phçn më ®çu ng­êi thùc hiön vò thþ lan h­¬ng cêu tróc phçn më ®çu 1 lý do chän ®ò tµi 2 ph¹m vi ®èi t­îng môc ®ých cña chuyªn ®ò phçn néi dung a néi dung chýnh 1 nh÷ng nðt kh¸i qu¸t vò v¨n häc viöt

Suy nghÜ vµ viÖc lµm cña hä hoµn toµn phï hîp víi xu thÕ ph¸t triÓn cña ®Êt n íc vµ thêi ®¹i, phï hîp víi yªu cÇu cña thùc tÕ cuéc sèng, víi nguyÖn väng cña nh©n d©n... Chît vang lªn b[r]

Vò ThÞ Lan H ¬ng

1.Những nét khái quát về văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay

2 Giá trị nhân đạo trong văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay

2.1 Nhân đạo và những biểu hiện của nó trong văn học

2.2 Nhân đạo trong văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay

B ứng dụng trong thực tế giảng dạy

Phần kết luận

Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài:

Lịch sử văn học một dân tộc xét đến cùng là lịch sử tâm hồn của dân tộc ấy Lòng yêu n ớc, tinh thần tự hào dân tộc là nét nổi bật trong tâm hồn ng ời Việt Nam Nh ng ở ng ời Việt Nam, yêu n ớc gắn liền với nhân ái, nhân đạo Một dân tộc luôn phải cầm g ơm, cầm súng suốt mấy nghìn năm mà thơ văn lại nói nhiều đến nhân nghĩa, đến tình yêu, đến thân phận con ng ời trong xã hội Và nhân đạo đã trở thành một truyền thống của văn học dân tộc Việt Nam.

Tuy nhiên văn học không chỉ phát triển theo quy luật nội tại của nó mà còn chịu sự chi phối của lịch sử, thời đại Vì thế nội dung của văn học nói chung và nội dung của nhân

đạo nói riêng ở những giai đoạn lịch sử có những biểu hiện khác nhau Đặc biệt, từ sau 1975 đến nay, con ng ời Việt Nam trở lại cuộc sống hoà bình trong một thời đại có nhiều biến chuyển sâu sắc và mau lẹ Đất n ớc, nhân dân yêu cầu nền văn học phải có sự phát triển mới mang tính dân chủ, có nội dung nhân bản phong phú và đạt tới trình độ cao hơn Xuất phát từ điều đó, tôi thấy việc tìm hiểu giá trị nhân đạo trong văn học Việt Nam sau 1975 là một việc làm cần thiết giúp học sinh có một cái nhìn khái quát về giá trị của văn học Việt Nam từ sau 1975 nói chung và giá trị nhân đạo nói riêng từ đó giáo dục lòng yêu th ơng con ng ời, góp phần hoàn thiện nhân cách cho thế hệ trẻ thời kì công nghiệp hoá, hiện

đại hoá đất n ớc

2 Phạm vi, đối t ợng, mục đích của chuyên đề:

- Phạm vi: các văn bản quen thuộc đã học trong ch ơng trình THCS nh ánh trăng (Nguyễn Duy), Nói với con (Y Ph ơng),

quê (Nguyễn Minh Châu), Bức tranh của em gái tôi (Tạ Duy Anh)…

- Đối t ợng: chuyên đề chủ yếu phục vụ cho việc bồi d ỡng học sinh giỏi lớp 9, ngoài ra còn là tài liệu tham khảo để dạy học sinh đại trà

- Mục đích: nâng cao kiến thức, bồi d ỡng, rèn luyện khả năng cảm thụ thơ văn, rèn năng lực khải quát, tổng hợp cho học sinh, đồng thời giúp giáo viên nâng cao kiến thức trình

độ chuyên môn

ợc nhân lên và mở ra nhiều mối quan hệ với thời đại Đặc biệt,

Đại hội Đảng lần thứ VI (12- 1986) là mốc lớn đánh dấu sự chuyển biến quan trọng của văn học trên cơ sở đổi mới đất n ớc Các nhà văn tài năng nh Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Duy, Tạ Duy Anh, Ma Văn Kháng … gắn bó với nhân dân, đất n ớc, mang cảm hứng tự do trong sáng tạo đã thổi vào văn học một luồng gió mới, tạo ra những tác phẩm có giá trị, xứng đáng với tầm vóc của dân tộc và thời đại.

