Khai thác văn hóa chăm islam ở an giang trong phát triển du lịch

Trình bày các khái niệm liên quan như văn hóa tộc người, văn hóa tôn giáo, văn hóa vùng, du lịch, mối quan hệ giữa văn hóa với du lịch và lý thuyết tiếp cận; Không gian, chủ thể, thời gi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MÍNH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THU HIỀN

KHAI THÁC VĂN HÓA CHĂM ISLAM

Ở AN GIANG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THU HIỀN

KHAI THÁC VĂN HÓA CHĂM ISLAM

Ở AN GIANG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN QUỐC LỘC

TS PHÚ VĂN HẲN PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP:

PGS TS TRẦN VĂN ÁNH PGS TS PHẠM HỒNG LONG PHẢN BIỆN:

TS NGÔ THANH LOAN PGS TS PHAN AN PGS TS LÂM NHÂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án “Khai thác văn hóa Chăm Islam

ở An Giang trong phát triển du lịch” là công trình nghiên cứu của

riêng tôi, không có sự trùng lắp, sao chép của bất kỳ đề tài luận án hay công trình nghiên cứu khoa học nào của các tác giả khác

Tác giả luận án

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin chân thành cảm ơn Khoa Văn hoá học, Trường đại học Khoa học

Xã hội & Nhân văn, Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, các thầy cô giáo tham gia giảng dạy chương trình đào tạo nghiên cứu sinh và tham gia chấm các chuyên đề, tiểu luận và luận án Chính những kiến thức và phương pháp tiếp thu được trong quá trình học tập và qua các buổi bảo vệ đã giúp tác giả hoàn thành luận án của mình

Tác giả xin trân trọng cám ơn trường đại học Tài chính – Marketing đã giúp đỡ

và tạo điều kiện công tác, hỗ trợ vật chất lẫn tinh thần cho tác giả trong suốt thời gian thực hiện luận án

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Nguyễn Quốc Lộc và TS Phú Văn Hẳn đã hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khích lệ và bao dung tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận án này

Tác giả chân thành cám ơn tới chị Tuyết Minh, Mohamad Aly Khang đã hỗ trợ tác giả trong việc điều tra, khảo sát dữ liệu cho luận án

Tác giả xin gửi tới đồng nghiệp, đặc biệt TS Đoàn Liêng Diễm, bạn bè, đồng môn lời biết ơn sâu sắc đã luôn tạo mọi điều kiện, khích lệ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án

Cuối cùng, tác giả xin gửi kết quả luận án này đến bố mẹ, chồng, con trai và những người thân trong gia đình Tình yêu thương và sự quan tâm của gia đình là động lực để tác giả hoàn thành luận án này

Xin chân thành cảm ơn!

TP Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 9 năm 2020

Tác giả

VŨ THU HIỀN

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN I LỜI CẢM ƠN II MỤC LỤC III DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VII DANH MỤC BẢNG, BẢN ĐỒ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ VIII DANH MỤC HÌNH IX

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 3

3.Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 4

4.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

5.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 20

6.Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 21

7.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 25

8.Bố cục luận án 26

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 28

1.1 Cơ sở lý luận 28

1.1.1 Một số khái niệm liên quan của đề tài 28

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch 37

1.1.3 Lý thuyết tiếp cận 40

1.2 Cơ sở thực tiễn 51

1.2.1 Không gian văn hóa Chăm Islam ở An Giang 51

1.2.2 Chủ thể văn hóa Chăm Islam ở An Giang 54

1.2.3 Thời gian văn hóa Chăm Islam ở An Giang 56

1.3 Văn hóa Chăm Islam ở An Giang so sánh với văn hóa Chăm ở Ninh

1.3.1 Đặc điểm văn hóa Chăm Islam ở An Giang 59

1.3.2 Văn hóa Chăm ở Ninh Thuận được khai thác trong phát triển du lịch 63

1.3.3 Văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong so sánh với văn hóa Chăm ở Ninh Thuận trong khai thác phát triển du lịch 67

Tiểu kết chương 1 69

CHƯƠNG 2: VĂN HÓA CHĂM ISLAM Ở AN GIANG TRONG VIỆC KHAI THÁC PHÁT TRIỂN DU LỊCH 71

2.1 Tài nguyên du lịch văn hóa Chăm Islam ở An Giang 71

2.1.1 Tổ chức cộng đồng 71

2.1.2 Hoạt động kinh tế 72

2.1.3 Kiến trúc thánh đường 76

2.1.4 Nhà sàn 79

2.1.5 Văn hóa ẩm thực 81

2.1.6 Trang phục 85

2.1.7 Lễ hội 89

2.1.8 Lễ cưới 91

2.1.9 Nghệ thuật diễn xướng 94

2.2 Sản phẩm và loại hình du lịch văn hóa Chăm Islam ở An Giang 96

2.2.1 Du lịch cộng đồng Chăm Islam 96

2.2.2 Tham quan và mua sắm tại làng nghề dệt 100

2.2.3 Tham quan kiến trúc thánh đường 104

2.2.4 Tham quan nhà sàn 108

2.2.5 Ẩm thực trong hoạt động du lịch 110

2.2.6 Du lịch lễ hội 114

2.2.7 Du lịch gắn với môi trường sông nước 116

2.2.8 Các sản phẩm du lịch văn hóa khác 118

2.3 Đánh giá việc khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch

2.3.1 Điểm mạnh (Strength) 120

2.3.2 Điểm yếu (Weakness) 122

2.3.3 Cơ hội (Opportunity) 123

2.3.4 Thách thức (Threatness) 125

2.3.5 Xây dựng ma trận SWOT trong khai thác văn hoá Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch 127

Tiểu kết chương 2 129

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG KHAI THÁC VĂN HÓA CHĂM ISLAM Ở AN GIANG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH 131

3.1 Một số chính sách và quan điểm khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch 131

3.1.1 Một số chính sách về văn hóa Chăm Islam và phát triển du lịch

131

3.1.2 Một số quan điểm về khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch 135

3.2 Một số cách thức khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch 141

3.2.1 Duy trì và triển khai một số loại hình du lịch trong cộng đồng Chăm Islam 141

3.2.2 Xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa Chăm Islam 149

3.3 Một số kiến nghị 168

3.3.1 Đối với chính quyền tỉnh An Giang 169

3.3.2 Đối với nhà cung ứng dịch vụ du lịch 171

3.3.3 Đối với cộng đồng Chăm Islam 173

Tiểu kết chương 3 174

KẾT LUẬN 175

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN 180

PHỤ LỤC 1

Phụ lục 1: Một số hình ảnh văn hóa Chăm Islam ở An Giang và du khách đến tham quan làng Chăm 1

Phụ lục 2: Bản đồ du lịch An Giang 7

Phụ lục 3: Biên bản phỏng vấn sâu 8

Phụ lục 4: Bảng danh sách cá nhân được phỏng vấn 35

Phụ lục 5: Mẫu phiếu khảo sát 36

Phụ lục 6: Thông tin chung về các đối tượng khảo sát 49

Phụ lục 7: Kết quả thống kê khảo sát 58 Phụ lục 8: Một số bảng thống kê tình hình hoạt động du lịch ở An Giang 88

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chú thích đầy đủ

1 ADB Asian Development Bank

(Ngân hàng Phát triển Châu Á)

2 APA American Psychological Association

(Hội Tâm lý học Hoa Kỳ)

14 UBND Ủy ban Nhân dân

15 UBNDTAG Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang

16 UNCTAD United Nation Conference on Trade and Development

(Hội nghị của Liên hiệp quốc về thương mại và phát triển)

17 VHTT và DL Văn hóa, Thể thao và Du lịch

18 WTO World Trade Organization

(Tổ chức Thương mại Thế giới)

DANH MỤC BẢNG, BẢN ĐỒ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Phân bố các làng Chăm ở An Giang 51 Bảng 2.1 Thánh đường phân bố tại các xã ở An Giang 79

DANH MỤC BẢN ĐỒ

Bản đồ 1.1 Phân bố các làng Chăm ở An Giang 54

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Quan điểm về mức độ thu hút của làng nghề trong du

Biểu đồ 2.6 Tỷ lệ ưu tiên khai thác tài nguyên văn hóa Chăm Islam 125

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Khung nghiên cứu khai thác văn hóa trong phát triển

du lịch dựa vào lý thuyết vốn văn hóa

49

Hình 2 2 Hậu tẩm thánh đường Jamiul Azhar 78

Hình 2.4 Nhà sàn của người Chăm Islam ở An Giang 80 Hình 2.5 Cơm và cháo bò của người Chăm Islam ở An Giang 82 Hình 2.6 Người Chăm Islam ăn phở bò tại quán ở An Giang 83

