“Bàn tay nặn bột” BTNB chú trọng đến việc hình thành kiến thức cho học sinhbằng các thí nghiệm tìm tòi nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc
Trang 110 nguyên tắc cơ bản khi áp dụng “Bàn tay nặn bột” trong giảng dạy
của giáo viên
Thứ nhất: Học sinh quan sát sự vật, hiện tượng trong thực tế gần gũi với các em để
các em dễ cảm nhận, dễ thực nghiệm trên chúng
Thứ hai: Trong quá trình tự thực nghiệm, học sinh đưa ra ý kiến, nêu thắc mắc, kết
luận riêng và thảo luận trong tập thể (nhóm, cả lớp) từ đó rút ra kiến thức khoa học
Thứ ba: Giáo viên chỉ thực hiện vai trò đề xuất, tổ chức các thực nghiệm cho học
sinh theo một tiến trình sư phạm chặt chẽ Giáo viên không làm sẵn cho học sinh
Thứ tư: Áp dụng phương pháp này cần một thời lượng tối thiểu là 2 giờ/tuần trong
nhiều tuần liền cho một đề tài Tính liên tục của các hoạt động và những phương pháp giáo dục được bảo đảm suốt trong thời gian học tập
Thứ năm: Mỗi học sinh có quyển vở thực hành riêng do chính các em ghi chép theo
ngôn từ và cách thức của riêng mình
Thứ sáu: Mục đích chính của phương pháp này là học sinh tiếp nhận được các khái
niệm khoa học và kĩ thuật thực hành Song song đó là củng cố ngôn ngữ viết và nói của các em
Thứ bảy: Phụ huynh học sinh và tất cả mọi người xung quanh cần được khuyến khích
hỗ trợ những điều mà học sinh, lớp học cần để thực nghiệm
Thứ tám: Các đối tác khoa học (trường ĐH, CĐ, trường nghề, viện nghiên cứu…) ở
địa phương cần giúp các hoạt động của lớp theo khả năng của mình
Thứ chín: Ngành giáo dục, trường sư phạm giúp giáo viên các kinh nghiệm và
phương pháp giảng dạy
Thứ mười: Giáo viên cần chủ động tự học, tự tìm hiểu tài liệu, kiến thức liên quan;
trao đổi với đồng nghiệp, các nhà khoa học… để nâng cao kiến thức Giáo viên là người chịu trách nhiệm giáo dục và đề xuất những hoạt động của lớp mình phụ trách
Trang 2*) Phương pháp Bàn tay nặn bột
“Bàn tay nặn bột” (tiếng Pháp: “La main à la pâte” ; tiếng Anh: Hands on) làmột phương pháp dạy học tích cực dựa trên thí nghiệm nghiên cứu, áp dụng cho việcgiảng dạy các môn khoa học tự nhiên Bàn tay nặn bột là một chương trình giáo dụctiên tiến, giúp đổi mới giáo dục khoa học chuyên sâu tại trường học ở Pháp
Được thành lập năm 1996 bởi giáo sư Georges Charpak, đạt giải Nobel vật lí năm
1992, Lena – nhà thiên văn học và Pierre Yves Quéré – nhà vật lí với sự hỗ trợ củaViện Hàn lâm Khoa học, bàn tay nặn bột dựa trên một phương pháp tiếp cận mới đốivới khoa học trong giảng dạy ở trường tiểu học và mẫu giáo
“Bàn tay nặn bột” (BTNB) chú trọng đến việc hình thành kiến thức cho học sinhbằng các thí nghiệm tìm tòi nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn
đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứutài liệu hay điều tra…
*) Thuận lợi và khó khăn với “Bàn tay nặn bột”
Năm học 2013-2014, Sở GD-ĐT HẢI DƯƠNG đã triển khai phương pháp dạy học tích cực
“Bàn tay nặn bột” đến các trường tiểu học trong thành phố Phương pháp này được sử dụng cho các môn khoa học tự nhiên,
1 Thuận lợi dễ nhìn thấy nhất là lực lượng GV tiểu học ở thành phố luôn đi đầu trong
việc đổi mới phương pháp giảng dạy nên họ đã tiếp thu rất nhanh phương pháp “Bàntay nặn bột” Nhiều GV đã tự nghiên cứu, tìm hiểu về phương pháp này trước đó nênviệc lĩnh hội những điều cơ bản của “Bàn tay nặn bột” không có gì khó khăn Mặtkhác, theo chỉ đạo của sở, GV có thể lựa chọn một số bài dạy để sử dụng phươngpháp này chứ không phải là tất cả bài dạy của bộ môn phải thực hiện Ở một vàiquận/huyện, các chuyên viên của phòng GD-ĐT cũng đã lọc ra một số bài học phùhợp gợi ý cho GV từng khối lớp thực hiện Việc tiến hành phương pháp “Bàn tay nặnbột” cũng được quy thành 5 bước cụ thể: Đưa ra tình huống có vấn đề cần tìm hiểu,học sinh (HS) bộc lộ quan điểm ban đầu, HS đặt câu hỏi và đề xuất phương án thí
Để thực hiện tốt phương pháp “Bàn tay nặn bột”
đòi hỏi năng lực của GV và HS ở mức khá giỏi
Trang 3nghiệm, HS tiến hành thực nghiệm, HS so sánh kết quả sau thực nghiệm với dự đoán
