LUẬN văn THẠC sĩ y học dự PHÒNG (FULL) nghiên cứu thực trạng suy DD thiếu protein, năng lượng ở trẻ em dưới 5 tuổi tại 2 xã phú đô và yên lạc của huyện phú lương, TN

Dinh dưỡng Dinh dưỡng là tình trạng cơ thể được cung cấp đầy đủ, cân đối các thànhphần dinh dưỡng, đảm bảo cho sự phát triển toàn vẹn, tăng trưởng của cơ thể đểđảm bảo chức năng sinh lý

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bước sang ngưỡng cửa của thế kỷ 21, không chỉ riêng nước ta mà nhiềunước trên thế giới vẫn đang phải tiếp tục đương đầu với thách thức của tình trạngnghèo và suy dinh dưỡng (SDD) SDD là tình trạng cơ thể thiếu prôtein, năng lượng

và các vi chất dinh dưỡng Bệnh thường gặp nhiều nhất ở trẻ em dưới 5 tuổi, biểuhiện ở những mức độ khác nhau, không những gây ảnh hưởng đến sự phát triển thểchất, tâm thần và vận động của trẻ, mà còn ảnh hưởng đến sức lao động của xã hộisau này, trường hợp nặng có thể dẫn tới tử vong

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 500 triệu trẻ em bịsuy dinh dưỡng trên toàn cầu, trong đó 150 triệu trẻ em ở Châu Á, chiếm 44% tổng

số trẻ em dưới 5 tuổi (trích dẫn từ tài liệu [4 ])

Tại Việt Nam, theo kết quả điều tra của Viện Dinh dưỡng (2007), tỷ lệ SDDcủa trẻ em dưới 5 tuổi chung trong toàn quốc là 21,2% Nghị quyết Đại hội Đảngtoàn quốc lần thứ IX và lần thứ X đã đề ra chỉ tiêu giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng xuốngdưới 20% vào năm 2010 [15] Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay tỷ lệ SDD, đặc biệt làSDD thấp còi là khá cao và có sự chênh lệch nhiều giữa các địa phương, thiếu vichất dinh dưỡng giảm chưa bền vững, nhiều vùng nghèo còn xảy ra tình trạng đói

ăn, thiếu thực phẩm rất bức xúc Đây cũng là một trở lực quan trọng của phát tri ển

và hội nhập, nên rất cần phải đưa ra các giải pháp cụ thể phòng chống suy dinhdưỡng cho các vùng khó khăn, tập trung ưu tiên cho những vùng có tỷ lệ SDD cao

là rất cần thiết

Phú Đô, Yên Lạc là hai xã vùng miền núi của huyện Phú Lương Đời sốngkinh tế của người dân ở đây còn gặp nhiều khó khăn, công tác thực hiện chươngtrình suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi đã và đang được thực hiện song hiệuquả còn chưa cao Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em ở đây ra sao? Yếu tố nào ảnhhưởng đến tình trạng suy dinh dưỡng đó? Để tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi tiếnhành nghiên cứu đề tài này với mục tiêu:

1 Xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng thiếu protein, năng lượng ở trẻ em dưới 5 tuổi tại 2 xã Phú Đô và Yên Lạc của huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên.

2 Xác định một số yếu tố nguy cơ gây suy dinh dưỡng nhẹ cân ở trẻ em

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Khái niệm chung về dinh dưỡng

1.1.1 Dinh dưỡng

Dinh dưỡng là tình trạng cơ thể được cung cấp đầy đủ, cân đối các thànhphần dinh dưỡng, đảm bảo cho sự phát triển toàn vẹn, tăng trưởng của cơ thể đểđảm bảo chức năng sinh lý và tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội [11]

Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn ăn vào và tìnhtrạng sức khoẻ Khi cơ thể có tình trạng dinh dưỡng không tốt (thiếu hoặc thừa dinhdưỡng) là thể hiện có vấn đề sức khoẻ hoặc dinh dưỡng hoặc cả hai

1.1.3 Suy dinh dưỡng

Suy dinh dưỡng là tình trạng cơ thể thiếu protein, năng lượng và các vi chấtdinh dưỡng Bệnh hay gặp ở trẻ em dưới 5 tuổi, biểu hiện ở nhiều mức độ khácnhau, nhưng ít nhiều đều có ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, tinh thần và vậnđộng của trẻ [32]

Tuỳ theo sự thiếu hụt các chất dinh dưỡng mà suy dinh dưỡng biểu hiện cácthể, các hình thái khác nhau:

- Thiếu dinh dưỡng protein, năng lượng

Thiếu protein, năng lượng là tình trạng chậm lớn, chậm phát triển, do chế

độ ăn không đảm bảo nhu cầu protein và năng lượng, tình trạng kèm theo là cácbệnh nhiễm khuẩn [33]

Về hình thái: suy dinh dưỡng thể teo đét (Marasmus) thường gặp nhất Đó

là hậu quả của một chế độ ăn thiếu cả năng lượng và protein hoặc do cai sữa quásớm hoặc do trẻ ăn bổ sung không hợp lý

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) ít gặp hơn thể teo đét, thường là dochế độ ăn quá nghèo protit nhưng tạm đủ các chất gluxit

Ngoài ra có thể phối hợp giữa Marasmus và Kwashiorkor khi trẻ có biểuhiện gầy đét nhưng có phù

