Mối quan hệ biện chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở đồng nai hiện nay

mún, chưa gắn với quy hoạch các vùng sản xuất và công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản; trình độ nguồn nhân lực còn thấp, chủ trang trại chưa nhạy bén, còn bị tác động lớn của thị trư

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



TRẦN THỊ CHỮ

MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA

SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

Ở ĐỒNG NAI HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



TRẦN THỊ CHỮ

MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA

SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

Ở ĐỒNG NAI HIỆN NAY

Phản biện độc lập 1: PGS.TS NGUYỄN THANH

Phản biện độc lập 2: PGS.TS LƯƠNG MINH CỪ

Phản biện:

Phản biện 1: PGS.TS LƯƠNG MINH CỪ Phản biện 2: PGS.TS VŨ ĐỨC KHIỂN Phản biện 3: PGS.TS TRẦN MAI ƯỚC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2020

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn khoa Triết học, Trường đại học Khoa học xã hội

& Nhân văn, Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh – nơi đã trang bị tôi thêm những kiến thức khoa học trong quá trình học tập nâng cao trình độ và nghiên cứu khoa học của mình

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Lê Hanh Thông và TS Nguyễn Sinh Kế đã hướng dẫn nhiệt tình, giúp đỡ, khích lệ và động viên tôi trong suốt quá trình tôi thực hiện luận án này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Thư viện Trường đại học Khoa học xã hội & Nhân văn, Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh; Chi cục phát triển nông nghiệp & nông thôn tỉnh Đồng Nai; Sở nông nghiệp & nông thôn tỉnh Đồng Nai; Tỉnh Ủy tỉnh Đồng Nai

và các tác giả của các công trình đã công bố có liên quan đến đề tài của luận án tôi thực hiện Đây là nơi cung cấp cho tôi những tư liệu quan trọng trong quá trình tôi thực hiện đề tài luận án của mình

Sau cùng, tôi xin gửi tới gia đình, cơ quan công tác, đồng nghiệp và bạn bè long biết ơn sâu sắc đã luôn tạo mọi điều kiện, khích lệ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án này

Xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2020

Tác giả

TRẦN THỊ CHỮ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Lê Hanh Thông và TS Nguyễn Sinh Kế Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của công trình khoa học này

Tác giả

TRẦN THỊ CHỮ

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 1 Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở VIỆT NAM 20

1.1 KHÁI NIỆM VỀ KINH TẾ TRANG TRẠI VÀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN 20 1.1.1 Khái niệm về kinh tế hộ và kinh tế trang trại 20 1.1.2 Quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và phát triển kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam 28

1.2 QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN 461.2.1 Tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn đối với phát triển kinh tế trang trại 46 1.2.2 Phát triển kinh tế trang trại góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 58

Kết luận chương 1 66 Chương 2: QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở TỈNH ĐỒNG NAI HIỆN NAY – THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 69

2.1 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC THỰC HIỆN MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở TỈNH ĐỒNG NAI HIỆN NAY 69 2.1.1 Sự tác động của điều kiện địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Đồng Nai đến phát triển kinh tế trang trại gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 69 2.1.2 Chủ trương, chính sách của Đảng bộ, chính quyền tỉnh Đồng Nai về phát triển kinh tế trang trại gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 85

2.2 THỰC TRẠNG THỰC HIỆN MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở TỈNH ĐỒNG NAI 902.2.1 Thực trạng sự tác động của phát triển kinh tế trang trại đến quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai - thành tựu, hạn chế và nguyên nhân 90 2.2.2 Thực trạng sự tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông

nghiệp, nông thôn đối với phát triển kinh tế trang trại ở tỉnh Đồng Nai - thành tựu, hạn chế và nguyên nhân 112

2.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỂ THỰC HIỆN HIỆU QUẢ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở TỈNH ĐỒNG NAI HIỆN NAY 123

Kết luận chương 2 132 Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP ĐỂ THỰC HIỆN HIỆU QUẢ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở TỈNH ĐỒNG NAI HIỆN NAY 136

3.1 PHƯƠNG HƯỚNG THỰC HIỆN MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở ĐỒNG NAI HIỆN NAY 136 3.1.1 Nhận thức đúng đắn về mối quan hệ biện chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 137 3.1.2 Xây dựng hoàn thiện các chủ trương, chính sách đúng đắn, phù hợp đảm bảo cho việc phát triển kinh tế trang trại gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 138 3.1.3 Phát huy mạnh mẽ những nhân tố tác động tích cực đến mối quan hệ giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay 141

3.2 NHỮNG GIẢI PHÁP ĐỂ THỰC HIỆN HIỆU QUẢ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở TỈNH ĐỒNG NAI HIỆN NAY 144

3.2.1 Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý trong quá trình phát triển kinh tế trang trại gắn với công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai

hiện nay 144

3.2.2 Giải pháp mở rộng quy mô kinh tế trang trại gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 148

3.2.3 Giải pháp phát triển kinh tế trang trại ổn định theo hướng sản xuất lớn đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 156

3.2.4 Giải pháp phát triển và ổn định thị trường nông sản ở tỉnh Đồng Nai 163

Kết luận chương 3 173

KẾT LUẬN CHUNG 177

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 183

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 192 PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nền kinh tế tự nhiên dựa trên một nền tảng kỹ thuật lạc hậu, trì trệ, với những mối quan hệ lỗi thời không thể phù hợp với sự phát triển kinh tế hàng hóa Chính vì vậy, để xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, phát triển hình thức kinh

tế trang trại là một tất yếu khách quan trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thành công không thể thiếu vai trò của kinh tế trang trại Phát triển kinh tế trang trại là bước đi tất yếu, phổ biến của tất cả các nền sản xuất nông nghiệp trên thế giới, Việt Nam cũng không ngoài quy luật đó

Ở Việt Nam, mô hình kinh tế trang trại trong những năm gần đây ngày càng khẳng định vai trò của mình trong quá trình xây dựng nông thôn mới, làm động lực thúc đẩy kinh tế nông nghiệp phát triển mạnh mẽ, thực hiện thành công quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Ngược lại, chính quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn đã tạo điều kiện thuận lợi cho hình thức tổ chức sản xuất kinh tế trang trại, thể hiện được ưu điểm và sức mạnh của mình trong việc khai thác hiệu quả các nguồn lực của một nền nông nghiệp nhiệt đới Trên cơ sở đó, phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Kinh tế

là một hệ thống của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Chính vì vậy, trong

các tác phẩm Tư Bản (Các Mác), Chống Đuyrinh (Ph Ăngghen), Chủ nghĩa đế

quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản (V I Lênin), khi nghiên cứu quá

trình phát triển kinh tế, các nhà kinh điển không chỉ nêu rõ các biểu hiện bên ngoài, mà còn liên hệ chúng với bản chất xã hội trong các giai đoạn lịch sử nhất định để phát triển thực sự con người Để kinh tế - xã hội phát triển bền vững cần bảo vệ môi trường, dựa vào sức mạnh nội tại, bình đẳng trong thu nhập, xây dựng một hệ thống an sinh xã hội Mục đích việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và phát triển kinh tế trang trang trại xét đến cùng để phục vụ phát triển con người Vì vậy, việc xác định mục tiêu đúng đắn và cách thức tập hợp, sử dụng hiệu quả, phát huy tiềm năng các nguồn lực phục vụ phát

triển kinh tế - xã hội bền vững luôn luôn là vấn đề cấp thiết trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp có hiệu quả, khai thác, phát huy những lợi thế

về nguồn tài nguyên đất, về vốn, về lao động, góp phần tạo điều kiện cho quá trình

cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp diễn ra nhanh và thuận lợi đem lại hiệu quả kinh tế cao Phát triển kinh tế trang trại là giải pháp quan trọng trong chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Do đó, kinh

tế trang trại muốn phát huy ưu điểm của nó không thể tách rời quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Đó là một tất yếu khách quan

Đồng Nai là một phần lãnh thổ quan trọng ở phía Nam của đất nước Với vị trí địa lí thuận lợi đã tạo điều kiện cho tỉnh Đồng Nai phát triển kinh tế - xã hội vững mạnh Trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn tỉnh Đồng Nai đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội Là khu vực có nền kinh tế nông nghiệp phát triển cao, mô hình kinh tế trang trại được chú trọng đầu tư phát triển ngày càng lớn cả về số lượng và chất lượng Theo số liệu thống kê của Chi cục phát triển nông nghiệp, nông thôn tỉnh Đồng Nai năm 2016 có khoảng 3.811 trang trại hoạt động sản xuất ngày càng hiệu quả Theo niên giám thống kê 2013, Nxb thống kê Hà Nội, năm 2014, năm

2013, Đông Nam Bộ có khoảng 5.565 trang trại trong đó Đồng Nai chiếm đến 1.749 trang trại, xếp vị trí cao nhất của khu vực Phát triển kinh tế nông nghiệp, xây dựng nông thôn hiện đại không tách rời sự phát triển kinh tế trang trại ở tỉnh Đồng Nai là cơ sở tạo nền tảng phát triển vững chắc và ổn định kinh tế - xã hội của tỉnh Thực trạng về phát triển kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn tỉnh Đồng Nai cho thấy đã tạo ra những chuyển biến tích cực về mặt kinh tế, xã hội và môi trường trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu quan trọng đáng khích lệ thì còn bộc lộ những hạn chế nhất định: phát triển kinh tế trang trại chưa gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; sản xuất của các trang trại chưa thật sự bền vững, phát triển chủ yếu còn mang tính tự phát, thiếu định hướng, quy hoạch thiếu đồng bộ còn phân tán, manh

mún, chưa gắn với quy hoạch các vùng sản xuất và công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản; trình độ nguồn nhân lực còn thấp, chủ trang trại chưa nhạy bén, còn

bị tác động lớn của thị trường; thiếu vốn để đầu tư mở rộng sản xuất; vấn đề ứng dụng khoa học kỹ thuật vào quá trình sản xuất nông nghiệp còn khó khăn; môi trường chưa đảm bảo cho hoạt động sản xuất nông nghiệp, tình trạng gây ra ô nhiễm môi trường đất, nước… do hoạt động sản xuất của các trang trại ngày càng phổ biến, cản trở quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh hiện nay Trước những hạn chế này đòi hỏi tỉnh phải nhìn nhận, đánh giá một cách đúng đắn

sự phát triển kinh tế trang trại, kịp thời khắc phục cũng như phát huy hiệu quả ưu điểm của hình thức tổ chức kinh tế này Để khắc phục những hạn chế trên thì bên cạnh việc uốn nắn phát triển đúng định hướng, hiệu quả, việc phát triển kinh tế trang trại ở tỉnh Đồng Nai phải gắn liền với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Trên cơ sở công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn sẽ dẫn đến hoàn thiện, phát triển hệ thống kinh tế trang trại Ngược lại, sự phát triển của kinh tế trang trại sẽ thúc đẩy nhanh hơn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nông thôn Vì vậy, nghiên cứu, làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Tỉnh Đồng Nai thực sự là một vấn đề mang tính cấp

thiết đối với tỉnh hiện nay Với ý nghĩa trên tác giả chọn đề tài: “Mối quan hệ biện

chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Đồng Nai hiện nay” làm luận án tiến sĩ

