SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY HÁT DÂN CAVIỆT NAM TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC

là các bài dân ca.Từ những thực tế giảng dạy đó, tôi đã rút ra được những kinh nghiệm sư phạm cũng như những phương pháp dạy học phù hợp giúp các em khắc phục những điểm khó khi hát dân

UBND QUẬN HAI BÀ TRƯNG TRƯỜNG TIỂU HỌC LÊ VĂN TÁM

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY HÁT DÂN CA VIỆT NAM TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC

Lĩnh vực/ Môn: Âm nhạc Cấp học : Tiểu học Tên tác giả : Vũ Thu Trang

NĂM HỌC 2018 - 2019

MÃ SKKN

Phần I- Đặt vấn đề

1 Cơ sở khoa học

1.1 Cơ sở lí luận

Nhân dân ta vốn có truyền thống yêu ca hát, tiếng hát đã gắn liền với cuộc sống lao động và đấu tranh, tiếng hát là tiếng nói của trái tim, là bình minh của ngày mới, âm nhạc đã trở thành bộ môn nghệ thuật luôn được mọi người yêu thích Âm nhạc không chỉ mang lại những cảm xúc trong đời sống tinh thần mà còn tạo cho chúng ta hiểu biết về thế giới khách quan, tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện của mỗi người

Học sinh Tiểu học là trẻ em ở lứa tuổi từ 6 đến 11, đây là lứa tuổi rất nhạy cảm với âm nhạc Cuộc sống của các em không thể thiếu được loại nghệ thuật này Môn Âm nhạc giúp các em hướng tới cái đẹp, góp phần giáo dục các

em trở thành những người phát triển toàn diện Ngoài ra nó còn giúp các em có tâm hồn phong phú và bớt mệt mỏi sau những giờ học căng thẳng

Trong chương trình Âm nhạc ở Tiểu học, Học hát là nội dung trọng tâm, được thực hiện từ lớp 1 đến lớp 5, đây cũng là phân môn học sinh yêu thích nhất Phân môn Học hát có ba dạng bài là: bài hát thiếu nhi Việt Nam, dân

ca và các bài hát nước ngoài

Khả năng âm nhạc của học sinh Tiểu học có sự phát triển rõ rệt từ lớp 1 đến lớp 5 Ví dụ học sinh lớp 1, 2 có trí nhớ còn hạn chế, các em khó học thuộc những bài hát có lời ca tương đối dài hoặc có nhiều lời ca Đến lớp 4, 5, khả năng ghi nhớ của học sinh đã được nâng cao hơn so với giai đoạn trước Biểu hiện về năng lực âm nhạc của học sinh rất khác biệt, mỗi lớp thường có cả những em học khá giỏi, trung bình và học yếu Cũng có những học sinh có năng khiếu ở mặt này nhưng lại yếu ở mặt khác, ví dụ: hát đúng về cao độ thì lại chưa vững về trường độ, có khả năng gõ đệm tốt nhưng lại yếu về vận động theo nhạc… Đa số học sinh có khả năng hát kết hợp các hoạt động khác như: vận động theo nhạc, gõ đệm, tham gia trò chơi… Hứng thú, sở thích âm nhạc của học sinh không hoàn toàn giống nhau, cảm nhận thẩm mĩ âm nhạc của các em cũng khác biệt

Âm nhạc dân gian là tinh hoa, là linh hồn của dân tộc Việc dạy các bài hát dân ca trong trường tiiểu học nhằm giáo dục và định hướng thị hiếu thưởng thức âm nhạc cho học sinh, đồng thời góp phần lưu giữ, bảo tồn giá trị văn học truyền thống của dân tộc Dân ca Việt Nam thường được mang tính chất theo từng vùng, miền và không dễ dàng để có thể hát đúng tính chất của từng bài dân

ca

1.2 Cơ sở thực tiễn

Thực tế nhiều năm giảng dạy bộ môn Âm nhạc ở bậc tiểu học, tôi đã thực hiện hàng trăm tiết dạy các bài hát cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5 tôi nhận thấy nhiều học sinh còn hay hát sai với những bài hát có âm điệu luyến láy, đặc biệt