- Thiếu vi chất dinh dưỡng

Các bệnh thiếu vi chất dinh dưỡng là một vấn đề quan trọng của sức khoẻcộng đồng trong thập kỷ này, đựơc gọi là ''nạn đói tiềm ẩn'' vì khác với nạn đóithông thường Thiếu vi chất dinh dưỡng không gây nên cảm giác đói khát, nhưnghậu quả của nó vô cùng lớn lao đối với sức khoẻ Vì vậy, phòng chống thiếu vi chấtdinh dưỡng còn mang một ý nghĩa lớn cả về sản xuất, năng lực học hành, là mộtchiến lược vì sức khoẻ và phát triển [11] Các nghiên cứu gần đây về ảnh hưởng củathiếu vi chất dinh dưỡng đến suy dinh dưỡng thể thấp còi, đặc biệt đáng chú ý làảnh hưởng do thiếu kẽm, sắt, vitamin A và thiếu iốt [30]

Thiếu vitamin A là một trong những bệnh dinh dưỡng quan trọng nhất ở trẻ

em vì nó gây ra những tổn thương ở mắt mà hậu quả có thể dẫn tới mù, đồng thờithiếu vitamin A làm tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng và tử vo ng Tầm quantrọng của thiếu vitamin A và bệnh khô mắt đã được chứng minh bằng các số liệutrong các bệnh viện và các cuộc điều tra dịch tễ học tại cộng đồng Từ năm 1985đến năm 1995, Viện Dinh dưỡng phối hợp với Viện Mắt Trung ương tiến hành điềutra trên diện rộng về thiếu vitamin A và bệnh khô mắt cho thấy: tỷ lệ mắc bệnh nóichung là 0,72%, trong đó tỷ lệ mắc bệnh có thể hoạt tính có tổn thương giác mạc là0,07% (trích dẫn từ [33])

Thiếu máu dinh dưỡng là tình trạng bệnh lý xảy ra khi hàm lượnghemoglobin trong máu xuống thấp hơn ngưỡng quy định do thiếu một hay nhiềuchất dinh dưỡng cần thiết cho quá trình tạo máu vì bất cứ lý do gì Thiếu máu là mộttrong những vấn đề mang ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng phổ biến nhất ở các nướcđang phát triển Các đối tượng có nguy cơ bị thiếu máu cao nhất là phụ nữ có thai

và trẻ em Thiếu máu gây ảnh hưởng tới sự phát triển trí tuệ, tăng trưởng, giảm khảnăng hoạt động thể lực và tăng nguy cơ mắc bệnh [57] Năm 1995, cuộc diều tratoàn quốc của Viện Dinh dưỡng với sự hỗ trợ của Tổ chức UNICEF và trung tâmgiám sát bệnh Hoa Kỳ đã cho thấy tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em từ 6 - 24 tháng là 60,5%,trẻ em từ 2 - 5 tuổi là 29,8% [10]

Thiếu iốt: là một vấn đề lớn hiện nay của nhân loại, là nạn đói ''tiềm ẩn'' có

ý nghĩa toàn cầu [15], [34] Chính vì vậy mà ở nhiều diễn đàn quốc tế, người ta đã

đề ra mục tiêu và kêu gọi các quốc gia tích cực hành động để loại trừ ''nạn đói dấumặt''

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, hiện nay có hơn 100 quốc gia córối loạn thiếu iốt, khoảng 1,5 tỷ người sống trong vùng thiếu hụt iốt hoặc có nguy

cơ bị rối loạn do thiếu hụt iốt Trong đó có hơn 100 triệu người bị trứng ''đần độn''

do thiếu iốt Việt Nam nằm trong vùng có sự thiếu hụt iốt Năm 1994 và 1995 cuộcđiều tra về thiếu hụt iốt trên toàn quốc cho thấy 94% dân số Việt Nam sống trongvùng thiếu hụt iốt Vùng đồng bằng sông Cửu Long tỷ lệ mắc biếu cổ là 18%, vùngđồng bằng Sông Hồng từ 10 - 30 % [18]

Ngoài ra, ngày nay người ta đã biết cơ thể của trẻ em và người lớn ở nhiềunước trên thế giới bị thiếu kẽm, đồng thời có thể được coi là vấn đề sức khoẻ cộngđồng quan trọng Thiếu kẽm có thể ảnh hưởng đến thai nghén, cân nặng sơ sinh vàlàm cho cơ thể trẻ em kém phát triển, làm giảm khả năng miễn dịch của cơ thể vàlàm tăng tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn Ở Việt Nam tình trạng thiếu kẽm vẫnchưa được nghiên cứu nhiều Bên cạnh đó tình trạng thiếu vitamin B1 gây bệnh têphù cũng đươc ghi nhận rải rác ở một số địa phương vào những năm đầu của thế kỷ

20 Tuy nhiên, bệnh xảy ra trong những điều kiện nhất định (sau lũ lụt, lúa bị ngập

lâu trong nước, dùng gạo xay sát quá kỹ, giai đoạn giáp hạt) Thời gian gần đây bệnh ít được ghi nhận, mặc dù ở một số địa phương, bệnh viêm đa dây thần kinhkhông rõ nguyên nhân có một số triệu chứng tương tự thiếu vitamin B1 đang được tìm hiểu [18 ].

