“kü n¨ng khai th¸c vµ ph¸t trión hö thèng bµi tëp cã néi dung h×nh häc trong d¹y häc to¸n ë líp 5” lô b¶o vö luën v¨n th¹c sü chuyªn ngµnh gi¸o dôc häc bëc tióu häc kho¸ 2006 2009 “kü n¨ng khai th¸c

HS cuèi cÊp tiÓu häc cã kinh nghiÖm phong phó, t ëng t îng cña c¸c HS cuèi cÊp tiÓu häc cã kinh nghiÖm phong phó, t ëng t îng cña c¸c em gÇn víi hiÖn thùc h¬n, mang tÝnh chÊt kh¸i qu¸t[r]

LÔ b¶o vÖ luËn v¨n th¹c sÜ

Chuyªn ngµnh gi¸o dôc häc (bËc tiÓu häc)

Kho¸ 2006-2009

“ Kü n¨ng khai th¸c vµ ph¸t triÓn

hÖ thèng bµi tËp cã néi dung h×nh häc

trong d¹y häc to¸n ë líp 5 ”.

Häc viªn: §inh Quang Hïng

Líp : K10 – Gi¸o dôc häc Gi¸o dôc häc

Líp : K10 – Gi¸o dôc häc Gi¸o dôc häc

(BËc TiÓu häc)

Ng êi h íng dÉn khoa häc: PGS TS Vò Quèc Chung

ở tất cả các cấp học, trong đó có cấp Tiểu học”.

Đổi mới ch ơng trình SGK ở các cấp học từ năm học 2002-2003 thì cần phải có biện pháp thiết thực để phát triển ở giáo viên kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập

Từ các lý do đã trình bày, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học trong dạy học toán ở lớp 5”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu một số kỹ năng khai thác và phát triển bài toán nói chung và hệ thống bài tập có nội dung hình học trong dạy học toán

ở lớp 5 nói riêng để giúp giáo viên tiểu học nâng cao năng lực nghề nghiệp và thực hiện có hiệu quả việc dạy học môn toán.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu, làm rõ chuẩn nghề nghiệp mà xã hội yêu cầu đối với

GV tiểu học trong giai đoạn hiện nay

- Điều tra một số biểu hiện về chuẩn kiến thức kỹ năng và nghề nghiệp của GV tiểu học trong DH các YTHH ở lớp 5

- Phân tích, làm rõ kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học theo mục đích s phạm định tr ớc của GV ở một số tr ờng tiểu học.

- Nghiên cứu và đề xuất một số kỹ năng mà GV tiểu học cần thực hành để nâng cao hiệu quả khai thác bài toán cũng nh phát triển bài toán theo mục đích s phạm định tr ớc.

- Kiểm tra tính khả thi của đề xuất nói trên.

4 Đối t ợng và khách thể nghiên cứu

- Đối t ợng nghiên cứu: Kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học ở lớp 5 cho GV tiểu học.

- Khách thể nghiên cứu: GV dạy lớp 5 ở một số tr ờng tiểu học.

5 Ph ơng pháp nghiên cứu

PP nghiên cứu lý luận, PP điều tra quan sát, PP thực nghiệm s phạm, PP thống kê, PP tổng kết kinh nghiệm

6 Giả thuyết khoa học

Nêu đ ợc bồi d ỡng các kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học ở lớp 5 theo các biện pháp mà đề tài đề xuất thì GV sẽ từng b ớc nâng cao hiệu quả

DH các YTHH ở lớp 5 góp phần nâng cao chất l ợng DH.