và rút ra kết luận
2 Tuy nhiên, việc áp dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” cũng gặp nhiều khó khăn.
Để thực hiện phương pháp này, người GV phải có kiến thức khoa học tự nhiên vữngvàng và khả năng linh hoạt để ứng phó với mọi tình huống bất ngờ xảy ra trong tiếthọc Hai điều này không phải GV tiểu học nào cũng có được Về phía HS, các emphải có vốn kiến thức thực tế phong phú, phải chủ động học tập, phải năng động,sáng tạo
Ngay từ bước tiến hành đầu tiên, GV phải tìm được tình huống có vấn đề liên quanđến bài học để khơi gợi sự khao khát tìm hiểu cái mới lạ từ HS Điều này không hềđơn giản Người thầy phải có kiến thức vững và nhanh nhạy mới tìm ra được tìnhhuống phù hợp với bài học, với đối tượng là HS tiểu học Khi đã có được tình huốngnêu vấn đề nhưng HS lại không tìm ra được vấn đề cốt lõi cần tìm hiểu thì đòi hỏi
GV phải nhanh chóng, khéo léo để đưa về vấn đề cần học
Để thực hiện phương pháp này, người GV phải có kiến thức khoa học tự nhiên vữngvàng và khả năng linh hoạt để ứng phó với mọi tình huống bất ngờ xảy ra trong tiếthọc Hai điều này không phải GV tiểu học nào cũng có được
Trong một tiết dạy minh họa phương pháp “Bàn tay nặn bột” ở lớp 3, bài Hệ thần kinh, tình huống đưa ra là sấm sét bất ngờ làm HS giật mình Trong khi đa số HS đặt
vấn đề là: “Tại sao ta giật mình khi có tiếng động lớn bất ngờ?” thì có một HS nữ hỏi:
“Tại sao có sấm sét?” GV dạy đã quên câu hỏi của em HS nữ hay không biết làmcách nào để chuyển câu hỏi này về trọng tâm nên phớt lờ Bài dạy ấy, nếu trong thực
tế, không HS nào hỏi là: “Tại sao ta giật mình?” mà lại hỏi như em HS nữ hay hỏi:
“Tại sao ta nghe tiếng sấm trước rồi mới thấy chớp?”, “Tại sao khi sắp mưa hoặcmưa mới có sấm sét?”… thì GV làm sao để quay lại với đề tài hệ thần kinh, chưa nóiđến HS đặt câu hỏi lan man Nếu GV gợi ý thì sai với nguyên tắc dạy “Bàn tay nặnbột”, là HS tự đặt vấn đề cần tìm hiểu Với các bước kế tiếp, nếu HS không đề xuấtđược thí nghiệm nào hay các đề xuất thí nghiệm của cả lớp đều không đúng thì GVphải xử lý thế nào? Hoặc đề xuất thí nghiệm của các em đúng nhưng đồ dùng chuẩn
bị cho thí nghiệm hiện thời không có thì GV phải làm sao? Các thực nghiệm đều dochính HS đề xuất và thực hiện, liệu GV có thể kiểm tra hết các nhóm để phát hiệnngay sai sót trong quá trình thực hiện của các em nên dẫn đến thí nghiệm khôngthành công hay cho kết quả sai?