Có thể nói SDD bao gồm nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau, nhưng tìnhtrạng suy dinh dưỡng thiếu protein, năng lượng là thường gặp nhất Do đó, nghiêncứu của chúng tôi sẽ tập trung vào tình trạng suy dinh dưỡng ở dạng này

1.1.4 Nguyên nhân và các yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

Có rất nhiều yếu tố có liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng thiếuprotein, năng lượng ở trẻ em dưới 5 tuổi, trong đó thực phẩm, sức khoẻ và chăm sóc

là bộ ba các thành tố thiết yếu trong chiến l ược phòng chống suy dinh dưỡng ở trẻem

Nguyên nhân trực tiếp của suy dinh dưỡng trẻ em gồm ăn uống không hợp

lý và bệnh tật:

- Khẩu phần ăn

Các số liệu điều tra riêng về khẩu phần ăn của người lớn và trẻ em cho thấychế độ ăn đóng vai trò quan trọng dẫn tới tình trạng suy dinh dưỡng ở Việt Nam.Nhìn chung, khẩu phần ăn ở cả người lớn và trẻ em nước ta còn ở mức thấp so vớicác nước trong khu vực [21] Đối với trẻ em trên 2 tuổi thì hầu hết các gia đình chotrẻ ăn cơm cùng bữa cơm với gia đình, nhưng số bữa ăn hàng ngày thấp (trung bình

3 bữa/ngày) Ngay ở nhóm trẻ 24-36 tháng tuổi cũng chỉ có 17,5% được ăn 3 bữa/ngày Tần xuất xuất hiện các thực phẩm như thịt, cá, trứng, sữa trong bữa ăn của trẻthấp, thường do điều kiện kinh tế gia đình hoặc do hiểu biết của bà mẹ về chăm sócdinh dưỡng trẻ em còn quá hạn chế (trích dẫn từ [21]) Kết quả nghiên cứu củaNguyễn Xuân Ninh tại Đồng Hỷ Thái Nguyên năm 2004 cho thấy c hỉ có 25%

bà mẹ kể được bốn nhóm thực phẩm cần thiết phải bổ sung cho trẻ [17]

- Bệnh tật

Thiếu dinh dưỡng và bệnh nhiễm trùng ở trẻ em gây ảnh hưởng tới sự pháttriển chung của trẻ trong thời gian dài Ở các nước đang phát triển, sự lưu hành củacác bệnh nhiễm trùng, thiếu dinh dưỡng và tử vong ở trẻ em cao hơn ở các nướcphát triển Thiếu máu có thể do nguyên nhân thiếu dinh dưỡng, mắc các bệnh nhiễmtrùng và do mất máu Thiếu sắt là nguyên nhân chính của 50% các trường hợp thiếumáu [60] Thiếu một số các vi chất dinh dưỡng khác như vitamin nhóm B (B6, B12,riboflavin) và axit folic cũng có thể gây thiếu máu [37]

Nhiễm ký sinh trùng đường ruột cũng là nguyên nhân quan trọng gây raSDD, thiếu máu ở trẻ em Một số nghiên cứu về nhiễm giun ở trẻ em cho thấy tỷ lệnhiễm giun rất cao (khoảng 60-95%) với các loại giun chủ yếu là giun đũa và giunmóc Nhiễm các loại giun cũng là vấn đề cần được nghiên cứu để tìm ra các giảipháp phù hợp Nhiễm ký sinh trùng đường ruột là một vấn đề sức khoẻ cộng đồng ởcác nước đang phát triển do điều kiện vệ sinh môi trường không đảm bảo Nhiễmgiun làm cho trẻ chán ăn, giảm hấp thu các chất dinh dưỡng, thiếu máu, và gây ảnhhưởng đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ Nhiễm ký sinh trùng đường ruột vớicường độ cao và trong một thời gian dài có thể gây suy dinh dưỡng như thấp còi,nhẹ cân và ở những trường hợp nặng có thể gây tử vo ng [3 ] Nghiên cứu củaCasapía P và CS tại Belen, Peru [41] và Diouf S và CS ở vùng nông thônSenegal [44] đã đưa ra mối liên quan giữa nhiễm ký sinh trùng đường ruột và SDDtrẻ em

Nguyên nhân gốc rễ của suy dinh dưỡng trẻ em đó là nghèo đói và thiếukiến thức Đói nghèo chủ yếu rơi vào những hộ gia đình có trình độ học vấn thấp,khó có cơ hội tiếp xúc với thông tin và với các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ Mặtkhác, phần lớn các hộ gia đình nghèo, nhất là vùng nông thôn và miền núi lạithường sinh nhiều con Vì gia đình đông con nên chế độ dinh dưỡng, khẩu phần ăncủa trẻ không được đảm bảo Chính điều này lại tạo nên vòng luẩn quẩn của đóinghèo khó giải quyết

Bên cạnh đó còn có một số nguyên nhân cơ bản tác động đến tìnhtrạng dinh dưỡng của trẻ em như tiềm năng của đất nước, cơ cấu kinh tế xã hội,đường lối

chính sách của mỗi quốc gia [12] Mỗi yếu tố ảnh hưởng đến công tác chăm sóc vàbảo vệ sức khoẻ trẻ em có những nét riêng biệt trên mỗi vùng miền, mỗi địa phư-ơng, mỗi nước Một số tác giả như Al - Hashem F H [39], Diouf S và CS [44]cũng đưa ra nhận định, SDD có sự khác nhau ở các vùng, các địa phương.

