Vận dụng kiến thức vào thực tiễn là mục tiêu hướng tới của quá trình dạy học.Vai trò của vận dụng kiến thức vào thực tiễn không chỉ thể hiện ở chỗ HS có kĩ năngvận dụng kiến thức để giả
BỐI CẢNH CỦA ĐỀ TÀI
Thế kỉ XXI là thế kỉ của nền kinh tế tri thức, con người được xem là nhân tố chính của sự phát triển Hoà cùng với sự phát triển của thế giới, Việt Nam cũng đang bước vào kỷ nguyên mới với những cơ hội và thách thức mới Hơn lúc nào hết sự nghiệp giáo dục và đào tạo có ý nghĩa quan trọng lớn lao trong chiến lược phát triển của đất nước và đang là vấn đề được cả xã hội quan tâm.
Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã xác định mục tiêu: "Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn ".
A.X Makarenkô (1976), một nhà giáo dục Xô Viết lỗi lạc đã nói “khoa học sư phạm và đặc biệt là lí thuyết về giáo dục trước hết là một khoa học có mục đích thực tiễn” [4] Makarenkô coi trọng giáo dục tập thể, chú trọng “giáo dục lao động”, gắn việc học với lao động sản xuất Tác giả Geoffrey Petty (1998) cho rằng: “học qua thực hành tốt hơn qua quan sát hoặc nghe bởi lẽ thực hành giúp người học có điều kiện để củng cố và hiệu chỉnh những kiến thức và kĩ năng đang học”.
Vận dụng kiến thức vào thực tiễn là mục tiêu hướng tới của quá trình dạy học.Vai trò của vận dụng kiến thức vào thực tiễn không chỉ thể hiện ở chỗ HS có kĩ năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề liên quan đến nội dung bài học mà còn giải quyết các vấn đề thực tiễn đa dạng trong cuộc sống Phát triển kĩ năng (KN) vận dụng kiến thức (VDKT) vào thực tiễn cho học sinh (HS) sẽ làm thay đổi cách dạy của giáo viên và cách học của HS theo hướng “học đi đôi với hành”, lí thuyết gắn với thực tiễn, nhà trường gắn với gia đình và xã hội Do đó, trong quá trình dạy học hướng tới giúp HS có KNVDKT vào thực tiễn rất quan trọng, cần thiết Cách dạy tốt nhất là dạy học gắn với thực tiễn, dạy học qua thực tiễn và dạy học bằng thực tiễn.
Trong thời gian từ tháng 09 năm 2016 đến tháng 09/2018, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu các vấn đề về lí luận và thực tiễn liên quan đến KNVDKT vào thực tiễn trong quá trình dạy học, tập trung xây dựng cấu trúc, quy trình phát triển, bộ công cụ tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá sự phát triển kĩ năng VDKT vào thực tiễn cho
HS trong dạy học Sinh tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Phạm vi nghiên cứu
- Về phạm vi không gian: Đề tài được nghiên cứu và áp dụng tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
+ Nghiên cứu quá trình dạy học và phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức Sinh học vào thực tiễn cho học sinh hệ THPT.
+ Nghiên cứu nội dung, phương pháp dạy học, xây dựng cấu trúc, quy trình rèn luyện, bộ công cụ dạy học, kiểm tra đánh giá phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh trong dạy học môn Sinh học cấp THPT.
- Phạm vi áp dụng: Đề tài áp dụng trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo Đề tài là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu về Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học; cho Giáo viên giảng dạy môn Sinh học cấp THPT, cho Học sinh trong quá trình học tập, ôn thi HSG, làm đề tài khoa học kĩ thuật, Vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các vấn đề thực tiễn …
Đối tượng nghiên cứu
- Lí luận và phương pháp dạy học dạy học môn bộ Sinh học ở trường THPT.
- Các vấn đề thực tiễn trong quá trình dạy học Sinh học cấp THPT.
- Giáo viên dạy bộ môn Sinh học và học sinh lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Trong nước cũng như trên thế giới đã có nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu về dạy học phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS ở nhiều khía cạnh khác nhau Tuy nhiên cho đến nay chưa có một đề tài nào nghiên cứu về phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học cấp THPT
Trong các nghiên cứu trước, chúng tôi đã tập trung làm rõ khái niệm, cấu trúc, quy trình phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung nghiên cứu các nội dung sau:
- Xác định các vai trò của KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học.
- Xây dựng các nhóm biện pháp dạy học nhằm phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong đạy học Sinh học cấp THPT với mục tiêu: Học sinh biết vận dụng cái đã học, cái đã biết vào các hoàn cảnh cụ thể của đời sống
- Trên cơ sở xác định khái niệm, vai trò của KNVDKT vào thực tiễn trong dạy học, giáo viên cần xây dựng, sử dụng các biện pháp, công cụ dạy học hợp lí nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
- Sáng kiến góp phần bổ sung lí luận và thực tiễn về dạy học phát triển KNVDKT vào thực tiễn, làm tài liệu cho GV và HS tham khảo trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học và ôn thi học sinh giỏi các cấp, ôn thi THPT quốc gia.
ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Trong thực tế dạy học môn Sinh học ở các trường THPT hiện nay, bước đầu các giáo viên đã nhận thức được vai trò rất quan trọng của KN VDKT vào thực tiễn, nhiều
GV đã lồng ghép, tích hợp các vấn đề thực tiễn vào bài học, gắn lí thuyết với thực hành, thực tiễn cuộc sống Tuy nhiên, đa số GV mới chỉ đang tập trung vào giải thích một số hiện tượng thực tiễn liên quan thông qua PPDH vấn đáp, nêu vấn đề, qua các bài tập, tình huống trong giờ học Các vấn đề thực tiễn liên quan đến bài học được lồng ghép một cách rời rạc, số vấn đề thực tiễn lồng ghép còn ít, chưa có hệ thống, còn tùy thuộc vào sự hiểu biết của GV dạy. Đề tài chúng tôi đã tập trung làm rõ các khái niệm, vai trò của KN VDKT vào thực tiễn, xây dựng hai nhóm biện pháp dạy học nhằm phát triển KN VDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học môn Sinh học cấp THPT.
Tác giả khẳng định đây là đề tài do chính tác giả tự nghiên cứu, một phần kết quả của đề tài đã được công bố tại Tạp chí Thiết bị giáo dục, Tạp chí giáo dục; Hội thảo khoa học Quốc tế phát triển năng lực sư phạm đội ngũ giáo viên khoa học tự nhiên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông tháng 12 năm 2017; Hội thảo Quốc gia về giáo dục STEM nhằm đáp ứng chương trình phổ thông mới năm 2017; Hội thảo Quốc gia về Lí luận và phương pháp dạy học môn Sinh học năm 2018.
CƠ SỞ LÍ LUẬN
Một số khái niệm cơ bản
Theo từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2007), thực tiễn là những hoạt động của con người, trước hết là lao động sản xuất, nhằm tạo ra những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại của xã hội [1]
Chủ nghĩa Mác coi lý luận và thực tiễn là liên hệ với nhau không thể tách rời và tác động lẫn nhau, trong sự liên hệ đó, thực tiễn có tác động quyết định Thực tiễn là toàn bộ những hoạt động của con người để tạo ra những điều kiện cần thiết cho xã hội. Đối với chủ nghĩa Mác, thực tiễn trước hết là hoạt động vật chất, là sản xuất, vì đời sống của xã hội, sự sống còn của con người do sản xuất quyết định [2].
Trong nghiên cứu, chúng tôi cho rằng: Thực tiễn là những sự vật, hiện tượng đang tồn tại khách quan bao gồm cả những hoạt động của con người ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của tự nhiên và xã hội.
Thực tiễn đề ra những vấn đề mà lí luận phải giải đáp Chỉ có lí luận nào gắn liền với thực tiễn, phục vụ thực tiễn và được thực tiễn khảo nghiệm mới bắt rễ trong đời sống [2].
Theo Nguyễn Thị Hằng (2015): “Vấn đề là một hiện tượng của tự nhiên hoặc là một sự kiện/tình huống đã, đang hoặc có thể sẽ diễn ra trong thực tế và chứa đựng những điều cần được lý giải” 1 Vấn đề là tình huống nảy sinh mâu thuẫn giữa chủ thể có nhu cầu giải quyết tình huống đó với những tri thức, kỹ năng và phương pháp hiện có của chủ thể chưa đủ để giải quyết.
Theo chúng tôi, “Vấn đề thực tiễn trong dạy học là hiện tượng của tự nhiên hay xã hội diễn ra trong cuộc sống và chứa đựng những điều cần được tổ chức cho học sinh giải thích, chứng minh, giải quyết”.
Trong quá trình dạy học, vấn đề thực tiễn là một nhiệm vụ mà người dạy đặt ra cho người học gắn với thực tiễn đời sống, chứa đựng những kiến thức HS đã biết và
1 Nguyễn Thị Hằng (2015), Tổ chức hoạt động học theo vấn đề trong dạy học Sinh thái học ở Khoa
Sinh, trường ĐHSP, Luận án Tiến sĩ khoa học giáo dục, ĐHSP Hà Nội những kiến thức HS chưa biết, từ đó xuất hiện mâu thuẫn nhận thức, xuất hiện nhu cầu cần khám phá, giải quyết vấn đề để chiếm lĩnh kiến thức mới Vấn đề thực tiễn được biểu hiện bằng nhiều hình thức khác nhau như: tình huống thực tiễn, bài tập thực tiễn, dự án học tập giải quyết các vấn đề thực tiễn, đề tài nghiên cứu khoa học …
Xét về nguồn gốc từ ngữ, KN có nguồn gốc từ Hán - Việt, “kĩ” là sự khéo léo,
“năng” là có thể Theo từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2000), kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế 2
Trong nghiên cứu của mình, trên cơ sở khái niệm kĩ năng của A.V Petrovski
(1982) và của Nguyễn Duân (2010) chúng tôi định nghĩa khái niệm KN cho hướng nghiên cứu đề tài như sau: “KN là khả năng của cá nhân vận dụng kiến thức đã có để thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động nào đó ra được kết quả mong đợi trong điều kiện cụ thể”
1.1.4 Kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Trong một nghiên cứu trước, chúng tôi đã tổng quan các định nghĩa KNVDKT vào thực tiễn của các tác giả khác nhau và đã xác định định nghĩa như sau: “KNVDKT vào thực tiễn là khả năng của cá nhân có thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động dựa trên kiến thức, kinh nghiệm đã có của bản thân hoặc tìm tòi, khám phá kiến thức mới để giải quyết được các vấn đề thực tiễn một cách có hiệu quả”
Vai trò của phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
- KN VDKT vào thực tiễn là một thành tố trong năng lực tìm hiểu tự nhiên - là năng lực chuyên môn trong chương trình giáo dục phổ thông môn Khoa học tự nhiên và môn Sinh học Do đó, phát triển KNVDKT vào thực tiễn là mục tiêu cần đạt của dạy học ở trường phổ thông, góp phần hình thành năng lực chung trong chuẩn đầu ra chương trình giáo dục phổ thông.
