Tóm tắt luận văn thạc sĩ điều dưỡng kết quả tập vận động trong viêm khớp tự phát thiếu niên và một số yếu tố liên quan tại bệnh viện nhi trung ương năm 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG KẾT QUẢ TẬP VẬN ĐỘNG TRONG VIÊM KHỚP TỰ PHÁT THIẾU NIÊN VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI BỆNH VIỆN NHI TRU

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG

NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG

KẾT QUẢ TẬP VẬN ĐỘNG TRONG VIÊM KHỚP TỰ PHÁT THIẾU NIÊN

VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƯƠNG NĂM 2020

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐIỀU DƯỠNG

HÀ NỘI - 2020

ĐẶT VẤN ĐỀ

Viêm khớp dạng thấp thể thiếu niên nay còn được gọi là viêm khớp tự phát thiếu niên (JIA-VKTPTN) là một bệnh lý viêm khớp mạn tính phổ biến nhất ở trẻ em và lứa tuổi thiếu niên Tỷ lệ trẻ em Việt Nam mắc bệnh viêm khớp tự phát thiếu niên ngày càng gia tăng Đây là một bệnh viêm khớp mạn tính, tiến triển kéo dài thậm chí đến khi trẻ bước sang tuổi trưởng thành Nếu các trẻ bệnh viêm khớp tự phát thiếu niên không được điều trị sẽ gây những biến chứng làm ảnh hưởng trầm trọng đến chức năng vận động khớp, gây hủy khớp

và tàn phế

Ngày nay có rất nhiều phương pháp điều trị nội khoa và ngoại khoa hiệu quả trong tiên lượng bệnh nhưng các biện pháp bài tập vận động theo tầm vận động khớp cho bênh nhân rất quan trọng trong dự phòng các di chứng đáng tiếc của bệnh như teo cơ cứng khớp Tại Việt Nam cũng mới chỉ có nghiên cứu đánh giá hiệu quả bài tập vận động theo tầm vận động khớp cho bệnh viêm khớp dạng thấp là người lớn, chứ cũng chưa có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả bài tập vận động theo tầm vận động khớp cho bệnh nhi viêm khớp tự phát thiếu niên Vì thế, việc đánh giá hiệu quả tại thời điểm này là rất cần thiết Câu hỏi nghiên cứu đặt ra là: Hiệu quả của bài tập vận động theo tầm vận động khớp cho bệnh nhi mắc viêm khớp tự phát thiếu niên như thế nào? Những yếu tố khó khăn nào ảnh hưởng khi thực hiện kỹ thuật đó?

Từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đánh giá : “Kết quả tập vận động

trong viêm khớp tự phát thiếu niên và một số yếu tố liên quan tại Bệnh viện Nhi Trung Ương năm 2020”, với 2 mục tiêu:

1 Đánh giá kết quả tập vận động khớp tới khả năng cải thiện chức năng của khớp và chất lượng cuộc sống của trẻ em mắc bệnh viêm khớp tự phát thiếu niên

2 Phân tích một số khó khăn khi thực hiện các bài tập vận động trên trẻ em mắc bệnh viêm khớp tự phát thiếu niên

CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Luận văn gồm có: Đặt vấn đề 02 trang; Tổng quan 15 trang; Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 8 trang; Kết quả nghiên cứu 29 trang; Bàn luận 11 trang; Kết luận 2 trang

và Kiến nghị 1 trang

Phần kết quả nghiên cứu được trình bày trong 17 bảng và 15 biểu đồ

Luận văn sử dụng 53 tài liệu tham khảo trong đó có 15 tài liệu tiếng việt và 28 tài liệu

tiếng anh

CHƯƠNG 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.1 Đối tượng nghiên cứu

1.1.1 Bệnh nhi:

- Tiêu chuẩn lựa chọn:

 Bệnh nhi trong độ tuổi 5 – 16 tuổi

 Được chẩn đoán viêm khớp dạng thấp thể thiếu niên theo tiêu chuẩn ILAR

 Hiện đang điều trị tại khoa Miễn Dịch – Dị ứng – Khớp

 Chấp thuận tham gia nghiên cứu

- Tiêu chuẩn loại trừ:

 Không chấp thuận tham gia nghiên cứu

 Bệnh nhi mắc VKTPTN có teo cơ cứng khớp mức độ nặng, có biến dạng khớp

 Tiền sử có mắc một số bệnh khác ở các khớp dẫn đến không đi lại được, phẫu thuật tại ổ khớp

1.1.2 Cha/mẹ bệnh nhi:

- Tiêu chuẩn lựa chọn: Cha/mẹ có con được chẩn đoán VKTPTN và điều trị tại khoa

Miễn Dịch – Dị ứng – Khớp trong thời gian nghiên cứu

- Tiêu chuẩn loại trừ:, có vấn đề về thần kinh hoặc từ chối tham gia nghiên cứu

Nghiên cứu đánh giá trên đối tượng là bệnh nhi VKTPTN nhưng sử dụng bảng hỏi cho cha/mẹ bệnh nhi

1.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu:

Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 2/2020 đến tháng 11/2020 tại khoa Miễn dịch –

Dị ứng – Khớp, Bệnh viện Nhi Trung Ương

1.3 Phương pháp nghiên cứu

1.3.1 Thiết kế nghiên cứu:

Nghiên cứu mô tả tiến cứu

1.3.2 Cỡ mẫu:

Cớ mẫu được tính theo công thức:

d2 Với:

n: là cỡ mẫu nghiên cứu α: là mức ý nghĩa thống kê chọn α = 0,05 ứng với độ tin cậy 95% Với α = 0,05 thì Z2(1- α/2) = 1,96

p: là tỷ lệ lệ khỏi quần thể trong nghiên cứu thử 50%

d: khoảng sai lệch mong muốn giữa mẫu và quần thể là 20% của p vậy d= 0,1

Áp dụng công thức trên ta thu được kết quả như sau:

n = (1,96)2 x 0.5(1-0,5) = 96

0,12

Ta có n=96

Trong nghiên cứu này tôi lựa chọn được108 bệnh nhi

1.3.3 Phương pháp thu thập số liệu:

1.3.3.1 Công cụ thu thập số liệu:

A Đánh giá bài tập vận động theo tầm vận động khớp

1 Bài tập vận động theo tầm vận động khớp trị liệu:

Theo các bài bài tập vận động theo tầm vận động khớp theo tầm vận động khớp đã được hướng dẫn và áp dụng thực tế Đối tượng NC trong độ tuổi từ 5-7 tuổi được tập dưới

sự hướng dẫn của cha mẹ còn các đối tượng khác trong độ tuổi 8-16 tuổi hướng dẫn trẻ tự tập tại nhà

- Các bài tập theo tầm vận động khớp ở tư thế nằm ngửa

 Tập gập, duỗi, khớp vai:

 Tập gập,duỗi khớp khuỷu:

 Tập gập, duỗi, khớp cổ tay:

 Tập gấp và duỗi các khớp ngón tay

 Tập gập duỗi khớp hông và khớp gối

- Các bài tập theo tầm vận động khớp ở tư thế ngồi:

 Tập gập ,duỗi, xoay khớp vai

 Tập gấp và duỗi khớp khuỷu

 Tập gấp, duỗi ,xoay khớp cổ tay

 Tập gập duỗi các khớp của ngón tay

 Dùng lời nói hướng dẫn để kích thích họ trong suốt thời gian tập

 Tốc độ của cử động tùy thuộc vào mục đích yêu cầu, tùy mức độ hạn chế của khớp,tùy mức độ đau của trẻ thông thường ban đầu cử động được làm với mức độ chậm sau tăng dần đến tốc độ cần thiết cho mục đích trị liệu (không quá nhanh)