Trẻ em bị suy dinh dưỡng nếu không được chăm sóc sẽ có thể dẫn đến tử

vo ng Theo tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới, trong số 11,6 triệu trường hợp

tử vo ng hàng năm ở trẻ em dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển thì 6,3 triệu(54%) có liên quan đến thiếu dinh dưỡng [64] Nguyên nhân của suy dinhdưỡng và tử vo ng có thể tổng hợp như sau:

Cơ cấu kinh tế

Tiềm năng nguồn lực

Thiếu an ninh LTTP

ở hộ gia đình

Chăm sóc BMTE chƣa tốt

Hình 1.1 Mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng và tử vong ở trẻ em [5]

SUY DINH DƢ ỠNG VÀ TỬ VONG

1.2 Phương pháp đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

Trẻ em dưới 5 tuổi nếu được nuôi dưỡng hợp lý và điều kiện sống hợp vệ sinhthì khả năng phát triển không khác nhau giữa các chủng tộc Theo khuyến nghị của Tổchức Y tế Thế giới, các chỉ tiêu thường dùng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng là cânnặng theo tuổi (W/A), chiều cao theo tuổi (H/A), cân nặng theo chiều cao (W/H) Thiếudinh dưỡng được ghi nhận khi các chỉ tiêu nói trên thấp hơn hai độ lệch chuẩn (dưới -2SD) so với quần thể tham khảo NCHS (National Center For Health Statistics) củaHoa Kỳ

Bảng 1.2 Phân loại mức độ thiếu dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

Chỉ tiêu

Phân loại

Cân nặng/ tuổi (Nhẹ cân W/A)

Chiều cao/ tuổi (Thấp còi H/A)

Cân nặng/ chiều cao (Gầy còm W/H)

Từ <3SD đến 4SDDưới - 4SD

-< - 2SD

Từ <2SD đến 3SDDưới - 3SD

-< - 2SD

- Đánh giá kết quả:

+ Cân nặng theo tuổi thấp dưới -2SD: phản ánh tình trạng suy dinh dưỡngthể nhẹ cân (Underweight) Đây là chỉ tiêu được dùng sớm nhất, phổ biến nhất vàtiện dụng cho phép nhận định tình trạng dinh dưỡng nói chung, song có nhược điểm

là không phân biệt được suy dinh dưỡng mới xảy ra hay kéo dài đã lâu

+ Chỉ tiêu chiều cao theo tuổi thấp dưới -2SD phản ánh tình trạng thiếu dinhdưỡng kéo dài hoặc SDD trong quá khứ làm cho đứa trẻ bị còi cọc (thể thấp còi -Stunting)

+ Cân nặng theo chiều cao thấp so với điểm ngưỡng dưới -2SD theo quần thểtham khảo NCHS phản ánh SDD ở thời điểm hiện tại, mới xảy ra làm cho đứa trẻ bịngừng lên cân, tụt cân, trở nên gày còm (Wasting).

Bảng 1.3 Phân loại mức độ thiếu dinh dưỡng ở cộng đồng trẻ em dưới 5 tuổi

Chỉ tiêu Mức độ thiếu dinh dƣỡng theo tỷ lệ %

Nhóm III: nhóm giàu chất béo gồm mỡ, bơ, dầu ăn và các chất có nhiều dầunhư vừng, lạc

Nhóm IV: nhóm rau, quả cung cấp vitamin, chất khoáng, chất xơ

1.3.2 Tính thành phần các chất dinh dưỡng trong khẩu phần

- Thành phần các chất dinh dưỡng trong mỗi loại thực phẩm được tính theocông thức [2]:

Lượng chất X=

Số gam thực phẩm x hàm lượng X (tra bảng)

100

Ví dụ: Tính giá trị dinh dưỡng trong 500g gạo:

500 x 7,9

100

1.3.3 Tính tỷ lệ cân đối các chất dinh dưỡng [2]

- Cân đối giữa các chất sinh năng lượng

+ Tỷ lệ % năng lượng do protit cung cấp

=

Số gam protit x 4,1 x 100

Calo chung

Số gam lipit x 9,3 x 100+ Tỷ lệ % năng lượng do lipit cung cấp =

+ Tỷ lệ % lipit thực vật/lipit chung =

Số gam protit chung

Số gam lipit thực vật x 100

Số gam lipit chung

- Cân đối giữa vitamin nhóm B với năng

lượng

Số mg vitamin x 100+ Vitamin nhóm B (B1, B2, PP )/100 Kcalo =

Calo chung

- Cân đối giữa các chất khoáng.

Số mg Ca+ Tỷ lệ Ca/P

=

Số mg P

1.3.4 Đánh giá mức đáp ứng nhu cầu của khẩu phần [2].

Kết quả tính toán được x 100Mức đáp ứng nhu cầu đề nghị(%) =

Nhu cầu đề nghị

Số calo khẩu phần x 100

Ví dụ: Mức đáp ứng nhu cầu về năng lượng

=

Số calo nhu cầu

1.4 Tình hình suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

1.4.1 Tình hình suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới

Theo báo cáo của UNICEF công bố ngày 2/5/2006 cho biết hơn 1/4 trẻ emdưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển bị thiếu cân, cuộc sống đang bị đe doạ Dinhdưỡng không đầy đủ vẫn là đại dịch toàn cầu dẫn đến một nửa số ca tử vo ng là trẻ

em, khoảng 5,6 triệu trẻ em mỗi năm Theo báo cáo, kể từ năm 1990 tỷ lệ trẻ emdưới 5 tuổi thiếu cân chỉ giảm nhẹ, đây là bằng chứng cho thấy thế giới đã khônglàm tròn nhiệm vụ với trẻ em [22] Mặc dù đã có tiến bộ ở một số quốc gia, nhưngtrong 15 năm vừa qua các quốc gia đang phát triển trung bình mới chỉ giảm được1,5% trẻ em thiếu cân Hiện tại, 27% trẻ em ở các nước đang phát triển bị thiếu cân(khoảng 14 triệu trẻ em) Gần 3/4 trẻ em thiếu cân trên toàn thế giới đang sống ở 10quốc gia và hơn một nửa số đó sống ở 3 nước: Bănglađét, Ấn Độ, Pakixtan [46].Năm 2004, tỷ lệ trẻ từ 0-59 tháng tuổi bị thiếu cân ở Bănglađét là 48% [43], Ấn Độ là47% [54] và ở Pakixtan là 38% [55] Những con số này mới chỉ là phần nổi củatảng băng