Xét về mặt nội dung, yêu n ớc và nhân đạo vẫn là hai nội dung chính của văn học thời kì này Tuy nhiên, văn học đã áp sát hơn tới đời sống hiện tại, mở rộng và đào sâu khám phá về con ng ời và xã hội, đồng thời cũng quan tâm soi lại các vấn đề của thời kì lịch sử đã qua H ớng tới con ng ời trong cuộc sống hằng ngày, trong lao động và sinh hoạt, trong đời sống riêng

và đời sống chung… văn học đã mở rộng diện tiếp xúc và đổi mới cách nhìn nhận về con ng ời do đó có thêm chiều sâu t t ởng và nhiều tìm tòi đổi mới về mặt nghệ thuật Cuộc sống và con ng ời hiện ra trong những cái hằng ngày và những biến có lịch sử, trong cái chung và cái riêng, với những chiến công anh hùng cao cả và cả những đau th ơng, mất mát, với những niềm vui và nỗi buồn trong ánh sáng rạng ngời và cả những bóng tối còn rơi rớt… Các thể loại văn học nh thơ ca, truyện ngắn, tiểu

…

2 Giá trị nhân đạo trong văn học Việt Nam từ sau 1975

đến nay:

2.1 Nhân đạo và những biểu hiện của nó trong văn học:

Nhân đạo “đạo đức thể hiện sự yêu th ơng, quý trọng và bảo vệ con ng ời”(Hoàng Phê - Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng 2004) Nhìn ở góc độ thế giới quan, nhân đạo là toàn

bộ những t t ởng, quan điểm, tình cảm quí trọng các giá trị của con ng ời nh trí tuệ, phẩm giá, sức mạnh và vẻ đẹp của con ng ời Đây không phải là khái niệm đạo đức đơn thuần

mà còn bao hàm cả cách nhì nhận, đánh giá con ng ời về nhiều mặt (vị trí, vai trò, khả năng, bản chất…) trong các mối quan hệ với tự nhiên, xã hội và đồng loại Nói đến nhân

đạo là nói đến mối quan hệ giữa con ng ời với xã hội, giữa con ng ời với con ng ời, những gì vì con ng ời, cho sự tốt đẹp của bản thân mỗi con ng ời và cho cộng đồng thế giới loài

ng ời

Nh ta đã biết, thế giới đ ợc tạo ra trong văn học nghệ thuật và bằng văn học nghệ thuât là một thế giới mà trong đó con ng ời luôn luôn đấu tranh để khẳng định mình, khẳng định quyền năng, sức mạnh của mình và thể hiện khát vọng làm ng ời mãnh liệt của mình Mac-xim Go-rơ-ki đã nói “Văn học là một nghệ thuật nhân văn hơn cả Ng ời ta có thể nói những nhà văn đều là những nhà nhân văn do nghề nghiệp của mình” Và ông khẳng

định “Văn học là nhân học” Vì thế, không phải ngẫu nhiên mà các nhà văn lớn nh Ban-zắc, Huy-gô, Lép Tôn-xtôi hay Nguyễn

Du, Hồ Chí Minh… đều là những nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn

Trong văn học Việt Nam, tinh thần nhân đạo đ ợc thể hiện ở:

- Tình cảm yêu th ơng, niềm trân trọng những giá trị, vẻ

đẹp ở con ng ời

- Đồng cảm, bênh vực những kiếp lầm than, những số phận bất hạnh

- Thái độ phê phán, tố cáo những bất công và tất cả những gì vi phạm nhân đạo, vi phạm nhân quyền

- Đồng tình với những ớc mơ, khát vọng của con ng ời

2.2 Giá trị nhân đạo của văn học Việt Nam từ sau 1975

đến nay:

Văn học Việt Nam từ 1975 trở lại đây đã chuyển dần sang một thời kì mới với những đặc điểm mới Tinh thần nhân đạo truyền thống đ ợc phát huy mạnh mẽ trong cảm hứng nhân bản (những gì thuộc về văn hoá của loài ng ời, là chất gốc trong mỗi con ng ời): h ớng về con ng ời, khám phá

và thể hiện con ng ời ở nhiều mặt và trong nhiều mối quan hệ: đề cao sự tự ý thức cá nhân h ớng đến sự hoàn thiện về nhân cách Tinh thần nhân đạo, nhân văn, nhân bản luôn gắn liền nhau Đây là đặc điểm khác biệt của văn học thời kì này với văn học của những giai đoạn tr ớc

2.21.Kế thừa truyền thống của văn học

đân tộc, văn học từ sau 1975 đã đi sâu khám phá những vẻ đẹp của con ng ời.

Trải qua ba m ơi năm tr ờng chống Pháp và chống Mỹ xâm l

ợc, sau 1975, đất n ớc ta đã ng ng tiếng súng, con ng ời Việt Nam lại trở về với cuộc sống hằng ngày với bao vất vả lo toan

Nh ng không vì thế mà họ đánh mất đi những nét đẹp vốn có quanh mình Những phẩm chất cao đẹp của con ng ời Việt Nam trong chiến tranh nay lại tiếp tục đ ợc phát huy trong cuộc sống hằng ngày,trong lao động sản xuất để xây dựng đất n ớc

Trong bút kí Cô Tô Nguyễn Tuân đã khắc hoạ rõ nét không chỉ cảnh sắc thiên nhiên mỹ lệ, hùng tráng mà còn phác thảo những nét đáng yêu của những con ng ời nơi đây Đó là những con ng ời lao động bình th ờng, những “ng ời chài l ới muôn thuở biển Đông”, mà tiêu biểu là anh hùng Châu Hoà Mãn - một con ng ời phóng khoáng, t ơi trẻ, đầy sức sống Bên cạnh anh còn có ng ời vợ hiền đảm đang: “trông chị Châu Hoà Mãn địu

con, dịu dàng yên tâm nh cái hình ảnh biển cả là mẹ hiền mớm cá cho lũ con lành” Đó là những con ng ời bình dị, sống thanh thản cần cù lao động và vững tin ở sự sống, gắn bó với mảnh

đất quê h ơng tuy nhiều nắng gió nh ng thật đẹp và giàu

Nguyễn Tuân đã thành công trong những nét vẽ mỹ lệ và hoành tráng về cảnh thiên nhiên trên biển, ông lại thành công trong nét bút phác hoạ những con ng ời lao động đáng yêu trên biển đảo Cô Tô Đó là do tài nghệ của nhà văn nh ng tr ớc hết là

do cái tình khiến ông “càng thêm yêu mến hòn đảo này nh bất

cứ ng ời chài nào đã từng đẻ ra và lớn lên theo mùa sóng ở

đây ” .Phải chăng đó là tình yêu thiên nhiên đất n ớc và con ng

ời - cội nguồn làm nên cảm hứng văn ch ơng của nhà văn? Nguyễn Tuân th ởng ngoạn vẻ đẹp thiên nhiên nơi đây không phải để giải trí mà là do trong tâm hồn ông ấm nóng một tình yêu đối với con ng ời

Trong bút kí Sài Gòn tôi yêu (Minh H ơng), con ng

ời Sài Gòn có một phong cách cởi mở, bộc trực, chân tình và tự tin Nét riêng của ng ời Sài Gòn có lẽ tập trung nhiều nhất ở các cô gái “thị thiềng, những con ng ời mang “cái đẹp thật đơn sơ,

đôn hậu” Viết về họ, nhà văn không dùng từ “yêu” nào mà vẫn bộc lộ biết bao tình yêu, lòng quý trọng và cả sự biết ơn với con ng ời Sài Gòn giản dị, chân thành nhân hậu Tình yêu

đó không chỉ một sớm một chiều mà là một mối tình “dai dẳng, bền chặt”, không bút nào tả xiết đ ợc

Từ những con ng ời ở vùng biển đảo xa xôi, đến những con ng ời Sài Gòn đô thị đều hiện lên thật gần gũi, đáng yêu d ới ngòi bút tài hoa của các nhà văn Họ mang trong mình những

vẻ đẹp truyền thống và cả vẻ đẹp trong cuộc sống hằng ngày, trong những thời điểm cam go của cả n ớc, của dân tộc đang thay đổi mau lẹ, kịp thời