Hình 2.9 Trình diễn văn nghệ Chăm Islam trong Ngày hội VHTT

và DL

96

Hình 3.1 Chị Ro Phi Á giới thiệu các món bánh dân tộc Chăm tại

Lễ hội bánh dân gian Nam bộ - Cần Thơ năm 2019

155

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu hướng toàn cầu hóa, văn hóa dân tộc tạo nên sự khác biệt, trở thành nguồn tài nguyên đóng vai trò quan trọng trong phát triển du lịch Tài nguyên văn hóa được con người khai thác, sử dụng để tạo ra SPDL phục vụ nhu cầu của khách du lịch Nguồn tài nguyên văn hóa làm tăng thêm sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh của điểm đến du lịch và là nguồn lực cho phát triển du lịch Văn hóa từng tộc người có những đặc điểm riêng và khác biệt tạo cho khách du lịch nhu cầu muốn tìm hiểu, nghiên cứu, tham quan, khám phá và trải nghiệm trong khi đi du lịch

Việt Nam có nền văn hóa đa dạng và độc đáo Sức hút của văn hóa Việt Nam đến từ vẻ đẹp của văn hóa truyền thống và văn hóa của 54 dân tộc sinh sống trên dải đất Việt Nam Trong đó, mỗi dân tộc với những sắc thái văn hóa riêng,

đã góp vào nền văn hóa Việt Nam những mảng màu đặc sắc, tạo ra bức tranh văn hóa Việt Nam có sự đa dạng

Phát triển du lịch gắn với văn hóa là thế mạnh của Việt Nam, song nó cũng đặt ra những thách thức trong việc giải quyết mối quan hệ giữa mục tiêu phát triển kinh tế với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Vì vậy, khai thác văn hóa dân tộc như thế nào trong phát triển du lịch? Làm sao để bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trong phát triển du lịch? Đây là những vấn đề được quan tâm đối với nhiều địa phương ở Việt Nam Đặc biệt, đối với những địa phương

có mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn và xác định tài nguyên văn hóa của các tộc người là thế mạnh trong phát triển du lịch của địa phương mình

An Giang là một tỉnh miền tây Nam bộ Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển du lịch, bao gồm cả TNDL tự nhiên và TNDL văn hóa Đặc biệt, TNDL văn

hóa ở An Giang rất phong phú và đa dạng thông qua sự đa dạng văn hóa của các dân tộc như Việt, Chăm, Hoa, Khmer cùng sinh sống tại tỉnh Trong đó, dân tộc Chăm Islam ở An Giang có đặc trưng văn hóa “khép kín”, còn lưu giữ tốt những giá trị văn hóa truyền thống Nó thể hiện rõ trong cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể của người Chăm Islam, tạo nên nét văn hóa rất khác biệt và độc đáo Văn hóa Chăm Islam đáp ứng nhu cầu tìm hiểu điều khác lạ, đặc sắc trong văn hóa địa phương khi đi du lịch đối với khách du lịch Văn hóa Chăm Islam cũng

là nét văn hóa đặc trưng ở An Giang, có khả năng đóng góp cho sự phát triển du lịch văn hóa của An Giang Tuy nhiên, việc khai thác TNDL văn hóa Chăm ở An Giang chưa được tập trung đầu tư nghiên cứu Làm thế nào để khai thác sự độc đáo và khác lạ của văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch, tạo điều kiện để cộng đồng Chăm Islam phát huy văn hóa trong phát triển du lịch?

Đó là điều trăn trở của nhiều nhà khoa học, của chính quyền ở An Giang và là mảng đề tài có ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học

Bên cạnh đó, khai thác văn hoá các tộc người thiểu số trong phát triển du lịch ở Việt Nam hiện nay đã có nhiều nghiên cứu Song việc khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch chưa được nghiên cứu dưới góc nhìn văn hóa học Nó được đề cập dưới góc nhìn du lịch học hay địa lý học lại chưa toát lên được hệ thống các giá trị văn hóa độc đáo của người Chăm Islam ở

An Giang Khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch trên cơ sở khoa học nào để khai thác vừa tạo ra giá trị kinh tế vừa không làm mất

đi bản sắc văn hoá tộc người, đồng thời tạo ra sự phát triển du lịch? Đây là câu hỏi chưa được các nghiên cứu trước giải quyết dựa trên các luận cứ về mặt lý luận

cụ thể

Đó là những lý do NCS chọn “Khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình Đây là đề tài theo hướng nghiên cứu văn hóa ứng dụng trong du lịch Nó có ý nghĩa và phù hợp với

xu hướng bảo tồn và phát huy văn hóa tộc người trong phát triển du lịch giai đoạn hiện nay

2 Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Thực hiện luận án này, NCS hướng tới mục tiêu đó là:

Nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch;

Phân tích, đánh giá thực trạng về TNDL văn hóa và SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch;

Đưa ra phương hướng khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch đạt hiệu quả

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống cơ sở lý thuyết và thực tiễn liên quan đến luận án Trình bày các khái niệm liên quan như văn hóa tộc người, văn hóa tôn giáo, văn hóa vùng, du lịch, mối quan hệ giữa văn hóa với du lịch và lý thuyết tiếp cận; Không gian, chủ thể, thời gian văn hoá Chăm Islam ở An Giang; Và văn hóa Chăm Islam ở An Giang so sánh với văn hóa Chăm

ở Ninh Thuận được khai thác trong phát triển du lịch;

- Phân tích văn hóa Chăm Islam ở An Giang và việc khai thác phát triển

du lịch, thông qua trình bày TNDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang, cùng với SPDL văn hóa Chăm Islam hiện có và hướng tới SPDL văn hóa Chăm Islam mới ở An Giang; Trình bày những thuận lợi và khó khăn, cơ hội và thách thức đối với việc khai thác văn hóa Chăm Islam

ở An Giang trong phát triển du lịch;

- Đưa ra phương hướng khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch Đó là dựa vào một số chính sách và quan điểm khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch; Một số

cách thức khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển

du lịch; Và có kiến nghị với các bên liên quan

3 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

3.1 Câu hỏi nghiên cứu

Người Chăm Islam ở An Giang có những đặc điểm văn hóa độc đáo là gì? Thực tiễn văn hóa Chăm Islam ở An Giang được khai thác trong phát triển

du lịch ra sao?

Phương hướng khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển

du lịch như thế nào?

3.2 Giả thuyết nghiên cứu

Văn hóa Chăm Islam ở An Giang là nguồn tài nguyên văn hóa hấp dẫn trong phát triển du lịch Người Chăm Islam là một trong những dân tộc thiểu số tại An Giang tạo cho văn hóa An Giang thêm đa dạng và phong phú Bản thân văn hóa Chăm Islam chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi tôn giáo Islam, đã tạo ra sự khác biệt văn hóa ngay chính với văn hóa Chăm Hroi và Chăm Panduranga Văn hóa Chăm Islam bên cạnh việc lưu giữ một số nét truyền thống của văn hóa Chăm, họ cũng chịu ảnh hưởng quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa, đặc biệt là sự chi phối của tôn giáo Islam

Văn hóa Chăm Islam ở An Giang đã được đưa vào khai thác trong du lịch

Đó là những TNDL văn hoá được khai thác phổ biến trong các cộng đồng như tổ chức cộng đồng, ẩm thực, nhà ở, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, phong tục, cùng TNDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang có những đặc trưng riêng như thánh đường, buôn bán bằng đường thuỷ Việc khai thác này chưa thực sự mang lại hiệu quả trong phát triển du lịch

Khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch ở An Giang cần tạo

ra sản phẩm du lịch văn hoá độc đáo, thu hút khách du lịch Nó cần dựa trên cơ

sở khoa học, dựa trên những đánh giá thực tiễn, dựa vào chính sách và quan điểm

đối với việc khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch Dưới góc nhìn văn hoá học, văn hóa Chăm Islam được khai thác trong phát triển du lịch, trở thành SPDL văn hóa thu hút khách du lịch Như vậy, việc khai thác đặc trưng riêng có trong văn hoá Chăm Islam so với văn hoá các dân tộc khác cần được tập trung trong phát triển du lịch; phát huy những SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang, đồng thời sáng tạo thêm những SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang dựa vào nguồn TNDL văn hóa Chăm Islam

4.1 Nhóm công trình nghiên cứu về người Chăm và văn hóa Chăm Islam

Nghiên cứu về người Chăm và văn hóa Chăm ở Việt Nam được quan tâm khá nhiều và khá sớm Chính sự đa dạng, sinh động của văn hóa Chăm tạo cho các nhà nghiên cứu thêm động lực nghiên cứu

Tác giả Nguyễn Hữu Thông và các cộng sự trong nhóm biên soạn tác phẩm

“Champa tổng mục lục các công trình nghiên cứu” (2002), đã thống kê có 2.278

tư liệu về cộng đồng Chăm của các tác giả trong nước, ngoài nước đã được công

bố và xuất bản (tr.414) Trong đó, số lượng công trình, bài viết khoa học viết về người Chăm ở Nam Bộ và văn hóa Chăm Nam Bộ là gần 90 bài (NCS thống kê) Điều này cho thấy tình hình nghiên cứu về người Chăm ở Nam Bộ và văn hóa Chăm ở Nam Bộ còn khá khiêm tốn so với tình hình nghiên cứu về dân tộc Chăm nói chung ở Việt Nam Và trong số các nghiên cứu về văn hóa Chăm ở Nam Bộ,

thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh An Giang là hai địa phương có người Chăm Islam được nghiên cứu nhiều hơn cả so với các địa phương khác ở Nam Bộ