 Thời gian tập tùy thuộc và khả năng của người bệnh:khuyến khích trẻ và gia đình trẻ duy trì tối thiểu 2 lần hay hơn nữa cho mỗi bài tập, thời gian nghỉ giữa mỗi bài tập nghỉ ngắn, tổng thời gian tập khuyến khích tối thiểu 60 phút/lần

2 Thu thập số liệu:

Bộ câu hỏi được xây dựng dựa trên tham khảo từ bộ công cụ CHAQ là bộ công cụ đánh giá thực trạng và mô tả hoạt động bình thường của trẻ mắc bệnh VKTPTN đã được Singh G và cộng sự phát triển vào năm 1994; trong bộ công cụ có phần mô tả thực trạng và nhiều khía cạnh đánh giá hoạt động sinh hoạt hàng ngày liên quan đến hoạt động của các

khớp cho đối tượng bệnh nhi mắc VKTPTN Bộ câu hỏi PedsQL3.0 được phát triển bởi James W Varni.PhD vào năm 1998 tại Mỹ

Bộ câu hỏi bao gồm các phần sau:

 Phần A: Thông tin chung

 Phần A1: Thông tin chung của bệnh nhi mắc VKTPTN: tuổi, giới tính , năm chẩn đoán, thời gian bị bệnh, số khớp bị sưng, số khớp bị đau/tràn dịch, thời gian bị cứng khớp buổi sáng

 Phần A2: Thông tin chung của người chăm sóc bệnh nhi VKTPTN: tuổi, giới tính, nơi cư trú, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tổng thu nhập gia đình

 Phần B: Bộ câu hỏi về các khía cạnh của đánh giá hoạt động hàng ngày, cụ thể gồm:

Mã số Các khía cạnh đánh giá hoạt động hàng ngày Số tiểu mục

5: Không áp dụng: nghĩa là phương pháp này không được làm

b) Đánh giá mức độ đau theo thang điểm VAS (Visual Analogue Scale)

Thang điểm VAS là thang điểm đánh giá cường độ đau theo cảm giác chủ quan của người bệnh tại thời điểm nghiên cứu Thang điểm này có cấu tạo hai mặt:

+ Một mặt: biểu diễn các mức độ đau bằng các hình tượng trưng

+ Một mặt: được chia thành 10 vạch, mỗi vạch cách nhau 1cm

Cấu tạo của thước đo VAS như sau:

Mặt trước của thước: bệnh nhi tự đánh giá mức độ đau

Mặt sau của thước: lượng hóa mức độ đau tương ứng với điểm mà bệnh nhi vừa chỉ ở mặt trước của thước

Bệnh nhân nhìn vào mặt có các hình tượng trưng cho các mức độ đau và chỉ vào mức

độ đau mà bệnh nhân cảm nhận được tại thời điểm đánh giá Thầy thuốc xác định điểm tương ứng ở mặt sau Mức độ đau theo thang điểm VAS được chia thành các mức như sau:

Không đau : 0 điểm

Đau ít : 1-3 điểm

Đau vừa : 4-6 điểm

Đau nhiều : 7-10 điểm

c) Đánh giá chung hiệu quả bài tập vận động theo tầm vận động khớp của bệnh nhi

VKTPTN :

Mức độ Tốt Khá Trung bình Kém Bệnh nhi VKTPTN 4 3 0 0

B Đánh giá chất lượng cuộc sống theo lứa tuổi: Cụ thể nội dung bộ câu hỏi (phụ lục 2)

C Phỏng vấn sâu: Cụ thể nội dung bộ câu hỏi (phụ lục 3)

1.3.4 Sơ đồ nghiên cứu:

1.3.5 Phân tích số liệu

- Toàn bộ các phiếu điều tra thu thập được sẽ được kiểm tra các thông tin, loại trừ các phiếu điền không đầy đủ