2.2.2- Khám phá con ng ời và thể hiện con ng ời ở nhiều mặt, trong nhiều mối quan hệ

Con ng ời tr ớc hết đ ợc đặt trong mối quan hệ với đất n ớc với quê h ơng Thanh Hải đã thể hiện khát vọng cống hiến, khát vọng sống mãnh liệt và nguyện cầu muốn đ ợc hoá thân cùng mùa xuân để mãi mãi đ ợc hiến dâng cho quê h ơng, đất n ớc thân yêu qua bài thơ Mùa xuân nho nhỏ Tác giả mơ ớc nh ng

chỉ nguyện đ ợc làm con chim hót, làm một cành hoa tím biếc

để góp phần dâng h ơng sắc cho đời, tô đẹp cho mùa xuân quê

h ơng, xứ sở Và một nốt trầm trong bản hoà ca làm rung động

xao xuyến lòng ng ời Bài thơ toát lên một lối sống cao đẹp Đó

chính là sự hoà hợp giữa cái Tôi trong cái Ta, cái riêng trong

Kịch Tôi và chúng ta của L u Quang Vũ lấy thời điểm của

đất n ớc những năm 80 của thế kỉ XX, để xây dựng nhân vật Hoàng Việt - ng ời đại diện tiêu biểu cho những con ng ời tiên tiến, dám nghĩ dám làm, tin t ởng vào bản thân vào quần chúng, thông minh và nghị lực…Bên cạnh anh còn có kĩ s Lê Sơn - ng

ời có trình độ chuyên môn giỏi, hết lòng hết sức vì xí nghiệp, hiểu biết xí nghiệp sâu sắc, tuy vốn nhút nhát ngại va chạm nh

ng đã mạnh dạn, tự nguyện đứng vào trận tuyến đấu tranh cùng Hoàng Việt Họ là những đại diện tú của cái mới, cái tiến bộ Suy nghĩ và việc làm của họ hoàn toàn phù hợp với xu thế phát triển của đất n ớc và thời đại, phù hợp với yêu cầu của thực tế cuộc sống, với nguyện vọng của nhân dân

Vấn đề mà L u Quang Vũ đặt ra là mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể, cái chung và cái riêng Cái chúng ta tạo thành

từ những cái tôi cá nhân cụ thể Cái tôi đ ợc đặt trong cái chúng

ta, thông nhất với chúng ta, nh ng mỗi cái tôi phải đ ợc tôn trọng

và đảm bảo trong sản xuất và trong đời sống tinh thần Đó là vấn đề thời sự của đất n ớc ta những năm 80 của thế kỉ XX, những năm đầu của công cuộc đổi mới, nh ng t t ởng và tình cảm của các nhân vật tích cực trong việc hình thành nhân cách, thói quen độc lập suy nghĩ, khao khát tìm tòi, sáng tạo là hành trang cần thiết để các em vững b ớc vào đời

Trong truyện ngắn Bến quê, ngòi bút của Nguyễn Minh Châu h ớng vào đời sống thế sự nhân sinh th ờng ngày, với những chi tiết sinh hoạt đời th ờng, có khi nhỏ nhặt, để phát hiện những chiều sâu của đời sống với bao nhiêu quy luật và nghịch lí, qua đó nhắc nhở mọi ng ời đừng vô tình mà phải biết gắn bó, trân trọng vẻ đẹp của quê h ơng xứ sở, vì những cái đó

là máu thịt, là tâm hồn của chúng ta Phải biết nâng niu trân trọng những vẻ đẹp và giá trị bình dị của cuộc sống, quê h ơng Con đò của tâm hồn n ơng tựa vào gia đình, vào quê h ơng, ấy là

đậu vào “bến quê”đó Đây là một khám phá mới của nhà văn mang ý nghĩa nhân bản của con ng ời

Bằng những lời nói chân tình giản dị mang đậm màu sắc dân tộc Y Ph ơng đã nhấn mạnh đến sự gắn bó tinh thần giữa cuộc sống con ng ời và quê h ơng qua bài thơ Nói với con

Chẳng có gì quý giá thiêng liêng bằng tình quê, chẳng ai có thể chia sẻ niềm vui, nỗi buồn chân thành bằng ng ời dân quê mình Cha đã truyền ngọn lửa tình yêu cho đời con, thắp sáng tâm hồn con bằng việc nói cho con hiểu về con ng ời và mảnh

đất trên đá, trong thung, lên thác xuống ghềnh.

