- Mười năm sau 1975, đời sống XH dù thay đổi nhưng VH vẫn diễn ra theo quán tính của nó, tuy nhiên đề tài được mở rộng hơn, có một số TP phơi bày một vài tiêu cực trong XH, nhìn thẳng và[r]
Trang 1Phạm Thị Hợp - Tổ văn - Trường THPT Lý Tự Trọng Tuần:1 Ngày soạn: 17.08.2009 Tiết :1, 2, 3 Ngày dạy: 18.08.2009
KHÁI QUÁT VĂN HỌC VIỆT NAM
TỪ CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX
I Mục tiêu cần đạt: Giúp HS nắm được:
- Hoàn cảnh lịch sử và những đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 qua hai giai đoạn: 1945-1975 và từ năm 1975 đến hết thế kỷ XX
- Những thành tựu cơ bản và ý nghĩa to lớn của văn học giai đoạn 1945-1975 đối với cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc
- Thấy được nét đổi mới và những thành tựu bước đầu của văn học giai đoạn 1945-1975, đặc biệt từ năm
1986 đến hết thế kỷ XX
II Phương tiện thực hiện:
- SGK, SGV, Lịch sử văn học Việt Nam 1945-1975
- Thiết kế bài giảng
III Phương pháp: GV nêu vấn đề, tổ chức cho HS nghiên cứu, thảo luận các vấn đề trong bài học (trên
cơ sở HS chuẩn bị kỹ việc trả lời các câu hỏi hướng dẫn học bài) Bài giảng được trình bày theo phương pháp diễn dịch
IV Tiến trình tổ chức:
1 Ổn định lớp: Điểm danh
2 Kiểm tra việc chuẩn bị SGK, vở ghi của HS:
3 Bài mới:
Hoạt động của Giáo Viên Hoạt động của HS Nội dung cần đạt
HĐ 1: Hướng dẫn HS tìm
hiểu những đặc điểm cơ bản
của VH giai đoạn 1945-1975.
- Nêu câu hỏi: VHVN giai
đoạn 1945-1975 diễn ra trong
hoàn cảnh xã hội - lịch sử như
thế nào?
- GV chốt ý, kết luận
- GV nêu câu hỏi khái quát
hóa:
- VHVN giai đoạn này có
những đặc điểm cơ bản nào?
- Gọi HS đọc phần I.1 SGK
- Khi đất nước bị xâm lược,
vấn đề sống còn đặt ra cho dân
tộc cũng như cho mỗi công dân
là gì?
- Đặc điểm này thể hiện như
thế nào trong quá trình phát
triển của nền VHVN từ năm
1945 đến năm 1975?
- GV minh họa thêm bằng một
số tác phẩm của Tố Hữu, Xuân
Diệu, Giang Nam, Thanh Hải
Trên cơ sở những hiểu biết xã hội, HS thảo luận, trả lời
HS căn cứ vào kết cấu nội dung phần I, trả lời
HS đọc phần I.1 SGK
HS suy luận, trả lời
HS dựa vào nội dung phần I.1 thảo luận, trình bày những biểu hiện của nền văn học phục vụ cách mạng, cổ vũ chiến đấu
A VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945-1975:
* Vài nét về hoàn cảnh xã hội - lịch sử:
Đất nước diễn ra nhiều sự kiện lớn lao:
- Cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc vô cùng ác liệt để đánh thắng hai kẻ thù lớn: thực dân Pháp và đế quốc Mỹ
- Công cuộc xây dựng XHCN, xây dựng cuộc sống mới, con người mới ở miền Bắc
=> Tác động mạnh mẽ, sâu sắc tới toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của dân tộc, trong đó
có văn học nghệ thuật
I Những đặc điểm cơ bản:
1 Nền văn học phục vụ cách mạng, cổ vũ
chiến đấu:
- VH 1945-1975 đáp ứng yêu cầu sống còn của dân tộc là độc lập, tự do văn học có nhiệm vụ phục vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu
- VH gắn chặt với các nhiệm vụ chính trị của đất nước trên từng chặng đường cách mạng (1945-1946; 1946-1954; 1954-1965; 1965-1975)
- Phản ánh cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện của dân tộc
- Nêu cao lý tưởng độc lập, tự do, tinh thần chiến đấu chống xâm lược, niềm tin yêu đối với chế độ XHCN
- Con người trong VH chủ yếu là con người của lịch sử, của sự nghiệp chung, của cộng đồng; phương diện đời tư, đời thường chủ yếu
để tô đậm thêm trách nhiệm công dân của nhân vật
Trang 2- Cho HS đọc phần I.2
- Vì sao nền VH giai đoạn này
hướng về đại chúng?
