Luận văn thạc sĩ y tế công cộng thực hành tự chăm sóc phòng ngừa loét bàn chân của người bệnh đái tháo đường typ 2 và các yếu tố liên quan tại trung tâm y tế huyện sa thầy, tỉnh kon tum

H ăXUÂN HÙNG TH CăHÀNHăT ăCH MăSịC PHọNGăNG AăLOÉTăBÀNăCHÂNăC Aă NG IăB NH ÁIăTHÁOă NGăTYP 2 VÀăCÁCăY UăT ăLIÊNăQUAN T IăTRUNGăTÂMăYăT ăHUY NăSAăTH Y,ă T NHăKONăTUM LU NăV NăTH CăS ăY

H ăXUÂN HÙNG

TH CăHÀNHăT ăCH MăSịC PHọNGăNG AăLOÉTăBÀNăCHÂNăC Aă

NG IăB NH ÁIăTHÁOă NGăTYP 2

VÀăCÁCăY UăT ăLIÊNăQUAN

T IăTRUNGăTÂMăYăT ăHUY NăSAăTH Y,ă

T NHăKONăTUM

LU NăV NăTH CăS ăYăT ăCỌNGăC NG

HÀăN I ậ 2019

KHOAă:ăKHOAăH CăS CăKH E

B ăMỌNă:ăYăT ăCỌNGăC NG

H ăXUÂN HÙNG

TH CăHÀNHăT ăCH MăSịC

PHọNGăNG AăLOÉTăBÀNăCHÂNăC Aă

NG IăB NH ÁIăTHÁOă NGăTYP 2

VÀăCÁCăY UăT ăLIÊNăQUAN

T IăTRUNGăTÂMăYăT ăHUY NăSAăTH Y,ă

T NHăKONăTUM

Chuyênăngành:ăYăT ăCỌNGăC NG

Mưăs :ă8ă72ă07ă01

LU NăV NăTH CăS ăYăT ăCỌNGăC NG

H NGăD NăKHOAăH C: TS.ăVẪăTH ăKIMăANH

HÀăN Iăậ 2019

Tôi xin chân thành c mă năBanăGiámăhi u,ăPhòngă àoăt oăsauă i h c cùng toàn th các Th y, Côătr ngă i h căTh ngăLongăđưăt oăđi u ki n cho tôi trong su t quá trình h c t p, rèn luy n,ătuăd ng và b iăd ng ki n th c khi là

h c viên theo h c t iătr ng

Tôi xin chân thành c mă năquýăTh y, Cô b môn Y t công c ngătr ng

i h căTh ngălongăđưătrang b cho tôi ki n th c,ăđ oăđ c ngh nghi p,ăph ngăpháp nghiên c uăvàăt ăduyăkhoaăh c

Tôi xin t lòng c mă nă sâuă s c t i TS Võ Th Kim Anh,ă đưă nhi t tình

h ng d năvàăđ nhăh ng tôi v xácăđ nh v năđ nghiên c uăđ n xây d ng lu n

v năt t nghi p

Xin cámă năBanălưnhăđ oăvàăquýăđ ng nghi p t i Trung tâm Y t huy n Sa

Th y, t nh Kon Tum đưăt oăđi u ki n,ăgiúpăđ và ph i h p trong quá trình thu

th p thu s li u

Bình D ng, ngày… tháng … n m 2019

H Xuân Hùng

Tôiăxinăcamăđoan đ tài lu năv nănàyălàăcôngătrìnhănghiênăc u c a riêng tôi,

do chính b n thân tôi th c hi n, t t c s li u trong lu năv nănàyălàătrungăth c, kháchăquanăvàăch aăt ngăđ c công b trong b t k công trình nào khác N u có