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Sự nghiệp đổi mới đất nước luôn gắn liền với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, kinh tế trang trại luôn là vấn đề được sự quan tâm của các cấp bộ, ngành, và của nhiều nhà khoa học Số lượng các công trình nghiên cứu

đề cập đến vấn đề kinh tế trang trại và công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn hiện nay rất phong phú và đồ sộ, trình bày ở nhiều góc độ tiếp cận khác nhau của các nhà khoa học trong và ngoài nước Các công trình nghiên cứu và bài

viết thể hiện trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn Trong số rất nhiều công trình ấy, có thể tổng quan thành các chủ đề chính như sau:

Thứ nhất, chủ đề nghiên cứu về kinh tế trang trại nói chung

Đã có nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước tập trung trình bày những vấn đề về quá trình hình thành, phát triển kinh tế trang trại; về đặc trưng, các hình thức sản xuất của kinh tế trang trại và vai trò của kinh tế trang trại đối với đời sống kinh tế - xã hội; tình hình phát triển kinh tế trang trại trên thế giới và ở Việt Nam

Khi nghiên cứu về hình thái kinh tế - xã hội, Các Mác, V.I Lênin đã chỉ ra con đường phát triển thông qua quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Các ông đã dự báo sự hình thành và phát triển của hình thức kinh tế trang trại trong nông nghiệp, nông thôn

là xu hướng tất yếu khách quan Phát triển kinh tế trang trại luôn gắn mật thiết với sự chuyên môn hóa trong nông nghiệp Kinh tế trang trại là sản phẩm tất yếu của bước phát triển nền kinh tế từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn Chính yêu cầu khách quan của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế đã đòi hỏi các nhà sản xuất nông nghiệp phải phát triển kinh tế trang trại với quy mô lớn để tạo ra lượng nông sản hàng hóa phong phú cung cấp làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến

Bàn về vấn đề nông nghiệp, nông thôn, phát triển nông nghiệp thương phẩm, hình thức kinh tế trang trại trong nền nông nghiệp hiện đại, Các Mác và V.I Lênin đã có những phân tích sâu sắc về những vấn đề này Những tư tưởng đó

được biểu hiện rất rõ trong những tác phẩm:

V.I.Lênin (1974), Chủ nghĩa tư bản trong nông nghiệp, toàn tập, tập 4, Nxb

Tiến bộ Mát - xcơ - va Tác phẩm bàn về những nghiên cứu của Cau - xky một cách rất chính xác và sáng tỏ, đặc điểm của nền kinh tế nông dân gia trưởng và của nông nghiệp trong thời đại phong kiến (đó là một chế độ canh tác hết sức bảo thủ; bọn quý tộc đại địa chủ đã áp bức và tước đoạt nông dân; nông dân trở thành nghèo đói ) những hình thức cũ của quan hệ nông thôn và của chế độ sở hữu ruộng đất đều không còn thích hợp, giai cấp tư sản hình thành cùng với sự phát triển của công

nghiệp và của các thành phố, đã phá hủy những hình thức đó và mở đường cho một nền nông nghiệp hiện đại hình thành và phát triển mạnh mẽ Và trong tác phẩm này tác giả phác hoạ một cách đặc biệt về ý nghĩa của việc tiến hành cách mạng công nghiệp hoá trong nông nghiệp Theo Cau - xky chính cuộc cách mạng trong nông nghiệp đã làm cho kỹ thuật thủ cựu của người nông dân biến thành một sự vận dụng nông học một cách khoa học, đã khuấy động tình trạng trì trệ lâu đời của nông nghiệp, đã thúc đẩy (và tiếp tục thúc đẩy) những lực lượng sản xuất của lao động xã hội phát triển nhanh chóng Chế độ luân canh liên tiếp được hình thành, việc chăn nuôi gia súc và phương pháp canh tác đã được cải tiến và năng suất trồng trọt tăng lên, việc chuyên môn hóa trong nông nghiệp ngày càng thể hiện tính chuyên môn và khoa học kỹ thuật ngày càng tiến bộ trong tất cả các ngành nông nghiệp Qua đó, chú trọng việc cải tạo, sử dụng nguồn tài nguyên đất hợp lý, việc sử dụng phân bón nhân tạo theo quy trình căn cứ theo số liệu về sinh lý thực vật; và cũng là tiền đề cho việc áp dụng vi sinh vật học vào nông nghiệp

V.I.Lênin (1976), Sự phát triển chủ nghĩa tư bản ở Nga, toàn tập, tập 3, Nxb

Tiến bộ Mát- xcơ-va, tác phẩm gồm có tám chương, tác giả đã giành chương IV nói

về sự phát triển của nền nông nghiệp thương phẩm tất yếu phát triển trong nền nông nghiệp hiện đại (hình thức kinh tế trang trại ngày nay) Chính vì vậy, xây dựng nền nông nghiệp hiện đại và phát triển hình thức kinh tế trang trại (một trong những hình thức của nền nông nghiệp thương phẩm” là một tất yếu khách quan Khi nghiên cứu những quan hệ kinh tế - xã hội ở nông thôn nước Nga sau cuộc cải cách năm 1861, tác giả đã trình bày sự lớn mạnh của nền nông nghiệp thương phẩm vạch ra những đặc điểm của sản xuất hàng hóa và tư bản trong nông nghiệp, chỉ ra những tính chất tiến bộ trong nông nghiệp so với những tàn tích phong kiến cũng như so với sản xuất nhỏ, V.I Lênin đã chỉ rõ ngay cả trong nông nghiệp sản xuất lớn cao hơn sản xuất nhỏ và tất yếu sẽ lấn át nó, và ông khẳng định kinh tế tiểu nông chỉ tồn tại được chỉ nhờ phung phí sinh lực của người nông dân, phung phí sức sản xuất của ruộng đất Với nhận định này, V.I Lênin đã giáng một đòn chí mạng vào học thuyết tư sản về “ tính bền vững” của kinh tế tiểu nông Thật vậy, ngày nay bước vào kinh tế thị trường nền nông nghiệp hiện đại nói chung và sự phát triển kinh tế trang trại nói riêng, sản phẩm nông nghiệp phải đáp ứng yêu cầu, gắn liền với kinh tế thị trường, tức việc sản

xuất phải đảm bảo từ khâu chất lượng đến hình thức mẫu mã và quy mô sản xuất phải lớn mới tạo ra được khối lượng hàng hóa đáp ứng nhu cầu của thị trường Bên cạnh đó, để tạo ra nâng suất cao, giảm chi phí sản xuất bắt buộc người chủ trang trại hay người sản xuất nông nghiệp phải ứng dụng thành tựu khoa học kỹ thuật từ khâu lựa chọn giống, chăm sóc đến khi thu hoạch Vấn đề này cũng được Các Mác từng

đề cập, ông cho rằng bên cạnh yếu tố đất đai, lao động và vốn khoa học kỹ thuật cũng trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Hoạt động phức tạp của nông nghiệp thương phẩm được V.I Lênin nhận định:

“Nông nghiệp không còn giống như một sự tùy tiện chính của chúa đất nữa, như một việc ai ai cũng làm được Không, người ta thừa nhận là ở đây phải có những tri thức chuyên môn Những cơ sở để tính toán (để tổ chức việc sản xuất) thì cũng giống như trong tất cả các chuyên ngành

khác” (V.I Lênin toàn tập 1974, tr 258)

Ngày nay, vấn đề kinh tế trang trại càng được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu với số lượng công trình khá phong phú, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

A.A Connugin (1990), trong tác phẩm “kinh tế trang trại Mỹ”, do trường

đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh dịch và xuất bản, với tác phẩm này, tác giả

đã giới thiệu về các mô hình tổ chức nông trại của Mỹ, một quốc gia có nền nông nghiệp hàng hóa phát triển thuộc bậc nhất trên thế giới Theo tác giả mỗi mô hình

tổ chức nông trại chỉ phù hợp với những điều kiện nhất định về điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và mối liên hệ với thị trường Với công trình này, tác giả đã tổng hợp lại các loại hình nông trại với những đặc trưng trong tổ chức và quản lý, mức

độ áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ và cả vấn đề ưu điểm và nhược điểm trước sự tác động của nền kinh tế thị trường và đặc biệt là sự tác động của Nhà nước đến sự phát triển kinh tế trang trại Với công trình này, tác giả đã cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu, đề xuất những chính sách phát triển kinh tế trang trại ở một số nước, cho các nhà nghiên cứu liên quan đến vấn đề kinh tế trang trại

Ellis Frank, tác phẩm “Kinh tế nông nghiệp: Hộ trang trại và sự phát triển

nông nghiệp” tái bản lần 2, công bố năm 2005 của Trường Đại học Cambrige, tác

giả đã cho thấy sự tất yếu khách quan về phát triển mô hình kinh tế trang trại từ kinh tế hộ gia đình trong quá trình phát triển nông nghiệp ở các nước trên thế giới Chính các trang trại nhỏ có tác động rất lớn đến việc hình thành đô thị hóa ở khu vực nông thôn, giải quyết vấn đề việc làm, nâng cao thu nhập và sự thịnh vượng cho cộng đồng dân cư nông thôn trong quá trình phát triển

Ngoài ra, còn nhiều công trình đề cập đến những chính sách tác động đến sự phát triển của kinh tế trang trại: Cervantes - Godoy, Dalila and Jonathan Brooks

(2008), “Smallholder Adjustment in Middle-Income Countries: Issues and Policy

Responses” (Tạm dịch: Điều chỉnh trang trại quy mô nhỏ ở các nước đang phát triển: Vấn đề và sự tác động của chính sách); OECD Food, Agriculture and Fisheries

