hoạt động này cũng được giao cho Hội đồng bảo hiến

Hội đồng bảo hiến có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các văn bản luật, các điều ước quốc tế đã hoặc sẽ tham gia ký kết, các sắc lệnh của Tổng thống, các nghị định của chính phủ, có thể tuyên bố một văn bản luật, văn bản dưới luật là vi hiến và làm vô hiệu hóa các văn bản đó Việc giám sát tính hợp hiến của luật hay điều ước

quốc tế Hội đồng bảo hiến được chia thành giám sát đương nhiên và giám sát theo yêu

cầu Giám sát đương nhiên (giám sát bắt buộc) là trường hợp Hội đồng bảo hiến phải

chủ động thực hiện hoạt động giám sát hiến pháp của mình mà không cần có yêu cầu từ các chủ thể khác Hiến pháp năm 1958 quy định rằng nếu một văn bản luật sẽ được ban hành với tư cách là một luật tổ chức hoặc một quy tắc tố tụng của Nghị viện thì nó bắt

buộc phải có ý kiến từ Hội đồng bảo hiến Giám sát theo yêu cầu là trường hợp nếu không thuộc trường hợp trên và nếu đó là một điều ước quốc tế thì Hội đồng bảo hiến

chỉ được giám sát tính hợp hiến của chúng khi có yêu cầu từ một trong các chủ thể sau:

Tổng thống, Thủ tướng, Chủ tịch một trong hai viện, hoặc sáu mươi thành viên của

một trong hai viện Việc giám sát các văn bản, các đạo luật chưa có hiệu lực thi hành giúp hạn chế việc thông qua các văn bản vi hiến, tránh tình trạng các cơ quan nhà nước

sẽ áp dụng các văn bản vi hiến sau khi nó có hiệu lực

Th ẩm quyền tư vấn: Hội đồng bảo hiến có quyền tham gia vào việc tư vấn tổ chức

bộ máy nhà nước, các vấn đề chính trị Hội đồng có quyền tham gia vào việc thiết lập

vị trí Tổng thống khi vị trí này không thực thi được nhiệm vụ của mình, và có quyền đưa ra ý kiến khi Tổng thống quyết định những biện pháp đặc biệt trong những hoàn

cảnh đặc biệt

Th ẩm quyền xem xét tính hợp hiến của các cuộc bầu cử Tổng thống, bầu cử Nghị

vi ện và trưng cầu dân ý (Điều 58, 59, 60 Hiến pháp 1958) Hội đồng bảo hiến thực

hiện thẩm quyền này thông qua các hoạt động như kiểm tra tư cách ứng cử viên Tổng

thống, giám sát việc bỏ phiếu cho ý kiến về cuộc bầu cử, tư vấn và tiến hành xem xét các khiếu nại của chủ thể tham gia bầu cử được pháp luật quy định Đặc biệt Hội đồng

bảo hiến còn có quyền xác định tư cách pháp lý của các nghị sĩ, có quyền bãi nhiệm

hoặc buộc thành viên của Nghị viện từ chức khi không đủ tư cách Thẩm quyền này trên thực tế dường như không tồn tại vì đây là quyền mang tính chất chính trị có khả

năng lấn sâu và gây ra tình trạng lạm quyền của Hội đồng bảo hiến Các quyết định của

Hội đồng bảo hiến là quyết định cuối cùng và bắt buộc thi hành đối với tất cả các cơ quan nhà nước và không được khiếu nại Thẩm quyền này chỉ được thực hiện khi có yêu cầu

Th ẩm quyền bảo hiến trong việc giải quyết tranh chấp về thẩm quyền ban hành văn bản pháp luật giữa chính phủ và nghị viện Hội đồng bảo hiến có thể tham gia vào

giai đoạn soạn thảo các đạo luật hoặc sửa đổi các đạo luật khi có tranh chấp thẩm quyền giữa Nghị viện và Chính phủ (Chính phủ cho rằng những quy định của đạo luật đang được Nghị viện soạn thảo chứa đựng những vấn đề không nằm trong phạm vi tại Điều 34 Hiến pháp) Đây là thẩm quyền mà Hiến pháp trao cho Hội đồng bảo hiến Đặc biệt hơn, thẩm quyền này của Hội đồng bảo hiến còn được quy định trong Điều 37