4.1.1 Tình hình nghiên cứu về người Chăm và văn hóa Chăm Islam ở An

Giang trước năm 1975

Trước năm 1975, ngoài sử sách Trung Quốc, đề cập về người Chăm ở Việt Nam sớm nhất phải kể đến các nhà nghiên cứu phương Tây, đặc biệt là những người Pháp ở Việt Nam khoảng giữa thế kỷ XIX Trong đó các nhà nghiên cứu của Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp có nhiều công trình đã được công bố Các tư liệu của người Pháp chủ yếu là những ghi chép viết về lịch sử và nghệ thuật Chăm thời kỳ vương quốc Champa Các tác phẩm viết về văn hóa Chăm ở Nam Bộ nói chung và ở An Giang nói riêng chủ yếu của các tác giả người Pháp như A Cabaton, M.Ner Các tác phẩm này đề cập một cách khái quát về người Chăm Islam và mang tính ghi chép, chưa đi sâu phân tích các thành tố văn hóa Chăm Islam

Trước năm 1975, các tài liệu của các nhà nghiên cứu trong nước viết về người Chăm nói chung và Chăm Islam nói riêng có số lượng chưa nhiều Bên

cạnh các tác giả như Nguyễn Văn Hầu viết bài “Bước phiêu lưu của người Chàm

Châu Đốc” đăng trên Tạp chí Bách khoa số 153, tháng 5/1963; Toan Ánh với các

bài viết về “Người Chàm” (1967) và “Hôn lễ của đồng bào Chàm” (1971); Nguyễn Trắc Dĩ trình bày “Đồng bào Chàm” trong “Đồng bào các sắc tộc thiểu

số Việt Nam” (1970); Bình Nguyên Lộc viết bài “Về người Châu Giang” đăng

trên Tạp chí Bách khoa số 389, tháng 10/1973; … Tác giả Dohamide đã viết 14 bài đăng trên Tạp chí Bách khoa từ năm 1963 đến năm 1974 Các bài viết liên

quan đến người Chăm của Dohamide như “Cuộc sống tại gia đình người Chàm”;

“Giới lãnh đạo thôn ấp Chàm tại Việt Nam”; “Một vài nhận xét về người Chàm

tại Việt Nam ngày nay”; “Những hiện tượng huyền bí trong tập tục Chăm”; “Sự trưởng thành của thanh thiếu nữ người Chàm”; “Tang lễ và hôn nhân Chàm”;

hay viết về người Chăm Islam cụ thể với những bài như “Đời sống người Chàm

Châu Đốc”; “Người Chàm Châu Đốc”; “Tang lễ và tín ngưỡng của người Chàm Châu Đốc”; “Xã hội người Chàm Châu Đốc”; “Hồi giáo tại Việt Nam”; “Nguyên tắc hành đạo Hồi giáo”; “Những tập tục của người Hồi giáo” Những bài viết

của tác giả Dohamide cung cấp nhiều thành tố văn hóa đặc trưng của người Chăm

ở Châu Đốc, đặc biệt là trình bày về tôn giáo Islam tại Việt Nam Tuy nhiên, đây

là những bài viết ngắn, mang tính chất một bài báo

Trước năm 1975, một tác phẩm được coi là tài liệu nghiên cứu quan trọng,

có sức sống và tầm ảnh hưởng lớn đối với nhiều nghiên cứu sau này về người

Chăm Islam ở Việt Nam cần nhắc tới đó là tác phẩm “Người Chàm Hồi giáo miền

Tây Nam phần Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Luận được xuất bản năm 1974

Đây là tác phẩm được xuất bản với đóng góp của tác giả “vào việc tìm hiểu những nét đặc thù” của người Chăm Islam ở khu vực miền Nam nói chung và miền Tây nói riêng rất có ý nghĩa cả trong khoa học và thực tiễn Tác phẩm đã giới thiệu từ quá trình lịch sử đến tổ chức xã hội, nề nếp sinh hoạt và tập tục gia đình, tín ngưỡng, tôn giáo của cộng đồng Chăm Islam trước năm 1974 theo phương pháp điều tra tại chỗ, thông qua quan sát và phỏng vấn Giá trị của tác phẩm là mô tả trực quan sinh động đời sống của cộng đồng Chăm Islam trước năm 1975 Trong quá trình tồn tại và phát triển, văn hóa Chăm Islam đã có những thay đổi cần tiếp tục nghiên cứu

4.1.2 Tình hình nghiên cứu về người Chăm và văn hóa Chăm Islam ở An

Giang sau năm 1975

Sau năm 1975, có rất nhiều công trình viết về người Chăm từ các nhà nghiên cứu, các giảng viên công tác tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ VHTT và DL), Bộ Giáo dục và Đào tạo, đến các Viện nghiên cứu Đặc biệt với sự đóng góp các công trình khoa học có giá trị về người Chăm từ các nhà nghiên cứu của Viện Khoa

học Xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh (nay là Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ) Các công trình nghiên cứu về văn hóa Chăm thực sự khởi sắc, trên nhiều lĩnh vực, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Các công trình nghiên cứu tổng quan về người Chăm từ sinh hoạt kinh tế,

tổ chức xã hội, ẩm thực, trang phục, tôn giáo, tín ngưỡng đến phong tục, làng nghề

truyền thống,…có thể kể đến là các tác phẩm như: “Người Chăm ở Thuận Hải” xuất bản năm 1989 do Phan Xuân Biên chủ biên; “Văn hóa Chăm” xuất bản năm

1991 của nhóm tác giả Phan Xuân Biên, Phan An và Phan Văn Dốp “Văn hóa

Chăm” là tác phẩm có nhiều đóng góp có ý nghĩa quan trọng Công trình đã giới

thiệu về phong tục tập quán, lối sống, tôn giáo, tín ngưỡng đến kiến trúc nghệ thuật của người Chăm Công trình phác thảo một bức tranh toàn cảnh về các loại hình và các dạng thức văn hóa Chăm với những đặc trưng phong phú, đa dạng trong suốt tiến trình lịch sử của nó Công trình giúp cho NCS có cái nhìn tổng quan và khái quát việc so sánh văn hóa Chăm cư trú ở các địa bàn khác nhau với

những sắc thái văn hóa đặc trưng; Tác phẩm “40 năm nghiên cứu văn hóa Chăm”

(Bùi Đức Hùng, Phan Quốc Anh, Võ Công Nguyện, và Phú Văn Hẳn, 2015) với

40 bài viết nghiên cứu người Chăm ở Việt Nam nói chung và An Giang nói riêng, thể hiện tính mới, có giá trị cho NCS bao quát các lĩnh vực liên quan đến văn hóa Chăm

Các công trình nghiên cứu quan tâm đến từng lĩnh vực cụ thể của dân tộc Chăm như Đền tháp (Ngô Văn Doanh, 1994); Ngôn ngữ và văn học (Inrasara, 1994; Phú Văn Hẳn, 2003); Làng nghề truyền thống (Võ Công Nguyện, 1996; Tôn Nữ Quỳnh Trân, 2003; Trần Ngọc Khánh, 2003); Gia đình và hôn nhân của người Chăm ở Việt Nam (Bá Trung Phụ, 2001); Giao lưu và tiếp biến văn hóa (Trương Văn Món, 2012);… Các công trình thông qua nghiên cứu về một đối tượng cụ thể để hiểu biết thêm về đời sống của tộc người Chăm, về quá trình phát triển văn hóa của người Chăm và thể hiện mối quan hệ thích ứng giữa tộc người

và môi trường địa lý nhân văn; đồng thời, bên cạnh yếu tố bản địa, văn hóa Chăm cũng chịu ảnh hưởng của quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa Vì vậy khi nghiên cứu văn hóa Chăm Islam, NCS được chỉ báo cần chú ý đến quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa của tộc người Chăm Islam, nhất là quá trình người Chăm di cư đến vùng đất Nam Bộ

Hầu hết các tác phẩm nghiên cứu văn hóa Chăm thường phác thảo khái quát một số đặc điểm về văn hóa – xã hội Chăm, từ tiến trình lịch sử, những di tích, kiến trúc, nghệ thuật đền tháp, tín ngưỡng, tôn giáo, điêu khắc, về ngôn ngữ, văn học nghệ thuật, âm nhạc, lễ hội của vương quốc Chămpa Các tài liệu tập trung nghiên cứu chủ yếu về cộng đồng Chăm ở khu vực miền Trung, hay nghiên cứu cộng đồng Chăm Bàlamôn và Chăm Bàni Các nghiên cứu về khía cạnh phong tục tập quán, lễ hội, làng nghề, kiến trúc, nghệ thuật, hôn nhân và gia đình từ các giá trị vật chất cho đến các giá trị tinh thần,… đã cung cấp những kiến thức bổ ích, góp phần nâng cao sự hiểu biết về dân tộc Chăm và làm tài liệu đối chiếu, so sánh với văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong luận án này

Nghiên cứu về người Chăm Islam và văn hóa Chăm Islam, có thể kể các bài

viết và tác phẩm như: “Nghề đánh cá của đồng bào Chàm Châu Đốc” của tác giả Mah Mod đăng trên tạp chí Dân tộc học, số 04/1981; “Đặc điểm văn hóa vật chất

của người Chăm theo đạo Islam ở đồng bằng sông Cửu Long qua một số dạng nhận thức cơ bản” của tác giả Phan Thị Yến Tuyết đăng trên Thông tin Khoa học