Nếu lớp học thụ động, kiến thức yếu thì liệu tiết dạy theo phương pháp này có hiệuquả? Vì tình huống đưa ra các em sẽ không tìm được vấn đề cần đặt ra, các em sẽkhông đề xuất được thực nghiệm, sẽ không dự báo được kết quả thực nghiệm…
3 Ngay từ khi còn học ở trường sư phạm, các thầy cô giáo đã biết rằng không cóphương pháp nào là tối ưu và khi lựa chọn phương pháp giảng dạy, điều quan trọngcần chú ý là phương pháp ấy không chỉ phù hợp với đặc trưng bộ môn mà nó cònphải phù hợp với trình độ của HS Để thực hiện tốt phương pháp “Bàn tay nặn bột”không chỉ đòi hỏi rất nhiều ở năng lực GV mà trình độ HS phải ở mức khá giỏi
Trang 4*) Bài soạn minh hoạ bằng " Phương pháp bàn tay nặn bột "
- Khăn, giấy lau
2 Dụng cụ cho hoạt động chung:
- Phim chụp khớp vai
- Phim chụp khuỷu tay
- Tranh vẽ cơ - xương
III Nội dung
HS ghi câuhỏi vào vởghi chép khoa học
Dùng từ “Bắp thịt” mà không dùng từ “Cơ”
sờ nắn cánh tay
để cảm nhận sự thay đổi
Có thể có các trả lời:
+ To lên, ngắn đi khi co Bé đi, dài
ra khi duỗi
+ Khuỷu tay thayđổi
+ Mềm hơn khi duỗi, cứng hơn khi co
- Cả nhóm vẽ
HS vẽ hình, ghi chú cho
Xem nhanh hình vẽ để giúp HS trình bày các hình sao cho dễ phát hiện những điểm khác nhau,…Sự chọn lựa có định hướng, có căn cứ của giáo viên trong việc khai thác các câu hỏi
Trang 5- Nếu trong nhómkhông thống nhất
có thể ghi ra phíangoài ý kiến không thống nhấtđó
- Dán hình lên bảng
cơ, xương, khớp
HS quan sát các hình, tìm điểm khác nhau lần lượt về xương,
cơ, khớp Từ đó đặt câu hỏi đề xuất:
- Trong cánh tay
có 1 hay 2 xương?
- Xương có hình dạng như thé nào?
- Cấu tạo khớp như thế nào?
- Có bao nhiêu cơ?
- Hình dạng cơ như thế nào?
- Cơ gắn với xương như thế nào?
- Xuơng:
+ Sờ, nắn+ Giải phẫu:
dùng con vật khác
- Từ sự khác biệt này rút ra câu hỏi
- GV chưa nhận xét gì về nhómnào đúng, nhóm nào sai GV ghi nhận tất cả ý kiến của HS
- Câu hỏi do HS đặt ra
Trang 6mô hình+ xem fimXQ ở BV
Cho học sinh xem các hình cơ, xương, khớp tay
để các em có thể vẽ
Mô tả thí nghiệm
Ghi chép
cá nhân trong khi làm thí nghiệm
Cách thức tiến hành quan sát hay thí nghiệm; Tiến hành thực nghiệm kiểm chứng các giả thuyết
2 HS quan sát các phim X quang chụp cánh tay ở trạng thái
co gập và duỗi
để hình dung trạng thái cơ tay.
3 Trình bày các
HS ghi chép cá nhân trongkhi quan sát phim, hình vẽ
Đối chiếu với kiến thức đã được thiết lập /trong sách giáo khoa
Trình bày các kiến thức mới lĩnh hội được cuối bài học bằnghình vẽ của học sinh với sự giúp đỡ của giáo viên
GV chưa hề đưa ra câu trả lời
gì từ đầu giờ, chỉ hướng dẫn phương án, phương tiện để HS
tự tìm câu trả lời
Trang 7các lớp khác… kiến thức mới lĩnh hội được
n Nêu được chức năng của hoa đối với đời sống thực vật
n Ích lợi của hoa đối với đời sống con người
n Nhận biết các bộ phận của hoa: cuống, đài, cánh, nhị và nhụy
n Sự khác nhau về hình dáng, màu sắc và mùi vị của các loại hoa
3/Bài mới: Hoa
Hoạt động 1: Sự đa dạng của quả
HĐ 2: Tìm hiểu thành phần cấu tạo
của quả
*Bước 1: Đưa tình huống xuất phát
-Các loài hoa rất khác nhau, đa dạng
về đặc điểm bên ngoài: màu sắc, hình
dạng, kích thước, mùihương vậy cấu
tạo của hoa có những bộ phận gì và
đặc điểm mỗi bộ phận ấy ra sao? Mời
các em vẽ vào vở thực nghiệm
*Bước 2: Cho HS bộc lộ những hiểu
biết ban đầu của mình vào giấy (vở
-HS thực hành vẽ
Trang 8“Cấu tạo của hoa như thế nào? Và đặc
điểm của mỗi bộ phận ra sao? các em
hãy suy nghĩ và vẽ vào vở thí nghiệm
Dựa vào hình vẽ giáo viên định
hướng cho học sinh đề xuất câu hỏi:
n Có phải hoa có cuống, cánh và nhị?
n Hình dạng cuống hoa thế nào?Có vai trò gì?
n Có phải hoa nào cũng có nhị và nhụy?
n Đài hoa nằm ở đâu?
n Cánh hoa có đặc điểm gì?
n *Lưu ý: Ta thấy rằng các câu hỏi trên là những nghi vấn từ những điểm khác biệt của các biểu tượng ban đầu nói trên.