Hiến pháp 1958 “đạo luật nào đã được ban hành sau khi thi hành Hiến pháp chỉ có thể

bị sửa đổi bởi sắc lệnh nếu Hội đồng bảo hiến tuyên bố đạo luật đó bị vi hiến”11

Th ẩm quyền bảo hiến về quyền con người và quyền công dân được quy định trong Hi ến pháp Thẩm quyền này của Hội đồng bảo hiến được quy định cụ thể trong

Lời nói đầu của Hiến pháp 1958, ngoài ra các quy định cụ thể khác không được ghi

nhận trong Hiến pháp của Cộng hòa Pháp Hội đồng bảo hiến đã lấy cơ sở là Lời nói đầu của Hiến pháp để xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật liên quan đến quyền con người và quyền công dân Như vậy, quyền xem xét tính hợp hiến các đạo

luật của Hội đồng bảo hiến không chỉ thu hẹp trong phạm vi các điều Hiến pháp quy định mà còn được mở rộng sang Lời nói đầu và các nguyên tắc chung về quyền con người12

Đây là một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ quyền và tự do của công dân

1.3.3 Th ẩm quyền bảo hiến trong cơ chế bảo hiến của Việt Nam

Theo quy định của pháp luật hiện hành, các chủ thể được giao nhiệm vụ thực hiện

hoạt động bảo vệ Hiến pháp có một số thẩm quyền sau đây:

a Xem xét tính h ợp hiến của các văn bản pháp luật

11 Huỳnh Minh Hiền (2012), So sánh mô hình bảo hiến của Việt Nam, Hoa Kỳ và Pháp, Khóa luận tốt nghiệp,

TP.HCM, tr.41

12Vũ Văn Nhiêm, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức Quang (2013), Cơ chế giám sát Hiến pháp với việc đảm bảo

quy ền con người, NXB Hồng Đức-Hội luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr.97

Theo Điều 52 Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008, Quốc hội có quyền xem xét tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật ngay từ lúc thông qua văn bản Trong trường hợp các văn bản đã có hiệu lực pháp luật, Quốc hội sẽ có quyền

ra quyết định bãi bỏ một phần hoặc toàn bộ văn bản có dấu hiệu trái với Hiến pháp của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Ủy ban Thường vụ Quốc hội thực hiện quyền giám sát văn bản quy phạm pháp

luật bằng cách tự mình hoặc theo đề nghị của Hội đồng dân tộc, các Ủy ban của Quốc

hội, Đại biểu Quốc hội hủy bỏ một phần hoặc toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật có

dấu hiệu vi hiến trong phạm vi quyền hạn của mình

Chính phủ thực hiện thẩm quyền này thông qua một số hoạt động như: Thủ tướng Chính phủ ra quyết định thi hành hoặc bãi bỏ những văn bản quy phạm pháp luật trái

với Hiến pháp hoặc đề nghị Ủy ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ các văn bản đó

Ngoài ra, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cũng có quyền thực hiện quyền giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật do các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế chính trị địa phương ban hành Từ đó, đảm bảo cho việc giám sát các văn bản pháp luật một cách toàn diện từ trung ương đến địa phương

b Giám sát ho ạt động của cơ quan nhà nước, cá nhân có thẩm quyền trong việc thi hành Hi ến pháp và pháp luật

Theo quy định tại điều Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và chương V Hiến pháp 2013, Quốc hội có thẩm quyền xem xét các báo cáo công tác của Chủ tịch nước,

Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; chất vấn và xem xét trả lời chất vấn của Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội,

Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ, Chánh án Tòa

án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; giám sát các hoạt động thực tiễn về tổ chức thực hiện Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, luật, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đối với các đối tượng giám sát đã nêu trên Tuy nhiên, Quốc hội chủ yếu thực hiện giám sát các hoạt động của các cơ quan nhà nước ở trung ương hoặc các cá nhân đứng đầu của các cơ quan này để đảm bảo cho

việc thực hiện giám sát tối cao được hiệu quả

Hội đồng nhân dân có quyền xem xét báo cáo công tác của thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp; xem xét việc trả lời chất vấn của Chủ tịch Hội đồng nhân dân, Chủ tịch Ủy ban nhân dân,

thủ trưởng cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân,

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp; thành lập đoàn giám sát xét khi thấy cần thiết; bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân

bầu13

Thẩm quyền của Chủ tịch nước trong vấn đề giám sát việc thực thi và tuân thủ

Hiến pháp, luật được thông qua một số hoạt động như: đề nghị Ủy ban Thường vụ xem xét là pháp lệnh mà cơ quan này đã thông qua, có thể tham dự các phiên họp của Chính

phủ để giám sát các hoạt động của Chính phủ (Điều 90 Hiến pháp 2013), xem xét báo cáo công tác của Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Chính phủ chủ yếu thực hiện giám sát hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước trong việc thực thi và tuân thủ Hiến pháp, Thủ tướng Chính phủ có thể áp dụng các chế tài miễn nhiệm, cách chức các thứ trưởng và các chức vụ tương đương, phê chuẩn việc bầu cử, miễn nhiệm, điều động, cách chức Chủ tịch, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (Khoản 3 Điều 98 Hiến pháp 2013)14

c Giám sát Điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên nh ằm đảm bảo tính hợp hiến trong ký kết, gia nhập và thực hiện Điều ước quốc tế

Theo quy định tại Điều 3 Luật ký kết, gia nhập và thực hiện Điều ước quốc tế đã ghi nhận nguyên tắc: các điều ước quốc tế phải “phù hợp với các quy định của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, đồng pháp luật cũng đã giao trách nhiệm này cho Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Ủy ban

của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và Đại biểu Quốc hội15 Tuy nhiên, thẩm quyền này được thực hiện chủ yếu vào hoạt động của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc

hội

13Vũ Đình Lê (2007), Cơ chế bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam thực trạng và một số kiến nghị hoàn thiện, Luận

văn thạc sĩ, TP.HCM, tr.56-57

14Vũ Văn Nhiêm, Nguyễn Mạnh Hùng, Lưu Đức Quang (2013), Cơ chế giám sát Hiến pháp với việc đảm bảo

quyền con người, NXB Hồng Đức-Hội luật gia Việt Nam, Hà Nội, tr.135

15Vũ Đình Lê (2007), Cơ chế bảo vệ Hiến pháp tại Việt Nam thực trạng và một số kiến nghị hoàn thiện, Luận

văn thạc sĩ, TP.HCM, tr.65

Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội có quyền xem xét báo cáo về hoạt động

ký kết gia nhập và thực hiện Điều ước quốc tế của Chủ tịch nước, Chính phủ;xem xét

trả lời chất vấn của Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, các thành viên khác của Chính phủ, Chánh án tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về hoạt động ký kết, gia nhập và thực hiện Điều ước quốc tế; xem xét Điều ước quốc tế đang có hiệu lực do Chủ tịch nước, Chính phủ quyết định ký kết, gia nhập có dấu hiệu trái với Hiến pháp

Các cơ quan khác sẽ thực hiện giám sát hoạt động tham gia, ký kết thực hiện Điều ước quốc trong phạm vi quyền hạn của mình

d Giám sát vi ệc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân; xem xét việc giải quyết

ki ến nghị của cử tri

Theo quy định của pháp luật, thẩm quyền này được trao cho Quốc hội, Ủy ban

Thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội,

Hội đồng nhân dân, các ban của Hội đồng nhân dân và đại biểu của Hội đồng nhân dân Hiện nay, việc thực hiện thẩm quyền giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân, xem xét việc giải quyết kiến nghị của cử tri vẫn chưa đạt được hiểu quả mong muốn trong điều kiện hoạt động khiếu nại, tố cáo của công dân ngày càng được quan tâm

e Gi ải thích Hiến pháp

Hiến pháp là đạo luật có hiệu lực pháp lý cao nhất, các quy định của Hiến pháp mang tính nguyên tắc chung Do đó, để các quy định của Hiến pháp được hiểu, áp dụng đúng và thống nhất thì cần phải được giải thích rõ ràng Vì thế, chức năng giải thích