là các bài dân ca.Từ những thực tế giảng dạy đó, tôi đã rút ra được những kinh nghiệm sư phạm cũng như những phương pháp dạy học phù hợp giúp các em khắc phục những điểm khó khi hát dân ca từ đó học sinh hát được đúng tính chất của những bài dân ca và hứng thú với những giai điệu dân ca của mỗi vùng, miền trên quê hương đất nước Nhờ tích luỹ được một số kinh nghiệm nên việc dạy hát dân ca cho các em ngày càng trở nên nhẹ nhàng và hiệu quả hơn, học sinh cũng hào hứng, nhiệt tình và sôi nổi hơn trong những tiết học hát dân ca.Với những kết quả khả quan thu được từ thực tế giảng dạy của mình, tôi xin

mạnh dạn đưa ra “ Một số kinh nghiệm dạy hát dân ca Việt Nam trong

trường tiểu học”

2 Mục tiêu

- Trình bày những kinh nghiệm thu được sau quá trình nhiều năm dạy hát dân ca cho học sinh Tiểu học

- Đưa ra một số biện pháp giúp học sinh học các bài hát dân ca có hiệu quả nhất

- Trình bày hiệu quả thu được sau khi áp dụng những biện pháp dạy hát dân ca

- Đề xuất một số kiến nghị với Ban giám hiệu trường và Phòng Giáo dục quận

3 Đối tượng nghiên cứu

- Chương trình, sách giáo khoa môn âm nhạc tiểu học

- Phương pháp dạy học âm nhạc ở tiểu học

- Các bài hát dân ca trong chương trình âm nhạc tiểu học

- Học sinh trường tiểu học

4 Phạm vi nghiên cứu

- Tham khảo một số tài liệu về giáo dục Âm nhạc trong trường phổ thông

ở Việt Nam

- Những bài hát dân ca Việt Nam trong Sách giáo khoa Âm nhạc từ Lớp 1 đến lớp 5

- Thực tiễn dạy học Âm nhạc trong một số trường Tiểu học ở Hà Nội

5 Kế hoạch nghiên cứu

- Thu thập tài liệu về dạy hát dân ca cho học sinh phổ thông

- Vận dụng những kinh nghiệm của cá nhân vào các tiết dạy hát dân ca ở trường

- Trao đổi với đồng nghiệp về những kết quả thu được, điều chỉnh cho phù hợp với thực tế dạy học tại nhà trường

- Viết báo cáo về kinh nghiệm dạy hát dân ca

Phần II- Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

1 Nghiên cứu nội dung, chương trình sách giáo khoa về dạy hát dân

ca ở trường tiểu học.

Những bài hát dân ca giảng dạy cho học sinh ở bậc tiểu học không chỉ đơn thuần là học một bài hát mà còn là hình thức để giáo dục cho các em về văn hóa truyền thống dân tộc.Khi học sinh hát lên một bài hát dân ca của một vùng,

một miền nào đó trên đất nước thì cần phải ra được cái “ chất” của dân ca vùng, miền đó và toát lên được cái “ hồn dân tộc” trong bài dân ca đó. Điều đó quả thật không phải chuyện dễ dàng

Theo sách giáo khoa hiện hành, học sinh Tiểu học được học 55 bài hát, trong đó có 11 bài dân ca, đó là:

Lớp 1 với những bài hát:

- Quê hương tươi đẹp (dân ca Nùng)

- Lí cây xanh (dân ca Nam Bộ)

Lớp 2 với những bài hát:

- Xoè hoa ( dân ca Thái)

- Bắc kim thang ( dân ca Nam Bộ)

Lớp 3 với những bài:

- Gà gáy ( dân ca Cống)

- Ngày mùa vui ( dân ca Thái)

Lớp 4 với những bài:

- Bạn ơi lắng nghe ( dân ca Ba na)

- Cò lả ( dân ca đồng bằng Bắc Bộ)

- Chim sáo ( dân ca Khơ me )

Và lớp 5 với những bài:

- Màu xanh quê hương ( dân ca Khmer)

- Hát mừng ( dân ca Hrê)

Như vậy, với mỗi lớp các em sẽ được làm quen và học những bài hát dân

ca của những dân tộc và vùng miền khác nhau trên đất nước

2 Một số kinh nghiệm thực hiện có hiệu quả trong quá trình dạy hát dân ca

Ngày mới vào nghề, tôi thấy có nhiều khó khăn khi dạy bài hát dân

ca cho học sinh và khó để dạy hay được Ví dụ: học sinh thường hát rất buồn,

không biết hát những tiếng có luyến, hát sai giai điệu cả về cao độ và trường độ, các em chưa yêu thích bài các bài hát dân ca… Trong quá trình dạy học, tôi đã suy nghĩ để tìm biện pháp phần nào khắc phục những hạn chế đó Đến nay, việc dạy những bài này đã trở nên dễ dàng hơn, đó là nhờ việc áp dụng dạy bài hát dân ca với quy trình gồm 7 bước :

Bước 1: Giới thiệu bài hát

Bước 2: Tìm hiểu bài hát

Bước 3: Nghe hát mẫu

Bước 4: Khởi động giọng

Bước 5: Tập hát từng câu

Bước 6: Hát cả bài

Bước 7: Củng cố, kiểm tra

Tuy quy trình dạy học giống với việc dạy hát các bài hát thiếu nhi

và các bài hát nhạc nước ngoài, nhưng kĩ thuật dạy hát những bài hát dân ca có nhiều khác biệt Sự khác biệt này mới tạo nên những phong cách, màu sắc khác nhau của mỗi bài hát

Cụ thể với từng bước dạy : Bước 1 : Giới thiệu bài hát

Với việc áp dụng những phương pháp mới trong dạy hát dân ca, ở bước giới thiệu bài hát, tôi thường dùng bản đồ để giới thiệu vị trí địa lí, tranh ảnh để giới thiệu về sinh hoạt văn hóa, sinh hoạt cộng đồng, về phong cảnh các vùng miền Mỗi bài dân ca đều có xuất xứ và nét đặc trưng riêng vì vậy cũng rất cần giới thiệu với học sinh về xuất xứ và nét đặc trưng của bài dân ca đó ( thang

âm, các từ đệm, trang phục, động tác múa…) Bước này rất hấp dẫn học sinh và mang lại cho các em nhiều kiến thức bổ ích

Ví dụ với việc dạy bài hát “ Bạn ơi lắng nghe” – Dân ca Bana trong SGK

Âm nhạc lớp 4

Giáo viên cần chỉ bản đồ để giới thiệu cho học sinh biết vị trí địa lí của dân tộc Bana là dân tộc nằm ở khu vực Tây Nguyên, miền núi Nam trung bộ của đất nước ta, cùng với các dân tộc anh em khác chung sống ở Tây Nguyên như : Êđê, Suđăng… Nét sinh hoạt văn hóa truyền thống của các dân tộc vùng núi Tây Nguyên là Văn hóa cồng chiêng Giáo viên có thể sưu tầm tranh ảnh giới thiệu về sinh hoạt văn hóa của dân tộc Bana cho học sinh tham khảo cùng tranh ảnh về nhac cụ cồng chiêng…

Bước 2 : Tìm hiểu bài hát

Khi dạy bài hát dân ca, việc chia các câu hát trong bài dân ca phải hết sức linh hoạt, có thể có câu hát dài, có câu hát ngắn vì bài dân ca thường được xây dựng từ thơ lục bát, lời ca đệm thêm bằng những hư từ nên cấu trúc không cân

đối Ví dụ bài Xoè hoa – Dân ca thái ( SGK Âm nhạc lớp 2) được chia thành 4

câu hát với độ dài ngắn không đều nhau:

Bùng bong bính boong ngân nga tiếng cồng vang vang.

Nghe tiếng chiêng reo vui rộn ràng.

Nghe tiếng khèn tiếng sáo vang lừng.

Tay nắm tay ta cùng xoè hoa.

Hoặc bài Cò lả cũng được chia thành 4 câu hát dài ngắn khác nhau.