đi u gì sai trái tôi xin hoàn toàn ch u trách nhi m

Tác gi lu năv n

L i c mă n

L iăcamăđoan

M c l c

Danh m c các ký hi u, các ch vi t t t

Danh m c các b ng

T V Nă 1

Ch ngă1ăT NGăQUANăYăV N 3

1.1 nhăngh aăb nhăđáiătháoăđ ng 3

1.2 Tiêu chu n ch năđoán đáiătháoăđ ng 3

1.3 Phân lo iăđáiătháoăđ ng 4

1.4 Tình hình m căđáiătháoăđ ng trên th gi i và t i Vi t Nam 5

1.4.1 Tình hình m căđáiătháoăđ ng trên th gi i 5

1.4.2 Tình hình m căđáiătháoăđ ng t i Vi t Nam 5

1.5 Bi n ch ng chung c a b nhăđáiătháoăđ ng 6

1.6 Các khái ni măliênăquanăđ n bi n ch ngăbànăchânăđáiătháoăđ ng 6

1.6.1 nhăngh aăloétăbànăchân 7

1.6.2 Phân lo i loét bàn chân 8

1.6.3 Quá trình d năđ năLBCădoăđáiătháoăđ ng,ăc ăch b nh sinh c a loét bàn chân 8

1.6.4 Vai trò c a b nh lý th n kinh 9

1.6.5 Vai trò c a b nh lý m ch máu: 11

1.6.6 căđi m các v trí loét bàn chân và t năth ngăx ngădoăđáiă tháoăđ ng 13

1.6.7 Các bi năphápăch măsóc,ăphòngăng a t năth ngăloétăbànăchână và c t c tăchiăđ i v iăng i b nhăđáiătháoăđ ng: 13

1.6.8 Nguyên t căđi u tr loétăbànăchânădoăđáiătháoăđ ng 14

1.7 M t s nghiên c u v th c hành t ch măsócăphòngăng a loét bàn chân c aăng i b nhăđáiătháoăđ ng typ 2 trên th gi i và t i Vi t Nam 14

1.7.2 M t s nghiên c u v th c hành t ch măsócăphòngăng a loét

bàn chân c aăng i b nhăđáiătháoăđ ng typ 2 t i Vi t Nam 16

1.8 căđi măđ aăđi m nghiên c u 17

Ch ngă2ă IăT NGăVÀăPH NGăPHÁPăNGHIÊNăC U 18

2.1 iăt ng,ăđ aăđi m, th i gian nghiên c u 18

2.1.1 iăt ng nghiên c u 18

2.1.2 aăđi m nghiên c u 18

2.1.3 Th i gian nghiên c u 18

2.2 Ph ng pháp nghiên c u 18

2.2.1 Thi t k nghiên c u 18

2.2.2 C m u nghiên c u 18

2.2.3 K thu t ch n m u 19

2.3 Các bi n s và ch s nghiên c u 19

2.3.1 nhăngh aăbi n s 19

2.3.2 Ch s nghiên c u 28

2.4 Ph ngăphápăthuăth p thông tin 28

2.4.1 Công c thu th p thông tin 28

2.4.2 K thu t thu th p thông tin 29

2.5 Phân tích và x lý s li u 30

2.6 Sai s và bi n pháp h n ch sai s 30

2.6.1 Sai s 30

2.6.2 Bi n pháp kh c ph c 30

2.7 oăđ c trong nghiên c u 31

Ch ngă3ăK T QU 32

3.1 c đi m dân s xã h i c aăđ iăt ng nghiên c u 32

3.2 Th c hành t ch măsócăphòngăng a loét bàn chân c aăng i b nhăđáiă tháoăđ ng 36 3.3 M t s yêu t liênăquanăđ n th c hành t ch măsóc phòng ng a loét

4.1 căđi m c aăđ iăt ng nghiên c u 49

4.1.1 căđi m dân s xã h i c aăđ iăt ng nghiên c u 49

4.1.2 căđi m ti n s b n thân ng i b nhăđáiătháoăđ ng 50

4.1.3 Nh ng tri u ch ng hi n t i c a chân ng i b nhăđáiătháoăđ ng 54

4.2 Th c hành t ch măsócăphòngăng a loét bàn chân c aăng i b nhăđáiă tháoăđ ng 56

4.3 M t s yêu t liênăquanăđ n th c hành t ch măsócăbànăchân 59

K T LU N 63

KI N NGH 64 TÍNH KH THI C Aă TÀI

DANH M C TÀI LI U THAM KH O

PH L C

TI NGăVI T

T

LBC

áiătháoăđ ng Loét bàn chân

TI NGăANH

ADA American Diabetes Association

Hi păh iă áiătháoăđ ngăHoaăKì CDC Centers for Disease Control and Prevention

Trungătamăki măsoátăd chăb nhăHoaăKì IDF International Diabetes Federation

Liênăđoànă áiătháoăđ ng qu c t IWGDF International Working Group on Diabetic Foot

Nhóm công tác qu c t v bànăchânăđáiătháoăđ ng

T ch c Y t th gi i

B ngă2.1ă nhăngh a,ăphânălo iăvàăph ngăphápăthuăth păcácăbi năs 19

B ngă2.2ă ánhăgiáăth căhànhăphòngăng aăloétăbànăchân 25

B ngă3.1 căđi m dân s xã h i c aăđ iăt ng nghiên c u 32

B ngă3.2ă căđi măti năs b năthână ăng iăb nh đáiătháoăđ ng 33

B ngă3.3ă Nh ngătri uăch ngăhi năt iăc aăchânăc aăng iăb nh đáiătháoă đ ng 35

B ngă3.4ă Th căhànhăt ăch măphòngăng aăloétăbànăchân 36

B ngă3.5ă Th căhànhăđúngăt ăch măphòngăng aăloétăbànăchân 42

B ngă3.6ă M tăs ăđ căđi mădânăs ăh căliênăquanăđ năth căhànhăt ăch mă sócăphòngăng aăloétăbànăchână ăng iăb nh đáiătháoăđ ng 44