Các cuộc điều tra của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy tỷ lệ suy dinhdưỡng có sự chênh lệch nhiều giữa vùng nông thôn và thành thị Kết quả cuộc khảosát về tình hình kinh tế xã hội quốc gia ở Indonesia năm 2003 cho thấy tỷ lệ suy

dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi ở vùng thành thị là 25%, trong khi đó ở nông thôn là30% [56] Tại Kenya, theo báo cáo chung năm 2003, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở thànhthị là 13% còn ở nông thôn là 21% [42] Báo cáo của UNICEF năm 2000 cho thấy

tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới năm tuổi tại Iraq giữa vùng thành thị và nông thôncũng có sự khác biệt (ở thành thị là 15%, nông thôn 18%) [ 52]

Báo cáo của UNICEF cho biết chỉ có hai khu vực trên thế giới đang đi đúnghướng đáp ứng được mục tiêu phát triển thiên niên kỷ - giảm đựơc tỷ lệ trẻ em thiếucân: Châu Mỹ La tinh, vùng Caribe và Đông Á và Thái Bình Dương, với tỷ lệ thiếucân tương ứng là 7% và 15% Tiến bộ ở Đông Á phần lớn do tiến bộ vượt bậc củaTrung Quốc trong việc giảm được tỷ lệ trẻ em thiếu cân trung bình là 6,7 % mỗi năm

kể từ năm 1990 Những quốc gia khác trong khu vực đang bị tụt lùi đằng sau nhưNam Á, Bănglađét, Ấn Độ và Pakixtan [46]

Bảng 1.4 Ước tính tỷ lệ SDD trẻ em (%) ở các nước trong khu vực

Bảng 1.5 Dự báo tỷ lệ SDD (%) đến năm 2020 ở các nước đang phát triển

Bi quan

2020Trung bình

2020Lạc quan

-Chung các nước đang

phát triển

1.4.2 Tình hình suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi ở Việt Nam

Suy dinh dưỡng trẻ em trong những năm qua và hiện nay vẫn đang là vấn đềphổ biến Các kết quả nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng Việt Nam từ năm 1985 đếnnăm 2007 cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng của trẻ em trong cộng đồng đã giảm, tuynhiên vẫn ở mức cao hoặc rất cao so với tiêu chuẩn phân loại suy dinh dưỡng cộngđồng ở cả 3 thể: thể nhẹ cân, thể thấp còi và thể gày còm [34] Tỷ lệ suy dinh dưỡngtrẻ em dưới 5 tuổi năm 1985 là 51,5%, năm 1995 là 40,7%, năm 2005 là 25,5% và

tỷ lệ này là 21,2% vào năm 2007 Phân bố của suy dinh dưỡng không đồng đều ởcác vùng sinh thái khác nhau

Bảng 1.6 Tỷ lệ suy dinh d ưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Việt

Nam qua các năm 1985 - 2007 (*)

(*) Nguồn Viện Dinh dưỡng 1985 - 2007

Tháng 10/1999, Trương Thị Sương và cộng sự tiến hành khám lưu độngcho 5.084 trẻ em, trong đó có 1.906 trẻ dưới 5 tuổi tại 18 xã thuộc 9 huyện của tỉnhQuảng Nam cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng là 42,47%, trong đó suy dinh dưỡngnặng và rất nặng chiếm 11,38% Nhóm tuổi có tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp nhất là từ

0 - 12 tháng, nhóm có tỷ lệ suy dinh dưỡng cao nhất là từ 24 - 36 tháng (56,0%)[20]

Kết quả điều tra trên 749 trẻ từ 0 - 60 tháng tuổi của Đinh Văn Thức vàcộng sự tại hai xã Đặng Cương và Quốc Tuấn, huyện An Hải, Hải Phòng năm 2000cho thấy tỷ lệ SDD thể còi cọc chiếm 42,32%, thể gày mòn là 4,41 % và thể phốihợp còi cọc và gày mòn là 2 ,80 % Tỷ lệ SDD cao nhất ở nhóm tuổi 13 - 24tháng (42,76 %), thấp nhất ở nhóm 0 - 12 tháng tuổi (23 ,42 %) [24 ].

Bảng 1.7 Tỷ lệ SDD của trẻ em dưới 5 tuổi của Việt Nam phân bố theo

Như vậy, tỷ lệ SDD trẻ em miền núi ở cả 3 thể luôn cao nhất Sự khác biệtkhá lớn về tỷ lệ SDD trẻ em ở các vùng sinh thái khác nhau, nhất là giữa nông thôn

và thành thị ở nước ta một lần nữa khẳng định nguyên nhân gây ra SDD trẻ em ởcác vùng các tỉnh không như nhau

Kết quả điều tra cơ bản sinh thái môi trường và cơ cấu bệnh tật của nhândân một số dân tộc vùng miền núi phía Bắc Việt Nam năm 1996 của trường Đại học

Y Thái Nguyên cho cho biết tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi của các dân tộc

nh-ư sau (trích dẫn từ tài liệu [27]):