Con cò cò bay lả lả bay la,

Bay từ từ cửa phủ, bay ra ra cánh đồng.

Tình tính tang tang tính tình ơi bạn rằng ơi bạn ơi,

Rằng có biết biết hay chăng, rằng có nhớ nhớ chăng.

Giáo viên cần giải thích cho học sinh hiểu về những từ khó xuất hiện trong bài dân ca Ví dụ:

“Xòe hoa” có nghĩa là múa hoa

“Lý cây xanh” có nghĩa là khúc hát ngắn về cây xanh

“Bắc kim thang” là lời bài đồng dao (bản thân từ này không có nghĩa gì)

từ “kèo” là thanh gỗ hoặc tre nằm trên cột nhà, làm khung đỡ trần nhà; “té” nghĩa là ngã; “làm chi” nghĩa là làm gì; “le le” nghĩa là con vịt trời; “bìm bịp” là một loài chim

Bài Gà gáy, từ té le là một cách cảm nhận của đồng bào Cống về tiếng

gáy te te của chú gà trống choai

Cò lả là diễn tả cánh cò bay chập chờn (con cò cũng là hình tượng người

nông dân việt nam) Từ “phủ” là chỉ đơn vị hành chính ngày xưa, tương đương

như quận huyện ngày nay

Bài “Cò lả” hình thành từ câu ca dao:

Con cò bay lả bay la Bay từ cửa phủ bay ra cánh đồng Trời sinh, mẹ đẻ tay không Cho nên bay khắp tây đông kiếm mồi Trước là nuôi cái thân tôi Sau nuôi bọn trẻ nên đời cò con.

Việc hiểu ý nghĩa những từ đó giúp học sinh thấy gần gũi với bài hát hơn

B ư ớc 3: Nghe hát mẫu:

Trong bước nghe hát mẫu, tôi thường sưu tầm băng đĩa hình để cho học sinh xem bài hát trên băng đĩa hình, để các em biết về trang phục vi ên động tác múa hát đặc trưng của từng vùng miền Vì vậy, khi dạy các em trình bày bài hát kết hợp vận động, các em đã thể hiện được những động tác múa hát đặc trưng của mỗi dân tộc thêm tự nhiên và hiệu quả hơn

B ư ớc 4: Khởi động giọng

Trong bước khởi động giọng, trước đây tôi thường sử dụng gam trưởng hoặc gam thứ của âm nhạc phương Tây cho học sinh khởi động giọng

Ví dụ:

Tuy nhiên, mỗi bài dân ca của Việt Nam có màu sắc riêng, và thường viết

bằng thang âm ngũ cung, như Pha Son La Đô Rê (Quê hương tươi đẹp), Đô Rê

Mi Son La (Lí cây xanh)…, vì thế việc sử dụng gam trưởng, thứ của phương

Tây là không phù hợp Tôi thường sử dụng chính thang âm của từng bài làm mẫu âm khởi động Thậm chí có bài tôi đã dùng giai điệu của bài hát làm mẫu

để học sinh khởi động giọng

Ví dụ bài Chim sáo tôi đã sử dụng câu hát cuối là mẫu âm:

Việc sử dụng mẫu âm này vừa giúp học sinh bước đầu được nghe âm hưởng của bài hát, ngoài ra còn giúp các em được tiếp xúc với giai điệu để học bài hát dễ dàng hơn

Bước 5: Tập hát từng câu:

Tập hát từng câu là bước trọng tâm của việc dạy hát Khi dạy các bài dân

ca, tôi thường tăng cường hát mẫu để hướng dẫn học sinh hát đúng những tiếng

có dấu luyến cũng như thể hiện được sắc thái của bài Cũng vì có câu hát dài ngắn không đều, nên khi dạy từng câu, có những câu phải dạy khá kĩ các em mới hát đúng giai điệu, cũng như những tiếng hát luyến Trong dạy hát dân ca cách dạy theo lối truyền khẩu đặc biệt hữu dụng và thu được những kết quả cao Học sinh tiếp thu bài nhanh hơn và gây được sự hứng thú trong khi học Do được nghe giai điệu nhiều lần nên phần nào tính chất của bài hát đã nghấm vào các em nhờ đó đã thể hiện tốt sắc thái t ình cảm của bài hát Truyền khẩu cũng là cách mà ông cha ta đã truyền lại kho tàng dân ca cho các thế hệ sau Cách dạy truyền khẩu là m ột yếu tố để giữ gìn nét độc đáo riêng của từng thể loại dân ca