Nội dung

Ch ơng 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn

liên quan đến đề tài

1.1 Một số vấn đề cơ bản của dạy học Toán ở tiểu học

1.1.1 Đặc điểm nhận thức của HS tiểu học nói chung và HS lớp 5 nói riêng

các quá trình nhận thức Trong đó, đáng kể nhất là sự phát triển của tri giác, sự tập trung chú ý, trí nhớ, t ởng t ợng, t duy

1.1.1.1 Quá trình nhận thức cảm tính

a Tri giác: Tri giác của HS tiểu học mang nặng tính chất đại thể, ít đi sâu vào chi tiết và không chủ định Tri giác về đánh giá thời gian và không gian của HS tiểu học còn hạn chế

b Chú ý : HS tiểu học có hai loại chú ý dó là chú ý không chủ định

và chú ý có chủ định, nh ng chú ý không chủ định chiếm u thế hơn Khả năng chú ý của HS tăng dần từ lớp 1 đến lớp 5.

c Trí nhớ: Trí nhớ không chủ định vẫn chiếm u thế; trí nhớ có chủ

định phát triển mạnh ở lứa tuổi HS cuối cấp tiểu học Điều cần l u ý

là trí nhớ của HS tiểu học, nhất là vào những năm cuối cần có sự tham gia tích cực của ngôn ngữ.

d T ởng t ợng: T ởng t ợng của HS tiểu học còn tản mạn, ít có tổ chức

HS cuối cấp tiểu học có kinh nghiệm phong phú, t ởng t ợng của các

em gần với hiện thực hơn, mang tính chất khái quát và trừu t ợng hơn

1.1.1.2 Quá trình nhận thức lý tính

a Khái niệm t duy

b Các thao tác của t duy

Các thao tác của t duy toán học bao gồm: phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu t ợng hoá, khái quát hoá,…

c Vai trò của t duy toán học

d Một số vấn đề về t duy logic

Đặc điểm t duy logic của HS tiểu học

HS tiểu học, nhất là các lớp đầu cấp, th ờng phán đoán theo cảm nghĩ riêng của mình nên suy luận th ờng mang tính chất đơn giản Khi suy luận, căn cứ logic của các em còn gắn nhiều với thực tế sống, với quan sát thực nghiệm Phép suy diễn còn “hiện thực” Do vậy HS tiểu học khó chấp nhận các quy tắc Do khả năng phân tích phát triển chậm hơn

t duy bằng lời nên các em khó khăn trong việc phân tích các thuật ngữ hay mệnh đề toán học.

1.1.2 Vị trí, chức năng của bài tập toán

Bài tập toán có vị trí quan trọng Nó là ph ơng tiện rất có hiệu quả

để giúp HS nắm vững tri thức, phát triển t duy, hình thành kỹ năng, kỹ xảo và ứng dụng toán học vào thực tiễn.

Bài tập toán có những chức năng sau: Chức năng dạy học, chức năng phát triển, chức năng kiểm tra.

1.1.3 Kỹ năng dạy học toán ở tiểu học

1.1.3.1 Kỹ năng dạy học Toán ở tiểu học

Có thể nhận thức KNDH Toán ở tiểu học nh sau: Kỹ năng DH Toán ở tiểu học là thực hiện một số thao tác hay hành động phức hợp của hành động DH môn Toán ở tiểu học của ng ời GV, bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức toán và kinh nghiệm s phạm vào hoạt

động DH môn Toán ở tiểu học Để tổ chức hoạt động DH Toán ở tiểu học theo yêu cầu đổi mới PPDH, ng ời GV tiểu học cần phải có nhiều kỹ năng Các kỹ năng có quan hệ mật thiết với nhau, đan xen nhau, hỗ trợ nhau và tạo tiền đề cho nhau trong quá trình tổ chức hoạt động DH toán

ở tiểu học.

1.1.3.2 Yêu cầu chuẩn kiến thức và kỹ năng đối với GV trong DH các môn học nói chung

1.1.3.3 Yêu cầu chuẩn kiến thức và kỹ năng đối với GV tiểu học trong DH môn Toán

1.1.4 Một số vấn đề về mục tiêu, nội dung và PPDH các YTHH trong SGK Toán 5

1.1.4.1 ý nghĩa của việc DH các YTHH trong Toán 5

1.1.4.2 Mục tiêu DH các YTHH trong Toán 5

1.1.4.3 Nội dung DH các YTHH trong Toán 5

1.1.4.4 Chuẩn kiến thức và kỹ năng của việc DH các YTHH trong Toán

1.1.4.5 Một số bài toán có nội dung hình học trong SGK Toán 5 và cơ sở ph ơng pháp luận

Trong Toán 5, nội dung các bài luyện tập thực hành về YTHH đ ợc xây dựng theo các “kỹ năng” hình học bao gồm các dạng chủ yếu sau:

a Bài tập về kỹ năng nhận dạng hình

b, Bài tập về kỹ năng vẽ hình

c, Bài tập về kỹ năng cắt, xếp, ghép hình

d, Bài tập về kỹ năng gấp hình

e, BT về kỹ năng tính chu vi, diện tích, thể tích các hình

1.1.5 Quan niệm về kỹ năng KT&PT hệ thống bài tập có nội dung hình học ở tiểu học

Có thể hiểu: KN khai thác HTBT là cách sử dụng HTBT đã có để đạt mục tiêu dạy học Còn KN phát triển HTBT chính là cách điều chỉnh, bổ sung thay thế HTBT để có yêu cầu phù hợp hơn đối với từng đối t ợng HS

1.1.5.1 Kỹ năng khai thác bài tập theo mục tiêu s phạm

định tr ớc

2a, Khai thác nguồn tài liệu tham khảo 2b, Xác định mục tiêu của các bài toán 2c, Lựa chọn các bài toán phù hợp với mục tiêu đặt ra 2d, Kiểm tra kết quả lựa chọn

1.1.5.2 Kỹ năng phát triển hệ thống bài tập trên cơ sở những bài tập đã có

a, Kỹ năng thay đổi câu hỏi của bài toán

b, Kỹ năng thay đổi số liệu, văn cảnh của bài toán đã có

1.2 Thực tiễn dạy học giải các bài tập toán có nội dung hình học

ở lớp 5

1.2.1 Thực tiễn về kỹ năng giải các bài toán có nội dung hình học của HS ở lớp 5

1.2.1.1 Kết quả điều tra

Từ VBT và bài kiểm tra, chúng tôi nhận thấy các em bộc lộ những sai lầm sau:

a, Sai lầm khi nhận diện đ ờng cao của tam giác

b, Sai lầm khi vẽ hình

c, Sai lầm trong trong một số quan niệm về diện tích toàn phần và diện tích xung quanh của hình hộp chữ nhật

d, Sai lầm trong vận dụng, biến đổi công thức tính chu vi, diện tích, thể tích các hình

e, Sai lầm khi không chú ý đến danh số kèm theo số đo khi tính chu vi, diện tích, thể tích của các hình

g, Viết tên đơn vị đo ở kết quả tính ch a phù hợp với tên đơn vị đo mà đề bài yêu cầu

h, Sai lầm do vận dụng công thức một cách máy móc vào tình huống biến đổi.

1.2.1.2 Nguyên nhân những khó khăn của HS lớp 5 khi giải các bài toán có nội dung hình học

Kiến thức hình học ở lớp 5 rất đa dạng, phong phú đòi hỏi

HS phải có kỹ năng phân tích, tổng hợp, so sánh, trí t ởng t ợng không gian ở mức dộ cao hơn.

Nhiều HS ch a nắm chắc các kiến thức số học, kỹ năng tính toán, đại l ợng và đo đại l ợng, kỹ năng giải toán.

Ngoài ra, còn rất nhiều nguyên nhân nh cơ sở vật chất thiếu thốn, trang thiết bị không đủ, trình độ HS không đồng

đều, điều kiện kinh tế-xã hội…

đều, điều kiện kinh tế-xã hội…

Cuối cùng theo chúng tôi, HS mắc các khó khăn trên có thể từ phía GV còn bộc lộ nhiều hạn chế trong công tác giảng dạy GV ch a chú trọng đến việc khai thác và phát triển thêm các bài tập t ơng tự hay khai thác sâu các bài tập trong SGK

1.2.2 Những hạn chế cơ bản của GV về kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học ở lớp 5

1.2.2.1 Mục đích điều tra

1.2.2.2 Ph ơng pháp điều tra

1.2.2.3 Đối t ợng điều tra

1.2.2.4 Nội dung điều tra

1.2.2.5 Phân tích kết quả điều tra

a Chuẩn kiến thức

Chúng tôi trao đổi với GV đ ợc điều tra một số câu hỏi sau: “Anh (chị) cho biết mục tiêu, nội dung, chuẩn kiến thức, kĩ năng của việc dạy học các YTHH trong Toán 5”

Nhìn chung GV đều nắm chắc các vấn đề trên Qua dự giờ một số tiết học, chúng tôi thấy GV cung cấp đầy đủ, chính xác, có hệ thống các kiến thức cơ bản của tiết dạy.