Working Papers, No 12; Rasmus Heltberg (1998), Rural market imperfections and

the farm size - productivity relationship: Evidence from Pakistan (Tạm dịch: Những hạn chế của thị trường nông thôn và mối quan hệ giữa năng suất với quy mô trang trại: Nguồn của Pakisstan) World Development, 26 (10) OECD (Organisation for

Economic Co-operation and Development) (2003), Farm Household Income - Issues

and Policies Respondses (Tạm dịch: Thu nhập trang trại gia đình - Vấn đề và chính sách tác động) OECD Publications; Gloede, Oliver and Ornsiri, Rungruxsirivorn

(2012) Local Financial Development and Household Welfare: Microevidence from

Thai Households (Tạm dịch: phát triển tài chính địa phương và phúc lợi xã hội: Điển hình kinh tế trang trại gia đình của Thái) Proceedings of the German Development

Economics Conference, Hannover, No 38

Hầu hết các công trình trên đề cập đến sự khác nhau giữa kinh tế hộ và kinh

tế trang trại Theo các tác giả, để phân biệt một cách chính xác giữa kinh tế hộ và kinh tế trang trại phải dựa trên những tiêu chí cụ thể, giữa hộ và trang trại thường không thống nhất, phụ thuộc nhiều vào đặc thù về tự nhiên và nhân khẩu của từng nước, từng vùng Bên cạnh đó, để kinh tế trang trại phát triển cần có chính sách đầu tư vào vốn con người thông qua giáo dục, đào tạo, trợ giúp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất và tạo điều kiện tìm kiếm việc làm phi nông nghiệp là nhóm chính sách mang tính dài hạn, đem lại hiệu quả ở nhiều nơi Bên cạnh đó, có những chính sách dài hạn thúc đẩy kinh tế trang trại phát triển là đầu tư vào cơ sở

hạ tầng để tạo điều kiện tiếp cận thị trường, tạo liên kết giữa các vùng miền, cung cấp thông tin và tạo việc làm nông thôn cũng hết sức quan trọng Việc vận dụng và kết hợp chúng ra sao tùy thuộc vào các điều kiện của từng quốc gia và vùng, cũng như khoảng thời gian nhất định Nhìn chung, những công trình trên đã làm rõ được khái niệm kinh tế trang trại, quá trình hình thành, đặc điểm của kinh tế trang trại,

sự khác biệt giữa kinh tế hộ và kinh tế trang trại trong lĩnh vực nông nghiệp Tuy nhiên, nhìn chung các công trình đều chưa làm rõ sự tác động, hỗ trợ lẫn nhau giữa kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Chính vì vậy, phương hướng và giải pháp đề ra chủ yếu nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế trang trại trong nông nghiệp

Ở Việt Nam, trong suốt quá trình thực hiện đổi mới và hội nhập, vấn đề phát triển kinh tế trang trại trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cũng luôn được Đảng Cộng Sản Việt Nam quan tâm, khuyến khích phát triển thể

hiện: Chỉ thị 100/CT – TW của BCHTW khoá IV (1981), chủ trương khoán sản phẩm cuối cùng đến nhóm và người lao động; Nghị quyết 10/ NQ -TW của Bộ

Chính trị (tháng tư/1988) về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp; đến Nghị quyết

TW 5 khoá VII (tháng 6/1993) và luật đất đai (tháng 9/1993); Nghị quyết TW 4

khoá VIII (tháng 12/1997) Và được thể hiện trong Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới và hội nhập, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2013 và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016 Đề

tài về kinh tế trang trại còn được nhiều tác giả, nhà khoa học nghiên cứu, phân tích theo nhiều góc độ khác nhau Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này có thể kể đến một số công trình sau:

Trần Đức (1997), Kinh tế trang trại sức mạnh của nền nông nghiệp Pháp, Nxb thống kê Hà Nội; PGS.TS Lê Trọng (chủ biên, 2000), Phát triển và quản lý

trang trại trong kinh tế thị trường, Nxb Văn hoá dân tộc, Hà Nội Những công

trình nghiên cứu trên là sự khẳng định giá trị lý luận và thực tiễn, là sự đúc rút kinh nghiệm từ các chủ trang trại thông qua những con đường, những phương pháp thực tiễn khác nhau, qua sự hợp tác của các tác giả với các đồng nghiệp, các nhà khoa học trong và ngoài nước, các nhà báo các tác phẩm đã đề cập một

cách hệ thống những vấn đề cơ bản của kinh tế trang trại trong nền kinh tế thị trường Đồng thời, đưa ra một số mô hình lựa chọn và những bài học kinh nghiệm về phát triển và quản lý trang trại trong kinh tế thị trường; từ đó, đề ra phương hướng và những giải pháp chủ yếu để phát triển và quản lý trang trại trong những năm tới ở Việt Nam

Ngoài ra còn nhiều luận án tiến sĩ nghiên cứu liên quan đến vấn đề này:

Tiêu biểu luận án tiến sĩ: Quá trình phát triển kinh tế trang trại gia đình tại tỉnh

Bình Phước giai đoạn 1986 - 2006, của Trần Hán Biên (2010), ĐHQG TP.HCM,

trường ĐHKHXHNV TP.HCM Luận án đã trình bày một cách toàn diện, có hệ thống về kinh tế trang trại gia đình ở tỉnh Bình Phước trong suốt hai mươi năm phát triển Luận án đã phân tích và làm rõ mối quan hệ về sự phát triển kinh tế trang trại gia đình với các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong thời

kỳ đổi mới Công trình còn làm rõ những đặc điểm chung, tính đặc thù riêng của kinh tế trang trại gia đình ở tỉnh Bình Phước trong sự so sánh với các địa phương

Là một công trình có giá trị cung cấp những cơ sở khoa học làm rõ những vấn đề

đặt ra trong quá trình phát triển kinh tế trang trại; luận án tiến sĩ: Kinh tế trang trại

của đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ tỉnh Đắk Lắk, của Dương Thị Ái Nhi, Viện

hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, học viện khoa học xã hội, Hà Nội, 2016; Tạ

Thị Yến (2003), “Các giải pháp tài chính để phát triển kinh tế trang trại Việt

Nam” Luận án tiến sĩ, Học viện tài chính, Hà Nội; Nguyễn Thị Tằm (2006), “Các giải pháp tín dụng ngân hàng nhằm phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn Tây Nguyên”, Luận án tiến sĩ Học viện chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh;

Phạm Luận Bằng (2007), “Phát triển kinh tế trang trại và vai trò của nó đối với

xây dựng tiềm lực quốc phòng ở các tỉnh Trung du Miền núi phía Bắc nước ta hiện nay”, Luận án tiến sĩ, Học viện Chính trị quân sự; Đào Hữu Hòa (2009), “Phát triển kinh tế trang trại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” Luận án tiến sĩ, Học viện chính trị - Hành chính quốc gia Hồ

Chí Minh (HCM) Tất cả các công trình kể trên tập trung nghiên cứu phân tích thực trạng phát triển kinh tế trang trại ở các vùng, địa phương khác nhau trong cả nước Tiến hành phân tích một cách công phu, cụ thể tình hình phát triển kinh tế

trang trại trên tất cả các lĩnh vực từ các yếu tố sản xuất, kết quả sản xuất kinh doanh nhất là các phân tích đã có sự so sánh với các hộ gia đình nông dân trên cùng địa bàn Từ đó các nghiên cứu đã chỉ ra hàng loạt các vấn đề phát sinh cần phải giải quyết từ nhận thức đến thái độ đối với kinh tế trang trại trình độ của chủ trang trại, chất lượng hiệu quả và khả năng sản xuất kinh doanh… các tác giả đều

sử dụng phương pháp phân tích luận giải để đánh giá thực trạng hình thành và phát triển kinh tế trang trại, đưa ra được những nhận định về xu hướng phát triển cũng những đề xuất các giải pháp chung, giải pháp cụ thể, giải pháp ở tầm vĩ mô, tầm vi

mô nhằm phát triển kinh tế trang trại Những công trình này đã góp phần rất lớn vào việc định hướng cho quá trình nghiên cứu của nghiên cứu sinh Tuy nhiên, để thấy được vai trò của kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và ngược lại cần phải nghiên cứu thêm mối quan hệ tác động lẫn nhau của hai quá trình này Từ đó mới có cách nhìn nhận, đánh giá khách quan những vấn đề, hạn chế nảy sinh, khắc phục được thiên kiến chủ quan trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Hạn chế này sẽ được tác giả tiếp tục nghiên cứu, làm rõ trong luận án của mình

Thứ hai, chủ đề nghiên cứu về mối quan hệ giữa kinh tế trang trại và công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam

Tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin và vận dụng sáng tạo vào sự nghiệp cách mạng Việt Nam Hồ Chí Minh khẳng định: Công nghiệp hóa là một tất yếu lịch sử

mà Việt Nam phải trải qua Trong tác phẩm Hồ Chí Minh toàn tập, tập 10, Nxb

Chính trị quốc gia Hà Nội, năm 1996 Người khẳng định ở Việt Nam công nghiệp hoá là một quá trình lâu dài và bắt đầu từ lĩnh vực nông nghiệp và trên cơ sở được hình thành một nền nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp phát triển toàn diện Đề cập đến nội dung công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn người cho rằng, công nghiệp hóa nông nghiệp là trang bị máy móc cho nông nghiệp, cơ khí hóa sản xuất Hồ Chí Minh khẳng định:

“Muốn no thì phải sản xuất nhiều gạo, vải thì nông nghiệp không thể để mãi như hôm nay mà phải có máy móc, phải có nhiều máy và máy tốt Máy móc

là quá trình công nghiệp hóa đem lại” (Hồ Chí Minh, 1996b, tr 298)

Vai trò của việc tập trung, hình thành vùng sản xuất lớn và kinh doanh ở vùng nông nghiệp tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng cơ giới hóa Quan điểm này người viết:

“Như nơi nào sản xuất lúa nhiều và tốt thì nơi đó sẽ thành vùng sản xuất lúa chính, nơi nào sản xuất chè nhiều và tốt thì nơi đó sẽ thành vùng sản xuất chè là chính thì sau này máy móc cũng dễ dùng và tiện” (Hồ Chí Minh, 1996b, tr 407)