* Gợi ý: Trong chiến tranh
giải phóng dân tộc, lực lượng
XH nào của dân tộc có vai trò
quyết định nhất?
- VH viết cho công nông binh
thì nội dung và hình thức phải
như thế nào?
- Yêu cầu HS đọc nội dung
phần I.3 SGK
- Em hiểu như thế nào là VH
được viết theo khuynh hướng
sử thi và cảm hứng lãng mạn?
- Yêu cầu HS nêu và phân tích
dẫn chứng cụ thể
HS đọc phần I.2
HS thảo luận, giải thích
vì sao nền văn học lại hướng về đại chúng
HS phát hiện, nêu các ý SGK đã trình bày để giải quyết vấn đề
HS đọc phần I.3 SGK
HS thảo luận nhóm, cắt nghĩa về khuynh hướng
sử thi và cảm hứng lãng mạn
HS nêu và phân tích dẫn chứng (những TP đã học
ở THCS)
+“Bài thơ về tiểu đội xe không kính”- Phạm Tiến Duật
+“Đoàn thuyền đánh cá”
- Huy Cận +“Đồng chí”-Chính Hữu
2 Nền văn học hướng về đại chúng:
- Đại chúng: công, nông, binh
lực lượng đóng vai trò quyết định nhất trong chiến tranh giải phóng dân tộc
đối tượng phản ánh
- Công, nông, binh đối tượng phục vụ lực lượng sáng tác
- Nội dung: VH quan tâm đến đời sống của nhân dân lao động, nói lên nỗi bất hạnh của những người nghèo khổ bị áp bức bóc lột trong XH cũ cũng như niềm vui, niềm tự hào của họ về cuộc đời mới
- Hướng về đại chúng, nên:
Tác phẩm ngắn gọn, nội dung dễ hiểu, chủ
đề rõ ràng
Sử dụng hình thức nghệ thuật quen thuộc với nhân dân trong kho tàng văn hoá dân gian và văn học truyền thống
ngôn ngữ nghệ thuật bình dị, trong sáng, dễ hiểu đối với nhân dân
3 Nền văn học chủ yếu mang khuynh hướng
sử thi và cảm hứng lãng mạn:
- Khuynh hướng sử thi:
+ Nhân vật trung tâm là những con người gắn bó số phận của mình với số phận của đất nước và kết tinh những phẩm chất cao quý của cộng đồng
+ Ca ngợi người anh hùng với thái độ trang nghiêm, ngưỡng mộ bằng một thứ ngôn ngữ tráng lệ, hào hùng
- Cảm hứng lãng mạn:
Luôn sống với lý tưởng và hướng vào tương lai tươi sáng với tinh thần lạc quan cách mạng
HĐ 2: Hướng dẫn HS tìm
hiểu những thành tựu và
một số hạn chế của VH giai
đoạn 1945-1975.
- Gọi HS đọc phần II.1, 2, 3
SGK
- Tổ chức cho HS giải đáp vấn
đề được nêu ở câu hỏi 3 SGK
+ Thành tựu cho bản nhất của
VH giai đoạn 1945-1975
+ Ý nghĩa của thành tựu này
đối với cuộc chiến đấu giải
phóng dân tộc?
HS đọc phần II.1, 2, 3 SGK
HS thảo luận nhóm:
+Nêu những những thành tựu, dẫn chứng bằng một
số tác phẩm được học và được biết
+Nêu được giá trị của các
TP đó
+Phân tích sự cổ vũ của
nó như thế nào đối với cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc
II Những thành tựu cơ bản và một số hạn chế của văn học giai đoạn 1945-1975:
1 Những thành tựu:
a/ Thực hiện xuất sắc nhiệm vụ lịch sử: tuyên
truyền, cổ vũ tinh thần chiến đấu, hy sinh của nhân dân trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc (VH như là tiếng trống xung trận, tiềng kèn giục quân)
b/ Những đóng góp về tư tưởng:
- Tiếp nối và phát huy truyền thống yêu nước
và chủ nghĩa anh hùng:
+ Niềm tự hào làm chủ giang sơn, Tổ quốc + Quan niệm đất nước của nhân dân
+ Tự hào chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ngợi ca con người Việt Nam kiên cường trong gian lao, vất vả và phơi phới trong niềm vui chiến thắng
- Tiếp nối và phát huy truyền thống nhân đạo:
+ Hướng về nhân dân lao động, diễn tả nỗi
Trang 3- VH giai đoạn này tồn tại và
phát triển trong điều kiện
không bình thường - hoàn
cảnh chiến tranh khốc liệt và
kéo dài Vì thế VH thời kỳ
này không tránh khỏi những
hạn chế gì ?
