§iÒu ®ã cã nghÜa lµ gi¶ng d¹y t¸c phÈm cña NguyÔn Minh Ch©u trong nhµ trêng phæ th«ng tõ ch¬ng tr×nh SGK... Vµ còng thËt xãt xa lµ ®Õn thêi ®iÓm Êy, con ngêi míi nhËn ra ch©n lý cuéc sèn[r]
Trang 1Bớc đầu tiếp nhận văn bản “bến quê” của nguyễn minh châu
A - đặt vấn đề:
Là những sáng tác nghệ thuật, bên cạnh bồi dỡng cảm xúc thẩm mỹ, tác phẩm văn học còn đa lại cho độc giả một kho của vô cùng quý giá và phong phú về trí thức cuộc sống, hiểu biết Bởi tính đặc thù ấy mà văn chơng chọn cho mình một con đờng riêng, tiếng nói riêng: Tiếng nói của những hình tợng nghệ thuật đợc xây dựng, khái quát từ cuộc sống, từ những trải nghiệm cuộc
đời của mỗi tác giả Tiếp nhận văn học, ngoài việc nhận thức đúng, sâu sắc về xã hội, con ngời, còn phải biết phát hiện vẻ đẹp tiềm ẩn sau nhân vật, trang sách, hiểu đợc ý đồ nghệ thuật của tác giả Có nh vậy văn chơng mới có ý nghĩa đích thực với cuộc đời; Tác phẩm văn học mới tạo sự chú ý của độc giả, có vị trí trong đời sống xã hội để còn mãi với thời gian Nhà văn Nguyễn Minh Châu và hàng loạt sáng tác của ông đã đạt đợc điều đó kể từ ngày những tác phẩm của ông đã hiện diện trong lòng độc giả Càng ngày, chúng
ta càng cảm nhận đợc chiều sâu triết lý trong tác phẩm của ông Nguyễn Minh Châu đợc đánh giá là nhà văn lớn có nhiều đóng góp hữu ích của đời sống văn học nớc nhà trong kháng chiến chống Mỹ và sau 1975 Tác phẩm của ông đã đợc chọn đa vào chơng trình SGK phổ thông ở cả hai cấp THCS
và THPT từ sau 1985, nay bởi chất văn giàu suy t, triết lý có ảnh hởng tốt đến mọi thế hệ độc giả, có khả năng bồi dỡng tâm hồn và trí tuệ bao ngời Phải chăng đó là đích đến của văn chơng mà các tác giả luôn tìm tòi, trăn trở để tác phẩm của mình đến đợc với đời
Tuy nhiên, nhận thức đúng và dạy đúng tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trong nhà trờng phổ thông không phải là công việc thuận lợi, đặc biệt
đối với bậc THCS, dẫu là dạy cho học sinh lớp 9 thì vẫn đang là một thử thách đối với giáo viên dạy văn chúng tôi Điều đó có nghĩa là giảng dạy tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trong nhà trờng phổ thông từ chơng trình SGK
Trang 2cải cách cho đến bây giờ đang là việc khó khi giảng giải cho học sinh hiểu cách viết, ý nghĩa của những truyện ngắn giàu triết lý nh: Bức Tranh, Bến Quê khiến giáo viên còn lúng túng khi truyền đạt linh hồn tác phẩm, còn học sinh thì còn mơ hồ trong tiếp nhận, và bai học vốn đã khó lại trở nên “rối” khiến học sinh trở nên “sợ” khi phải làm bài kiểm tra kiến thức về những tác phẩm ấy; Còn đối giáo viên đam mê nghiệp văn lại thấy đó là một thách thức