Ví dụ bài Cò lả, câu hát “Rằng có biết biết hay chăng, rằng có nhớ nhớ

hay chăng” là câu hát dài và có nhiều tiếng hát luyến nên tôi thường cho học

sinh tập hát nhiều lần hơn, kĩ hơn so với 3 câu khác Ngoài ra, tôi cũng hướng dẫn các em cách lấy hơi 2 lần, ở đầu câu và giữa câu hát

Bước 6: Hát cả bài

Bên cạnh việc dạy học sinh hát được cả bài hát đúng giai điệu, lời ca và thể hiện được tính chất của từng bài dân ca giáo viên có thể tổ chức cho học sinh vừa hát dân ca vừa kết hợp với những trò chơi dân gian như : tập tầm vông, nhaỷ dây,ô ăn quan, chơi chong chóng… Giáo viên cũng có thể hướng dẫn học sinh biểu diễn theo nhóm với những động tác múa đơn giản để gây hứng thú cho học sinh bởi học sinh tiểu học rất thích được hoạt động

Với tâm lý lứa tuổi, học sinh rất thích những gì mới lạ nên giáo viên cũng

có thể đặt lời mới hoặc khuyến khích cho các em đặt lời mới cho những bài dân

ca quen thuộc, học sinh sẽ thích thú vô cùng

Ví dụ:

Với bài hát “ Bắc kim thang” – Dân ca Nam Bộ Học sinh sẽ thích thú vô

cùng khi hát:

“ Bắc kim thang, trò ngoan xúm lại

Phụ cô thầy, làm trường thêm đẹp

Các bé thì, quét nhà lượm rác

Các ạn lớn dọn dẹp, trồng cây

Ta siêng chăm cố gắng ngày ngày

Để trường mình luôn sạch đẹp hơn, đẹp hơn…”

7 Củng cố, kiểm tra

Ngoài các nhạc cụ quen dùng, giáo viên nên khai thác hoặc hướng dẫn học sinh sử dụng các loại nhạc cụ dân tộc để đệm hát cho bài dân ca

Khi gọi học sinh lên kiểm tra bài giáo viên cần khuyến khích các em hát kết hợp với biểu diễn các động tác múa dân tộc phù hợp với bài dân ca

* Kết quả thu được

Trong quá trình áp dụng một số kinh nghiệm mới trong dạy hát dân ca cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5 ở trường, tôi đã điều tra và lưu lại những kết quả thử nghiệm, nhằm so sánh về mức độ học sinh đạt được các yêu cầu về hát dân ca

Cụ thể là:

Các mức độ yêu cầu

Kết quả ở những lớp không áp dụng kĩ thuật

Kết quả ở những lớp có áp dụng kĩ thuật

Biết hát kết hợp với gõ đệm theo

3 cách (nhịp, phách, tiết tấu lời ca) khoảng 60% khoảng 90%

Biết hát kết hợp với vận động

Thuộc tên các bài dân ca đã học khoảng 70% khoảng 90%

Phần III- Kết luận và kiến nghị

1 Kết luận

Dân ca là một bức tranh phong phú đa dạng về màu sắc, mỗi địa phương đều có những nét đặc trưng riêng, thể hiện phong tục, ngôn ngữ, giọng nói của từng vùng quê của Tổ quốc Vì vây, dù là dân ca của bất cứ vùng miền nào trên đất nước Việt Nam cũng đều đáng trân trọng cần được giữ gìn và bảo tồn, bởi đó

là tài sản tinh thần vô giá, là những tinh hoa của dân tộc được chắt lọc qua hàng nghìn năm lịch sử