- GV thuyết giảng ND phần
văn học vùng địch tạm chiếm:
HS đọc phần II.4, 5 Thảo luận nhóm về những hạn chế của VH giai đoạn 1945-1975
+Nhu cầu quan trọng nhất của con người về nhận thức là gì?
+Quan niệm về con người thời ấy có toàn diện được không ?
+Để cổ vũ chiến đấu, VH
có nêu những mặt tổn thất trong chiến đấu không?
khổ của họ dưới ách áp bức, bóc lột trong
XH cũ và phát hiện những đức tính tốt đẹp, khả năng cách mạng của họ
+ Ca ngợi vẻ đẹp của con người trong lao động xây dựng đất nước
c/ Những đóng góp về nghệ thuật:
Phát triển cân đối, toàn diện hơn về mặt thể loại: truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, các thể loại ký, các loại thơ, kịch bản sân khấu, lý luận phê bình…Trong đó, thơ trữ tình và truyện ngắn đạt thành tựu cao hơn cả
2 Một số hạn chế:
- Nhiều TP thể hiện con người và cuộc sống một cách đơn giản, xuôi chiều, phiến diện, công thức
- Yêu cầu về phẩm chất nghệ thuật của một
số TP nhiều khi bị hạ thấp; cá tính, phong cách riêng của nhà văn chưa được phát huy mạnh mẽ
3 Sơ lược về văn học vùng địch tạm chiếm:
- Xu hướng VH chính thống là xu hướng phản động, chống cộng, đồi truỵ
- Xu hướng VH yêu nước và cách mạng tuy bị đàn đáp nhưng vẫn tồn tại
HĐ 3: Hướng dẫn HS những
sự đổi mới, thành tựu chủ
yếu và một số hạn chế của
VH giai đoạn 1975 đến hết
TK XX.
* Tổ chức cho HS thảo luận
các vấn đề nêu trong câu hỏi 4
SGK:
- Vì sao VH phải đổi mới?
- Công cuộc đổi mới VH diễn
ra như thế nào?
- HS đọc phần I SGK
- HS trao đổi, trả lời
+ Nêu hoàn cảnh lịch sử XH
+ Phân tích nguyên nhân
VH phải đổi mới
+ Quá trình đổi mới:
10 năm sau giải phóng
Sau ĐH VI của Đảng
B VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN
TỪ NĂM 1975 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX:
I Những chuyển biến đầu tiên của nền VH trên đường đổi mới:
*Hoàn cảnh lịch sử:
- Chiến tranh kết thúc, đất nước trở về cuộc sống đời thường tư tưởng, tâm lý, nhu cầu
về đời sống vật chất và tinh thần thay đổi
- Đất nước gặp khó khăn, thử thách về kinh
tế chủ yếu do hậu quả nặng nề của chiến tranh đòi hỏi đất nước phải đổi mới toàn diện và sâu sắc – nhu cầu cấp thiết, vấn đề có
ý nghĩa sống còn
VH đổi mới theo
*Quá trình đổi mới VH:
- Mười năm sau 1975, đời sống XH dù thay đổi nhưng VH vẫn diễn ra theo quán tính của
nó, tuy nhiên đề tài được mở rộng hơn, có một số TP phơi bày một vài tiêu cực trong
XH, nhìn thẳng vào những tổn thất nặng nề trong chiến tranh, bước đầu đề cập đến số phận cá nhân
- Năm 1986: ĐH VI của Đảng đánh dấu sự đổi mới mạnh mẽ của nền VH: quan điểm văn nghệ của Đảng có những thay đổi lớn:
VH là nhu cầu văn hóa thiết yếu của con người, tiêu chí văn hóa và bản sắc dân tộc được đề cao
- Nền kinh tế thị trường tạo điều kiện giao lưu quốc tế VH có cơ hội tiếp xúc rộng rãi
Trang 4- Cho HS đọc phần II
SGK/16, 17, 18
- VH giai đoạn này đạt được
những thành tựu chủ yếu gì ?
+ Ý thức nghệ thuật được đổi
mới như thế nào ?