đầy hấp dẫn và thử sức để rồi càng thấy quý hơn những hạt ngọc nghệ thuật của nhà văn Trong số lợng tác phẩm văn chơng khá đồ sộ của chơng trình ngữ văn 9 năm nay, không ít tác phẩm đợc đánh giá, hay, thành công, có giá trị sâu sắc, đồng thời đợc thừa nhận là khó trong giảng dạy, thì “Bến quê” của Nguyễn Minh Châu không là ngoại lệ xét về phơng diện tác giả và chơng trình
B - Nội dung vấn đề:
I - Nhận thức về sáng tác của Nguyễn Minh Châu:
Những sáng tác phong phú và nổi trội của Nguyễn Minh Châu trong kháng chiến chống Mỹ và sau 1975 đã chứng tỏ ông là một nhà văn tài năng,
có bản lĩnh nghề nghiệp đã tạo đợc giọng văn đa phong cách, đáp ứng nhanh nhạy và kịp thời, nhu cầu phản ánh và thởng thức văn chơng của xã hội Trong thời kỳ chống Mỹ cứu nớc anh hùng, với giọng điệu anh hùng ca sôi nổi, lãng mạn mà vẫn rất hiện thực, những tác phẩm nh “Dấu chân ngời lính”
“Cửa sông” (tiểu thuyết), “Mảnh trăng cuối rừng” (truyện ngắn) đã đ a nhà văn Nguyễn Minh Châu lên vị trí những tác giả viết thành công nhất về hình
ảnh ngời lính, về cuộc chiến hào hùng của dân tộc Những nhân vật nh anh lính tân binh Lữ, Ngời cha - Vị chính uỷ Kinh (dấu chân ngời lính), ngời chiến sĩ lái xe Trờng Sơn và cô thanh niên xung phong (Lãm và Nguyệt trong
“Mảnh trăng cuối rừng”) trở thành những nhân vật tiêu biểu cho vẻ đẹp, lý t-ởng sống của con ngời Việt Nam, đặc biệt là thanh niên trong thời đại chống
Trang 3Mỹ Còn sau 1975, đặc biệt là những năm 80 của thế kỷ XX, Nguyễn Minh Châu là một hiện tợng văn học đặc biệt trong việc thay đổi t duy và cách phản
ánh cuộc sống phù hợp, với xã hội hậu chiến tranh, trở thành ngời lính - nhà văn tiên phong “mở đờng tinh anh và tài năng, đã đi đợc xa nhất” (Nguyên Ngọc) trong chặng mở đầu của công cuộc đổi mới văn học Những sáng tác tiêu biểu của ông thời kỳ ấy nh “Bức tranh”, “Bến quê” đã thể hiện sự trăn trở, tìm tòi, đổi mới mạnh mẽ về t tởng và nghệ thuật đã mở ra chặng đờng mới trong sáng tác của nhà văn - chuyển sang hớng suy t chiêm nghiệm, triết
lý về cuộc đời, con ngời mà chỉ sống trong thời bình con ngời mới nhận ra
Sự thayđổi tích cực đó không chỉ làm mới những sáng tác của nhà văn
mà đã có hiệu quả rõ rệt trong việc thúc đẩy công cuộc đổi mới văn học Đã
20 năm đất nớc chuyển mình đổi mới, cuộc sống vật chất của con ng ời đã thay da đổi thịt nhng những giá trị tinh thần mà Nguyễn Minh Châu để lại cho đời vẫn đang tiếp tục khẳng định giá trị và sức sống bền vững do nó tạo ra
II - Văn bản “Bến quê”:
Sau bớc khởi đầu đổi mới khá thận trọng và thành công từ truyện ngắn
“Bức tranh” những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu tiếp tục có những phát hiện mới về cách cảm, cách nghỉ của con ngời Việt Nam ở các tầng lớp khác nhau trong cuộc sống mới - cuộc sống thời bình với những b ớc phát triển của thời đại và những tồn tại của cơ chế Bên cạnh những tác phẩm còn gây nhiều tranh cãi, để lại nhiều cách cảm nhận khác nhau, thậm chí là đối nghịch thì