- Phát triển KNVDKT vào thực tiễn không chỉ giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan đến kiến thức trong nhà trường mà còn hướng đến đào tạo cho người học tiếp cận với các vấn đề đa dạng phong phú của cuộc sống, tiếp cận với quá trình sản xuất vật chất và quá trình nghiên cứu khoa học.
- Phát triển KNVDKT vào thực tiễn không chỉ giúp người học tự mình chiếm lĩnh, củng cố tri thức mà còn giúp người học thích nghi linh hoạt trong các điều kiện
2 Hoàng Phê (2000), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng - Trung tâm từ điển học. học tập, điều kiện sống Điều này làm cho tri thức người học chiếm lĩnh được trở nên có ý nghĩa đối với người học, làm cho người học yêu thích môn học hơn, bài HS động hơn thông qua tổ chức giải quyết vấn đề thực tiễn.
- Phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học sẽ làm thay đổi nhận thức của GV Để thực hiện được mục tiêu này đòi hỏi người GV phải thiết kế được các hoạt động học tập cho người học mà ở đó các hoạt động học tập phải gắn với mục tiêu giáo dục, thúc đẩy việc gắn kiến thức lý thuyết và thực hành trong nhà trường với thực tiễn đời sống Hoạt động học tập vừa mục tiêu, vừa là hình thức tổ chức và phương pháp của quá trình dạy học
Như vậy, có thể nói, phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học sẽ làm thay đổi cách dạy của GV và cách học của HS theo hướng “học đi đôi với hành”, lí thuyết gắn với thực tiễn, nhà trường gắn với xã hội.
Cấu trúc kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Cấu trúc KNVDKT vào thực tiễn bao gồm nhiều KN thành phần Các KN thành phần của KNVDKT vào thực tiễn chúng tôi xác định được miêu tả ở bảng 1 như sau:
Bảng 1 Cấu trúc kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Kĩ năng thành phần Biểu hiện hành vi
1 Nêu vấn đề thực tiễn
- Phát hiện được VĐTT cần giải quyết.
- Phân tích, làm rõ nội dung của VĐTT.
- Nhận ra được mâu thuẫn phát sinh từ VĐTT.
- Nêu được VĐTT cần giải quyết thành một câu hỏi.
2 Nêu giả thuyết giải quyết vấn đề thực tiễn
- Thiết lập mối liên hệ giữa kiến thức đã biết và VĐTT cần giải quyết.
- Xác định trọng tâm, cốt lõi vấn đề cần giải quyết.
- Đặt các câu hỏi nghiên cứu liên quan đến các liên tưởng, mối quan hệ.
- Phát biểu thành câu hỏi có vấn đề và câu trả lời giả định
- Đề xuất giả thuyết giải quyết VĐTT.
3 Thiết kế tiến trình hành động giải quyết vấn đề thực tiễn
- Xác định điều kiện để tổ chức hoạt động giải quyết VĐTT: thời gian tổ chức hoạt động, các phương tiện tổ chức dạy học cần thiết, phương pháp tổ chức hoạt động, kinh phí tổ chức hoạt động.
- Xác định được quy trình kĩ thuật (các bước thực hiện hành động hoặc chuỗi hành động) giải quyết VĐTT.
- Thiết kế nhiệm vụ để định hướng cho HS thực hiện các bước theo quy trình kĩ thuật để giải quyết VĐTT.
- Tiến hành các thao tác kĩ thuật theo đúng quy trình; sử dụng hợp lý, khéo léo cơ sở vật chất, thiết bị phù hợp với điều kiện thực tiễn.
- Tiến hành quan sát, ghi chép, thu thập các dữ liệu thu được từ thực tiễn quá trình giải quyết VĐTT.
4 Kiểm tra, đánh giá kết quả giải quyết vấn đề thực tiễn
- Phân tích, xử lý các dữ liệu thực tiễn thu được bằng phương pháp đặc thù.
- Nêu kết quả của quá trình giải quyết VĐTT.
- Giải thích được kết quả thực tiễn sau khi đã xử lý.
- Đối chiếu kết quả giải quyết VĐTT với giả thuyết ban đầu để đưa ra kết luận xác nhận hay phủ nhận giả thuyết.
- Tổng kết, đánh giá, kết luận được vấn đề
- Vận dụng được kiến thức vào giải quyết các VĐTT khác trong cuộc sống như chăm sóc sức khỏe, bảo vệ môi trường, an toàn thực phẩm, công nghệ sinh học
- Có thể đề xuất được các ý tưởng mới và giải quyết được cácVĐTT khác liên quan.
Các phương pháp nghiên cứu
1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các văn bản: các văn kiện của Đảng, pháp luật Nhà nước có liên quan đến công tác giáo dục đào tạo.
Nghiên cứu tổng quan các tài liệu về tâm lí học, lí luận dạy học, phương pháp dạy học sinh học, chương trình nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên, tài liệu giáo khoa có liên quan đến đề tài.
Phân tích mục tiêu, cấu trúc, nội dung môn Sinh học ở bậc THPT để xác định các nội dung kiến thức chính cần phát triển KNVD kiến thức vào thực tiễn.
Sử dụng các biện pháp sư phạm nhằm phát triển cho học sinh KNVD kiến thức vào thực tiễn trong dạy học môn Sinh học.