Theo người quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

sẽ thúc đẩy các hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp theo hướng sản xuất lớn, phân công lao động hợp lý, sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên Và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa luôn gắn liền với việc xây dựng từng bước cơ

sở hạ tầng kinh tế - kỹ thuật ở nông thôn Về sự tác động giữa nông nghiệp toàn diện với công nghiệp đồng thời cùng tạo ra thị trường trong và ngoài nước Chính nông nghiệp sẽ cung cấp lương thực, các nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, cung cấp nông sản để xuất khẩu… Và công nghiệp sẽ cung cấp tư liệu sản xuất hiện đại và tư liệu thường dùng khác cho nông nghiệp Nông nghiệp đi trước một bước tạo tiền đề cho công nghiệp phát triển Đến lượt mình công nghiệp sẽ cung cấp những phương tiện hiện đại làm tăng năng suất cho nông nghiệp Tư tưởng biện chứng của chủ tịch Hồ Chí Minh về vấn đề nông nghiệp, nông thôn cho đến ngày hôm nay khi mà đất nước đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước thì càng có ý nghĩa quan trọng hơn bao giờ hết cho sự nghiệp xây dựng đất nước Để đảm bảo cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi ở nông thôn, cần phải xây dựng trong nước một nền công nghiệp xã hội chủ nghĩa mạnh có khả năng trang bị kỹ thuật mới cho toàn bộ nền kinh tế quốc dân, trong đó

có cả nông nghiệp và cần phải trang bị kỹ thuật tốt nhất cho nông nghiệp

Nền nông nghiệp toàn diện, hiện đại là cơ sở để phát triển công nghiệp, thực hiện thắng lợi công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Vì vậy, để phát triển kinh tế theo Hồ Chí Minh phải phát triển toàn diện các ngành công nghiệp, thương nghiệp, tài chính ngân hàng, giao thông, kiến trúc, văn hoá, y tế… Song, các ngành này phải lấy phục vụ nông nghiệp làm trọng tâm Mặt khác, nông nghiệp muốn làm được chức năng là cơ sở cho sự phát triển công nghiệp và các ngành kinh tế khác bản thân

nó phải là một nền nông nghiệp toàn diện Vận dụng quan điểm của Các Mác, V.I Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào công cuộc xây dựng đất nước, cần đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, khuyến khích kinh tế trang trại phát triển, đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất, chú trọng công tác tuyên truyền, quản lý vùng dịch bệnh, có chính sách thị trường hợp lý, luôn nâng cao trình độ công tác chuyên môn, kiến thức nông học trong trồng trọt và chăn nuôi, đồng thời phát triển các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp, các loại hình kinh

tế tập thể để thúc đẩy phát triển nền sản xuất lớn

Xuất phát, thực tiễn quá trình phát triển kinh tế trang trại của Việt Nam, vấn

đề kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học với nhiều góc độ khác nhau ngày càng phong phú và đa dạng

Trần Trác - Bùi Minh Vũ (2001), Kinh tế trang trại với nông nghiệp, nông

thôn Nam Bộ, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội Trên cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển

kinh tế trang trại ở Nam Bộ trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Tác giả, đã phân tích thực trạng phát triển của kinh tế trang trại, làm rõ vai trò của kinh tế trang trại đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Nam Bộ: sử dụng hiệu quả tài nguyên đất đai; có vai trò quan trọng trong việc khai thác vốn trong dân; vai trò giải quyết lao động xã hội; vai trò chuyển dịch cơ cấu kinh tế và hình thành quan hệ sản xuất mới trong nông nghiệp, nông thôn Đồng thời, dự báo xu hướng phát triển kinh tế trang trại ở Nam

Bộ qua đó đưa ra một số vấn đề cần giải quyết nhằm khuyến khích phát triển kinh

tế trang trại, phát huy tối đa sức mạnh nông nghiệp của Nam Bộ trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

Nguyễn Đình Hương (2000), Thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế trang

trại trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia

Hà Nội Đây là một công trình nghiên cứu lớn về kinh tế trang trại thu hút năm mươi nhà khoa học ở các trường, viện, bộ, ngành Công trình đề cập khá toàn diện: về lý luận đi từ khái niệm, bản chất, đặc điểm, điều kiện ra đời, mối quan hệ giữa công nghiệp hoá và kinh tế trang trại, xu hướng vận động của kinh tế trang trại trong nền

kinh tế thị trường Về thực tiễn công trình đã nghiên cứu từ đại điền trang cổ thời phong kiến ở Việt Nam, những diễn biến và kinh nghiệm phát triển kinh tế trang trại trên thế giới Để đánh giá thực trạng, công trình đã có sự điều tra điển hình công phu với trên 3000 trang trại đại diện cho các địa phương, các vùng, các mô hình trang trại Trên cơ sở nghiên cứu đã đề xuất những khuyến nghị đến Nhà nước về chính sách và biện pháp thúc đẩy kinh tế trang trại phát triển chất lượng và hiệu quả hơn Công trình thực sự có ý nghĩa lớn cả về lý luận và thực tiễn Đây là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu và chỉ đạo thực hiện

Nguyễn Ngọc Lan (chủ nhiệm, 2003), Kinh tế trang trại và những giải

pháp thúc đẩy sự phát triển kinh tế trang trại theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ

chủ nhiệm, Bộ giáo dục và đào tạo, trường Đại học Ngoại Thương, Hà nội Từ kinh nghiệm phát triển kinh tế trang trại các nước trên thế giới, vận dụng vào điều kiện cụ thể Việt Nam tìm ra những giải pháp thúc đẩy sự phát triển kinh tế trang trại ở nước ta theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Bằng việc tập trung nghiên cứu thực trạng phát triển kinh tế trang trại ở nước ta trong những năm gần đây Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháp thúc đẩy sự phát triển kinh tế trang trại theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam

Trương Thị Minh Sâm (2002), Kinh tế trang trại ở khu vực Nam Bộ - Thực

trạng và giải pháp, Nxb H: Khoa học xã hội Đây là kết quả của công trình nghiên

cứu tập thể của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý, nhà hoạt động thực tiễn thuộc các lĩnh vực khác nhau Mục đích của công trình, cung cấp cho người đọc, người nghiên cứu cơ sở khoa học để đánh giá đúng đắn thực trạng kinh

tế trang trại ở Nam Bộ, dự báo được phương hương hướng phát triển và tìm ra những giả pháp thích hợp nhằm khuyến khích kinh tế trang trại ở khu vực Nam Bộ phát triển đúng hướng; phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của vùng và cả nước phù hợp với chiến lược phát triển nhanh, bền vững mà Đại hội Đảng Cộng Sản Việt Nam lần thứ IX đã chỉ ra Đây là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu và chỉ đạo thực hiện

Ngoài những công trình nghiên cứu khoa học đã nêu trên còn nhiều bài viết của các tác giả với nhiều cách tiếp cận khác nhau góp phần giải quyết những vấn

đề thực tiễn phát triển kinh tế trang trại, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam Hầu hết các công trình nghiên cứu đã làm rõ vai trò của kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam Từ đó, đề xuất phương hướng, giải pháp phát triển kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn dưới góc độ kinh tế Vì vậy, chưa thấy rõ được sự tác động, tiền đề, hỗ trợ lẫn nhau giữa kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong tiến trình xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam Dưới góc độ triết học vấn đề này là một trong những nhiệm vụ cơ bản được

đề cập trong luận án của nghiên cứu sinh

Thứ ba, những công trình nghiên cứu liên quan đến mối quan hệ giữa sự phát kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Đồng Nai

Cục thống kê Đồng Nai (2012), Thực trạng nông thôn - nông nghiệp tỉnh

Đồng Nai 2006 - 2011, xuất bản thống kê, Đồng Nai, nội dung cuốn sách nhằm:

tổng kết, đánh giá những nội dung cơ bản về thực trạng và tình hình phát triển kinh

tế xã hội nông thôn ở Đồng Nai giai đoạn 2006 - 2011 thông qua hai kỳ tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn và thuỷ sản năm 2006 - 2011 Vấn đề phát triển và vai trò của kinh tế trang trại trong sản xuất nông nghiệp cũng được nghiên cứu một cách cụ thể Thực trạng về kinh tế trang trại trên địa bàn tỉnh Đồng Nai cho thấy việc phát triển kinh tế trang trại đã tạo ra những chuyển biến tích cực về mặt kinh tế, xã hội và môi trường trong nông nghiệp, nông thôn của tỉnh trong giai đoạn hiện nay Về mặt kinh tế: các trang trại đã góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đầu tư phát triển các loại giống cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao, tổ chức sản xuất quy mô lớn, hạn chế được tình trạng sản xuất phân tán, manh mún tạo nền những vùng sản xuất tập trung với trình độ thâm canh cao Phát triển kinh tế trang trại đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển của kinh tế nông thôn, thúc đẩy phát triển kết cấu hạ tầng nông thôn phục vụ cho sản xuất nông nghiệp Về mặt xã hội: phát triển kinh tế trang

trại góp phần quan trọng làm tăng số hộ giàu, tạo công ăn việc làm, thu nhập cho lao động, thực hiện hiệu quả xóa đói giảm nghèo trong nông thôn Và xu hướng người làm trang trại hiện nay, phần lớn chủ trang trại đã có kinh nghiệm trong tổ chức quản lý, điều hành sản xuất Về môi trường: gắn với việc tập trung sản xuất với quy

mô lớn, việc sản xuất kinh doanh tự chủ của các chủ trang trại đã gắn với lợi ích thiết thực, lâu dài nên các chủ trang trại luôn có ý thức khai thác hợp lý các yếu tố phục vụ sản xuất và cũng quan tâm đến vấn đề bảo vệ môi trường hơn, đảm bảo vệ sinh môi trường sinh thái Mặc dù kinh tế trang trại là chủ trương nhất quán và lâu dài của Đảng và Nhà nước ta trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn đã thể hiện rõ trong nghị quyết 03/2000/NQ-CP Tuy nhiên, để kinh tế trang trại phát triển bền vững trong giai đoạn hội nhập hiện nay cần phải xây dựng, ban hành các chính sách hỗ trợ cụ thể nhằm hỗ trợ cho các trang trại tăng giá trị sản lượng hàng hóa, giảm giá thành, tăng sức cạnh tranh tại thị trường nội địa, đẩy mạnh xuất khẩu, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, tạo động lực thúc đẩy nền nông nghiệp của tỉnh Đồng Nai phát triển ổn định trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