“Bến quê” là một truyện ngắn thu hút độc giả bởi vẻ giản dị mà không đơn giản, thâm trầm, kín đáo mà sắc sảo đến bất ngờ
Thoạt đầu đến với “Bến quê” ngời đọc không khỏi lúng túng trớc cốt truyện tâm trạng với kiểu nhân vật t tởng tự độc thoại nhiều hơn là đối thoại; với hệ thống những chi tiết giàu tính biểu tợng không dễ gì hiểu đợc ngay;
Trang 4Với một không gian vừa cụ thể: Nhà ở, đờng phố, bến sông nhng lại giàu sức khái quát và yếu tố thời gian: cuối hạ vừa thực vừa mơ Tuy “Bến quê” đ ợc xây dựng bằng mạch ngầm của tâm trạng nhân vật, từ những phát hiện cảm nhận của Nhĩ - nhân vật chính trong giờ phút cuối đời về cuộc sống, con
ng-ời, nhà văn đã có những khái quát, triết lý cụ thể, giản dị mà sâu lắng khiến cho bất cứ ai đọc tác phẩm cũng phải giật mình, ngẫm nghỉ, chiêm nghiệm Những triết lý ấy đợc tác giả phát biểu từ suy nghĩ của nhân vật chính
“Không khéo rồi thắng con trai anh lại trể mất chuyến đò trong ngày… Con Con ngời đã trên đờng đời thật khó tránh khỏi đợc cái điều vòng vèo hoặc chùng chính, vả lại nó đã thấy có cái gì hấp dẫn ở bên kia sông đâu? Họa chăng có anh đã từng trải, đã từng in gót chân khắp mọi chân trời xa lạ mới nhìn thấy hết mọi sự giàu có lẫn mọi vẻ đẹp của một cái bãi bồi sông Hồng ngay bờ bên kia, cả trong những nét tiêu sơ và cái điều riêng anh khám phá thấy giống
nh một điều đam mê pha lẫn nổi ân hận đau đớn, lời lẽ không bao giờ giải thích hết”
Đây là cách nêu chủ đề quen thuộc trong một số truyện ngắn giàu triết
lý của Nguyễn Minh Châu Khi đã nắm bắt đợc ý nghĩa t tởng của tác phẩm
sẻ là một thuận lợi lớn để đi vào khám phá tìm hiểu văn bản đúng hớng Chủ
đề của “ Bến quê” thể hiện bớc nhận thức của tâm hồn, trí tuệ trên con đờng
đời quanh co của con ngời
Để đạt chủ đề t tởng thấm thía đó, nhà văn đã tạo đợc một tình huống truyện sắc sảo: Nhân vật chính đáng sống trong hoàn cảnh đặc biệt: Trong giờ phút cuối cùng của cuộc đời khi thân xác rã rời không thể tự vận động,
sự sống trong cơ thể đang héo mòn, lay lắt thì lý trí vẫn rất tỉnh táo, sáng suốt Cả cuộc đời với hành trình trải bớc khắp mọi phơng trời không một lần ngoái nhìn vẻ đẹp của đất mẹ thi nay trớc lúc lìa đời, con ngời mới đau đớn nhận ra bi kịch cuộc đời mình Khi phát hiện vẻ đẹp của quê hơng, mảnh đất mình sẽ gắn bó mãi mãi từ thửa lọt lòng đến khi trở về cát bụi thì cũng là lúc
Trang 5không còn chút cơ hội để đến với nó; sự bám víu cuối cùng vào sự sống trở
nên vô cùng yếu ớt mong manh Điều kiện đẻ thực hiện chân lý cuộc đời con
ngời, cũng thật xót xa, thế hệ tiếp nối lại cha hiểu đợc cái “đa sự”, quanh co
của cuộc đời, để rồi khi chạm vào bên bờ của h vô con ngời vẫn còn nuối tiếc
sự sống Và cũng thật xót xa là đến thời điểm ấy, con ngời mới nhận ra chân