Hiến pháp được trao cho Ủy ban thường vụ Quốc hội

Thẩm quyền quan trọng nhất của các cơ quan thực hiện hoạt động bảo hiến là xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật Bên cạnh đó, không chỉ dừng lại ở

việc giám sát, kiểm tra các văn bản pháp luật mà còn đối với các hành vi của cơ quan,

tổ chức, các nhân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật trong việc thực thi và

tuân thủ Hiến pháp Từ đó, đảm bảo cho hoạt động bảo hiến được hiệu quả và toàn

diện16

Như vậy, xét về thẩm quyền bảo hiến, thẩm quyền được xác định trong cơ chế

bảo hiến của Cộng hòa Pháp và Việt Nam rộng hơn của Liên bang Mỹ Ở Liên bang

Mỹ chủ yếu tập trung vào việc xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật, còn ở

Cộng hòa Pháp không chỉ xem xét tính hợp hiến của văn bản pháp luật mà còn xem xét tính hợp hiến của các cuộc bầu cử, tư vấn, giải quyết tranh chấp thẩm quyền của các nhánh quyền lực, cả giám sát về quyền con người và quyền công dân Thẩm quyền bảo

hiến của Cộng hòa Pháp khá rộng nhưng dường như đã thiếu sự giám sát đối với hành

vi của Tổng thống và Thủ tướng Điều này có thể lý giải từ nguồn gốc hình thành của

Hội đồng bảo hiến Pháp luật Việt Nam quy định thẩm quyền bảo hiến rất rộng, nhưng

lại tản mạn, không rõ ràng, thiếu sự ràng buộc trách nhiệm đối với chủ thể thực hiện

hoạt động bảo hiến

1.4 So sánh trình t ự thủ tục trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ, Cộng hòa Pháp và Vi ệt Nam

1.4.1 Trình tự thủ tục trong cơ chế bảo hiến của Liên bang Mỹ

Quyền đưa ra yêu cầu xem xét tính hợp hiến của một đạo luật hay một hành vi của Chính phủ, cá nhân, tổ chức là bất kì chủ thể nào Điều này khác biệt hoàn toàn với Cộng hòa Pháp và Việt Nam, chỉ có một số chủ thể nhất định mới có quyền yêu cầu xem xét văn bản pháp pháp luật hay hành vi có vi hiến hay không

Không giống với cơ chế bảo hiến của Cộng hòa Pháp cũng như các cơ chế bảo

hiến do các cơ quan chuyên trách thực hiện, việc xét xử các vụ việc về Hiến pháp ở Liên bang Mỹ cũng có quy trình giống như việc giải quyết các vụ việc về hành chính, hình sự, dân sự…tức là được giải quyết theo thủ tục thông thường Điều đó có nghĩa là tòa án chỉ xem xét tính hợp hiến của các đạo luật trong khi xét xử một vụ việc cụ thể (giám sát cụ thể) Nếu như có một bên khiếu nại rằng quyền của ai đó được ghi nhận trong Hiến pháp đã bị xâm hại thì các thẩm phán của Tòa thụ lý giải quyết vụ việc, đồng thời cũng chính họ thực hiện việc kiểm tra, đánh giá và kết luận tính hợp hiến của đạo luật được áp dụng trong vụ án đó Tuy nhiên, trong một số trường hợp, tòa án có quyền từ chối xem xét nếu việc xem xét liên quan đến các vấn đề chính trị, ngoại giao

16 Xem thêm: Huỳnh Minh Hiền (2012), So sánh mô hình bảo hiến của Việt Nam, Hoa Kỳ và Pháp, Khóa luận tốt

nghi ệp, TP.HCM, tr.45