Lịch sử số tháng 8/1990; “Thánh đường Hồi giáo Islam với đời sống của người

Chăm ở An Giang” của tác giả Kim Duyên đăng trên tạp chí Nghiên cứu Văn hóa

Nghệ thuật số 05/1992;… “Một số tập tục người Chàm An Giang” của tác giả

Lâm Tâm do Chi hội Văn nghệ Dân gian An Giang xuất bản năm 1994; Đề tài

“Cộng đồng Hồi giáo (Islam) ở thành phố Hồ Chí Minh và mối quan hệ với khu

vực Đông Nam Á” (Sở Khoa học Công nghệ thành phố Hồ Chí Minh chủ trì)

hoàn thành năm 2000 do các nhà khoa học gồm Tôn Nữ Quỳnh Trân và Nguyễn

Tấn Đắc làm chủ nhiệm, Phú Văn Hẳn làm thư ký đề tài; “Cộng đồng Chăm Hồi

giáo ở Nam Bộ trong quan hệ giới và phát triển” được Phan Văn Dốp, Nguyễn

Thị Nhung hoàn thành và xuất bản tại nhà xuất bản Nông nghiệp năm 2006; Năm

2007, Philip Taylor viết tác phẩm “Cham Muslims of the Mekong Delta: Place

and Mobility in the Cosmopolitan Periphery” (Người Chăm Islam ở đồng bằng

sông Mekong: Không gian và sự di chuyển ở vùng biên quốc tế); Những công

trình nghiên cứu về văn hóa Chăm ở Nam Bộ của tác giả Phú Văn Hẳn như “Đời

sống văn hóa xã hội cộng đồng Chăm thành phố Hồ Chí Minh” (2005); Đề tài

“Hiện trạng nghiên cứu người Chăm Nam Bộ trong lĩnh vực khoa học xã hội” do tác giả Phú Văn Hẳn làm chủ nhiệm đề tài năm 2006; “Văn hóa người Chăm ở

thành phố Hồ Chí Minh” (2013) Những tài liệu này thực sự góp phần cung cấp

một khối lượng lớn thông tin từ nguồn gốc, đặc điểm, tập tục sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và hoạt động kinh tế, cũng như mối quan hệ của người Chăm Islam ở

An Giang Trong đó, tác phẩm của tác giả Taylor đã tập trung nghiên cứu về người Chăm Islam khu vực đồng bằng sông Mê Kông và hoạt động giao thương của người Chăm Islam mang tính mới và rất có giá trị trong việc khai thác mối quan hệ đồng tôn giáo Islam của người Chăm An Giang Các tài liệu đã khái quát một cách khá toàn diện về văn hóa Chăm theo từng mục tiêu nghiên cứu của các tác giả, gợi mở cho NCS nhiều cách tiếp cận về văn hóa Chăm Islam, giúp NCS

có nhiều nguồn thông tin bổ ích, chọn lựa phù hợp với hướng nghiên cứu của luận

án

Trong quá trình tìm hiểu về dân tộc Chăm, kỷ yếu Hội thảo nghiên cứu về người Chăm cũng là một dạng tài liệu mà NCS cho là rất bổ ích Tháng 12 năm

1992, Kỷ yếu các báo cáo khoa học tham gia hội thảo “Kinh tế - văn hóa Chăm”

do Viện Đào tạo Mở rộng Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Trong tập kỷ yếu có

45 bài viết của những nhà nghiên cứu, cán bộ am hiểu văn hóa Chăm, trong đó

có 14 bài viết trình bày về người Chăm Nam Bộ với những khảo sát thực tế, cung

cấp nguồn thông tin có giá trị thực tiễn Đây là mảng tài liệu NCS quan tâm vì có điền dã và khảo sát cụ thể, chỉ ra cách thức tiếp cận cộng đồng Chăm Islam

Bên cạnh những tác phẩm nghiên cứu riêng về người Chăm Islam, còn có những tác phẩm viết về người Chăm Islam cùng với các dân tộc khác Cụ thể:

Tác phẩm “Văn hóa và Cư dân Đồng bằng Sông Cửu Long” (1990) của các tác giả Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường; Cuốn sách “Vấn đề dân tộc

ở đồng bằng sông Cửu Long” do tác giả Mạc Đường (chủ biên), xuất bản năm

1991, ngoài những bài viết đề cập đến vấn đề dân tộc ở đồng bằng sông Cửu Long

nói chung, tác giả Phan Văn Dốp và Nguyễn Việt Cường có một bài viết riêng về

“Người Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long”; Trong chương V cuốn sách “Nhà

ở, trang phục, ăn uống của các dân tộc vùng đồng bằng sông Cửu Long” do tác

giả Phan Thị Yến Tuyết xuất bản năm 1993 có đề cập đến nhà ở, trang phục, ăn uống của người Chăm Islam; Năm 2010, trong đề tài nhánh thuộc đề tài Nhà nước

do tác giả Ngô Văn Lệ làm chủ nhiệm, với tên đề tài là “Đặc trưng tín ngưỡng

tôn giáo và sinh hoạt văn hóa của các cộng đồng cư dân Nam Bộ”, vấn đề tôn

giáo tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa của người Chăm tại Nam Bộ cũng được

trình bày một phần trong chương 2; Cùng năm 2010, đề tài “Tộc người và quan

hệ tộc người ở Nam Bộ - Lịch sử và hiện trạng” do tác giả Võ Công Nguyện làm

chủ nhiệm, cũng đã đề cập đến quá trình hình thành người Chăm ở Nam Bộ, hoạt động kinh tế, tổ chức xã hội và đời sống tinh thần chịu ảnh hưởng sâu sắc của giáo luật Islam giáo trong chương 3; Quí II năm 2017, tác giả Ngô Văn Lệ đã tập

hợp các bài viết để in thành sách “Nghiên cứu tộc người và văn hóa tộc người –

tiếp cận nhân học phát triển” Trong sách, ở chủ đề Tộc người – Văn hóa tộc người - Tôn giáo, tác giả Ngô Văn Lệ đã giới thiệu sơ nét về tổ chức cộng đồng

Chăm, hoạt động kinh tế và tôn giáo ảnh hưởng đến sinh hoạt của họ Những tài

liệu này cung cấp nguồn tư liệu dàn trải ở từng khía cạnh nghiên cứu khác nhau,

song có giá trị cho NCS khi tìm hiểu về thực trạng văn hóa Chăm Islam ở An Giang

Các công trình nghiên cứu về người Chăm nói chung và Chăm Islam ở An Giang nói riêng đã được đề cập trên đây, chủ yếu là về dân tộc, tôn giáo, ngôn ngữ, văn hóa và các nghiên cứu lặp lại Các công trình chuyên sâu, xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu ứng dụng, phục vụ cho mục đích ổn định và phát triển dân tộc Chăm còn ít Các nghiên cứu chưa gắn mục tiêu phát huy văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội của người Chăm Islam, đặc biệt chưa đưa ra cách thức giúp người Chăm Islam thuận lợi hơn trong hội nhập và phát triển kinh tế nói chung, thông qua phát triển du lịch nói riêng Mặc dù vậy, các kết quả từ các công trình nghiên cứu đã công bố rất có giá trị Nó giúp các nhà nghiên cứu có định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về người Chăm nói chung và người Chăm Islam ở

An Giang nói riêng

4.2 Nhóm nghiên cứu về văn hóa tộc người trong phát triển du lịch

Về tài liệu nước ngoài, trước hết cần nhắc tới tác giả Greg Richards với những bài viết về du lịch gắn với văn hóa rất có ý nghĩa Cụ thể, năm 2000, Greg Richards đã viết về du lịch và thế giới văn hóa và di sản “Tourism and the World

of Culture and Heritage” (Du lịch và thế giới văn hóa, di sản) Bài viết đã xem xét

sự phát triển của du lịch văn hóa và di sản trong những thập kỷ gần đây, đánh giá tiềm năng phát triển của các lĩnh vực này trong thiên niên kỷ mới; năm 2003, Greg Richards có bài viết bàn về khái niệm du lịch văn hóa “What is Cultural Tourism?” (Du lịch văn hóa là gì?) Trong bài viết này, tác giả đã tổng hợp và trình bày các quan niệm về du lịch văn hóa, đưa ra khái niệm du lịch văn hóa của tác giả Đề cập đến vấn đề nhân học và du lịch, năm 2005, tác giả Peter M.Burns đã gửi xuất

bản cuốn “An introduction to tourism and anthropology” (Cẩm nang du lịch và

nhân học) Trong cuốn sách này, tác giả giải thích nhân học trở thành động lực du lịch, chỉ ra mối quan hệ văn hóa và du lịch, những vấn đề nhân học du lịch, toàn

cầu hóa với nhân học và du lịch,… Đây là cuốn tài liệu nước ngoài bổ trợ cho NCS khi tiếp cận du lịch dựa vào văn hóa tộc người Năm 2009, Tổ chức Hợp tác

và Phát triển Kinh tế viết về tác động của văn hóa đối với du lịch Tác phẩm “The

impact of Culture on Tourism” (Tác động của văn hóa đối với du lịch) của OECD

rất đáng được ghi nhận Tác phẩm có mục đích phân tích mối quan hệ giữa du lịch, văn hóa và sự hấp dẫn cũng như khả năng cạnh tranh của các điểm đến Khi làm như vậy, tác phẩm đã xem xét kinh nghiệm và thực tiễn một số quốc gia của các điểm đến - nơi mà tài nguyên văn hóa đang thúc đẩy sự hấp dẫn tổng thể Đây

là tác phẩm kiểm tra sự phát triển của quá trình sản xuất và phân phối du lịch liên quan đến tài nguyên văn hóa Từ phân tích, tác phẩm xác định một số yếu tố chính

và các can thiệp chính sách có thể tối đa hóa sự hấp dẫn của các điểm đến là nơi đến thăm, sinh sống và đầu tư Nó có giá trị đối với luận án khi phân tích mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch, đồng thời đưa ra những bài học kinh nghiệm tạo sức thuyết phục, làm căn cứ cho những ứng dụng cụ thể trong trường hợp nghiên cứu của đề tài về văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch ở An Giang Năm