1.4.2 Phương pháp điều tra cơ bản
Chúng tôi sử dụng phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp GV và HS, nghiên cứu giáo án, dự giờ nhằm mục đích:
- Điều tra các phương pháp, tư liệu, công cụ giảng dạy của GV môn Sinh học.
- Điều tra KNVD kiến thức vào thực tiễn của HS khi học môn Sinh học.
- Điều tra thực trạng việc dạy học Sinh học phát huy KNVD kiến thức của HS. Nội dung của điều tra cơ bản được thực hiện thông qua việc thiết kế các bài kiểm tra, phiếu điều tra tương ứng cho từng nhóm đối tượng.
Trao đổi, xin ý kiến của các nhà nghiên cứu, chuyên gia về đánh giá chất lượng quy trình thiết kế, sử dụng các tình huống thực tiễn, bài tập thực tiễn, dự án dạy học, các tiêu chí đánh gia kĩ năng vận dụng kiến thức vào thự tiễn bằng các hình thức:
- Trao đổi, xin ý kiến trực tiếp qua phỏng vấn, sinh hoạt chuyên môn, qua các buổi hội thảo, cemina
- Xin ý kiến qua phiếu điều tra, email, qua bản nhận xét góp ý của các chuyên gia, qua phản hồi các bai báo khoa học
1.4.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Đề tài được thực nghiệm tại một số trường THPT ở Hà Tĩnh Chúng tôi đã phối hợp với một số GV THPT có kinh nghiệm ở các trường sở tại với tư cách là cộng tác viên, để trao đổi, tư vấn chuẩn bị cho thực nghiệm.
Các lớp thực nghiệm và đối chứng được chọn ngẫu nhiên, bố trí thực nghiệm và đối chứng tiến hành song song, trong đó lớp thực nghiệm được tiến hành sử dụng các công cụ của đề tài để giảng dạy, theo dõi sự phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS Các lớp đối chứng giảng dạy theo PPDH truyền thống (thuyết trình, vấn đáp tìm tòi bộ phận theo tài liệu hướng dẫn giảng dạy của Bộ Giáo dục và Đào tạo), không hoặc ít sử dụng các công cụ dạy học của đề tài, theo dõi sự phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS.
So sánh sự phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS ở hai nhóm thực nghiệm và đối chứng để kiểm chứng giả thuyết.
1.4.5 Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm
- Đánh giá định tính: Đánh giá thông qua các nội dung như:
+ Năng lực tư duy của học sinh.
+ Độ bền kiến thức của học sinh
+ Kĩ năng vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Các thông tin thu thập định tính sẽ được đối chiếu với các nguồn tài liệu khác nhau để rút ra kết luận có chất lượng khoa học.
- Đánh giá định lượng: Các số liệu điều tra cơ bản có tính chất định lượng sẽ được xử lí trong phần mềm Exel, SPSS.
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
- Điều tra thực trạng về việc tổ chức dạy học Sinh học cấp THPT.
- Xây dựng và dụng các nhòm biện pháp để phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học môn Sinh học cấp THPT.
- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng giả thuyết nghiên cứu.
Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng, sử dụng tốt các nhóm biện pháp để phát triển KN VDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học môn Sinh học cấp THPT thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học, phát triển phẩm chất và năng lực người học.
THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ
Thực trạng về dạy học phát triển KNVDKT vào thực tiễn của
độ tin cậy của vấn đề nghiên cứu. Đối với GV, khảo sát dựa vào phiếu điều tra gồm 9 câu hỏi và tiến hành trên
302 GV Sinh học THPT trực tiếp đứng lớp ở một số tỉnh, thành phố Trong 302 phiếu điều tra thu được, có 247 phiếu GV trả lời đầy đủ các câu hỏi theo yêu cầu Các GV có thời gian công tác từ 01 năm đến 26 năm, nhóm GV có thời gian công tác từ 8 đến 15 năm chiếm tỷ lệ lớn nhất trên 60%. Đối với HS, khảo sát trên phiếu điều tra gồm 8 câu hỏi với 820 HS cấp THPT ở một số tỉnh, thành phố Trong 820 phiếu điều tra thu được, có 679 phiếu HS trả lời đầy đủ các câu hỏi theo yêu cầu.