=> Đề xuất phương án thực nghiệm
nghiên cứu:
n Vậy theo các em làm cách nào để
trả lời những câu hỏi trên?
-GV công nhận tất cả nhưng
phương án trên và chọn phương án
tách hoa để kiểm tra (GV phát cho
mỗi nhóm một số hoa)
HS đề ra phương án:
n Bóc hoa ra để xem cấu tạo bên trong.
n Tách hoa ra để xem cấu tạo bên trong.
n Xé hoa ra để xem cấu tạo bên trong.
n Xem hình vẽ trong sách giáo khoa.
n Xem tranh vẽ khoa học, chụp hình …
*Bước 4: Thực hiện phương án tìm
• Bước 2:Phân loại các thành phần của hoa
• Bước 3:Nhận biết đặc điểm và gọi tên các
thành phần của hoa
- Cho HS báo cáo: Chú ý khoan vội -HS báo cáo
Trang 9chỉnh sửa thuật ngữ cho các em.
*Bước 5: Kết luận và hợp thức hóa
kiến thức
-Hoa có: cuống, đài, cánh và nhị,
nhụy
-Cuống hoa: thẳng, dài mang hoa,
phần cuối của cuống hoa phình to ra
(đế hoa)
-Đài: màu xanh lục, nâng đỡ cánh hoa
-Cánh hoa: có màu sắc, mùi
thơm và số lượng cánh khác nhau
-Nhị, nhụy: nhị có phấn hoa màu
vàng; nhụy nằm trong cùng của hoa
Có hoa chỉ có nhị hoặc nhụy
PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT
Môn : KHOA HỌC- Lớp 5 – Tiết 53
Bài : CÂY CON MỌC LÊN TỪ HẠT
+ Kể tên một số loài hoa thụ phấn nhờ
gió, hoa thụ phấn nhờ côn trùng?
- Giáo viên, nhận xét
3 Bài mới: Trong tự nhiên có rất
nhiều cây mọc lên từ hạt nhưng nhờ
đâu mà hạt mọc được thành cây ?
Bài Cây mọc lên từ hạttrong giờ KH
hôm naysẽ giúp chúng ta hiểu được
Trang 10- Trong hạt đậu có gì mà mọc được thành cây?
+ Bước 2 : HS bộc lộ hiểu biết ban đầu
? Các bạn vẽ hạt có những bộ phận nào giống nhau?
- GV ghi nhanh vào bảng sau:
Câu hỏi P/ án K luận-Vỏ
+ GVchốt lại các câu hỏi nghi vấn phù hợp với nội dung bài học, ghi nhanh lên cột câu hỏi
+ Bước 4 : Đề xuất các phương án tìm tòi.
Trang 11? Làm cách nào để trả lời các câu hỏi nghi vấn các em vừa nêu? ( Gv ghi vào cột p/án)
- GV: Có nhiều p/ án để chúng ta lựa chọn Sau đây cô chọn 1 p/án là tách đôihạt đã ngâm nước xem hạt có những bộ phận nào
+ Bước 5 : Kết luận , rút ra kiến thức
- GV tổ chức cho HS tiếp tục làm việc nhóm 6
- GV phát hạt đã ngâm nước, yc HS tách đôi hạt xem hạt có những bộ phận nào rồi vẽ vào giấy.( TG: 5 phút)
+ GV cho đại diện các nhóm trình bày kết luận sau khi làm thí nghiệm
? So sánh lại với hình tượng ban đầu xem thử suy nghĩ của mình có đúng không
? Vậy cấu tạo của hạt gồm có những bộ phận nào?