2010, tác giả Greg Richards và Will Munsters đã viết cuốn “Cultural Tourism

Research Methods” (Các phương pháp nghiên cứu du lịch văn hóa) ấn bản ở Anh,

đã bàn tới phương pháp nghiên cứu du lịch văn hóa Trong tác phẩm, các tác giả

đã chỉ ra rất kỹ các phương pháp sử dụng khi nghiên cứu du lịch văn hóa; phân tích những mặt mạnh hay còn thiếu sót của từng phương pháp nghiên cứu đó

Ở Việt Nam, văn hóa du lịch có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu như tác

giả Thu Trang Công Thị Nghĩa với “Du lịch văn hóa ở Việt Nam” (2001); tác giả Nguyễn Thị Chiến với tác phẩm “Văn hóa trong phát triển du lịch bền vững ở

Việt Nam” (2004); tác giả Trương Thị Thu Hằng đã tập hợp các bài viết của nhiều

tác giả cả trong nước và ngoài nước vào tập bài giảng môn “Nhân học du lịch” (2013); tác giả Trần Thúy Anh (chủ biên) cuốn “Giáo trình du lịch văn hóa những

vấn đề lý luận và nghiệp vụ” (2014); tác giả Nguyễn Phạm Hùng với “Văn hóa du

lịch” (2017) Trong các tác phẩm, các tác giả đã giới thiệu những tiềm năng sáng

tạo SPDL của Việt Nam, trong đó nhấn mạnh đến việc đi du lịch nhằm tìm hiểu

về văn hóa, tham dự vào môi trường sống mới hay lễ hội,… Điều này thể hiện khuynh hướng du lịch trải nghiệm văn hóa được quan tâm và Việt Nam cần tập trung khai thác (Thu Trang Công Thị Nghĩa, 2001); Lý giải vai trò văn hóa là góp phần trực tiếp vào phát triển du lịch bền vững, nên đưa ra quan điểm cần bảo tồn, tôn tạo, giữ gìn, truyền bá, phát huy các giá trị văn hóa (Nguyễn Thị Chiến, 2004; Nguyễn Phạm Hùng, 2017); Trình bày những tác động của du lịch với tộc người

và ngược lại; Cách thức xây dựng hình ảnh điểm đến du lịch thông qua sản phẩm văn hóa đặc trưng; Trình bày lý thuyết và các nghiên cứu trường hợp cụ thể (Trương Thị Thu Hằng, 2013); Đặc biệt, chỉ ra cách thức khai thác các di sản văn hóa trong kinh doanh du lịch (Trần Thúy Anh, 2014; Nguyễn Phạm Hùng, 2017)

Bên cạnh các tài liệu sách, những bài viết được in trong Hội thảo khoa học cũng là một nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với luận án của NCS Đối với mảng phát

triển du lịch có một số bài viết trong Kỷ yếu Hội thảo “Phát triển du lịch bền vững

từ thực tiễn của các tỉnh, thành phía Nam” do Bộ biên tập Tạp chí Cộng sản phối

hợp với Tỉnh ủy Bình Phước tổ chức ngày 7/10/2016 với 101 bài viết, chia thành

2 phần thể hiện sự quan tâm của nhiều học giả đối với vấn đề phát triển du lịch Các bài viết chủ yếu đặt vấn đề, trình bày những giá trị văn hóa có thể khai thác trong du lịch, hướng khai thác các thành tố văn hóa sao cho hiệu quả ở từng địa

phương của vùng Nam Bộ Trong Hội thảo khoa học do Viện Du lịch trường Đại

học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 25 tháng 11 năm 2016 về Quy

hoạch du lịch hướng đến phát triển bền vững, tác giả Nguyễn Đức Trí có bài “Phát

huy giá trị văn hóa cội nguồn để phát triển SPDL tại đồng bằng sông Cửu Long”

Tác giả đặt vấn đề nghiên cứu dưới góc nhìn kinh tế, không xem xét dưới góc nhìn của văn hóa học Do đó, đây là một tài liệu cho thấy sự quan tâm của nhiều học giả và có nhiều hướng tiếp cận khác nhau đối với vấn đề phát triển du lịch

văn hóa trong giai đoạn hiện nay Nó thể hiện tầm quan trọng của việc cần thiết nghiên cứu văn hóa trong phát triển du lịch Tài liệu này góp phần khẳng định cho hướng nghiên cứu của luận án mang tính mới và có giá trị trong giai đoạn hiện nay

Nghiên cứu “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa người H’mông thông qua

du lịch cộng đồng”, được tác giả Đào Ngọc Anh trình bày năm 2016 Tác giả Đào

Ngọc Anh đã “luận giải mối quan hệ giữa văn hóa tộc người và phát triển du lịch cộng đồng như là công cụ thích hợp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa tộc người trong đời sống xã hội đương đại” (2016, tr.13), song chỉ là hệ thống hóa các khái niệm và lý luận, chưa đưa ra cơ sở lý thuyết vận dụng để phát huy các giá trị văn hóa tộc người trong phát triển du lịch Qua đó, thôi thúc NCS tìm kiếm

và vận dụng lý thuyết nghiên cứu văn hóa vào khai thác văn hóa phục vụ phát triển du lịch, đồng thời nghiên cứu trường hợp cụ thể mang tính ứng dụng thực tiễn

Như vậy, nhóm nghiên cứu này cho thấy tầm quan trọng của văn hóa đối với phát triển du lịch ở Việt Nam, trình bày kỹ thuật để ứng dụng văn hóa trong phát triển du lịch Từ đó cho thấy cần có sự phối hợp giữa du lịch với văn hóa, hay muốn phát triển du lịch cần thiết phải có nguyên tắc, chính sách và định hướng, chiến lược phát triển cụ thể, cũng như phải phối hợp phát triển du lịch – văn hóa một cách đồng bộ Tuy nhiên, cơ sở lý thuyết về khai thác văn hóa trong phát triển du lịch dưới góc độ văn hóa chưa được làm rõ

4.3 Nhóm nghiên cứu về văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển

du lịch

Giới thiệu về văn hóa Chăm như một cẩm nang du lịch, năm 2012, tác giả

Nguyễn Văn Kự đã tái bản cuốn “Di sản văn hóa Chăm” Với 176 ảnh, bản vẽ,

cùng những lời chú thích, giới thiệu khái quát về vị trí, niên đại, cuốn sách cung cấp những tư liệu sống động những nét đại cương nhất về văn hóa Chăm Tác

phẩm đưa người đọc du lịch qua hình ảnh đến với cộng đồng Chăm ở Việt Nam, tập trung vào dân tộc Chăm sinh sống ở khu vực Trung Bộ

Trong những năm gần đây, đã có rất nhiều hội thảo về chủ đề du lịch, phát triển đất nước dựa vào tiềm năng văn hóa của cộng đồng, địa phương đã được tổ chức Từ năm 2015 đến nay, Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang (UBNDTAG) hàng năm cũng kết hợp với Bộ VHTT và DL, hay Sở VHTT và DL của tỉnh, Liên hiệp các hội KHKT An Giang tổ chức các hội thảo về du lịch An Giang Tháng 9 năm

2015, UBNDTAG kết hợp với Đại học An Giang, Liên hiệp các hội KHKT An Giang, Sở VHTT và DL tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Du lịch An Giang cần các giải pháp đột phá” Với 58 bài tham luận từ các nhà quản lý, các nhà khoa học, các doanh nhân kinh doanh du lịch,… du lịch An Giang đã được phân tích, đánh giá và kiến nghị nhằm từng bước trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, góp phần đáng kể trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội Tuy nhiên, các bài viết chưa chú trọng khai thác văn hóa nói chung và văn hóa Chăm Islam nói riêng ở