2.1 Thực trạng về dạy học phát triển KNVDKT vào thực tiễn của GV Sinh học cấp THPT
Mức độ rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học
KNVDKT vào thực tiễn là một thành tố trong năng lực Khoa học - là năng lực đặc thù trong chương trình giáo dục phổ thông Phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho
HS chính là phát triển năng lực cho HS Vì vậy, cần có sự điều tra GV cấp THPT về việc tổ chức dạy học để phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS ở mức độ nào Các mức độ rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn cho HS được thể hiện trong bảng 2 sau đây:
Bảng 2 Mức độ rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học
1 Liên hệ bài học với các vấn đề thực tiễn 6,88 70,04 22,27 0,81 0,00
2 Vận dụng kiến thức bài học để giải thích
3 Nêu giả thuyết của vấn đề 6,88 40,08 46,96 5,67 0,40
4 Lập kế hoạch giải quyết vấn đề 2,83 32,79 54,25 8,50 1,62
5 Thiết kế thí nghiệm, thực nghiệm 1,21 13,77 65,99 14,98 4,05
6 Làm thí nghiệm, thực nghiệm 1,21 30,36 60,32 6,88 1,21
7 Quan sát/ghi chép/vẽ hình 20,65 55,87 22,27 1,21 0,00
8 Điều tra thực địa/thu thập mẫu vật 1,62 9,72 52,23 29,15 7,29
9 Phân tích dữ liệu/viết báo cáo 0,81 22,67 57,09 16,60 2,83
12 Vận dụng kiến thức vào giải quyết các
Kết quả khảo sát cho thấy, GV đã rất quan tâm đến đổi mới phương pháp dạy học, đa dạng hóa các hình thức dạy học góp phần phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho
HS Bảng 2 cho thấy tỉ lệ trên 60% GV rất thường xuyên và thường xuyên rèn luyện KN phát hiện vấn đề thực tiễn (76,92%); KN liên hệ bài học với các vấn đề thực tiễn (72,06%); KN quan sát, ghi chép, vẽ hình (76,52%); KN đánh giá (61,13%) Có 43,32%
GV thỉnh thoảng rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn vào giải quyết các vấn đề ở địa phương; có 8,10 % hiếm khi hoặc chưa bao giờ rèn luyện cho HS KN này Có hơn 19%
GV hiếm khi hoặc chưa bào giờ rèn luyện cho HS các KN thiết kế thí nghiệm, thực nghiệm (19,03%); KN phân tích dữ liệu, viết báo cáo (19,43%); KN điều tra thực địa, thu thập mẫu vật (34,44%) Như vậy, KNVDKT vào thực tiễn đã được các GV quan tâm rèn luyện, phát triển cho HS nhưng chủ yếu dừng lại ở mức liên hệ kiến thức bài học với thực tiễn, giải thích các sự vật, hiện tượng mà chưa đề xuất và thực hiện được các giải pháp giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Thực trạng sử dụng các địa điểm tổ chức các hoạt động học tập
Hình 1 Mức độ sử dụng các địa điểm tổ chức các hoạt động học tập (%)
Kết quả hình 1 cho thấy, ngoài hình thức dạy học trên lớp học (97,17%), thì hầu hết GV có hướng dẫn HS tự học ở nhà (78,14%) Còn ở các địa điểm khác thì mức độ rất thường xuyên và thường xuyên thấp dưới 10%, như: ở thư viện (5,83%), ở vườn trường (4,86%); tại các cơ sở sản xuất (1,62%); tại các trung tâm nghiên cứu (0,81%); dạy học trong thiên nhiên và thực tiễn ở địa phương (4,45%) Tỷ lệ
GV chưa bao giờ hoặc hiếm khi tổ chức dạy học ở vườn trường (43,32%); tại các cơ sở sản xuất (81,78%); tại các trung tâm nghiên cứu (94,74%); dạy học trong thiên nhiên và thực tiễn ở địa phương (60,73%) khá cao, điều đó cho thấy đây là những địa điểm ít được GV lựa chọn tổ chức dạy học, do khi dạy học ở các địa điểm này đòi hỏi việc chuẩn bị công phu, tổ chức mất khá nhiều thời gian, một số địa phương không có điều kiện thuận lợi để tổ chức dạy học ở các cơ sở sản xuất, trung tâm nghiên cứu Việc tổ chức tự học ở nhà đã được nhiều GV quan tâm, tuy nhiên chủ yếu GV tổ chức hướng dẫn HS học bài cũ, chuẩn bị bài mới, chưa giao
HS tổ chức giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan đến bài học.
2.2 Thực trạng về KNVDKT vào thực tiễn của học sinh THPT
Bảng 3 Mức độ mong muốn được học môn Sinh học trong các địa điểm
Rất thích Thích Bình thường
Tại các cơ sở sản xuất 29,31 34,90 28,13 7,66
Tại các trung tâm nghiên cứu 46,10 35,05 15,46 3,39
Trải nghiệm thiên nhiên và thực tiễn ở địa phương 51,40 29,01 16,49 3,09
Kết quả bảng 3 cho thấy, có hơn 60% HS rất thích và thích được học tập mônSinh học tại các địa điểm gắn với thực nghiệm, thực tiễn: tại phòng thí nghiệm(77,47%); tại vườn trường (61,86%); tại các cơ sở sản xuất (64,21%); tại các trung tâm nghiên cứu (81,85%) và trải nghiệm thiên nhiên và thực tiễn ở địa phương (80,41%).Tỷ lệ % HS không thích học hoặc cảm thấy bình thường khi trong lớp học khá cao(48,46%); tỉ lệ này ở tự học nhà là 60,52% Kết quả trên cho thấy phần nhiều HS mong muốn được học tập môn Sinh học trong các địa điểm gắn liền với thực tiễn đời sống, học tập thông qua trải nghiệm, gắn với thiên nhiên, với địa phương.
Bảng 3 sau đây cho biết mức độ thực hiện các hoạt động học tập môn Sinh học của HS ở trường THPT.