Nguyễn Thị Bình (2013), Nghiên cứu một số hình thức tổ chức lãnh thổ

kinh tế ở tỉnh Đồng Nai, luận án tiến sĩ, trường ĐHSP TP.HCM, với công trình

này, tác giả đã cho rằng kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tồn tại và phát triển khá phổ biến ở Đồng Nai và làm rõ vai trò của kinh tế trang trại đối với sự phát triển nông nghiệp của tỉnh thông qua tập trung phân tích thực trạng phát triển và sự phân bố theo lãnh thổ của trang trại ở tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2001 - 2008 Với thực trạng phát triển kinh tế trang trại tác giả luận án

đã cho rằng việc hình thành và phân bố trang trại trên địa bàn tỉnh Đồng Nai được phát triển dựa vào lợi thế so sánh của từng vùng, nó có vai trò quan trọng: phát huy lợi thế so sánh của từng vùng; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh

tế theo hướng phù hợp với lợi thế tự nhiên, dân cư và xã hội; góp phần hình thành những vùng chuyên canh lớn như bưởi, cá phê và tiêu ; giải quyết việc làm; xóa đói giảm nghèo ở khu vực nông thôn Tác giả còn chỉ ra những loại hình trang trại đang hoạt động có hiệu quả ở Đồng Nai trong quá trình công nghiệp

hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là: loại hình trang trại chăn nuôi heo thịt và gia cầm; loại hình trang trại trồng cây lâu năm trong đó cây công nghiệp là điều, tiêu, cà phê, cao su còn cây ăn trái: xoài, sầu riêng, bưởi; loại hình trang trại cây hàng năm ưu thế là lúa, mì và cây ngô Bên cạnh đó tác giả cho rằng việc ứng dụng công nghệ khoa học kỹ thuật còn hạn chế, sự liên kết giữa các trang trại với nhau và giao dịch với các tổ chức kinh tế khác còn ở mức thấp làm ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động sản xuất cũng như sự phát triển của kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn của tỉnh Mặt khác, tác giả cũng đánh giá một cách khách quan về mặt hạn chế của kinh tế trang trại gây trở ngại đến quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn của tỉnh không bền vững bởi khả năng gây ra ô nhiễm môi trường cao của sự ra đời của một số loại hình trang trại tự phát Do đó, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn tỉnh cần phải tăng cường quản lí

và quy hoạch các loại hình trang trại này có như vậy mới thúc đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn của tỉnh Như vậy, việc phát triển kinh tế trang trại và phát huy vai trò của nó trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một tất yếu khách quan

Phạm Văn Sáng (2003), Phát triển công nghiệp phục vụ nông nghiệp,

nông thôn tỉnh Đồng Nai, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, luận án tiến

sĩ, Hà Nội Nội dung của luận án gồm ba chương: Chương một làm rõ một số vấn

đề chung về phát triển công nghiệp phục vụ nông nghiệp, nông thôn; chương hai luận án tập trung làm rõ thực trạng phát triển công nghiệp phục vụ nông nghiệp, nông thôn tỉnh Đồng Nai trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; chương ba nội dung của luận án tập trung vào vấn đề đưa ra quan điểm và giải pháp tiếp tục phát triển công nghiệp phục vụ nông nghiệp, nông thôn Đồng Nai có hiệu quả Dưới góc độ nghiên cứu tác giả đã làm rõ mối quan hệ giữa công nghiệp và nông nghiệp trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đánh giá thực trạng, vai trò của công nghiệp và sự tác động của

nó đến phát triển nông nghiệp, nông thôn Qua vấn đề nghiên cứu luận án đã đóng góp rất lớn trong hoạt động nghiên cứu và hoạt động thực tiễn đối với ban

ngành lãnh đạo của tỉnh cũng như các nhà khoa học nghiên cứu những vấn đề liên quan

Bên cạnh đó, còn có nhiều công trình nghiên cứu liên quan như: Uỷ Ban

nhân dân tỉnh Đồng Nai (2002) Đồng Nai 25 năm xây dựng và phát triển kinh tế

xã hội; của Ngô Quang Minh, Phạm Văn Sáng, Nguyễn Hữu Thắng, Đặng Ngọc

Lợi (2005), Xây dựng lộ trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế ở Đồng

Nai đến năm 2020, Nxb lý luận chính trị, Hà Nội; của GS.TS Nguyễn Thanh

Tuyền (2014), Chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế tỉnh Đồng Nai theo

hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh giai đoạn 2011 -

2020 và tầm nhìn 2015, đề tài nghiên cứu khoa học Các công trình này đã trình

bày thực trạng phát triển các yếu tố trong lực lượng sản xuất ở Đồng Nai qua các thời kỳ Phân tích các chủ trương và biện pháp để phát triển nguồn nhân lực, từ

đó đề xuất những giải pháp nhằm phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Đồng Nai Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu liên quan trực tiếp đến vấn đề mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai dưới góc

độ triết học Từ đó, đề xuất phương hướng, giải pháp cụ thể góp phần giải quyết hiệu quả mối quan hệ giữa kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay, đồng thời phát huy hiệu quả vai trò của kinh tế trang trại và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong tiến trình xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội Yêu cầu này là nhiệm vụ trọng tâm được tác giả, nghiên cứu làm rõ trong quá trình thực hiện luận án của mình

Qua những thống kê trên cho thấy, các công trình nghiên cứu về kinh tế trang trại Việt Nam khá phong phú với các cấp độ và hướng tiếp cận khác nhau Các công trình đã nêu ra và đều mong muốn làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của kinh tế trang trại để tìm ra hướng đi, đề xuất những giải pháp nhằm tháo

gỡ những khó khăn vướng mắc để phát huy vai trò của kinh tế trang trại trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn của đất nước nói chung trên phạm vi từng địa phương nói riêng Các công trình nghiên cứu và bài viết kể trên đã cung cấp những kiến thức giá trị với những cách nhìn nhận đa

chiều, có tính lý luận và thực tiễn thiết thực về các nội dung liên quan đến sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Mỗi một công trình nghiên cứu đều có giá trị khoa học, nhưng vẫn không thể tránh khỏi những thiếu sót bởi những lý do khách quan và chủ quan Những giá trị vô cùng to lớn mà các công trình nói trên đây chính là cơ sở khoa học để nghiên cứu sinh kế thừa, tiếp tục nghiên cứu và luận giải những vấn

đề lý luận và thực tiễn trong quá trình thực hiện luận án

3.Mục đích, nhiệm vụ, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Mục đích của luận án: Trình bày, phân tích làm sáng tỏ mối quan hệ biện

chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai; trên cơ sở đó đề xuất phương hướng và những giải pháp để thực hiện tốt, có hiệu quả mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

Nhiệm vụ của luận án: Để thực hiện được mục đích nêu trên, luận án có

những nhiệm vụ sau đây:

Một là, trình bày, làm rõ lý luận chung về mối quan hệ giữa phát triển kinh

tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam

Hai là, phân tích thực trạng thực hiện mối quan hệ biện chứng giữa phát

triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai

Ba là, đề xuất phương hướng và giải pháp để thực hiện tốt mối quan hệ biện

chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận án: Đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu mối quan hệ tác động qua lại giữa sự

phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông

nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay; Phạm vi nghiên cứu: không gian: các

huyện trên địa bàn tỉnh Đồng Nai; thời gian: từ năm 2000 đến năm 2019

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng Sản Việt Nam về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

Phương pháp nghiên cứu: Tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu: phân tích - tổng hợp; diễn dịch - quy nạp; đối chiếu - so sánh; phương pháp điều tra xã hội học để trình bày những vấn đề đặt ra trong nội dung luận án

5 Đóng góp mới của luận án

Một là, làm rõ thực trạng mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

Hai là, luận án đã đề xuất được phương hướng cơ bản và những giải pháp chủ yếu để thực hiện tốt mối quan hệ biện chứng giữa sự phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Ý nghĩa lý luận: Luận án đã góp phần làm rõ lý luận chung về mối quan hệ

giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, thực trạng giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai hiện nay

- Ý nghĩa thực tiễn: Trên cơ sở làm rõ thực trạng vận dụng mối quan hệ biện

chứng giữa phát triển kinh tế trang trại với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Đồng Nai, tác giả đã đưa ra được những phương hướng, giải pháp cụ thể để thực hiện tốt mối quan hệ này trên địa bàn tỉnh Đồng Nai hiện nay Luận án cũng có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc học tập, nghiên cứu và giảng dạy của các cá nhân và tổ chức có liên quan

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, và phần phụ lục, luận án được kết cấu với 3 chương, 7 tiết, 15 tiểu tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN

KINH TẾ TRANG TRẠI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN Ở VIỆT NAM

1.1 KHÁI NIỆM VỀ KINH TẾ TRANG TRẠI VÀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

1.1.1 Khái niệm về kinh tế hộ và kinh tế trang trại

Kinh tế hộ:

Kinh tế hộ là hình thức tổ chức cơ sở của nông dân và nông thôn trong nền sản xuất hàng hóa, là tế bào của kinh tế - xã hội được hình thành trên cơ sở các mối quan hệ: hôn nhân, huyết thống, phong tục, tập quán, tâm lý, đạo đức của con người Kinh tế hộ đã tồn tại từ rất lâu ở các nước có nền nông nghiệp phát triển, tự chủ trong sản xuất - kinh doanh nông nghiệp, là pháp nhân kinh tế bình đẳng trước pháp luật đồng thời là chủ thể của nền kinh tế thị trường Khái niệm kinh tế hộ được đề cập từ rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người Tuy nhiên, kinh tế hộ chỉ thực sự được quan tâm khi vị trí và vai trò của nó dần được khẳng định trong nông nghiệp, nông thôn Chính vì vậy, đã thu hút nhiều nhà kinh tế, khoa học, và cả những nhà chính trị nghiên cứu vấn đề kinh tế hộ với vai trò là một hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn với nhiều hướng tiếp cận khác nhau

Khi nghiên cứu về khái niệm hộ, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều định nghĩa

về hộ dưới nhiều hướng tiếp cận khác nhau: Giáo sư T.G.Mc.Gee (1989), Giám đốc viện nghiên cứu châu Á thuộc trường Đại học Tổng hợp Britiah Columbia, khi nghiên cứu “kinh tế hộ trong quá trình phát triển” ở một số nước châu Á cho rằng:

“Ở các nước châu Á hầu hết người ta quan niệm hộ là một nhóm người cùng chung huyết tộc, hay không cùng chung huyết tộc ở chung trong một mái nhà, ăn chung một mâm cơm và có chung ngân quỹ” (Chu Văn Vũ, 1995, tr 8)