An Giang vào phục vụ phát triển du lịch

Tháng 7 năm 2016, tại An Giang, Bộ VHTT và DL phối hợp với UBNDTAG tổ chức Hội thảo khoa học “Văn hóa đồng bào Chăm với việc đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững đất nước” Các bài viết thể hiện hướng nghiên cứu ứng dụng các giá trị văn hóa truyền thống của người Chăm vào việc phát triển trong giai đoạn hiện nay, tập trung vào đời sống văn hóa – xã hội Tuy nhiên, các bài viết mang tính miêu tả, liệt kê Phần 3, đề cập đến “Làng nghề truyền thống của đồng bào Chăm với việc đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” Trong 9 bài viết, các tác giả tập trung làm rõ về làng nghề và có đến 4 bài liên quan đến bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống gắn với hoạt động du lịch Các bài viết mang tính miêu tả và gợi ý gắn việc bảo tồn và phát triển làng nghề với du lịch, chưa chỉ ra cách thức làm thế nào để làng nghề truyền thống của đồng bào Chăm trở thành SPDL và phát triển bền vững Có thể nói, kỷ yếu là tập tài

liệu với nhiều khía cạnh tiếp cận của các tác giả ở nhiều lĩnh vực khác nhau, thể hiện sự phong phú và đa dạng của vấn đề nghiên cứu về cộng đồng Chăm Kỷ yếu đặt ra những vấn đề cần nghiên cứu chuyên sâu, và là cuốn tài liệu tham khảo thực

tế về đời sống văn hóa – xã hội cộng đồng Chăm hiện nay, có tính ứng dụng trong phát triển kinh tế du lịch

Ngày 17 tháng 5 năm 2017, tại An Giang, UBNDTAG phối hợp với Sở VHTT và DL, cùng Liên hiệp các Hội KHKT An Giang tổ chức Hội thảo khoa học “Phát triển và nâng cao chất lượng SPDL An Giang” Hội thảo lần này tập hợp 80 bài viết, thể hiện sự quan tâm về lĩnh vực du lịch ở An Giang của các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, nhà cung ứng dịch vụ du lịch Trong đó, có một số bài

đề cập tới văn hóa Chăm Islam phục vụ du lịch, như “Tiềm năng khai thác du lịch

của Thánh đường người Chăm tỉnh An Giang”, “Xây dựng làng văn hóa cộng đồng 4 dân tộc phục vụ khách du lịch”, “An Giang phát triển du lịch kết hợp với văn hóa dân tộc” Có thể nói, trong kỷ yếu hội thảo, các bài viết đã tập trung khai

thác các thế mạnh của An Giang để tạo ra sản phẩm phục vụ du lịch, trong đó có chú ý đến văn hóa địa phương, cụ thể có sự đóng góp của dân tộc Chăm, song mảng đề tài về khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch được nghiên cứu còn hạn chế

Tác phẩm “Xây dựng SPDL đặc thù đồng bằng sông Cửu Long – Lý thuyết

và Thực tiễn” do nhóm tác giả Võ Văn Sen, Ngô Thị Phương Lan và Ngô Thanh

Loan đồng chủ biên, được xuất bản năm 2018 đã tập hợp 28 bài viết về lý luận cũng như kinh nghiệm cho phát triển du lịch đồng bằng sông Cửu Long nói chung

và tỉnh An Giang nói riêng, rất có giá trị trong việc xây dựng các SPDL đặc thù đối với tỉnh An Giang Tác phẩm đã chỉ ra “nguồn tài nguyên nhân văn là nền tảng giá trị cho các SPDL đặc thù của tỉnh An Giang” (tr.v) Trong tác phẩm có nhiều bài viết đề cập đến việc khai thác văn hóa Chăm Islam như thánh đường, văn hóa tôn giáo, văn hóa ẩm thực, văn hóa làng nghề trong xây dựng SPDL đặc

thù ở An Giang Tác phẩm thực sự có giá trị đối với nghiên cứu của NCS, củng

cố niềm tin về tiềm năng văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch ở An Giang Các bài viết đã trình bày nhiều cách, nhiều hướng tiếp cận khác nhau trong việc khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang đối với hoạt động du lịch

Trong năm 2018, UBNDTAG và trường Đại học An Giang đã tổ chức Hội thảo Khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Chăm trong phát triển du lịch

An Giang” Tập Kỷ yếu Hội thảo với 24 bài viết tập trung vào giới thiệu văn hóa Chăm ở An Giang nói chung, và việc khai thác một số giá trị văn hóa Chăm Islam trong du lịch như thánh đường, ẩm thực, lễ hội, lễ cưới, làng nghề dệt, cũng như bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Chăm trong hoạt động du lịch tỉnh An Giang hiện nay Hội thảo này tiếp tục khẳng định tiềm năng văn hóa Chăm ở An Giang trong phát triển du lịch, văn hóa Chăm Islam cần được khai thác, bảo tồn

và phát huy trong phát triển du lịch ở An Giang

Tháng 6/2019, UBNDTAG và trường Đại học An Giang đã tổ chức Hội thảo Khoa học “Định hướng khai thác các giá trị văn hóa Chăm trong phát triển

du lịch An Giang” Tập Kỷ yếu Hội thảo với 21 bài viết tập trung vào phân tích

và đánh giá du lịch ở cộng đồng Chăm tại An Giang thông qua khảo sát và thống

kê mô tả có so sánh đối chiếu với cộng đồng Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận; trình bày một số cách thức khai thác văn hóa Chăm trong hoạt động du lịch tại An Giang một cách khái quát hay dựa vào từng thành tố để khai thác; Bảo tồn và phát huy văn hóa Chăm ở An Giang trong du lịch Các bài viết tiếp cận dưới những góc độ khác nhau, tạo cho NCS củng cố thêm việc đưa ra các giải pháp xây dựng SPDL văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch ở An Giang

Có thể nói, những tài liệu trên hết sức quan trọng, đã đưa ra góc nhìn về du lịch An Giang dưới nhiều cách tiếp cận, trong đó có tiếp cận văn hóa Chăm Islam

để phát triển du lịch, du lịch dựa vào cộng đồng Chăm Islam Đồng thời, các tài liệu cũng cung cấp các quan niệm về du lịch văn hóa và mối quan hệ du lịch với

văn hóa; cách thức khai thác các giá trị văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch ở An Giang Song các nguồn tài liệu viết về “khai thác văn hóa Chăm Islam

ở An Giang trong phát triển du lịch” chưa mang tính hệ thống, mà là tập hợp các bài viết với các giá trị riêng lẻ, còn các bài viết tổng quan thì nội dung chưa được chuyên sâu

Trong quá trình thực hiện đề tài, NCS luôn cố gắng chọn lựa, kế thừa và phát triển những thành tựu nghiên cứu của những người đi trước với thái độ trân trọng, biết ơn Đồng thời, cùng với sự nỗ lực phân tích, đánh giá, xử lý tài liệu và

đi thực tế để tìm thêm những tư liệu, những phát hiện mới nhằm đưa ra những giải pháp cho đề tài “Khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch” Đề tài sẽ góp phần cung cấp hệ thống cơ sở khoa học về việc khai thác văn hóa trong phát triển du lịch; trình bày thực trạng khai thác văn hóa Chăm Islam ở

An Giang trong phát triển du lịch; từ đó đưa ra những đánh giá, ý kiến đối với người Chăm Islam, đối với cơ quan chính quyền, những doanh nghiệp kinh doanh

du lịch trong việc hoạch định chính sách, xây dựng kế hoạch phát triển du lịch gắn với việc bảo tồn, và phát huy văn hóa Chăm Islam

4.4 Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước và quốc tế đã đặt ra một số vấn đề như sau:

- Có nhiều học giả đã nghiên cứu về văn hóa Chăm Islam ở An Giang, nhưng

các công trình nghiên cứu ứng dụng văn hóa Chăm Islam vào phát triển mới dừng lại ở các bài viết hội thảo, chưa đi sâu vào nghiên cứu vận dụng lý thuyết và ứng dụng phục vụ cho nhiệm vụ ổn định và phát triển cộng đồng Chăm Islam ở An Giang

- Các tài nguyên văn hóa trong đó có văn hóa tộc người là một cơ sở quan

trọng để phát triển du lịch; Văn hóa các dân tộc là một dạng tài nguyên văn

hóa cần có những đánh giá và xác định về tiềm năng để có thể trở thành SPDL

- Cộng đồng dân tộc có vai trò quan trọng trong việc phát huy văn hóa dân

tộc trong phát triển du lịch Song cần có giải pháp để nâng cao năng lực quản lý, sự chủ động tham gia của họ trong hoạt động du lịch

- Quá trình khai thác văn hóa các dân tộc phục vụ phát triển du lịch, thể hiện

việc sử dụng TNDL văn hóa dân tộc trong phát triển du lịch Tuy nhiên, việc “khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch” chưa được nghiên cứu dưới góc nhìn văn hóa học một cách hệ thống Nói cách khác, các nghiên cứu chưa thể hiện rõ nền tảng lý thuyết được ứng dụng vào khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án tập trung vào khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch Đó là TNDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang và SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang được khai thác trong phát triển

- Về không gian nghiên cứu: nghiên cứu văn hóa Chăm Islam tại các huyện,

thành phố tập trung người Chăm sinh sống của tỉnh An Giang như An Phú, Tân Châu, Châu Phú, Châu Thành và Long Xuyên Trong đó, tập trung nghiên cứu du lịch tại làng Chăm Châu Phong và làng Chăm Đa Phước Đây là hai làng Chăm Islam ở An Giang đã được chính quyền tỉnh An Giang chọn tiến hành xây dựng mô hình du lịch cộng đồng