Bảng 4 Mức độ thực hiện các hoạt động học tập
Nghiên cứu sách giáo khoa 25,48 44,33 22,83 4,86 2,50 Nghiên cứu tài liệu tham khảo khác 5,45 17,82 56,41 17,08 3,24
Sử dụng thí nghiệm, thực hành 3,68 16,94 47,57 25,92 5,89 Chơi trò chơi, đóng vai minh họa 3,83 9,43 30,04 29,75 26,95 Xem phim, băng hình liên quan 663 21,35 46,39 17,53 8,10 Liên hệ kiến thức bài học với các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống 13,99 41,09 30,34 10,90 3,68 Thảo luận vấn đề khoa học, vấn đề liên quan đến thực tiễn 10,31 29,60 34,61 19,00 6,48
Vận dụng kiến thức kiến thức để giải thích các hiện tượng thực tiễn 13,70 33,58 36,82 12,52 3,39 Vận dụng kiến thức kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn ở địa phương 6,19 21,35 39,03 21,65 11,78 Hoạt động trải nghiệm thực tiễn 4,86 19,88 31,52 27,10 16,64 Tham gia các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học kĩ thuật 1,18 4,42 16,64 20,18 57,58
Kết quả bảng 4 cho thấy, có trên 50% HS rất thường xuyên và thường xuyên nghiên cứu sách giáo khoa (69,81%) và liên hệ kiến thức bài học với các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống (55,08%) Trong khi đó, mức rất thường xuyên và thường xuyên ở một số hoạt động có tỷ lệ thấp, như tham gia các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học kĩ thuật (5,60%); chơi trò chơi, đóng vai (13,25%); vận dụng kiến thức kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn ở địa phương (27,54%); hoạt động trải nghiệm thực tiễn (24,47%) Mức hiếm khi hoặc chưa bao giờ ở một số hoạt động chiếm tỷ lệ khá cao, như tham gia các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học kĩ thuật (77,76%);hoạt động trải nghiệm thực tiễn (43,74%); chơi trò chơi, đóng vai minh họa (56,70%);vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn ở địa phương (33,43%) Có đến26,95% HS chưa bao giờ tham gia chơi trò chơi đóng vai minh họa; 11,78% HS chưa bao giờ vận dụng kiến thức kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn ở địa phương;
16,64% HS chưa bao giờ hoạt động trải nghiệm và có đến 57,58% HS chưa bao giờ tham gia các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học kĩ thuật Điều đó phản ánh việc tổ chức dạy học gắn với thực tiễn rất khó khăn, số GV thiết kế, tổ chức các hoạt động dạy học gắn với giải quyết các vấn đề thực tiễn còn ít, rất nhiều HS chưa được rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn.
Trên cơ sở kết quả khảo sát của các phiếu điều tra kết hợp với phỏng vấn trực tiếp một số GV và HS, chúng tôi cho rằng thực trạng phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học cấp THPT như sau:
CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Phân tích chương trình Sinh học THPT xác định các vấn đề thực tiễn liên quan………………………………………………………… 14 3.2 Hai nhóm biện pháp phát triển KNVDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học cấp THPT………………………………………………… 19 3.2.1 Dạy học liên hệ lí thuyết với thực tiễn
3.1.1 Khái quát chương trình Sinh học THPT
Sinh học là môn khoa học tự nhiên, là môn khoa học về sự sống được xây dựng và phát triển cùng với sự đóng góp các thành tựu của nhiều lĩnh vực khoa học như: Toán học, Vật lí, Hóa học, Y học
Sinh học là khoa học thực nghiệm, phương pháp, hình thức dạy học cơ bản là dạy học thực hành, thí nghiệm, tổ chức các hoạt động trải nghiệm, giải quyết các vấn đề thực tiễn góp phần hình thành và phát triển các năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tìm tòi và khám phá tự nhiên, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Sinh học rất gần gủi với đời sống của HS, vì vậy Sinh học có nhiều điều kiện để tổ chức các hoạt động trải nghiệm phát triển KN VDKT vào thực tiễn cho HS.
3.1.1.2 Khái quát nội dung chương trình môn Sinh học THPT
- Sinh học 10 được trình bày theo 3 mạch nội dung:
Phần I: Giới thiệu chung về thế giới sống: giới thiệu các đặc điểm cơ bản của thế giới sống, các cấp độ tổ chức của thế giới sống và phân loại theo các giới khác nhau của thế giới sống
Phần II: Sinh học tế bào gồm 4 chương: Chương I: Thành phần hóa học của tế bào; Chương II: Cấu trúc tế bào; Chương III: Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào; Chương IV: Phân bào Trong phần này nội dung chương trình chủ yếu tiếp cận theo Cấu trúc – Chức năng theo một logic: Thành phần hóa học của tế bào Cấu trúc tế bào Chức năng của tế bào.
Phần III: Sinh học vi sinh vật gồm 3 chương: Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật; Chương II: Sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật; Chương II: Virut và bệnh truyền nhiễm Phần này chương trình tập trung làm rõ các các đặc trưng cơ bản của thế giới sống ở nhóm sinh vật nhỏ bé (vi sinh vật): chuyển hóa vật chất và năng lượng, sinh trưởng và phát triển, sinh sản Như vậy, thực chất phần III tập trung nghiên cứu Sinh học ở cấp độ cá thể Ngoài ra, chương trình còn giới thiệu đối tượng virut và các bệnh truyền nhiễm liên quan đến thực tiễn cuộc sống.
- Sinh học 11 tiếp tục nghiên cứu Sinh học ở cấp độ cá thể ở đối tượng thực vật và động vật Các đặc trưng của thế giới sống (chuyển hóa vật chất và năng lượng, sinh trưởng và phát triển, cảm ứng và sinh sản) được nghiên cứu đồng thời ở hai nhóm đối tượng thực vật và động vật Nội dung chương trình Sinh học 11 cũng tiếp tục được xây dựng theo tiếp cận Cấu trúc – Chức năng, sắp xếp theo sự tiến hóa của sinh vật trong các nhóm đối tượng.