Đa số GV đ ợc điều tra không có kiến thức cơ sở về toán học liên quan

đến nội dung dạy học.

Nguyên nhân của thực trạng này là do đa phần GV có trình độ trung học

s phạm, CĐSP không đ ợc bồi d ỡng kiến thức về hình sơ cấp; thậm chí một số

GV có trình độ đại học cũng mắc phải tình trạng này do ngay từ khi còn là sinh viên thì ch a đ ợc dạy một cách có hệ thống, có chiến l ợc.

b Kỹ năng khai thác và phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học

Câu 1: Bảng 1

Đa số GV đ ợc điều tra có thâm niên công tác trên 6 năm (50%) Theo đó, họ là ng ời có kinh nghiệm trong công tác chuyên môn Song phần lớn trong số họ là những ng ời chịu ảnh

h ởng của ph ơng pháp dạy học cũ, cần đ ợc bồi d ỡng thêm những

kỹ năng s phạm mới theo Quy định của chuẩn giáo viên tiểu học.

Câu 2: Bảng 2

Đ a ra câu hỏi này, chúng tôi muốn tìm hiểu trình độ chung của lớp HS mà GV đ ợc điều tra trực tiếp giảng dạy, các GV cho biết

họ phải vừa dựa trên trình độ chung của lớp để dạy, lại vừa phải

đảm bảo cho từng đối t ợng học sinh phát huy hết năng lực của mình Đây là một khó khăn lớn đối với họ trong việc khai thác các bài tập cho HS và phát triển các bài tập cho phù hợp với từng đối t ợng HS.

Câu 3: Bảng 3

Đa số GV đều có nhu cầu đ ợc rèn luyện thêm các kỹ năng này (75%) Theo họ, các kỹ năng nh soạn giáo án, phân tích ch ơng trình môn toán đã đ ợc rèn kỹ ở các tr ờng s phạm và trong các đợt tập huấn, bồi d ỡng GV còn

kỹ năng khai thác và phát triển là những kỹ năng mới với họ Bản thân những GV này đều thấy thực sự thiếu hụt kỹ năng khai thác và phát triển bài toán nên có nhu cầu đ ợc rèn thêm Cũng phải nói thêm rằng, chúng tôi đã

đ a ra một câu hỏi rất khách quan chứ không phải theo kiểu hỏi trực tiếp quan trọng hay không quan trọng nên

số liệu trên phản ánh thực nhu cầu của một bộ phận GV tiểu học ở một số huyện Đây cũng là một gợi ý quan trọng cho các tr ờng s phạm, các Sở GD trong công tác

đào tạo, bồi d ỡng, tập huấn GV

Câu 4: Bảng 4

Tuy số l ợng mẫu kiểm tra ch a nhiều nh ng thực tế giảng dạy 3 năm tại tr ờng tiểu học cùng với kinh nghiệm đã có tôi thấy số liệu trên phản ánh rất sát với thực tế giảng dạy 61,1% GV lựa chọn cách làm là chọn một số bài tập làm tại lớp, nếu cần thì h ớng dẫn cho HS vào giờ

tự học Cách làm này thể hiện đ ợc GV đã có ý thức lựa chọn một số bài tập để khai thác theo đúng ý định s phạm định tr ớc; đảm bảo mọi