Theo T.G Mc Gee (1989) giữa hộ và gia đình có điểm khác nhau cơ bản đó là: gia đình là nhóm người cùng huyết tộc Gia đình hạt nhân một vợ một chồng và

các con là đơn vị cơ bản của xã hội Gia đình mở rộng gồm nhiều thế hệ khác nhau cùng chung sống trong một mái nhà Như vậy, gia đình là một loại hình hộ cơ bản

Nhìn nhận từ góc độ khác, theo ông Harice, trường đại học tổng hợp Luân Đôn cho rằng: “Hộ là đơn vị tự nhiên tạo nguồn lao động” (Hoàng Thị Thành,

1995, tr 9)

Khi xem xét hộ gia đình với tư cách là một đơn vị kinh tế, Frank Ellis định nghĩa: “đó là các hộ gia đình làm nông nghiệp, có quyền kiếm kế sinh nhai từ những mảnh đất đai, sử dụng lao động gia đình để sản xuất” (Frank Ellis, 1993, tr.22)

Ở những nước phát triển trên thế giới, kinh tế hộ là hình thức phổ biến của những nông hộ sản xuất hàng hóa thường được gọi là các nông trại gia đình Sự tồn tại của hình thức kinh tế hộ gia đình cho đến ngày nay càng khẳng định vai trò quan trọng của nó không thể thiếu trong lĩnh vực nông nghiệp, góp phần quan trọng phát triển kinh tế - xã hội cho mỗi quốc gia Việt Nam, trong quá trình đổi mới phát triển kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Khái niệm hộ gia đình được dùng để biểu thị các thành viên có quan

hệ huyết thống và hôn nhân, đồng thời có chung một cơ sở kinh tế Hộ gia đình ở nông thôn làm nông nghiệp được gọi là hộ gia đình nông dân, hình thức kinh tế đặc trưng của nó là kinh tế hộ gia đình hay kinh tế nông hộ Việt Nam là một nước đi lên từ nông nghiệp, nên kinh tế hộ gia đình có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nhằm phát huy mọi nguồn lực nội tại

để thực hiện quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Mặc dù, hiện nay kinh tế hộ gia đình không phải là một thành phần kinh tế, nhưng là một hình thức

tổ chức sản xuất để phân biệt với các hình thức tổ chức kinh tế khác trong nông nghiệp, nông thôn Trong thực tế kinh tế hộ gia đình có thể tiến hành tất cả các khâu của quá trình sản xuất và tái sản xuất, chủ hộ điều hành toàn bộ quá trình sản xuất đồng thời chịu mọi trách nhiệm về hoạt động trong quá trình điều hành

và quản lý của mình

Vì vậy có thể khái quát: Kinh tế hộ là một hình thức tổ chức sản xuất kinh

doanh phổ biến của hộ nông dân, dựa trên cơ sở sức lao động của các thành viên trong gia đình là chính Trong đó các thành viên cùng sở hữu chung tài sản, cùng

đóng góp công sức để tham gia làm kinh tế trong lĩnh vực sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp hoặc một số lĩnh vực sản xuất kinh doanh khác được pháp luật quy định

Trong lịch sử phát triển kinh tế - xã hội, dù ở thời kỳ nào kinh tế hộ cũng có một vai trò rất quan trọng, vì nó không những là “tế bào” của xã hội, là đơn vị sản xuất nhằm bảo đảm cuộc sống cho tất cả các thành viên trong gia đình, đồng thời là chủ thể tiêu dùng đa dạng của nền kinh tế Kinh tế hộ có khả năng thích nghi và tự điều chỉnh cao Do có quy mô nhỏ nên kinh tế hộ bao giờ cũng thích nghi, tự điều chỉnh, chuyển đổi dễ dàng hơn so với các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp có quy mô lớn Nếu gặp điều kiện thuận lợi kinh tế hộ có thể tập trung mọi nguồn nhân lực Ngược lại, khi gặp điều kiện bất lợi có thể duy trì bằng cách thu hẹp quy mô sản xuất để tránh tổn hại về kinh tế hoặc thay đổi một hình thức sản xuất hiệu quả hơn Không những vậy, nó có sự gắn bó chặt chẽ giữa quá trình sản xuất với lợi ích của người lao động Trong kinh tế hộ mọi người cùng sống chung trong một gia đình gắn bó với nhau cả trên một nền tảng kinh tế, cùng chung lợi ích nên dễ dàng đồng tâm hiệp lực để phát triển kinh tế Đây chính là cơ sở hình thành động lực thúc đẩy, phát huy năng lực của mỗi cá nhân qua đó nâng cao hiệu quả sản xuất của kinh tế hộ Kinh tế hộ là đơn vị sản xuất nhỏ nhưng không đồng nghĩa với sản xuất lạc hậu, năng suất thấp Nó vẫn

có khả năng ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật và công nghệ tiên tiến để nâng cao hiệu quả sản xuất.Song, hạn chế lớn nhất của kinh tế hộ là, do quy mô sản xuất nhỏ nên không thể thích nghi với nền sản xuất hàng hóa lớn Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất thì các hình thức tổ chức sản xuất cũng biến đổi theo, kinh tế hộ cũng có sự thay đổi và phát triển tương ứng với trình độ của nền sản xuất Một trong những xu hướng chuyển biến tích cực mang tính tất yếu của kinh tế hộ nông dân trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa dưới sự tác động của kinh tế thị trường đó là sự xuất hiện ngày càng nhiều các hộ thoát khỏi tình trạng tự cung, tự cấp vươn lên các hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa nông nghiệp với quy mô lớn Đó là hình thức tổ chức kinh tế trang trại Trong những năm gần đây ở nước ta hình thức tổ chức sản xuất này phát triển ngày càng mạnh

mẽ, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản, thúc

đẩy kinh tế nông nghiệp phát triển mạnh mẽ góp phần xây dựng thành công một nền nông nghiệp hiện đại

Kinh tế trang trại:

Để tồn tại và phát triển, con người phải tiến hành hoạt động sản xuất của cải vật chất Nhưng, trong từng thời kỳ lịch sử khác nhau, cách thức và phương pháp con người thực hiện quá trình sản xuất của cải vật chất hoàn toàn khác nhau Lịch sử

xã hội loài người chính là sự phát triển kế tiếp nhau của các phương thức sản xuất, thông qua các cuộc cách mạng xã hội, phương thức sản xuất cũ, lạc hậu được thay thế bằng phương thức sản xuất mới tiến bộ hơn, tuân theo quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Chính vì vậy,

sự hình thành và phát triển của hình thức kinh tế trang trại trong nông nghiệp, nông thôn là xu hướng tất yếu khách quan Trang trại là sản phẩm tất yếu của bước phát triển nền kinh tế từ tự cung tự cấp sang nền kinh tế sản xuất hàng hoá Trang trại được hình thành từ cơ sở của các hộ tiểu nông sau khi phá bỏ cái vỏ bọc sản xuất

tự cấp, tự túc khép kín, vươn lên sản xuất hàng hoá nông sản, tiếp cận với thị trường, từng bước thích nghi với nền kinh tế cạnh tranh

Có nhiều quan niệm khác nhau về trang trại: Kết quả Hội nghị nghiên cứu kinh tế trang trại Việt Nam, Ban kinh tế trung ương cho rằng: "Trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế trong nông, lâm, ngư nghiệp phổ biến được hình thành trên cơ sở phát triển kinh tế hộ nhưng mang tính chất sản xuất hàng hóa rõ rệt" (Ban vật giá chính phủ, 2000, tr.131) Cũng tại nghiên cứu này, Ban kinh tế trung ương khẳng định các trang trại có sự tập trung tích tụ cao hơn rõ rệt so với mức bình quân của các hộ kinh tế gia đình trong xã hội, ở từng vùng về các điều kiện sản xuất (đất đai, vốn, lao động) đạt tỷ lệ và sản phẩm hàng hóa lớn hơn và thu được nhiều lợi nhuận hơn

Dưới góc độ nghiên cứu của mình, PGS TS Lê Trọng cho rằng: “trang trại

là cơ sở, là doanh nghiệp kinh doanh nông nghiệp của một hoặc một nhóm nhà

kinh doanh” (Lê Trọng, 2000, tr.22)

Trong bài báo “Một số ý kiến bước đầu về lý luận kinh tế trang trại” (Nghị định 6/4/2000) PGS, TS Hoàng Việt cho rằng:

“Trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong nước, có mục đích chủ yếu là sản xuất sản phẩm hàng hóa, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một người chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô diện tích ruộng đất và các yếu tố sản xuất được tập trung đủ lớn, với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường”

Tác giả cho rằng ở các nước trên thế giới trang trại gia đình hiện là loại hình trang trại chủ yếu Cùng vấn đề này PGS.TS Lâm Quang Huyên cho rằng:

“Trang trại là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp của hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển trong điều kiện nền kinh tế thị trường Trang trại được hình thành từ cơ sở của các hộ tiểu nông sau khi phá bỏ cái vỏ bọc sản xuất tự cấp tự túc khép kín, vươn lên sản xuất nhiều nông sản hàng hóa, tiếp cận với thị trường, từng bước thích nghi với nền kinh tế cạnh tranh” (Ban vật giá chính phủ, 2000, tr 164)

Như vậy, trang trại là cơ sở sản xuất nông nghiệp gắn với hộ gia đình nông dân Các nội dung cùng những hoạt động của trang trại chính là những việc làm của người nông dân, của người chủ hộ gia đình trong sản xuất kinh doanh nông nghiệp…

Với sự kế thừa những quan điểm của các nhà khoa học trước có thể khái

quát: Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp, do các chủ trại

gia đình hoặc chủ trại tư nhân trực tiếp tiến hành tổ chức sản xuất trên một khu đất tập trung đủ lớn để chuyên canh, thâm canh, ứng dụng những công nghệ mới

để tạo ra khối lượng lớn nông sản hàng hóa nhằm cung cấp thường xuyên cho thị trường và có sự quản lý sản xuất chặt chẽ để tiết kiệm các chi phí sản xuất nhằm đem lại lợi nhuận kinh tế cao