- Dân tộc Sán dìu (Thái Nguyên): 61,63%

- Dân tộc Mông (Hà Giang): 54,04%

- Dân tộc Thái (Sơn La): 45,83%

- Dân tộc Tày (Lạng Sơn): 46,82%

- Dân tộc Giấy (Lai Châu): 48,58%

- Dân tộc Mường (Hòa Bình): 44,76%

Năm 2003, các tác giả Hoàng Khải Lập và Nguyễn Minh Tuấn đã tiến hànhnghiên cứu tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan ở trẻ em dưới 5 tuổi dântộc thiểu số tại Ôn Lương - Thái Nguyên, kết quả cho thấy, tỷ lệ suy dinh dưỡng ởtrẻ em dưới 5 tuổi người dân tộc Tày là 41,9%, cao hơn rất nhiều so với trẻ em ngư-

ời dân tộc Kinh cùng khu vực là 29,5% Tỷ lệ suy dinh dưỡng chung ở đây là39,1%; suy dinh dưỡng thể thấp còi là 45,3%; suy dinh dưỡng thể gầy còm là 9,4%[28]

1.5 Một số đặc điểm về địa điểm nghiên cứu.

- Phú Đô là một xã miền núi thuộc huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên,cách trung tâm thị trấn khoảng 15 km

+ Phía Bắc giáp với xã Yên Lạc và một phần xã Văn Lăng của huyện Đồng Hỷ.+ Phía Nam giáp với xã Hoà Bình của huyện Đồng Hỷ

+ Phía Tây, Tây Nam giáp với xã Tức Tranh

Diện tích xã được trải rộng 21,5km2 được chia thành nhiều khu vực hànhchính, dân cư, là nơi cư trú của 5 dân tộc anh em sinh sống như: Kinh, Tày, Nùng,H.Mông, Sán Chí với dân số 5343 người, tỷ lệ phát triển dân số tự nhiên là 1,3% và

có 1223 hộ gia đình, trong đó có 696 hộ gia đình dân tộc thiểu số Trẻ em dưới 5tuổi trong toàn xã là 530 trẻ Đời sống kinh tế của người dân trong xã còn gặp nhiềukhó khăn, tỷ lệ hộ đói nghèo còn tương đối cao chiếm 43,1%

- Yên Lạc là một xã miền núi của huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

+ Phía Đông giáp với xã Phú Đô

+ Phía Tây giáp với xã Động Đạt

+ Phía Nam giáp với xã Phấn Mễ , xã Tức Tranh

+ Phía Bắc giáp với xã Yên Đổ, xã Động Đạt

Xã có diện tích là 43,29 km2, trong đó chủ yếu là đất nông nghiệp, địa hìnhphần lớn là đồi núi To àn xã có 23 thôn với tổng số hộ gia đình là 1586 hộ Tổng sốdân trong toàn xã là 6900 người Số trẻ em dưới 5 tuổi trong toàn xã là 410 trẻ.Tro ng xã có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống: Sán Chí, Sán Dìu, Tày, Nùng chiếm

tỷ lệ 47,93% dân số của xã Đời sống của người dân ở đây còn gặp nhiều khó khăn,

tỷ lệ hộ đói nghèo chiếm tới 40%

Chương 2 ĐỐI TƯ ỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

- Xã Yên Lạc, Phú Đô của huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

2.2 Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 12/06 - 5/08.

2.3 Phương pháp nghiên cứu: - Thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang.

- Thiết kế nghiên cứu bệnh chứng

- Cỡ mẫu cho nghiên cứu bệnh chứng:

Tính theo công thức n=

Trong đó:

n là cỡ mẫu nghiên cứu ở mỗi nhóm

Z(1-ỏ/2) là hệ số giới hạn tin cậy=1,96

Thay vào công thức trên ta có n = 228

Tỷ lệ nhóm bệnh : nhóm chứng là 1 : 1 Như vậy mỗi nhóm tối thiểu phải có

Tro ng đó: n : Số khẩu phần cần điều tra

Z: Độ tin cậy (với độ tin cậy 95% thì Z = 1,96)

e: Sai số cho phép (chọn e = 50 kcal)

OR.P2 (1 P2 ) 2,5.0.345 0,655

: Độ lệch chuẩn của năng lượng trung bình ăn vào theo điều tra trước

là 250 kcal [25]

N: Tổ ng trẻ 13 - 60 tháng tuổi tại điểm điều tra là 666 trẻ

Từ đó ta có số trẻ cần điều tra khẩu phần là 84, làm tròn thành 100 trẻ cho mỗi nhóm trẻ suy dinh dưỡng và không suy dinh dưỡng

2.3.2 Các chỉ tiêu nghiên cứu

- Nhóm các chỉ tiêu về kinh tế, văn hoá xã hội của hộ gia đình và bà mẹ

+ Qui mô gia đình

+ Tỷ lệ các hộ nghèo

+ Dân tộc

+ Trình độ học vấn

+ Lứa tuổi của các bà mẹ

- Thực hành nuôi dưỡng và theo dõi sự phát triển của trẻ

+ Tỷ lệ trẻ được bú trước 6 giờ, sau 6 giờ

+ Tỷ lệ trẻ ăn bổ sung < 6 tháng tuổi, tỷ lệ trẻ ăn bổ sung đúng 6 thángtuổi, tỷ lệ trẻ ăn bổ sung > 6 tháng tuổi

+ Tỷ lệ trẻ được cai sữa: < 18 tháng tuổi

18 - 24 tháng tuổi

> 24 tháng tuổi+ Tỷ lệ trẻ nhẹ cân

+ Tỷ lệ trẻ mắc tiêu chảy trong 2 tuần qua và ước tính số lần mắc tiêuchảy/ trẻ/ năm

+ Tỷ lệ trẻ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp trong 2 tuần qua và ư ớc tính sốlần

- Nhóm chỉ số về nhân trắc

+ Tỷ lệ SDD thể nhẹ cân (cân nặng/ tuổi)