+ GV chốt , trình chiếu hình ảnh
+ Cho HS nhắc lại cấu tạo của hạtHoạt động 2 : Thảo luận điều kiện để hạt nảy mầm
Hoạt động 3 : Quan sát mô tả quá trình phát triển của cây mướp
Trang 12PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT Môn : KHOA HỌC- Lớp 5 – Tiết 53
Bài : CÂY CON MỌC LÊN TỪ HẠT
2 Bài cũ: Sự sinh sản của thực vật có hoa.
+ Kể tên một số loài hoa thụ phấn nhờ gió, hoa
thụ phấn nhờ côn trùng?
- Giáo viên, nhận xét
3 Bài mới: Trong tự nhiên có rất nhiều cây
mọc lên từ hạt nhưng nhờ đâu mà hạt mọc
được thành cây ? Bài Cây mọc lên từ
hạttrong giờ KH hôm naysẽ giúp chúng ta
hiểu được điều đó.
Hoạt động 1: Thực hành tìm hiểu Cấu tạo của
Trang 13câu hỏi nêu vấn đề:
- GV cho HS đại diện các tổ giới thiệu cây các
em đã ươm thành công
Và hỏi : Các cây đậu phộng, đậu xanh, đậu đỏ,
đậu đen, đậu trắng mọc lên từ đâu ?
- Trong hạt đậu có gì mà mọc được thành
- GV ghi nhanh vào bảng sau:
Câu hỏi P/ án K luận
Tổ 1: Cây đậu xanh
Tổ 2: Cây đậu đen
Trang 14+ GVchốt lại các câu hỏi nghi vấn phù hợp với
nội dung bài học, ghi nhanh lên cột câu hỏi
+ Bước 4 : Đề xuất các phương án tìm tòi.
+ GV hướng dẫn , gợi ý HS đề xuất các
phương án thí nghiệm , nghiên cứu để tìm câu
trả lời cho các câu hỏi ở bước 3
? Làm cách nào để trả lời các câu hỏi nghi vấn
các em vừa nêu? ( Gv ghi vào cột p/án)
- GV: Có nhiều p/ án để chúng ta lựa chọn Sau
đây cô chọn 1 p/án là tách đôi hạt đã ngâm
nước xem hạt có những bộ phận nào
+ Bước 5 : Kết luận , rút ra kiến thức
- GV tổ chức cho HS tiếp tục làm việc nhóm 6
- GV phát hạt đã ngâm nước, yc HS tách đôi
hạt xem hạt có những bộ phận nào rồi vẽ vào
giấy.( TG: 5 phút)
+ GV cho đại diện các nhóm trình bày kết luận
sau khi làm thí nghiệm
? So sánh lại với hình tượng ban đầu xem thử
suy nghĩ của mình có đúng không
? Vậy cấu tạo của hạt gồm có những bộ phận
nào?
+ HS làm việc cá nhân để đặt câu hỏi nghi vấn về cấu tạo của hạt đậu
* VD:
- Có phải trong hạt có cây con không ?
- Có phải phôi mọc thành cây không? ?
- Có phải trong hạt có nhiều lá không ?
- Ngoài, vỏ, phôi, chất dinh dưỡng dự trữ, hạt còn có bộ phận nào nữa
không?
- Vỏ hạt có 1 đốm nâu gọi là gì?
- HS TL cá nhân:
+ Trồng thử+ Cắt hạt đã ngâm ra+ Lột vỏ
+ Tách hạt+ Xem hình chụp ở SGK +
Trang 15+ GV chốt , trình chiếu hình ảnh
+ Cho HS nhắc lại cấu tạo của hạt
Hoạt động 2 : Thảo luận điều kiện để hạt nảy
mầm
Hoạt động 3 : Quan sát mô tả quá trình phát
triển của cây mướp
+ Đại diện các nhóm trình bày kết luận
về cấu tạo của hạt đậu
+ HS so sánh lại với hình vẽ ban đầu xem thử suy nghĩ của mình có đúng không
- Cấu tạo của hạt gồm: vỏ, phôi, chất dinh dưỡng dự trữ.
+ Vài HS nhắc lại cấu tạo của hạt
TIẾT 29 KHOA HỌC
THỦY TINH.
I MỤC TIÊU:
- Nhận biết một số tính chất của thủy tinh
- Nêu được công dụng của thủy tinh
- Nêu được một số cách bảo quản các đồ dùng bằng thủy tinh
- Cẩn thận, nhẹ nhng khi sử dụng cc dụng cụ thủy tinh
* BVMT: Biết thuỷ tinh được làm từ cát trắng và một số chất khác Vì vậy khai
thác tài nguyên cát hợp lí, giữ gìn môi trường
II CHUẨN BỊ:
GV: Hình trong SGK trang 60,61 + Giấy A3 , bút dạ