Với học sinh tiểu học, là thế hệ tương lai của đất nước, để các em vẫn luôn tiếp thu được các nền văn hóa thế giới mà không quên mất những tinh hoa văn hóa của dân tộc thì ngay từ khi còn nhỏ các em đã phải có được vốn hiểu biết, phải có được một tình yêu thực sự với những làn điệu dân ca

Bồi dưỡng và phát huy vốn dân ca cho học sinh tiểu học sẽ là tiền đề trong việc gìn giữ những tinh hoa văn hóa của dân tộc Thực hiện theo lời dặn

dò cuối cùng của Bác Hồ trước lúc đi xa “ …rằng đã yêu Tổ Quốc mình, càng yêu tha thiết những khúc hát dân ca…”

Một vài kinh nghiệm trong việc dạy hát dân ca Việt Nam trong trường tiểu học mà tôi đã rút ra và thực nghiệm trong thực tế nhiều năm giảng dạy của mình.Tôi rất mong sẽ nhận được những trao đổi, đóng góp khác nhau của các đồng nghiệp nhằm tìm thêm những biện pháp hữu hiệu nhất trong việc giảng dạy các bài hát dân ca ở trường tiểu học nói riêng và trong sự nghiệp gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của cả nước nói chung

Sáng kiến kinh nghiệm của tôi được xây dựng không chỉ dựa vào kinh nghiệm cá nhân, mà còn căn cứ vào cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn việc dạy học

Âm nhạc ở Tiểu học cũng như tham khảo một số tài liệu về dạy hát dân ca cho học sinh phổ thông

Sáng kiến kinh nghiệm đã trình bày về phương pháp và một số kĩ thuật dạy hát dân ca cho học sinh Tiểu học nhằm gây hứng thú cho học sinh, giúp các

em hát đúng giai điệu, lời ca và thêm yêu thích các bài dân ca Việt Nam

Sáng kiến kinh nghiệm cũng đã được trao đổi giữa giáo viên dạy Âm nhạc tại một số trường Tiểu học Kết quả cho thấy, đó là những vấn đề có tính khả thi và phù hợp với điều kiện dạy học hiện nay Giáo viên có thể dễ dàng thực hiện, học sinh tiếp thu kiến thức dễ dàng hơn và hầu hết các em hoàn thành mục tiêu tiết học

2 Kiến nghị

Để sáng kiến kinh nghiệm trên phát huy được hiệu quả cao hơn trong hoạt động dạy hát dân ca cho học sinh Tiểu học, chúng tôi đề nghị Ban giám hiệu trường tiếp tục trang bị những phương tiện dạy học cần thiết như: tranh ảnh, băng đĩa hình về múa hát dân ca các dân tộc, một số các nhạc cụ dân tộc… Việc dạy hát dân ca có thể đạt hiệu quả cao hơn nếu được thực hiện trên giáo án điện

tử, điều này giúp học sinh được học bằng đa giác quan: nghe, nhìn, cảm nhận, vận động…Để làm tốt công tác này nên có sự phối hợp giữa Sở giáo dục đào tạo

và các sở, ban ngành lien quan, đào tạo ra đội ngũ giáo viên âm nhạc chuẩn,có những chương trình phong phú hơn về nội dung giảng dạy, biểu diễn dân ca

Dạy hát dân ca là góp phần gìn giữ và phát huy những bản sắc văn hoá của dân tộc Nhận thức được vấn đề này, tôi đã suy nghĩ và có nhiều tìm tòi trong việc dạy hát dân ca cho học sinh Trên đây là một số kinh nghiệm tôi thu được trong quá trình dạy học, chúng hoàn toàn có tính khả thi, phù hợp với điều kiện dạy học thực tế Tôi đã chia sẻ những kinh nghiệm dạy học của mình với đồng nghiệp, họ cũng áp dụng và thu được những kết quả tốt hơn trong dạy học Nhờ thực hiện những kinh nghiệm này, học sinh của chúng tôi đã biết trình bày những bài dân ca được hay hơn và các em cũng ngày càng yêu thích các bài hát dân ca Việt Nam