+ Nêu khái quát những thành
tựu về văn xuôi, thơ, nghệ
thuật sân khấu, phê bình văn
học?
- Tổ chức cho HS thảo luận
nhóm, lập bảng so sánh những
điểm khác nhau về nội dung và
nghệ thuật của VH trước và sau
năm 1975:
- HS suy nghĩ, trao đổi, thảo luận, trình bày 3 nội dung phần II SGK
- HS dựa vào phần II.2 phát biểu những thành tựu
về mặt thể loại và lập bảng:
- HS thảo luận theo nhóm, lập bảng so sánh
để thấy được những nét mới về nội dung và nghệ thuật của giai đoạn VH
1975 - hết TK XX
với thế giới
II Những thành tựu chủ yếu và một số hạn chế của VH giai đoạn từ sau năm 1975 đến hết thế kỷ XX:
1 Đổi mới về ý thức nghệ thuật:
- Hiện thực phản ánh phức tạp chứ không đơn giản, một chiều
- Con người là một sinh thể phong phú, phức tạp, nhiều bí ẩn cần phải khám phá
- Nhà văn phải là người có tư tưởng, ý thức nhập cuộc, chứ không phải chỉ bằng nhiệt tình; phải là người có ý thức cá nhân, cá tính, phong cách riêng
- Độc giả không phải là những đối tượng để thuyết giáo mà là những người bạn để giao lưu, đối thoại một cách bình đẳng
2 Những thành tựu ở các thể loại:
- Về văn xuôi:
+ Thời gian đầu tiểu thuyết phóng sự, kịch sân khấu phát triển mạnh do nhu cầu chống tiêu cực
+ Về sau nghệ thuật kết tinh hơn ở truyện ngắn và tiểu thuyết
- Về thơ :
+ Sau 1975, nổi lên phong trào viêt trường ca của các nhà thơ quân đội
+ Nhưng cây bút thế hệ chống Mỹ cứu nước tiếp tục viết đều
+ Lớp nhà văn mới sau 1975 xuất hiện đông đảo
- Về nghệ thuật sân khấu:
+ Đề tài chiến tranh cách mạng + Đề tài lịch sử
+ đề tài xã hội
- Về lý luận phê bình văn học:
+ Biểu hiện đổi mới chậm hơn + Tiêu chí đánh giá chú ý nhiều hơn đến giá trị nhân văn, ý nghĩa nhân bản, chức năng thẩm mỹ của văn học
+ Coi trọng vai trò chủ thể sáng tạo và tính chủ động tiếp nhận của người đọc
+ Tiếp thu phương pháp luận nghiên cứu văn học từ phương Tây…
3 Những đổi mới về nội dung và nghệ thuật:
- Những chuyển biến về quan niệm con người:
+ không con là con người lịch sử, nhân vật
sử thi mà là con người được nhìn nhận ở phương diện cá nhân và trong quan hệ đời thường
+ Con người không chỉ được nhấn mạnh ở tính giai cấp mà còn được nhấn mạnh ở tính nhân loại
+ Nhân vật văn học không chỉ được khắc họa
ở phẩm chất tinh thần mà con ở phương diện
Thể loại Thời gian Tác giả, tác phẩm tiêu biểu
Văn xuôi
Thơ
NT sân
khấu
Lý luận
phê bình
Giai đoạn 1945 - 1975 1975 - hết TK XX
Nội dung
Nghệ thuật
Trang 5- VH giai đoạn này có những
hạn chế nào? Vì sao?
- HS nêu hạn chế, giải thích nguyên nhân
- HS tự nghiên cứu
con người tự nhiên, nhu cầu bản năng
- Nguồn cảm hứng mới:
+ Cảm hứng thế sự tăng mạnh, cảm hứng sử thi, lãng mạn giảm dần
+ Số phận cá nhân, nội tâm nhân vật, không gian đời tư, không gian tâm lý ngày càng mở rộng
+ Phương thức trần thuật đa dạng hơn, giọng điệu trần thuật phong phú
+ Ngôn gnữ văn học gần với hiện thực đời thường hơn
4 Một số hạn chế: Mặt trái của nền kinh tế thị
trường tác động tiêu cực đối với một bộ phận
của giới làm văn, làm báo
5 Vài nét về nền VHVN ở nước ngoài (SGK)
4 Củng cố: Yêu cầu HS đọc phần kết luận ở SGK.
5 Dặn dò: Học bài cũ và chuẩn bị bài mới