lý cuộc sống Chính tạo đợc tình huống đó mà trong cả văn bản là chuỗi liên
kết những suy nghĩ, tâm trạng nhân vật Nhĩ với thế giới xung quanh: Là cảm
nhận về ngời vợ tảo tần, chung thuỷ; về anh con trai có quá nhiều điểm giống
bố; là tình cảm hồn nhiên của lũ trẻ; là sự quan tâm của tình cảm xóm riềng;
là cảm nhận về vẻ đẹp của một bến quê, của cuộc sống thờng nhật đang hiển
hiện; Cũng là cảm nhận về cuộc đời mà cuối đời mới hiểu Đi vào miêu tả đời
sống nội tâm nhân vật, tác phẩm đã tránh đợc sự tản mạn, dài dòng để tạo đợc
một kết cấu truyện chặt chẽ với nhiều chi tiết truyện tự nhiên mà đa nghĩa
giàu biểu tợng, thống nhất từ đề tài đến chủ đề tác phẩm
“Bến quê” là một truyện ngắn xuất sắc - thành công ấy xuất phát từ tài
và tâm của nhà văn Nguyễn Minh Châu, không dừng lại ở nhan đề một truyện
ngắn bến quê trở thành một biểu tợng cụ thể mà khái quát cuả đời ngời: Bến
quê - bến đời
III - Một cách khai thác Văn bản “bến quê”:
Hệ thống câu hỏi định hớng
hoạt động dạy Định hớng hoạt động học
Tiết 1: I-Vài nét về tác giả, tác phẩm
1/ Tác giả:
+H: Dựa vào chú thích của SGK, em hãy
nêu những nét giới thiệu chính về nhà văn
Nguyễn Minh Châu?
+ Nguyễn Minh Châu (1930-1989) quê ở Quỳnh Lu - Nghệ An Gia nhập quân đội
1950, sau đó trở thành nhà văn quân đội + Là một trong những cây bút văn xuôi tiêu biểu của văn học kháng chiến chống Mỹ với những đóng góp lớn lao khi viết về đề tài
Trang 6chiến tranh và ngời lính.
+ Sau 1975 ông là nhà văn tiên phong trong cuộc đổi mới văn học, trở thành một hiện tr-ợng văn học nổi bật những năm 80 của thế
kỷ 20 với những thành công nổi trội về nội dung và nghệ thuật
+ Sau 1975, thờng viết về thân phận con
ng-ời sau chiến tranh, về những ớc mơ của con ngời, về đạo đức con ngời
+ Tác phẩm sau 1975 giàu tính triết lý, chiêm nghiệm về đạo đức con ngời, về cuộc sống… Con Tất cả đều đầy ắp tình ngời
+ Đợc truy tặng giải thởng Hồ Chí Minh văn học nghệ thuật (năm 2000)
H: Em biết đợc những gì về vị trí của “Bến
quê” trong sáng tác của Nguyễn Minh
Châu
2/ Tác phẩm:
- Là một trong những truyện ngắn xuất sắc của Nguyễn Minh Châu sau 1975, tiếp tục thể hiện tài năng của nhà văn trên con đờng
đổi mới văn học
- Đợc chọn làm tên tập truyện ngắn xuất sắc của tác giả, xuất bản 1985
- Thể hiện đợc tấm lòng, triết lý sâu sắc, thấm thía của tác giả về cuộc đời con ngời
II - Đọc, hiểu văn bản:
Học sinh đọc một đoạn và tóm tắt phần còn lại của văn bản
H: Em có nhận xét gì về cốt truyện của tác
phẩm?
1/ Đọc, tìm hiểu chung:
+ Cốt truyện tâm lý đợc xây dựng theo mạch tâm lý, cảm xúc của nhân vật
H: Nhân vật chính thuộc kiểu nhân vật nào? + Nhân vật chính: Nhĩ - kiểu nhân vật t tởng H: Tác phẩm sử dụng ngôi kể thứ mấy? Từ + Ngôi kể: Ngôi kể thứ 3
Trang 7điểm nhìn trần thuật nào? Phơng thức biểu
đạt?