- Số liệu được nhập bằng phần mềm Excel và được xử lí bằng phần mềm SPSS 20.0

1.4 Đạo đức nghiên cứu

- Nghiên cứu được tiến hành dưới sự chấp thuận của Hội đồng Đạo đức

- Bộ câu hỏi không có các vấn đề nhạy cảm, riêng tư Trước khi phát vấn, cán bộ giải thích rõ ràng về mục đích, nội dung nghiên cứu để đối tượng nghiên cứu tự nguyên tham gia và ký tên vào phiếu đồng ý tham gia

- Tất cả những thông tin trong nghiên cứu đều được giữ bí mật và chỉ phục vụ cho nghiên cứu

CHƯƠNG 2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Qua phân tích 108 bệnh nhi được chẩn đoán VKTPTN được tiếp nhận vào nghiên cứu, chúng tôi có được những kết quả sau:

3.1 Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu:

3.1.1 Phân bố theo tuổi

Biểu đồ 3.1 – Đặc điểm bệnh nhi VKTPTN theo nhóm tuổi

Nhận xét: Kết quả ở biểu đồ 3.1 cho tỷ lệ bệnh nhi mắc VKTPTN ở nhóm tuổi 8-12 chiếm

tỷ lệ lớn nhất (47,22%) so với 2 nhóm tuổi còn lại Tuổi trung bình của bệnh nhi là 9,36 tuổi (± 3,58)

36%

47%

17%

5-7 tuổi 8-12 tuổi 13-16 tuổi

Chọn bệnh nhi

Thu thập các thông tin chung và đặc điểm lâm sàng

Hướng dẫn bài tập vận động theo tầm vận động khớp

Đánh giá các chỉ số vận động trước tập

Hướng dẫn tập và giám sát BN tập tại viện

BN tiếp tục tập các bài tập tại nhà

Đánh giá lại 1 sau tháng

Đánh giá lại các chỉ số bài tập vận động theo tầm vận động khớp khớp

Thu thập thêm các khó khăn Bn và gia đình Bn gặp phải trong quá trình

tập luyện

3.1.2 Phân bố theo giới:

Biểu đồ 3.2 – Đặc điểm bệnh nhi VKTPTN theo giới

Nhận xét: Kết quả ở biểu đồ 3.2 cho thấy tỷ lệ nam:nữ ở bệnh nhi mắc bệnh là gần tương đương nhau, 47% so với 53%

3.1.3 Phân bố theo địa dư và dân tộc

Bảng 3.1 - Đặc điểm bệnh nhi theo địa dư và dân tộc

47%

Nữ

3.1.5 Phân bố thời gian cứng khớp

Bảng 3.3 - Phân bố bệnh nhi theo số thời gian cứng khớp buổi sáng

bình cứng khớp vào buổi sáng là 75,23 phút (± 112,88)

3.2 Thông tin chung về cha/mẹ bệnh nhi

Bảng 3.4- Đặc điểm bố/mẹ bệnh nhi theo nhóm tuổi Đặc điểm Tần số (n) Tỷ lệ (%)

Nhận xét: Kết quả ở bảng 3.4 cho thấy tỉ lệ cha mẹ bệnh nhi nằm trong độ tuổi 26-40 chiếm

là cao nhất, chiếm hơn 70,83% Nhóm cha mẹ bệnh nhi có trình độ văn hóa từ PTTH trở

xuống chiếm cao nhất (69,12%), tỷ lệ cha mẹ có trình độ đại học và sau đại học lần lƣợt là 19,12% và 2,94% Trong đó, nghề nghiệp chính của cha mẹ bệnh nhi là cán bộ/công nhân (47,22%), tiếp đó là làm nông (27,78%) và nghề tự do/nội trợ (19,44%); có 5,56% số cha