Như vậy, ban đầu trang trại là hình thức tổ chức sản xuất nông, lâm, ngư cơ

sở, do các chủ trại gia đình hoặc chủ trại tư nhân trực tiếp tiến hành tổ chức sản xuất trên một khu đất tập trung, liền khoảnh có quy mô để chuyên canh, thâm canh, ứng dụng những công nghệ mới nhằm cung cấp hàng hóa thường xuyên cho

thị trường và quản lý sản xuất chặt chẽ để tiết kiệm các chi phí sản xuất Song, khi

đi vào kinh tế thị trường thì hoạt động của trang trại không chỉ dừng lại ở sản xuất và tổ chức sản xuất mà được mở rộng sang kinh doanh với mục đích thu lợi nhuận tối đa Từ đây, trang trại phải giải quyết các vấn đề kinh tế, phải có các chiến lược kinh doanh phù hợp với thị trường, thực hiện quản lý theo phương thức marketing, với chế độ kế hoạch gắn với phân tích tài chính kinh doanh, nhằm mục đích đem lại lợi nhuận cao Vì vậy, ngày nay trang trại phải hiểu đầy

đủ là kinh tế trang trại, hoặc kinh tế của chủ trang trại - đơn vị kinh doanh cơ sở trực tiếp sản xuất trồng trọt trên đồng ruộng và chăn nuôi trong chuồng trại Đó

là một hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong nông nghiệp với hoạt động chủ yếu

là sản xuất hàng hóa, có quy mô ruộng đất và đảm bảo các yếu tố sản xuất, có trình độ kỹ thuật cao, tổ chức và quản lý tiến bộ Kinh tế trang trại ngày càng phát triển cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, kỹ thuật công nghệ hiện đại Trong đó, những quốc gia có lợi thế phát triển nông nghiệp thì vấn đề kinh tế trang trại ngày càng được chú trọng và quan tâm phát triển hơn bao giờ hết Trong lĩnh vực nông nghiệp kinh tế trang trại là một trong những mô hình đem lại hiệu quả kinh tế cao, không những phát huy hết tiềm năng của kinh tế nông nghiệp, mà qua đó còn giải quyết được hàng loạt vấn đề của kinh tế - xã hội đặt ra: vấn đề lao động; xóa đói giảm nghèo; rút ngắn khoảng cách giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị… Trên cơ sở đó, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển, xây dựng nông thôn mới văn minh, tiến bộ hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

Thuật ngữ kinh tế trang trại xuất hiện và được sử dụng ở nước ta kể từ khi thực hiện đường lối đổi mới Ở thời điểm đó, nó được xem là khái niệm mới mẻ

và đã trở thành vấn đề mà hầu hết các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Theo Hai Trần:

“Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa lớn trong Nông, Lâm, Ngư nghiệp của các thành phần kinh tế khác nhau ở nông thôn,

có sức đầu tư lớn, có năng lực quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh,

có phương pháp tạo ra suất sinh lợi cao hơn bình thường trên đồng vốn bỏ ra;

có trình độ đưa những thành tựu khoa học công nghệ mới kết tinh trong hàng

hóa tạo ra sức cạnh tranh cao hơn thị trường xã hội, mang lại hiệu quả kinh tế

- xã hội cao ” (Ban vật giá chính phủ, 2000, tr.173)

Cùng nghiên cứu về kinh tế trang trại, PGS-PTS Lê Trọng đưa ra khái niệm

về kinh tế trang trại như sau:

“Kinh tế trang trại bao gồm kinh tế nông trại, lâm trại, ngư trại; là hình thức

tổ chức kinh tế cơ sở của nền sản xuất nông nghiệp xã hội, bao gồm một số người lao động nhất định để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường được Nhà nước bảo hộ” (Lê Trọng, 2000, tr.22)

Xuất phát từ thực tiễn phát triển kinh tế trang trại ở nước ta, Nhà nước đã đưa ra nghị quyết số 03/2000/NQ – CP của chính phủ về kinh tế trang trại kí ngày 02/02/2000 trong Nghị quyết chỉ rõ:

“Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thuỷ sản”

Dưới góc độ nghiên cứu, tác giả đồng tình với Nghị quyết của Chính phủ về kinh tế trang trại này Từ nghị quyết cho thấy kinh tế trang trại là một mô hình sản xuất lớn mang lại hiệu quả kinh tế cao trong nông nghiệp, nông thôn Kinh tế trang trại phát triển từ kinh tế hộ, đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu hàng hóa nông sản, tạo cơ hội cho nông nghiệp phát triển trong thị trường hiện đại Kinh

tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, trên cơ sở kinh tế hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô, nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thuỷ sản Sự phát triển kinh tế trang trại nhằm khai thác, sử dụng có hiệu quả đất đai, vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý góp phần phát triển nông nghiệp bền vững; tạo việc làm, tăng thu nhập; khuyến khích làm giàu đi đôi với xóa đói giảm nghèo; phân bổ lại lao động, dân cư, xây dựng nông thôn mới Thông qua quá trình chuyển dịch, tích tụ ruộng đất hình thành các trang trại gắn liền với quá trình phân công lại lao động ở nông thôn, từng bước chuyển

dịch lao động nông nghiệp sang các ngành phi nông nghiệp, thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa trong nông nghiệp và nông thôn

Như vậy, xuất phát từ những nghiên cứu trên chúng ta có thể thấy: giữa kinh

tế hộ và kinh tế trang trại cũng có một số khác biệt cơ bản: Kinh tế hộ có sự trải rộng

từ tự cấp tự túc đến định hướng thị trường; kinh tế hộ chủ yếu dựa vào nguồn lao động gia đình sẵn có; kinh tế hộ chủ yếu dựa vào các tài sản sở hữu chung giữa các thành viên trong hộ; Phân công lao động trong hộ dựa trên năng lực cá nhân của từng thành viên hoặc đặc thù về văn hóa (ví dụ như vai trò giữa nam và nữ, giữa cha

mẹ và con cái,…); việc ứng dụng công nghệ vào sản xuất cũng như tiếp cận về vốn

và các dịch vụ khác ở kinh tế hộ rất hạn chế bao gồm cả bảo hiểm, đối với hộ khó khăn hơn; ngành nghề sản xuất kinh doanh của kinh tế hộ trải rộng hơn, từ nông nghiệp đến thủ công nghiệp và dịch vụ; sản phẩm của kinh tế hộ thường chủ yếu đáp ứng nhu cầu trong gia đình, buôn bán với số lượng nhỏ Với kinh tế trang trại, kinh

tế trang trại mang tính sản xuất hàng hóa rõ nét hơn kinh tế hộ; kinh tế trang trại sử dụng chủ yếu là lao động thuê mướn, đặc biệt trong mùa vụ; kinh tế trang trại có thể

là sở hữu của nhiều hộ hoặc đa sở hữu với nhiều nguồn góp vốn; phân công lao động trong kinh tế trang trại dựa chủ yếu vào năng lực cá nhân thông qua các quan

hệ thị trường; khả năng dung nạp khoa học công nghệ vào sản xuất của kinh tế trang trại thuận lợi hơn kinh tế hộ bởi đặc trưng của nó; tiếp cận về vốn và các dịch vụ khác, bao gồm cả bảo hiểm, đối với kinh tế trang trại thuận lợi hơn kinh tế hộ; ngành nghề sản xuất kinh doanh của kinh tế hộ trải rộng hơn, từ nông nghiệp đến thủ công nghiệp và dịch vụ; còn nói đến kinh tế trang trại thường nói đến sản xuất nông nghiệp nói chung; thị trường sản phẩm của trang trại có thể rộng hơn nhiều so với kinh tế hộ Vì vậy các liên kết trước và sau của kinh tế trang trại rộng hơn, sâu hơn,

do trình độ chuyên môn hóa sản xuất cao hơn, đặc biệt đối với nhà cung cấp các dịch vụ đầu vào và công nghiệp chế biến Làm rõ sự khác nhau giữa kinh tế hộ và kinh tế trang trại Các Mác đã phân biệt người chủ trang trại với người tiểu nông bằng sự so sánh: Người chủ trang trại bán ra thị trường hầu hết các sản phẩm do họ làm ra - Người tiểu nông thì dùng toàn bộ các sản phẩm do họ sản xuất ra, việc mua bán càng ít càng tốt, Các Mác viết:

“Mỗi gia đình nông dân gần như tự túc hoàn toàn, tự mình sản xuất ra phần lớn những thứ mình tiêu dùng, và do đó tự cung tự cấp cho mình những tư liệu sinh hoạt bằng cách trao đổi với tự nhiên hơn là trao đổi với xã hội” (V.I Lênin, 1974, tr.390)

Với sự phân biệt của Các Mác chúng ta thấy rằng: Mục đích chủ yếu của trang trại là sản xuất nông sản hàng hóa với quy mô lớn đáp ứng nhu cầu thị trường nhằm thu lại lợi nhuận cao nhất có thể, nó vốn như một loại hình kinh doanh nhưng không phải chỉ có hoạt động mua đi và bán lại thông thường mà còn bao hàm cả quá trình sản xuất ra sản phẩm của người chủ trang trại, mang tính chất sản xuất hàng hóa

Từ những quan điểm trên đây, chúng ta thấy rằng điểm chung của những khái niệm trên về kinh tế trang trại: là kinh tế hộ nông dân sản xuất ra hàng hóa; quy mô sản xuất của hộ nông dân phải đạt được những mức độ tương đối lớn và đa dạng hóa sản phẩm để có mức thu nhập qua bán hàng giúp họ có thể tái sản xuất

mở rộng sau khi các nhu cầu khác như sinh hoạt, đời sống được bảo đảm; phương thức sản xuất của trang trại gắn bó trực tiếp giữa người lao động với đất đai, tư liệu sản xuất, gắn thu nhập của người lao động với kết quả sản xuất Điều này hoàn toàn phù hợp với sản xuất nông nghiệp dưới các góc độ: đối tượng, tư liệu sản xuất chủ yếu, những thực thể sinh học - cơ thể sống phát sinh, phát triển và suy thoái

Như vậy, với những ưu điểm nổi bật của mình kinh tế trang trại đã trở thành

mô hình tổ chức sản xuất hàng hóa có hiệu quả cao trong lĩnh vực nông nghiệp Đồng thời khẳng định, sự phát triển của kinh tế trang trại không thể tách rời quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một tất yếu khách quan

1.1.2 Quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và phát triển kinh tế trang trại trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam

Một là, quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

Việt Nam đi lên chủ nghĩa xã hội xuất phát từ một nước nông nghiệp lạc hậu, năng suất lao động thấp Vì vậy, để xây dựng một nền sản xuất lớn với năng xuất lao động xã hội cao, Đảng Cộng Sản Việt Nam đã xác định phải xây dựng cơ

sở vật chất kỹ thuật lớn mạnh thông qua con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Mục tiêu cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa là cải biến nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp lý, xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, mức sống vật chất và tinh thần cao, quốc phòng - an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Với tư tưởng nhất quán đó ngay từ đại hội lần thứ III năm 1960 Đảng cộng sản Việt Nam đã xác định công nghiệp hóa là nhiệm vụ trung tâm trong suốt thời

kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Bên cạnh đó, Đảng cũng nhận thức được thời kỳ quá độ ở nước ta là lâu dài đó là một quá trình rất khó khăn và phức tạp cho nên mức độ, đặc điểm, mục tiêu của công nghiệp hóa ứng với mỗi giai đoạn cũng khác nhau tùy vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của đất nước

Công nghiệp hóa là quá trình nâng cao tỷ trọng công nghiệp cả về lao động, giá trị toàn bộ các ngành kinh tế của một địa phương, một quốc gia Đây là quá trình chuyển biến kinh tế, xã hội từ nền kinh tế nông nghiệp với mức tập trung tư bản nhỏ sang nền kinh tế công nghiệp với mức tập trung tư bản lớn Công nghiệp hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao Quá trình xây dựng cơ sở vật chất

- kỹ thuật, xây dựng nền đại công nghiệp cơ khí có khả năng cải tạo (trước hết là nông nghiệp và toàn bộ nền kinh tế quốc dân), nhằm biến một nước kinh tế chậm phát triển, sản xuất nhỏ là phổ biến sang nền sản xuất lớn chuyên môn hóa Hiện đại hoá là quá trình xây dựng cơ cấu kinh tế mới, mà nòng cốt là cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp hiện đại Cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hoá sẽ phát triển Sự hình thành và phát triển các đô thị sẽ dẫn tới xã hội hiện đại, xã hội dịch vụ, nâng cao đời sống người dân, rút ngắn khoảng cách giàu nghèo, thành thị

và nông thôn Từ đó những tập quán và truyền thống của xã hội nông nghiệp biến đổi theo hướng hiện đại

Trên cơ sở thực tiễn công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã xác định:

“Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ

sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học và

công nghệ nhằm tạo ra năng suất lao động xã hội cao” (Đảng cộng sản

Việt Nam, 2007, tr 261)

Mỗi phương thức sản xuất xã hội nhất định có một cơ sở vật chất - kỹ thuật tương ứng Cơ sở vật chất - kỹ thuật của một xã hội là toàn bộ hệ thống các yếu tố vật chất của lực lượng sản xuất xã hội, phù hợp với trình độ kỹ thuật (công nghệ) tương ứng mà lực lượng lao động xã hội sử dụng để sản xuất ra của cải vật chất đáp ứng nhu cầu xã hội Thực chất của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa là cải biến lao động thủ công, lạc hậu thành lao động sử dụng kỹ thuật tiên tiến, hiện đại để đạt năng suất lao động xã hội cao Vì vậy thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cũng có ý nghĩa là đẩy mạnh phát triển lực lượng sản xuất Nội dung cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thời kỳ quá độ lên

chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: Thực hiện cuộc cách mạng khoa học - công nghệ

để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội, phát triển mạnh mẽ

lực lượng sản xuất Việt Nam đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ

nghĩa, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa tất yếu phải được tiến hành bằng cách mạng khoa học và công nghệ Tất nhiên, trong điều kiện thế giới đã trải qua hai cuộc cách mạng khoa học và công nghệ và điều kiện cơ cấu kinh tế mở, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ ở nước ta có thể và cần phải bao hàm các cuộc cách mạng khoa học và công nghệ mà thế giới đã, đang trải qua Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ ở Việt Nam hiện nay có thể khái quát gồm hai nội dung

chủ yếu sau: Một là, xây dựng thành công cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa

xã hội để dựa vào đó mà trang bị công nghệ hiện đại cho các ngành kinh tế quốc

dân Hai là, tổ chức nghiên cứu, thu thập thông tin, phổ biến ứng dụng những

thành tựu mới của khoa học và công nghệ hiện đại vào sản xuất, đời sống với

những hình thức, bước đi, quy mô thích hợp; xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý và

phân công lại lao động xã hội Xây dựng cơ cấu kinh tế là yêu cầu cần thiết

khách quan của mỗi nước trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá Để có cơ cấu kinh tế hợp lý đòi hỏi phải đáp ứng được những yêu cầu: Phản ánh được và đúng các quy luật khách quan, nhất là các quy luật kinh tế và xu hướng vận động phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; nông nghiệp phải giảm dần về tỷ trọng, công nghiệp và dịch vụ phải tăng dần về tỷ trọng Phù hợp với xu hướng tiến bộ của khoa học và công nghệ đã và đang diễn ra như vũ bão trên thế giới; cho phép khai thác tối đa mọi tiềm năng của đất nước, của các ngành, các địa phương, các thành phần kinh tế; thực hiện tốt sự phân công và hợp tác quốc tế theo xu hướng toàn cầu hóa kinh tế Do vậy, cơ cấu kinh tế được tạo dựng phải hợp lí và hiệu quả Xây dựng cơ cấu kinh tế là một quá trình, trải qua những chặng đường nhất định, do vậy xây dựng cơ cấu kinh tế của chặng đường trước phải sao cho tạo được "đà" cho chặng đường sau và phải được bổ sung và hoàn thiện dần trong quá trình phát triển Ở Việt Nam, Đảng Cộng Sản Việt Nam xác định cần tập

trung xây dựng một cơ cấu kinh tế hợp lý là cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp -

dịch vụ gắn với phân công và hợp tác quốc tế sâu rộng Đồng thời, thực hiện

phân công lại lao động xã hội từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa

bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa trong quá trình công nghiệp hoá tất yếu phải phân công lại lao động xã hội Phân công lao động xã hội là sự chuyên môn hóa lao động, tức là chuyên môn hóa sản xuất giữa các ngành, trong nội bộ từng ngành và giữa các vùng trong nền kinh tế quốc dân Phân công lao động xã hội có tác dụng rất to lớn Nó là đòn bẩy của sự phát triển công nghệ và năng suất lao động; cùng với cách mạng khoa học và công nghệ, nó góp phần hình thành và phát triển cơ cấu kinh tế hợp lý Tuy nhiên, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, sự phân công lại lao động xã hội phải tuân thủ các quá trình có tính quy luật sau: tỷ trọng và số lượng tuyệt đối lao động nông nghiệp giảm dần, tỷ trọng

và số lượng tuyệt đối lao động công nghiệp ngày một tăng lên; tỷ trọng lao động trí tuệ ngày một tăng và chiếm ưu thế so với lao động giản đơn trong tổng số lao

động xã hội; tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất dịch vụ tăng nhanh hơn tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất vật chất Một trong những nội dung quan trọng trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là phải coi trọng việc đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Nông nghiệp, nông thôn luôn tồn tại khách quan trong mọi chế độ xã hội, có vị trí, vai trò quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia Những sản phẩm của nông nghiệp và kinh tế nông thôn không những đáp ứng nhu cầu của kinh tế xã hội, mà còn cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp, tạo cơ sở cho công nghiệp và các ngành kinh tế quốc dân khác phát triển, góp phần vào thực hiện thắng lợi những mục tiêu, nhiệm vụ về kinh tế, xã hội, xây dựng và phát triển đất nước Do đó, đối với mọi quốc gia, trong bất cứ thời kỳ nào, đẩy mạnh phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn luôn là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội, nhất là những quốc gia đi lên từ nền nông nghiệp là chủ yếu Có thể khái quát, nội dung của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam như sau Một là, đó là công nghiệp

hóa, hiện đại hóa nông nghiệp Đây là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông

nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, gắn với công nghiệp chế biến và thị trường; thực hiện cơ khí hóa, điện khí hóa, thủy lợi hóa, ứng dụng các thành tựu của khoa học - công nghệ, trước hết là công nghệ sinh học, đưa thiết bị, kỹ thuật và công nghệ hiện đại vào các khâu sản xuất nông nghiệp nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa trên thị trường Hai

là, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn Đây là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tăng nhanh tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động các ngành công nghiệp và dịch vụ; giảm dần tỷ trọng sản phẩm và lao động nông nghiệp; xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, quy hoạch phát triển nông thôn, bảo vệ môi trường sinh thái; tổ chức lại sản xuất và xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp; xây dựng nông thôn dân chủ, công bằng, văn minh, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ở nông thôn

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam là một chủ trương lớn, đúng đắn, đánh dấu quá trình phát triển tư duy lý luận và giải quyết

thực tiễn của Đảng Cộng Sản Việt Nam trong quá trình lãnh đạo đất nước Qua các

kỳ Đại hội Đảng, nhận thức của Đảng ngày càng rõ hơn về vai trò của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Với nhận thức sâu sắc về đặc điểm của nước ta đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nền nông nghiệp lạc hậu, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định tầm quan trọng của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một chủ trương lớn của Đảng Cộng Sản Việt Nam nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho dân cư nông thôn, tạo tiền đề để giải quyết hàng loạt các vấn đề chính trị - xã hội của đất nước, đưa nông thôn nước ta tiến lên trình độ văn minh, hiện đại Những quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam về đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn được thể hiện cụ thể:

Thứ nhất, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn có tầm quan trọng

đặc biệt đối với phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới, nâng cao đời sống của nông dân Việt Nam là nước đông dân cư sống ở nông thôn, với gần 70% dân số sống ở nông thôn và làm nông nghiệp; tốc độ tăng dân số ở nông thôn hiện vẫn cao; ruộng đất bình quân đầu người thấp và có xu hướng giảm do quá trình đô thị hóa, mở rộng xây dựng kết cấu hạ tầng; trình độ sản xuất nông nghiệp còn thấp,

kỹ thuật thủ công là chủ yếu Chính vì vậy, thực hiện quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là con đường tất yếu phải tiến hành, nếu muốn xây dựng nền kinh tế phát triển hiện đại trong sự nghiệp xây dựng đất nước Nhận thức tầm quan trọng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn từ Hội nghị Trung ương bảy (khoá VII), Đảng Cộng Sản Việt Nam đã xác định những nội dung cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng (tháng 6 - 1996) mở đầu thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã quyết định và chỉ đạo phải coi trọng và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Bước vào giai đoạn phát triển