- Sinh học 12 không xây dựng theo hướng tiếp cận các cấp độ tổ chức sống mà được trình bày thành ba phần theo các chuyên ngành Sinh học, gồm:
Phần V: Di truyền học: người học được nghiên cứu các cơ chế di truyền ở mức độ phân tử, mức độ tế bào, mức độ cơ thể và mức độ quần thể; ứng dụng di truyền học trong chọ giống và biến dị.
Phần VI: Tiến hóa: người học được nghiên cứu các nội dung về bằng chứng tiế hóa, cơ chế tiến hóa, sự phát sinh và phát triển sự sống trên Trái Đất.
Phần VII: Sinh thái học: người học được nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái vô sinh (nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng ) và nhân tố hữu sinh (quan hệ cùng loài và quan hệ khác loài) đến sinh vật theo các cấp độ tổ chức từ cá thể, quần thể, quần xã đến hệ sinh thái, sinh quyển.
Như vậy, về cơ bản nội dung chương trình Sinh học THPT hiện hành chủ yếu được xây dựng theo định hướng nội dung của các chuyên ngành sinh học theo quan điểm phát triển đồng tâm Trong quá trình triển khai thực hiện, người dạy gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn và xây dựng các chủ đề dạy học Sinh học, rèn luyện và phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống
3.1.2 Một số vấn đề thực tiễn liên quan môn Sinh học cấp THPT
Trên cơ sở phân tích nội dung chương trình Sinh học cấp THPT, chúng tôi xây dựng khung khái quát các chủ đề dạy học Sinh học, liên hệ các vấn đề thực tiễn liên quan và nêu một số vấn đề thực tiễn tại một số địa phương như sau:
Bước 1: Xác định các chủ đề dạy học
Bước 2: Xác định nội dung trọng tâm các chủ đề
Bước 3: Xác định các vấn đề thực tiễn liên quan (thực tiễn chung, thực tiễn địa phương).
Chúng tôi đã nghiên cứu và làm toàn bộ chương trình Sinh học cấp THPT. Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi xin giới thiệu một vài ví dụ minh họa như sau:
TT Chủ đề Nội dung dạy học Vấn đề thực tiễn liên quan
- Thành phần hóa học cấu trúc cơ bản của sự sống của tế bào
- Cấu trúc tế bào, chức năng của tế bào sống
- Giải thích một số nội dung liên quan:
+ Nếu sử dụng thuốc giảm đau, an thần thường xuyên thì có thể xảy ra hiện tượng nhờn thuốc (dùng liều cao mới có tác dụng).
+ Lá cây có màu xanh lục
+ TB thực vật có thành xellulôzơ vững chắc, vì sao TB thực vật vẫn có thế lớn lên được.
- Liên hệ việc cấy ghép mô tế bào.
- Liên hệ các hiện tượng: dùng gỗ làm bàn ghế, võ ngoài vững chắc của một số côn trùng
- Vận chuyển các chất qua màng sinh chất
+ Chế độ ăn uống hàng ngày, nhất là hàm lượng muối liên quan đến thận.
+ Vào các dịp tết, người dân thường làm mứt bí, mứt cà rốt bằng cách luộc qua nước sôi sau đó tẩm đường
+ Sử dụng nước muối để rửa vết thương. + Dưa muối lại có vị mặn và dăn deo.
+ Bón quá nhiều phân thì cây trồng bị chết. + Dùng nước giải (nước tiểu) tưới cây thì cây bị héo.
+ Vì sao những vận động viên hay sử dụng đồ uống giàu chất hoà tan?
+ Chẻ cọng rau muống, chẻ một quả ớt thành nhiều mảnh nhỏ nếu để ở môi trường ngoài thì không thấy gì xảy ra, nhưng nếu đem ngâm trong nước thì thấy cọng rau muốn cong ra phía ngoài Giải thích?
- Nêu cách xào rau muống không bị quắt lại và vẫn xanh mướt? Giải thích tại sao rau bị quắt lại?
- Ứng dụng trong bảo quản, chế biến thực phẩm bằng phương pháp ngâm muối, đường
- Chu kỳ tế bào và phân bào
- Liên hệ để tạo ra các loại đột biến nhân tạo đúng thời điểm; Kiểm soát quá trình phân chia TB, ứng dụng trong y học, điều trị bệnh ung thư
- Giải thích tại sao có những tế bào không thể phân chia
- Công nghệ tế bào Công nghệ tế bào gốc, ứng dụng trong y học, nuôi cấy mô
Chuyển hóa vật chất và năng lượng
- Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật
- Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật
- Cây ăn quả có múi (cam, bưởi) ở Huyện Hương Khê, Tỉnh Hà Tĩnh bị héo và chết nhiều sau lũ lụt năm 2016.
- Khái niệm, đặc trưng cơ bản của quần thể sinh vật
- Mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể
- Biến động số lượng cá thể trong quần thể.
- Cạnh tranh sinh học cùng loài có ý nghĩa gì?
- Bùng nổ dân số - Hậu quả và giải pháp.
- Các biện pháp ứng dụng mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể trong chăn nuôi, trồng trọt.
18 Quần xã và hệ sinh thái
1 Quần xã sinh vật a) Khái niệm, các đặc trưng cơ bản của quần xã.
- Cấu trúc không gian của quần xã.
- Cấu trúc loài của quần xã. b) Diễn thế sinh thái
- Ý nghĩa của nghiên cứu diễn thế sinh thái. c) Mối quan hệ giữa các loài trong quần xã.
- Thành phần cấu trúc hệ sinh thái.
- Phủ xanh đảo núi lữa – công trình tuyệt tác của tự nhiên.