+ Điểm nhìn trần thuật: - Nhân vật chính + Phơng thức biểu đạt: Tự sự + biểu cảm Miêu tả
+ Mạch cảm xúc của nhân vật đợc miêu tảt
theo trình tự nào?
Mạch cảm xúc, tâm trạng nhân vật:
- Cảm nhận về vẻ đẹp của bến quê
- Cảm nhận về con ngời - Ngời thân
- Hàng xóm
H: Nêu cảm nhận ban đầu của em về nhan
đề tác phẩm?
+ Tên truyện gợi những hình ảnh quen thuộc, thân thơng của làng quê, quê hơng và gợi đến những tình cảm tự nhiên, chân thật, nặng sầu ân nghĩa
H: Câu chuyện đợc xây dựng từ tình huống
nào? Có ý nghĩa gì?
2/ Phân tích
+ Tình huống truyện
Từ một con ngời đi khắp mọi phơng trời nay bệnh nặng nằm liệt giờng, sự sống vô cùng mong manh, nhân vật đã có những cảm nhận sâu sắc, thâm thía về cái đẹp gần gủi, giản dị của một bến quê
Nhân vật có điều kiện ngoái nhìn cuộc
đời mình để suy nghĩ về cuộc sống triết lý
về cuộc sống
H: Trong hoàn cảnh ấy, nhân vật đã có
những suy ngẫm, cảm nhận về những gì?
Những cảm nhận về suy ngẫm của Nhĩ trong những ngày cuối đời trên giờng bệnh
1/ Cảm nhận về vẻ đẹp của bến quê - bờ bên kia của sông Hồng
H: Nhĩ đã cảm nhận vẻ đẹp của bến quê từ
điểm nhìn nào? ở điểm nhìn đó, nhân vật
đã thấy và cảm nhận đợc những gì?
+ Điểm nhìn để quan sát, cảm nhận: Từ ô cửa sổ nhà mình Nhĩ đã phóng tầm mắt bao quát những hình ảnh quen thuộc của cuộc sống vào tâm trí bằng tầm nhìn từ gần đến
xa, từ cụ thể - bao quát; anh đã thấy:
Những bông hoa bằng lăng đã tha thớt -nhợt nhạt khi mới nở nay lại đậm màu hơn
Trang 8 Tiết trời đã dịu mát khi vào thời điểm cuối hạ
Con sông Hồng đỏ nhạt, mặt sông nh rộng thêm ra
Những tia nắng sớm từ từ di chuyển từ mặt nớc lên những bờ bãi bên kia sông
Những vùng phù sa đang phô ra màu vàng thau xen lẫn màu xanh non… Con
Tất cả cảnh vật đó là bức tranh cuộc sống
đang diễn ra hàng ngày trong khung cảnh không gian vừa rộng vừa sâu Dờng nh, Nhĩ
đã cảm nhận bức tranh sự sống ấy bằng tất cả các giác quan khiến cho cảnh vật trong thời
điểm chớm thu hiện ra những vẻ đẹp riêng
Đối với Nhĩ lúc này, vẻ đẹp ấy hiện ra thật mới mẻ, hấp dẫn bởi đây là lần đầu tiên anh cảm nhận đợc bằng cả tâm hồn, cảm xúc Chính vì thế mà anh khao khát đợc một lần sang bên kia bờ sông Nhng dẫu thấy thân
th-ơng thì giờ đây anh không thể bởi bến sông
ấy đã trở nên “một chân trời gần gũi mà xa lắc” vì anh đã khi khắp phơng trời nhng cha 1 lần đặt chân đến đó mà bây giờ anh lại nằm trên giờng bệnh
H: Khao khát đó của Nhĩ khiến chúng ta có
những suy ngẫm gì?