mẹ làm nghề kinh doanh buôn bán

3.3 Chất lƣợng cuộc sống

3.3.1 Khả năng thể chất theo lứa tuổi

Biểu đồ 3.3 - Phân bố tỷ lệ bệnh nhi gặp khó khăn trong hoạt động chức năng thể chất theo nhóm tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.3 cho thấy trong tất cả các nhóm hoạt động chức năng thể chất, tỷ lệ bệnh nhi gặp “rất nhiều khó khăn” chiếm tỷ lệ cao ở nhóm tuổi 8 – 12 tuổi, từ 68,8% đến 81,3% tùy loại hoạt động Trong khi đó ở 2 nhóm tuổi 5 – 7 tuổi và >12 tuổi thì đa số trẻ cảm thấy đôi khi gặp khó khăn trong các hoạt động này Số lƣợng bệnh nhi gặp nhiều khó khăn nhất là ở hoạt động chạy và chơi thể thao

3.3.2 Chất lƣợng cảm xúc theo lứa tuổi

Biểu đồ 3.4 - Phân bố tỷ lệ bệnh nhi gặp khó khăn trong chức năng cảm xúc theo nhóm tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.4 cho thấy trong tất cả các nhóm chức năng cảm xúc, đa số bệnh nhi cảm giác “không” hoặc “đôi khi” có khó khăn trong các chức năng này Trong đó, cảm giác buồn có tỷ lệ trẻ cám thấy “rất nhiều khó khăn” lớn nhất, đặc biệt là ở nhóm trẻ 13-18 tuổi chiếm tỷ lệ rất cao (50%) so với 2 nhóm tuổi 5-7 và 8-12 lần lƣợt là 7,7% và 6,3%

7.7 6.3

83.3 7.7 0.0 20.0 15.4 0.0 16.7 38.5 6.3 25.0 46.2 18.8 33.3

76.9

25.0

16.7 69.2 25.0 20.0

53.8 31.3 33.3

46.2 12.5 30.0 38.5 12.5 66.7

15.4

68.8

0.0 23.1 75.0 60.0

30.8 68.8 50.0

15.4 81.3

45.0 15.4

68.8 0.0

75.0 33.3 46.2

18.8 16.7 46.2 18.8 100.0

3.3.3 Khả năng hòa nhập xã hội theo lứa tuổi

Biểu đồ 3 5 - Phân bố tỷ lệ bệnh nhi gặp khó khăn trong chức năng xã hội theo nhóm tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.5 cho thấy đa số bệnh nhi không gặp khó khăn trong các hoạt động thuộc nhóm chức năng xã hội (khó hoà đồng, không muốn làm bạn,…) ở tất cả các nhóm tuổi, tỷ lệ từ 50 – 100% tùy hoạt động Các bệnh nhi chỉ cảm thấy rất khó hòa đồng với các bạn ở nhóm tuổi 5 - 7 và 13 - 18 tuổi với tỷ lệ lần lượt là 15,4% và 16,7%

3.3.4 Chất lượng học tập theo lứa tuổi

Biểu đồ 3.6 - Phân bố tỷ lệ bệnh nhi gặp khó khăn trong chức năng xã hội theo nhóm tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.6 cho thấy 100% số bệnh nhi không có cảm giác “rất nhiều khó khăn” trong các hoạt động thuộc nhóm chức năng học tập ở tất cả các nhóm tuổi Nhóm tuổi 8-12

có tỷ lệ bệnh nhi không cảm thấy khó khăn nhiều nhất trong tất cả các nhóm hoạt động, chiếm từ 75% đến 87,5% Đặc biệt ở nhóm 13-16 tuổi, 100% số bệnh cảm giác đôi khi hay

bị quên trong quá trình học tập

3.3.5 Đặc điểm chất lượng cuộc sống từng nhóm tuổi

3.3.5.1 Nhóm 5-7 tuổi

Biểu đồ 3.7 - Phân bổ chất lượng cuộc sống ở nhóm bệnh nhi 5 - 7 tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.7 cho thấy ở nhóm bệnh nhi 5 – 7 tuổi, các hoạt động thường gặp khó khăn thuộc nhóm “chức năng thể chất” và “chức năng cảm xúc”, với tỷ lệ dao động từ 7,7%