ánh trăng của Nguyễn Duy là một lời tâm sự bình dị nh

ng lại mang triết lí sâu xa về mối quan hệ giữa con ng ời với dân tộc, với những gì gọi là quá khứ Bài thơ đã để lại một khoảng đáng nhớ, đáng yêu trong lòng ng ời đọc Từ một câu chuyện kể về tình cảm giữa con ng ời và vầng trăng tri kỉ, bài thơ gợi cho ng ời đọc liên t ởng tới những vấn đề có ý nghĩa nhân sinh hết sức sâu sắc Vầng trăng biểu t ợng cho quá khứ nghĩa tình thuỷ chung, độ l ợng Vầng trăng là biểu t ợng sáng ngời, đẹp đẽ của quê h ơng đất n ớc, của lẽ sống tình nghĩa thuỷ chung son sắt Nhà thơ không chỉ trách ta hờ hững với quá khứ, với những điều thiêng liêng nhất mà còn nhắn chúng ta sống nghĩa tình, thuỷ chung để không phải hối hận vì có lúc đã vô tình quên lãng, bội bạc

Sống thuỷ chung, có trách nhiệm với quê h ơng đất n ớc nh

ng con ng ời cũng phải có trách nhiệm với chính bản thân mình, gia đình mình Đó là điều mà Khánh Hoài muốn gửi gắm tới chúng ta qua truyện ngắn Cuộc chia tay của những con búp

bê. Cuộc chia tay cảm động của hai em Thành và Thủy trong truyện khiến ng ời đọc thấm thía rằng: tình cảm gia đình, hạnh phúc gia đình là đáng quý và quan trọng, vì thế mọi ng ời cố gắng bảo vệ giữ gìn, không vì bất cứ lí do gì làm tổn hại đến tình cảm tự nhiên trong sáng ấy, làm tan vỡ gia đình Tuổi thơ không biết và không bao giờ muốn chia li Đọc truyện ngắn này, ng ời đọc - nhất là lớp trẻ chúng ta- hiểu và suy ngẫm đ ợc nhiều điều về nỗi đắng cay trong cuộc đời và những tình ng ời

đằm thắm, nhân hậu, nhất là tình anh em ruột thịt

Các nhà văn, nhà thơ với những phong cách khác nhau đã

h ớng ng ời đọc vào cuộc sống hàng ngày, đi sâu khám phá những tình cảm mang tính nhân bản của con ng ời Đó chính là tình cảm với quê h ơng, đất n ớc, với con cái, với gia đình…Cuộc sống tuy có nhiều vất vả, lo toan nh ng con ng ời không đ

ợc phép quên đi những tình cảm ấy Đây là tiếng nói nhân văn cao cả của văn học Việt Nam thời kỳ này

2.2.3 Đề cao ý thức cá nhân h ớng tới sự hoàn thiện của nhân cách

H ớng tới con ng ời, khám phá con ng ời ở nhiều mặt, trong nhiều mối quan hệ cũng là vì mục đích giúp con ng ời soi lại mình, nhìn lại bản thân mình Trở lại với bài thơ ánh trăng

của Nguyễn Duy, ta thấy ánh trăng nói đ ợc nhiều điều Trăng tròn đầy tình nghĩa nh ng đáng tiếc thay cái tình đáng quý ấy lại bị con ng ời thờ ơ, xa lánh Nh ng dù thế nào trăng vẫn vị tha, cao th ợng Chính điều đó đã giúp con ng ời nhận ra “độ lệch”của nhân cách mình, khiến con ng ời phải giật mình Cái

giật mình trong khổ thơ thể hiện sự bừng tỉnh đáng quý cần có

để làm ng ời Giờ đây, con ng ời đã tìm đ ợc đ ờng trở về với