Hết tiết 1
- Đừng lãng quên những vẻ đẹp bình dị của cuộc sống đang hiện hữu quanh ta; Phải biết trân trọng những giá trị bình dị, gần gũi của cuộc sống, của gia đình của quê hơng Nếu không đến lúc ta hiểu ra thì có thể đã muộn màng
Trang 9Tiết 2: 2/ Những cảm nhận và suy ngẫm của Nhĩ
về con ngời.
a/ Về những ngời thân yêu:
H: Nhĩ đã có sự quan sát và cảm nhận nh
thế nào về ngời vợ?
+ Về ngời vợ
“Lấy anh từ thửa còn mặc áo nâu, chít khăn mỏ quạ”
“Những động tác chăm sóc ân cần… Con”
“Những lời nói yêu thơng rất hiểu ý chồng”… Con
Lần đầu tiên Nhĩ thấy vợ mặc áo vá: Hình
ảnh lam lũ vất vã trong cuộc đời làm vợ
Khi sự sống mong manh Nhĩ mới cảm nhận biết đợc hình ảnh yêu thơng của ngời
vợ Sự quan tâm chăm sóc, động viên của ngời vợ khiến cho Nhĩ thực sự thấu hiểu: Trong sự bôn ba khắp phơng trời, gia đình
là nơi nơng tựa của anh cuối cuộc đời Ngời yêu thơng anh lúc này là ngời vợ tảo tần, chung thuỷ, giàu đức hy sinh Những rung
động và cảm nhận ấy thể hiện đợc tình yêu thơng và cả lòng biết ơn của anh đối với vợ + Về ngời con trai
H: Ngời con trai xuất hiện trong hoàn cảnh
nào?
Anh con trai đang ở Miền Nam vì bố ốm nặng nên đã trở về để chăm sóc bố một cách nhẹ nhàng, ân cần thể hiện tình cảm gia
đình sâu nặng trong truyền thống đạo lý của ngời Việt
Trang 10H: Trớc cử chỉ chăm sóc đầy tình yêu thơng
của con trai, Nhĩ đã nhận ra ở con điều gì?
- Nhĩ nhận ra con càng lớn có những nét giống mình Sự giống nhau về vẻ ngoài
H: Đoạn đối thoại giữa hai cha con cho
em hiểu những gì về tâm trạng, nỗi niềm
của ngời cha lúc sắp từ giã cõi đời?
- Anh muốn con trai thay mình sang bên kia
bờ sông để khám phá hết vẻ đẹp lạ lùng, không đổi thay của mảnh đất gần gũi nay trở thành chân trời xa lắc Điều ớc muốn ấy chính là sự thức tỉnh về những giá trị thờng
bị ngời ta bỏ qua lãng quên, nhất là lúc còn trẻ Nó chỉ đến đợc với con ngời khi đã từng trải - với Nhĩ đó là thời khắc cuối cùng của cuộc đời
H: Ước muốn ấy của Nhĩ có đợc ngời
con trai thực hiện không? Vì sao?
Nhng ngời con đã không hiểu ý bố nên đã làm một cách miền cỡng “Bố đang sai con làm cái việc gì lạ thế” Trên con đờng thực hiện ớc muốn của bố, ngời con đã sa vào
đám chơi cờ thế Và sự trùng lặp ngẫu nhiên
đã xẩy ra: Điểm giống nhau giữa Nhĩ và con trai không chỉ ở vẻ ngoài mà cả tính nết Ngời con đã hờ hững với bến sống quen thuộc nên đã để lỡ một chuyến đò ngang duy nhất
Phút vui chơi vô thức của tuổi trẻ đã khiến cho ngời con trai không cảm nhận đợc vẻ
đáng yêu cuả bến sông quê Để rồi, cũng
nh ngời cha trên đời đời khó tránh đợc những điều vòng vèo hoặc chùng chình
H: Khi thấy ngời con trai lặp lại cuộc đời
mình, Nhĩ đã nhận ra điều gì?
- Nhĩ nhận ra nghịch lý của cuộc đời mình: Ngời con đã không thấy có gì hấp dẫn ở bên kia sông nên đã không thay cha thực hiện
đ-ợc khát khao cháy bỏng mà đớn đau ấy