+ Tỷ lệ SDD thể thấp còi (chiều cao/ tuổi)

+ Tỷ lệ SDD thể gầy còm (cân nặng/ chiều cao)

+ Tỷ lệ suy dinh dưỡng theo tuổi

+ Tỷ lệ SDD theo giới

+ Tỷ lệ SDD theo dân tộc

+ Tỷ lệ suy dinh dưỡng theo mức độ

- Nhóm chỉ số vể một số yếu tố nguy cơ

+ Yếu tố nguy cơ về nhân khẩu học: trình độ học vấn của mẹ, tuổi mang thai của mẹ, dân tộc, điều kiện kinh tế, số con trong gia đình

+ Yếu tố nguy cơ thuộc về thực hành chăm sóc trẻ: thời gian cho bú sau

đẻ, thời gian ăn bổ sung, thời gian cai sữa, chất lượng của thức ăn bổ sung

+ Yếu tố nguy cơ thuộc về bản thân trẻ: cân nặng lúc đẻ thấp, NKHHC,tiêu chảy

2.3.3 Tiêu chuẩn đánh giá các chỉ số nghiên cứu

Các chỉ tiêu kinh tế, văn hoá, xã hội:

- Hộ nghèo: Theo qui định của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội banhành Quyết định số 170/2005 QĐ - LĐTBXH ngày 8/7/2005 về chuẩn hộ nghèogiai đoạn 2005 - 2010 Chuẩn này được tính theo mức thu nhập bình quân đầu ng-ười trong hộ cho từng vùng cụ thể như sau:

+ Vùng nông thôn 200.000 đồng/tháng, 2.400.000 đồng/năm

+ Vùng thành thị 260.000 đồng/tháng, 3.120.000 đồng/năm

Trình độ học vấn:

- Mù chữ là những người không biết đọc, không biết viết

- Biết đọc biết viết là những người có học chưa hết lớp 4/10 hoặc 5/12

- Tiểu học là những người đã học hết lớp 4/10 hoặc 5/12

- Trung học cơ sở (THCS) là những người đã học hết lớp 7/10 hoặc lớp9/12 trở lên

- Trung học phổ thông (THP T) là những người đã học hết lớp 10/10 hoặc lớp 12/12 trở lên

Chỉ số về chăm sóc sức khoẻ trẻ em:

- Bú sớm là bú sữa mẹ trong vò ng nửa giờ đến một giờ đầu sau đẻ

- Ăn bổ sung đúng thời gian là bổ sung khi trẻ đủ 6 tháng tuổi

- Ăn bổ sung không đúng thời gian là ăn khi trẻ trước 6 tháng tuổi hoặc sau 6 tháng tuổi

- Cai sữa đúng thời gian là cai sữa khi trẻ từ 18 - 24 tháng tuổi

2.3.4 Công cụ và phương pháp thu thập số liệu

2.3.4.1 Thu thập số liệu định lượng:

- Tính tuổi: Theo qui ước của Tổ chức Y tế Thế giới, 1983:

+ Tính tuổi theo tháng (đối với trẻ dưới 5 tuổi):

Kể từ khi mới sinh đến tròn một tháng (từ 1 đến 29 ngày là tháng thứ nhất)được gọi tròn một tháng

Kể từ ngày tròn một tháng đến trước tròn 2 tháng (từ 30 ngày đến 59 ngàytức là tháng thứ hai) được gọi là 2 tháng

Các tháng tiếp theo tinh tương tự như vậy

+ Tính tuổi theo năm:

Từ sơ sinh đến 11 tháng 29 ngày (tức là năm thứ nhất) gọi là 0 tuổi hay dưới một tuổi

Các năm tiếp theo tính tương tự

Như vậy theo qui ước:

0 tuổi tức là năm thứ nhất, gồm các tháng tuổi từ 1 đến 12 tháng tuổi

1 tuổi tức là năm thứ 2, gồm các tháng tuổi từ 13 đến 24 tháng tuổi

2 tuổi tức là năm thứ 3, gồm các tháng tuổi từ 25 đến 36 tháng tuổi

3 tuổi tức là năm thứ 4, gồm các tháng tuổi từ 37 đến 48 tháng tuổi

4 tuổi tức là năm thứ năm, gồm các tháng tuổi từ 49 đến 60 tháng tuổi

Ta nói trẻ dưới 5 tuổi tức trẻ từ 0 đến 4 tuổi hay từ 1 đến 60 tháng tuổi

- Cân nặng: Sử dụng cân đồng hồ Nhơn Hoà có độ chính xác tới 0,1kg, trọnglượng tối đa là 25kg Cân đã được kiểm tra, chuẩn hoá, hiệu chỉnh về 0 trước khitiến hành nghiên cứu và luôn điều chỉnh lại sau mỗi buổi cân Khi cân, trẻ chỉ mặc

bộ quần áo mỏng, với trẻ lớn phải bỏ giày dép Kết quả được ghi theo đơn vịkilogam với 1 số lẻ

- Đo chiều cao: sử dụng thước đo bằng gỗ có độ chính xác đến 0,1cm Kết quả được tính theo đơn vị centimet với 1 số lẻ

1(a b 1 x 1 b 2 x 2 b 3 x 3 b i x i )

+ Đối với trẻ dưới 36 tháng tuổi: đo chiều dài nằm, thước đo đặt trên mặtphẳng nằm ngang, đặt trẻ nằm ngửa trên thước, một người giữ đầu trẻ sao cho mắttrẻ nhìn thẳng lên trần nhà, đỉnh đầu chạm vào êke gỗ cố định ở vị trí 0 cm Mộtngười giữ thẳng đầu gối trẻ sao cho 2 gót chân sát nhau và dùng êke di động áp sátvào lòng bàn chân trẻ với điều kiện gót chân trẻ phải áp sát mặt của thước và êkephải vuông góc với trục thước đo