đối t ợng HS trong lớp đều đ ợc rèn luyện 16,7% GV lựa chọn cách cho làm tất cả các bài tập trên lớp Thời gian của tiết học có hạn nếu

cố gắng đảm bảo tất cả các bài tập đều đ ợc làm thì sẽ không thể triển khai sâu một số bài tập cần thiết 13,9 % GV cho HS làm theo thứ tự nếu hết giờ cho về nhà làm Những GV này đã bỏ qua một số bài tập khó hơn đ ợc bố trí ở phần cuối, nh vậy HS giỏi không đ ợc phát huy năng lực của mình còn HS yếu – Giáo dục học kém sẽ gặp khó khăn khi tự giải các bài tập đó Mặt khác, giao bài tập về nhà cho HS là vi phạm quy định

về sự giảm tải của Bộ Giáo dục, 8,3% GV đã bỏ qua cơ hội cho HS đ

ợc củng cố kiến thức cơ bản của bài học mà chỉ h ớng tới đối t ợng HS khá - giỏi Không có GV nào “lãng phí” thời gian vào việc tự thiết kế các bài tập thay thế cho các bài tập trong SGK.

Câu 5 :

Qua kết quả cho thấy GV lựa chọn khai thác bài toán một cách cảm tính, ch a có chủ định Do đó, cần thiết phải bồi d ỡng cho GV kỹ năng lựa chọn khai thác bài toán theo mục tiêu s phạm định tr ớc.

Câu 6: Bảng 5.

Kết quả 58,3% GV chọn cách phát triển bài toán mới t

ơng tự với bài toán đã có bằng cách thay đổi văn cảnh, số liệu của bài toán đã có Cách này t ơng đối đơn giản và đ ợc nhiều GV lựa chọn; tiếp đến là diễn đạt các yếu tố bài toán d

ới dạng trực tiếp học gián tiếp (25%) và thay đổi câu hỏi của bài toán (22,2%) Các cách còn lại t ơng đối khó và mất nhiều thời gian nên ít GV lựa chọn

Câu 7: Bảng 6.

GV đ ợc điều tra cho rằng, họ th ờng mắc lỗi chỉ chú ý

đến dạy toán, kỹ năng tính toán mà vi phạm đến tính thực tiễn của bài toán 63,9%) Tiếp đến là lỗi không nắm vững chuẩn kiến thức kỹ năng (13,9%) dẫn đến phát triển thành những bài toán quá khó hoặc quá dễ đối với HS.

Câu 8: Trong số 22 GV phát triển bài toán thì không có

GV nào phát triển đúng bài toán dành cho học sinh khá - giỏi Chỉ có 9 GV đ a ra đề xuất của mình Tuy nhiên, trong số đó chỉ có 5 GV nêu đúng đề xuất với cách đã phát triển

Từ kết quả câu 6 và câu 8 cho thấy việc “nói và làm” của GV là không đi đôi với nhau Thực tế này càng chứng tỏ phải bồi d ỡng kỹ năng khai thác và phát triển bài toán cho GV

* Một số hạn chế (sai lầm) của GV trong việc khai thác và phát triển một số bài tập của nội dung hình học

- Lỗi dùng sai dấu câu

- Lỗi viết tắt đơn vị tuỳ ý.

- Lỗi viết sai bản chất yêu cầu của bài toán

- Lỗi vi phạm tính thực tiễn.

- Lỗi dùng sai ngôn từ, không phù với trình độ nhận thức của HS.

- Lỗi sai mục đích phát triển bài toán.

* Nhận xét : Đa số GV sau khi khai thác đều không gọi đ ợc tên cách mà mình đã sở dụng hoặc có nêu thì cũng sai Nhiều GV khi khai thác bài toán, cho là mình đã thực hiện thay đổi số liệu bài toán gốc nh ng GV đã nhầm với cách diễn đạt lại các yếu tố của bài toán một cách trực tiếp.

Kết luận ch ơng:

Kết quả điều tra cho thấy, ở một mức độ nào

đó GV cũng có đ ợc kỹ năng khai thác và phát triển bài toán Tuy nhiên, kết quả trên cũng chỉ ra những hạn chế của GV đối với kỹ năng này về mặt lý luận và thực hành Từ đó, chúng tôi cho rằng: Nâng cao kỹ năng phát triển hệ thống bài tập có nội dung hình học cho GV ở lớp 5 là rất cần thiết Đây cũng là một h ớng nghiên cứu mới nhằm góp phần nâng cao chất l ợng dạy và học môn Toán nói chung