- Về thời gian nghiên cứu: luận án tập trung nghiên cứu văn hóa Chăm Islam

ở An Giang từ khi mà người Chăm Islam đến An Giang Và nghiên cứu phát triển du lịch tại cộng đồng Chăm Islam trong thời gian từ năm 2008 đến nay Năm 2008 là thời gian dự án Du lịch phát triển tiểu vùng sông Mekong từ nguồn vốn tài trợ của ADB tại cộng đồng Chăm Châu Phong đi vào hoạt động với sự kiện khánh thành Trung tâm thông tin du lịch cộng đồng Chăm Châu Phong

6 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

6.1 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài luận án, NCS sử dụng hướng tiếp cận liên ngành, tổng hợp các thành tựu của nhiều ngành như du lịch học, dân tộc học, xã hội học, tâm

lý học, kinh tế học…dưới một điểm nhìn thống nhất là văn hóa học

- Phương pháp định lượng và định tính

Đây là phương pháp được sử dụng nhằm khảo sát tình hình thực tiễn Trước khi tiến hành phỏng vấn, NCS đã đi điền dã 2 lần tại cộng đồng Chăm ở An Giang (tháng 11/2016 và tháng 8/2017) nhằm tìm hiểu sinh hoạt văn hóa của người Chăm Islam Sau hai chuyến đi thực tế, NCS hoàn chỉnh các bảng hỏi đối với người Chăm Islam, khách du lịchđến với cộng đồng Chăm Islam ở An Giang, nhà cung ứng dịch vụ du lịch tại các làng Chăm ở An Giang, chính quyền địa phương tại An Giang Đối với phương pháp khảo sát thống kê, NCS thiết kế chọn mẫu thuận tiện cho phù hợp với khả năng của mình Từ tháng 11/2018 đến tháng

8/2019 NCS sử dụng bảng hỏi để tiếp cận phỏng vấn các đối tượng có liên quan tại làng Chăm Đa Phước và làng Chăm Châu Phong Đối với người Chăm Islam

ở An Giang, NCS khảo sát 150 phiếu Bảng hỏi với người Chăm Islam nhằm xác định những giá trị văn hóa Chăm Islam khai thác trong du lịch và quan điểm của người Chăm Islam ở An Giang đối với việc khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch Đối với khách du lịch khi đến cộng đồng Chăm Islam, NCS đã

cố gắng để khảo sát khách du lịch quốc tế, song không đạt kết quả, do trong quá trình khảo sát NCS gặp khó khăn khi tiếp cận với họ Do đó, NCS mới khảo sát được 100 khách du lịch trong nước Bảng hỏi đối với khách du lịch nhằm xác định văn hóa Chăm Islam ở An Giang thu hút khách du lịch như thế nào Đối với nhà cung ứng dịch vụ du lịch tại cộng đồng Chăm Islam ở An Giang, NCS khảo sát

25 cá nhân đang tham gia hoạt động du lịch liên quan đến cộng đồng Chăm Islam Bảng hỏi với đối tượng này nhằm xác định những cách thức để khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch Đối với chính quyền địa phương tại An Giang, NCS khảo sát 25 cá nhân làm việc trong bộ máy hành chính tỉnh

An Giang có liên quan đến người Chăm Islam và du lịch Cụ thể như Ban Dân tộc; Sở VHTT và DL; cán bộ quản lý cấp xã, huyện nơi có cộng đồng Chăm Islam

cư trú Bảng hỏi nhằm xác định quan điểm và chính sách đối với văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch NCS sử dụng phần mềm SPSS 16.0 để

xử lý các bảng hỏi thông qua thống kê mô tả là chủ yếu

Bên cạnh phương pháp định lượng, NCS có sử dụng phương pháp định tính, nhằm thực hiện đối chiếu nguồn thông tin thu được đầy đủ hơn về thực tiễn khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong du lịch NCS đã phỏng vấn 20 cá nhân bao gồm: 04 người Chăm Islam ở An Giang, 04 cán bộ làm việc ở An Giang và nghiên cứu viên, 08 nhà cung ứng dịch vụ du lịch tại cộng đồng Chăm Islam ở An Giang và HDV du lịch có nhiều năm trực tiếp hướng dẫn khách du lịch đến tham quan làng Chăm Islam ở An Giang và 04 khách du lịch đến làng Chăm Islam ở

An Giang nhằm đưa ra những nhận xét, đánh giá và phân tích việc khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch một cách khách quan và thực

tế

Như vậy, đối với việc khảo sát bằng bảng hỏi, việc xác định mẫu phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có cách xác định dựa theo kinh nghiệm Qua trao đổi với các nhà nghiên cứu và chuyên gia thực hiện các khảo sát xã hội học, NCS lựa chọn dung lượng mẫu 150 người Chăm Islam và 100 khách du lịch Số lượng mẫu này đủ đảm bảo tính đại diện và có thể áp dụng các công cụ thống kê “Qui mô tối thiểu để có thể áp dụng công cụ thống kê quan sát là 30 (Hair at al, 1998)” (Nguyễn Văn Hợp, 2014, tr 57) Sau đó, NCS phỏng vấn sâu thông qua các câu hỏi bán cấu trúc đối với từng đối tượng là người Chăm Islam (4 người), khách du lịch (4 người), chính quyền và nghiên cứu viên (4 người) và nhà kinh doanh du lịch (8 người) Việc xác định số lượng đối tượng tham gia phỏng vấn dựa trên việc các đối tượng trả lời các câu hỏi Nếu câu trả lời không có điểm mới nữa, thì NCS dừng lại số lượng phỏng vấn

NCS có sử dụng kỹ thuật SWOT trong luận án nhằm phân tích các nhân tố bên trong bao gồm điểm mạnh, điểm yếu và các yếu tố bên ngoài bao gồm cơ hội, thách thức Từ đó có các chiến lược kết hợp như phát huy điểm mạnh để tận dụng

cơ hội, phát huy điểm mạnh để vượt qua thách thức và tận dụng cơ hội để khắc phục điểm yếu và không để thách thức làm bộc lộ điểm yếu khi khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch

- Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được NCS dùng để nhận diện đặc điểm văn hóa Chăm Islam, cho thấy sự khác biệt của văn hóa Chăm Islam ở An Giang so với văn hóa Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận và văn hóa Islam giáo của người Chăm cũng có

sự khác lạ đối với cộng đồng tôn giáo Islam Từ đó làm nổi bật nét độc đáo của văn hóa Chăm Islam, nhận ra sức hấp dẫn riêng có của văn hóa Chăm Islam ở An

Giang Phương pháp so sánh còn cho thấy việc khai thác văn hóa Chăm Islam ở

An Giang trong phát triển du lịch cần có cách thức riêng, phù hợp với TNDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang so với văn hóa Chăm ở Ninh Thuận được khai thác trong phát triển du lịch

Bên cạnh đó, phân tích và tổng hợp là những phương pháp cần thiết để xử lý các nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp của đề tài Tổng hợp các nguồn tài liệu của các nhà nghiên cứu, các chuyên gia có liên quan đến đề tài khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch, từ đó phân tích các nội dung của các nguồn thông tin sơ cấp và thứ cấp từ các văn kiện, nghị quyết, chỉ thị, báo cáo cho đến các công trình nghiên cứu, bài viết đã công bố gồm chủ yếu là các tài liệu thành văn có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án về văn hóa Chăm Islam nói chung và văn hóa Chăm Islam ở An Giang nói riêng, cũng như hoạt động phát triển du lịch dựa vào văn hóa tộc người hay khai thác văn hóa tộc người trong phát triển du lịch ở cả trong nước và ngoài nước

- Phương pháp hệ thống

Đây là phương pháp nghiên cứu văn hóa như một hệ thống gồm các yếu tố

và mối quan hệ của chúng với nhau

Ngoài ra, NCS sử dụng cách tiếp cận của ngành xã hội học nhằm thống kê

số lượng khách du lịch đến An Giang và doanh thu từ hoạt động du lịch; ngành

du lịch học giúp NCS nhận định nguồn tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hóa trong hoạt động du lịch, cụ thể nguồn TNDL văn hóa Chăm Islam có thể khai thác trong phát triển du lịch ở An Giang; ngành tâm lý học giúp chỉ ra những nhu cầu của khách du lịch; ngành kinh tế học liên quan đến nguồn vốn và giá trị,…

6.2 Nguồn tư liệu

Để viết đề tài luận án, NCS sử dụng các nguồn thông tin chính bao gồm: (1) nguồn thông tin thu thập được qua quan sát thực tế tại cộng đồng Chăm Islam

ở An Giang; (2) nguồn thông tin thu thập được qua khảo sát, phỏng vấn cộng đồng

Chăm Islam, khách du lịch đến với cộng đồng Chăm Islam ở An Giang, nhà cung ứng dịch vụ du lịch tại cộng đồng Chăm Islam ở An Giang, chính quyền địa phương tại An Giang; (3) Nguồn thông tin thu thập được qua khảo cứu tư liệu tại thư viện Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, thư viện trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, thư viện Viện Khoa học Xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh, thống kê của chính quyền địa phương liên quan đến du lịch ở