- Ứng dụng mối quan hệ giữa các loài trong quần xã trong chăn nuôi và trồng trọt.
- Suy giảm đa dạng sinh học - nguyên nhân, hậu quả và biện pháp bảo vệ sự đa dạng sinh học.
- Bảo tồn và phát triển bền vững các hệ sinh thái.
- Ý nghĩa cảu sinh quyển và các khu sinh học đối với cuộc sống con người. người đến hệ sinh thái.
- Mối quan hệ giữa sinh vật và các yếu tố vô sinh trong sinh quyển.
- Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên
- Ứng dụng phát triển kinh tế, xã hội
- Ô nhiễm môi trường (đất, nước, không khí, tiếng ồn )
- Cạn kiệt nguồn tài nguyên: khoáng sản, dầu mỏ
- Rừng bị tàn phá nghiêm trọng
Thực nghiệm sư phạm
3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm
Kiểm chứng lại giá trị của các biện pháp phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh trong dạy học Sinh học cấp THPT.
3.3.2 Nội dung và thời gian thực nghiệm sư phạm
- Trong đề tài nghiên cứu của mình, chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm giảng dạy một số bài lí thuyết, thực hành, dạy học dự án một số bài Sinh học 10, 11, 12.
- Đánh giá KNVD kiến thức vào thực tiễn của HS trong dạy học Sinh học THPT
- Mỗi lớp được chọn tiến hành dạy gồm các nội dung sau:
TT Tên bài Thời gian thực hiện
1 Dự án: Ứng dụng cơ chế vận chuyển các chất qua màng sinh chất vào thực tiễn (Sinh học 10)
2 tuần chuẩn bị Thực hiện: 01 tiết Báo cáo kết quả: 01 tiết trên lớp 2
Mô hình STEM: Xây dựng mô hình tưới nước nhỏ giọt cho cây cà chua từ các chai nhựa phế thải tại vườn Sinh – Địa trường THPT 1
1 tuần chuẩn bị Thực hiện: 02 tiết Báo cáo kết quả: 01 tiết
Tổ chức đề tài nghiên cứu khoa học:
Vấn đề cần giải quyết: Thực trạng vào khoảng tháng 4/2018, hệ sinh thái rừng ngập mặn tại xã Kỳ Ninh, huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh thấy hàng trăm cây bần (còn gọi là cây mắm trắng) bị bạc lá bất thường.
Chuẩn bị: 01 tuần Thực hiện: 01 tuần Báo cáo kết quả: 01 buổi
Thời gian tiến hành thực nghiệm sư phạm từ tháng 9/2016- 9/2018.
- Chúng tôi chọn 4 trường THPT để thực nghiệm
- Nhằm thoả mãn yêu cầu của TN sư phạm, chúng tôi tiến hành tìm hiểu chất lượng học tập bộ môn Sinh học của các lớp trong từng trường Chúng tôi chọn mỗi trường 2 lớp Các lớp sĩ số gần bằng nhau, có trình độ và chất lượng học tập tương đương nhau.
- Trong quá trình TN, chúng tôi kết hợp với các giáo viên bộ môn ở các trường thảo luận thống nhất nội dung, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá.
3.3.3.2 Bố trí thực nghiệm: Ở đây chúng tôi tiến hành thực nghiệm theo mục tiêu (không có lớp đối chứng), tiến hành trên 4 lớp với số lượng 168 học sinh.
- Trước TN chúng tôi cho học sinh làm 1 bài kiểm tra với các câu hỏi cần kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
- Trong quá trình TN sư phạm, chúng tôi tiến hành kiểm tra 3 lần với 3 đề nhằm kiểm tra 4/6 tiêu chí đã đề ra qua dạy - học Sinh học.
Thông qua việc lên lớp, dự giờ, trao đổi với giáo viên bộ môn và học sinh, qua việc phân tích chất lượng lĩnh hội của học sinh ở những bài kiểm tra, chúng tôi nhận thấy:
- Việc sử dụng hai nhóm biện pháp luyện KNVD kiến thức vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học đã có tác dụng tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh trong học tập bộ môn Cụ thể:
+ Không khí lớp học sôi nổi trước các câu hỏi, bài tập tình huống mang tính thực tiễn được nêu ra Đa số học sinh được lôi cuốn vào nội dung bài học, các em tranh luận rất sôi nổi, hứng thú, chủ động tìm ra kiến thức mới
+ Các kiến thức liên hệ thực tiễn đã kích thích được tính tích cực suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo của học sinh, gắn việc "học đi đôi với hành".
+ Ở giai đoạn sau thực nghiệm, bên cạnh cải thiện được KNVD kiến thức, HS còn phát triển được các kĩ năng khác như phân tích – tổng hợp, suy luận, khái quát hoá, đặc biệt là phát triển được kĩ năng tự học, kĩ năng sáng tạo Các em biết cách lập luận, trình bày vấn đề logic hơn, ngắn gọn hơn nhưng đầy đủ Các em đã biết cách đặt cho mình các câu hỏi tại sao?, vì sao? và tính liên tưởng giữa lí thuyết và thực tiễn được đặt ra thường xuyên trong quá trình học tập.
+ Kết quả kiểm tra HS về các kiến thức cơ bản liên quan đến 3 chủ đề thực nghiệm có 97,02% đạt yêu cầu, trong đó loại giỏi 36,9%, loại Khá 46,43%.
* Tóm lại: Việc sử dụng các giải pháp để phát triển KNVD kiến thức cho HS trong dạy- học Sinh học bước đầu đã đem lại hiệu quả.