Khó hòa đồng Không muốn làm bạn Bị trêu chọc

Không Đôi khi Rất nhiều

Không Đôi khi Rất nhiều

tới 30,8% tùy hoạt động Các nhóm “chức năng xã hội” và “chức năng học tập” thì bệnh nhi trong nhóm tuổi này thường không gặp nhiều khó khăn

3.3.5.2 Nhóm 8-12 tuổi

Biểu đồ 3.8 - Đặc điểm chất lượng cuộc sống ở nhóm bệnh nhi 8 - 12 tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.8 cho thấy ở nhóm bệnh nhi 8 - 12 tuổi, các hoạt động thường gặp khó khăn thuộc nhóm “chức năng thể chất” với tỷ lệ dao động từ 68,8% tới 81,3% tùy hoạt động Các nhóm “chức năng cảm xúc”, “chức năng xã hội” và “chức năng học tập” thì bệnh nhi ở

độ tuổi này thường không gặp nhiều khó khăn

3.3.5.3 Nhóm 13-16 tuổi

Biểu đồ 3.9 - Đặc điểm chất lượng cuộc sống ở nhóm bệnh nhi 13-16 tuổi

Nhận xét: Biểu đồ 3.9 cho thấy ở nhóm bệnh nhi >12 tuổi, các hoạt động thường gặp khó khăn thuộc nhóm “chức năng thể chất” với tỷ lệ 45,0%, 50% và 60% tương ứng với hoạt động chạy, chơi thể thao và nâng vật nặng Ngoài ra ở độ tuổi này, bệnh nhi thường thấy rất buồn, hay lắng nhiều và khó hòa đồng với các bạn, với tỷ lệ lần lượt là 50%, 16,7% và 16,7%

3.4 Thay đổi mức độ đau:

Tỷ lệ (%)

Nhận xét: Kết quả bảng 3.5 cho thấy tỷ lệ bênh nhi có mức độ “đau vừa” chiếm cao nhất với

63,89% và có sự khác nhau ở mức độ đau theo giới nam và nữ (p=0,02) với bệnh nhi nam ít

đau hơn Trong khi số bệnh nhi nam có cảm giác “rất đau” chiếm tới 23,53% thì không có bệnh nhi nữ nào có cảm giác “rất đau” Đa số bệnh nhi nữ đều có cảm giác “đau vừa”

(84,21%) so với 41,18% ở bệnh nhi nam

8 – 12 (nhóm 2)

13 - 16 (nhóm 3) Tổng

p

n Tỷ lệ (%) n

Tỷ lệ (%) n

Tỷ lệ (%) n

Tỷ lệ (%)

Không đau 9 23,08 15 29,41 3 16,67 27 25,0 P

1 -2

= 0,75 Đau vừa 24 61,54 30 58,82 15 83,33 69 63,89 P

1 -3

= 0,43 Rất đau 6 15,38 6 11,76 0 0,00 12 11,11 P

2 -3 = 0,35 Tổng 39 100 51 100 18 100 108 100

Nhận xét: Kết quả ở bảng 3.6 cho thấy mức độ “đau vừa” chiếm tỷ lệ cao nhất ở tất cả các nhóm tuổi 5-7; 8-12; 13-16 tuổi với tỷ lệ lần lượt là 61,54%, 58,82% và 83,33% Trong khi

đó mức độ “rất đau” chỉ thấy ghi nhận tại 2 nhóm tuổi 5 - 7 (15,38%) và 8 - 12 (11,76%)

Không ghi nhận sự khác biệt về mức độ đau giữa các nhóm tuổi (p>0,05)

3.4.1.3 Thay đổi đau trước và sau bài tập vận động theo tầm vận động khớp

Bảng 3.7 - Phân bố mức độ đau trước và sau can thiệp 1 tháng

về mức độ đau giữa trước và sau can thiệp có ý nghĩa thống kê với p=0,0001.Kết quả của

bài tập vận động theo tầm vận động khớp khớp của trẻ