An Giang và người Chăm ở An Giang NCS cũng tham khảo và sử dụng kết quả nghiên cứu có liên quan đến đề tài đã được công bố dưới nhiều hình thức khác nhau như bài viết, sách, đề tài nghiên cứu,… trong và ngoài nước

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

7.1 Ý nghĩa khoa học

NCS vận dụng lý thuyết vốn văn hóa của P Bourdieu trong lĩnh vực du lịch Đóng góp mới của luận án là đã vận dụng lý thuyết vốn văn hóa làm cơ sở khoa học cho việc khai thác văn hóa trong phát triển du lịch nói chung và khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch nói riêng Điều này thể hiện qua khung nghiên cứu khai thác văn hóa trong phát triển du lịch dựa vào lý thuyết vốn văn hóa

Hệ thống TNDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong du lịch

Chỉ ra phương hướng khai thác TNDL văn hóa Chăm Islam trong phát triển

Đề tài luận án “Khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển

du lịch” không chỉ có đóng góp tích cực cho ngành du lịch nói chung như đa dạng sản phẩm điểm đến, nâng cao chất lượng điểm đến, thu hút khách du lịch, mà còn đóng góp cho sự phát triển du lịch ở An Giang nói riêng, như tạo ra SPDL văn hóa đặc thù, đa dạng sản phẩm và dịch vụ du lịch cho tỉnh An Giang, mở rộng tuyến điểm, tăng sức hấp dẫn cho điểm đến ở An Giang, nâng cao chất lượng điểm đến tại các làng Chăm Islam ở An Giang

Luận án có ý nghĩa trong việc tìm hiểu văn hóa tộc người Chăm Islam, có hướng bảo tồn và phát huy văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch

Luận án giúp cộng đồng Chăm Islam nâng cao nhận thức đối với văn hóa gắn với hoạt động du lịch; tăng thêm cơ hội việc làm và nâng cao đời sống của người Chăm Islam

8 Bố cục luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung chính, luận án còn bao gồm tài liệu tham khảo và phần phụ lục

Nội dung chính của luận án được chia thành ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Trong chương này, luận án trình bày một số khái niệm liên quan đề tài như văn hóa tộc người, văn hóa tôn giáo, văn hóa vùng, du lịch, mối quan hệ giữa du lịch và văn hóa Đặc biệt, từ lý thuyết vốn văn hóa của Pierre Bourdieu, NCS mở rộng lĩnh vực nghiên cứu vốn văn hóa vào phát triển du lịch và vận dụng cho khung nghiên cứu của luận án Đây là cơ sở lý luận giúp cho việc vận dụng lý thuyết vào nghiên cứu hoạt động thực tiễn trong các chương sau Ngoài ra, để có cái nhìn khái quát chung về văn hóa Chăm Islam gắn với phát triển du lịch, chương

1 của luận án cũng trình bày về không gian văn hóa, chủ thể văn hóa, thời gian văn hóa Đồng thời, NCS trình bày đặc điểm văn hóa Chăm Islam, thực tiễn khai

thác văn hóa Chăm ở Ninh Thuận trong phát triển du lịch và có sự so sánh, lưu ý khi khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch

Chương 2: Văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong việc khai thác phát triển

du lịch

Trong chương 2, luận án tập trung làm nổi bật TNDL văn hóa Chăm Islam

và SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang Phân tích TNDL và SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang được triển khai trong hoạt động du lịch như du lịch cộng đồng, tham quan kiến trúc thánh đường, làng nghề dệt, ẩm thực, nhà sàn, lễ hội, hoạt động kinh tế gắn với môi trường sông nước, trang phục, lễ cưới và nghệ thuật trình diễn Sau nữa, NCS có sử dụng kỹ thuật phân tích SWOT để đánh giá về thực trạng khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch Đánh giá những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức và các chiến lược kết hợp trong việc khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch

Chương 3: Phương hướng khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch

Ở chương 3, NCS đưa ra phương hướng khai thác văn hóa Chăm Islam ở

An Giang trong phát triển du lịch Trước hết NCS đưa ra cơ sở để định hướng khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch Đó là một số chính sách và quan điểm về khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch Tiếp theo, NCS dựa trên các TNDL văn hóa đã được khai thác tạo

ra SPDL văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch cụ thể, NCS kết hợp kỹ thuật phân tích SWOT và các chính sách, quan điểm về khai thác văn hóa Chăm Islam trong phát triển du lịch nhằm đưa ra cách thức khai thác văn hóa Chăm Islam ở An Giang trong phát triển du lịch hiệu quả Và cuối cùng, NCS đề xuất một số kiến nghị để thực hiện phương hướng khai thác văn hóa Chăm Islam

ở An Giang trong phát triển du lịch

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số khái niệm liên quan của đề tài

1) Văn hóa tộc người

Văn hóa có rất nhiều định nghĩa khác nhau Trong luận án này, văn hóa được hiểu bao gồm toàn bộ những gì do con người tạo ra, nhằm đáp ứng nhu cầu của con người Văn hóa tạo cho các dân tộc, các quốc gia có sự khác biệt, có sức cuốn hút, luôn muốn con người tìm tòi và sáng tạo Văn hóa có vai trò vừa như là động lực, vừa như là mục đích cho sự phát triển loài người

Tộc người là một khái niệm được sử dụng với nhiều tên gọi khác nhau như: tộc người, dân tộc, nhóm tộc người, cộng đồng tộc người,… “Từ thập kỷ 90 thế

kỷ XX, một số học giả Việt Nam đã sử dụng thường xuyên thuật ngữ “tộc người”

để chỉ các dân tộc cụ thể trong một quốc gia thay cho thuật ngữ “dân tộc” … Nhưng từ “dân tộc” để chỉ tộc người hiện vẫn được sử dụng chính thức trong hệ thống hành chính và phổ biến trong người dân” (Nguyễn Văn Minh, 2018, tr.19)

Ở đây, NCS sử dụng thuật ngữ “tộc người - Ethnic” với nghĩa là các dân tộc trong một nước

Trong quá trình tồn tại và phát triển, mỗi tộc người đều có những sáng tạo văn hóa phù hợp với trình độ phát triển kinh tế, xã hội của tộc người mình, tạo cho tộc người một phức hợp văn hóa riêng

Tác giả Ngô Văn Lệ (2004) đã viết:

Văn hóa tộc người được hiểu là bao gồm tổng thể các yếu tố về văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, giúp cho việc phân biệt tộc người này và tộc người khác Chính văn hóa tộc người là nền tảng nảy sinh và phát triển ý thức tự giác tộc người (tr.318)

Tác giả Ngô Văn Lệ cũng trình bày về văn hóa các nhóm địa phương tộc người Đó là văn hóa của những bộ phận của một tộc người bị phân chia từ một tộc người gốc, sinh sống xa tộc người gốc, đã hình thành nên những nét văn hóa mới, nhưng về cơ bản vẫn thể hiện tính thống nhất về phương diện văn hóa chung của cả tộc người

Như vậy, văn hóa tộc người là hệ thống các giá trị văn hóa được sáng tạo bởi tộc người qua quá trình lịch sử, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội Văn hóa tộc người mang tính đặc trưng và đặc thù tộc người, nó thực hiện chức năng cố kết tộc người, nhận diện tộc người và tạo ra sự khác biệt giữa các tộc người Văn hóa tộc người bao gồm văn hóa các nhóm địa phương tộc người có cùng nguồn gốc lịch sử

2) Văn hóa tôn giáo

Văn hóa và tôn giáo đều là thực thể có nhiều khái niệm và quan điểm khác nhau

Theo tác giả Đặng Nghiêm Vạn: “Đó là một bộ phận văn hóa tinh thần mà con người cảm nhận những điều của thế giới vô hình rút ra từ xã hội và tự nhiên

mà họ đang sống, tác động hư ảo vào sinh hoạt đời thường và “cuộc sống thế giới bên kia”, theo cách suy nghĩ của nền văn hóa đang chi phối họ” (như trích dẫn ở Vương Hoàng Trù và Phú Văn Hẳn, 2012, tr.355)

Theo Malinowski “Phàm là có văn hóa thì tất có tôn giáo… Mặc dù nhu cầu của văn hóa đối với tôn giáo hoàn toàn là hình thức văn hóa phái sinh, gián tiếp, nhưng quy đến cùng, tôn giáo lại cắm rễ sâu ở nhu cầu cơ bản của nhân loại và thỏa mãn những nhu cầu ấy” (như trích dẫn ở Trương Chí Cương, 2007, tr.33) Max Weber và Christopher Dawson đều xem “tôn giáo là một loại đặc trưng văn hóa cơ bản, chú trọng vạch ra ảnh hưởng to lớn của truyền thống tôn giáo trong quá trình hình thành văn hóa hiện đại” (như trích dẫn ở Trương Chí Cương,

2007, tr.227-228) Tôn giáo có vai trò nhất định trong sự phát triển, đáng chú ý là