+ Đối với trẻ từ 36 đến 60 tháng: đo chiều cao đứng bằng thước gỗ có độchính xác 0,1 cm Trẻ đi chân không, đứng quay l ưng vào thước đo Người thứ nhấtgiữ cho 2 đầu gối trẻ thẳng, 2 chân sát nhau sao cho gót chân, mông, vai và đỉnhchẩm chạm vào mặt phẳng thẳng đứng của thước; người thứ 2 một tay giữ cằm trẻsao cho tầm mắt trẻ nhìn thẳng ra phía trước, tay kia kéo êke của thước áp sát đỉnhđầu trẻ và vuông góc với thước đo

2.3.4.2 Thu thập số liệu theo phương pháp định tính

Mẫu phiếu phỏng vấn bà mẹ có con < 5 tuổi Phiếu được xây dựng theođúng qui trình, đã được thử nghiệm trước khi sử dụng chính thức

2.3.5 Phân tích và xử lý số liệu Xử lý số liệu theo phương pháp thống kê y

học trên máy vi tính trên phần mềm EPI INFO 6.0.4, SPSS13.0

Phương trình hồi qui được áp dụng như sau:

Pi

Tro ng đó:

- Pi: xác suất của SDD nhẹ cân nằm trong khoảng giá trị 0 - 1

- x1, x2… là các biến độc lập (như trình độ văn hoá của mẹ, kinh tế gia đình, dân tộc của mẹ…)

- b1, b2… là hệ số hồi qui tương ứng với x1, x2…

- a là số chặn

Giá trị p < 0,05 được coi là có ý nghĩa thống kê

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được tiến hành điều tra trên 845 trẻ em dưới 5 tuổi và 845 bà mẹ

có con dưới 5 tuổi sống tại hai xã Phú Đô và Yên Lạc của huyện Phú Lương, tỉnhThái Nguyên

3.1 Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu

Bảng 3.1: Thông tin chung

- Nghề nghiệp của các bà mẹ chủ yếu là làm ruộng, làm chè (94,6%) Tỷ lệ các

bà mẹ là công chức, viên chức chỉ chiếm (2,4%)

- Tỷ lệ bà mẹ là người dân tộc thiểu số là khá cao (52,9%)

- Trình độ học vấn của các bà mẹ chủ yếu học hết tiểu học (67,2%) Tỷ lệ các

bà mẹ mù chữ hoặc chỉ biết đọc biết viết (15,3%)

- Tỷ lệ hộ nghèo là 45,5% và tỷ lệ hộ gia đình có từ 1 - 2 con là 91,2%

Bảng 3.2: Thông tin về trẻ em dưới 5 tuổi

Cân nặng sơ sinh:

Thời gian cai sữa:

Nhận xét: Kết quả ở bảng 3.2 cho thấy: tỷ lệ trẻ được cân khi sinh là cao(99,6%) Tỷ lệ trẻ được ăn bổ sung đúng (6 tháng tuổi) và được cai sữa đúng độ tuổicòn thấp (77,4%; 45,8%)

Bảng 3.5: Tỷ lệ suy dinh dưỡng theo giới

Thể SDD Giới Số trẻ điều tra Số trẻ SDD Tỷ lệ %

Bảng 3.6: Tỷ lệ suy dinh dưỡng theo dân tộc

Thể SDD Dân tộc Số trẻ điều tra Số trẻ SDD Tỷ lệ %

Bảng 3.7: Mức độ suy dinh dưỡng

3.3 Khẩu phần dinh dưỡng của trẻ dưới 5 tuổi

Bảng 3.8: Tần suất tiêu thụ lương thực, thực phẩm trong tuần qua của trẻ (%)

Tên thực phẩm Hàng ngày 2 -3 lần/tuần 1 lần/tuần Không ăn

- Gạo, rau xanh, mỡ, mì chính là thực phẩm được tiêu thụ hàng ngày

- Tần suất tiêu thụ thực phẩm là các nhóm chất đạm như (thịt, cá, trứng) chủyếu là một tuần một lần

- Sữa, dầu, đậu đỗ các loại nhóm thực phẩm không được sử dụng trong tuầnkhá cao ( 32,6%; 47,3%; 15,1%)

Bảng 3.9: Giá trị dinh dưỡng trong khẩu phần ăn của trẻ

Thành phần các chất dinh

dưỡng

Nhóm trẻ SDD (n = 100)

Nhóm trẻ bình thường (n = 100)

Bảng 3.10: Tính cân đối trong khẩu phần ăn của trẻ

Các chỉ số cân đối của khẩu phần ăn Nhóm

trẻ SDD

Nhóm trẻ bình thường

Nhu cầu

đề nghị

3.4 Các yếu tố nguy cơ gây suy dinh dƣỡng

Nhận xét: Kết quả tại bảng 3.11 cho ta thấy trẻ ở gia đình nghèo có nguy cơ

bị suy dinh dưỡng cao gấp 1 ,69 lần so với trẻ ở gia đình đủ ăn (p < 0 ,01)

Bảng 3.12: Trình độ văn hoá của mẹ và SDD nhẹ cân của trẻ

TTDD TDVH

Bảng 3.13: Dân tộc của mẹ và SDD nhẹ cân của trẻ

Bảng 3.16: Mô hình hồi qui các yếu tố KTXH và gia đình

Yếu tố KTXH và gia đình Hệ số

95 %CI Thấp nhất Cao nhất