B ngă3.7ă M tăs ăđ căđi măti năs b năthânăliênăquanăđ năth căhànhăt ă ch mă sócă phòngă ng aă loétă bànă chână ă ng iă b nh đáiă tháoă đ ng 46

B ngă3.8ă M tăs ătri uăch ngăhi năt iăliênăquanăđ năth căhànhăt ăch mă sócăphòngăng aăloétăbànăchână ăng iăb nh đáiătháoăđ ng 48

TăV Nă

Hi nănayăđáiătháoăđ ng là m t b nh mang tính toàn c u vàăđangăt ngătrênătoàn th gi i S l ng ng i b nh đáiătháoăđ ngăt ngăg p 4 l n so v iăn mă1980,ătrongăđóăt p trung ch y u các qu c gia có thu nh p th p và trung bình [62] Theo s li u c aăLiênăđoànă áiătháoăđ ng qu c t (IDF), cătínhăđ n

n mă2040ăs có kho ng 642 tri uăng i m căđáiătháoăđ ng [44] Theo báo cáo

c a Trung tâm ki m soát d ch b nh Hoa K (CDC),ăvàoăn mă2011ăthìăđáiătháoă

đ ng là nguyên nhân gây t vong hàng th 7 t i M v i kho ngă73.000ăng i [38] T i nă ,ă c tính có kho ng 40 tri uăng i m căđáiătháoăđ ngăn mă2007ăvàăđ c d đoánăs t ngă lênăđ n 70 tri uăvàoăn mă 2015 [43] T i Vi t Nam, theo báo cáo c a T ch c Y t th gi iă(WHO)ăn mă2016ăthìăt l hi n

m c b nhăđáiătháoăđ ng nam là 4,7%, còn n gi i là 5% S tr ng h p t vongădoăđáiătháoăđ ng t i Vi tăNamătrongăđ tu i t 30ăđ n 69 nam là 2.530,

n làă2.060ătr ng h p.ăTrongăkhiăđóăđ tu i trên 70 thì nam có 2.860 ca t vong, n cóă6.010ătr ng h p [61] Nh ng s li uătrênăđưăcungăc p m t cách

t ng quát v tìnhăhìnhăđáiătháoăđ ngăđangăr t ph bi n chung trên toàn th gi i

và t i Vi t Nam

áiătháoăđ ng là m t b nh nguy hi m g y ra nhi u bi n ch ng nghiêm

tr ng, nh bi n ch ng tim m ch, mù loà, suy th năvàăđo n chi [44] Các bi n

ch ngănàyălàmăt ngănguyăc ăt vong lên 2 l n so v i nh ng ng i không m c

b nh [33] Theo báo cáo c a Trung tâm ki m soát d ch b nh Hoa K , ng i

b nh đáiătháoăđ ngăcóănguyăc ătr m c m cao g p 2 l n so v i ng i không m c

b nh [40] T ngăchiăphíăđi u tr tr c ti p và gián ti p cho ng i b nh đáiătháoă

đ ng t i M n mă2012ălàă245ăt đôla [37] T các s li u trên cho th y b nh đáiătháoăđ ng và các bi n ch ng không ch gâyăđauăđ n v th xác và tinh th n cho riêng ng i b nh, mà còn gây nhi u t n th tăkinhăphíăchoăgiaăđìnhăvàăxưăh i

S đo n chi doăđáiătháoăđ ng th ng x y ra sau kho ng 7-10ăăn măm c

b nh [12] H u qu này gây nh h ng r t l năđ n ch t l ng cu c s ng c a

ng i b nh Nguyên nhân chính gây nênăđo n chi ng i b nh đáiătháoăđ ng

chính là nhi m trùng n ng chân,ăđ c bi t là bàn chân, ho i t , loét do b nh

đ ng m ch ngo i biên Có kho ng 1,9-2,2% ng i b nh đáiătháoăđ ng b loét chân m iăn mătrênătoànăth gi i [12] M t s li u khác cho th y m iăn măcóă4ătri uăng iăđáiătháoăđ ng toàn c u có v t loét chân và c m iă6ăng i thì có 1

ng i ph iăđo n chi [43] N m 2010, t i M có kho ng 73.000 ng i b nh ph i

c t b chi do b nhă đáiă tháoă đ ng [37] T i Vi t Nam, tình tr ngă đo n chi

th ng b t đ u v i m t v t th ng,ătr y x c d năđ n v tăloétăsauăđi u tr m t

th i gian dài không kh i [56] Các nghiên c u khác nhau t i Vi t Nam cho th y

t l loét chân ng i b nh đáiătháoăđ ng còn khá cao, c th là 34,2%

b nh vi n N i ti t Trung ngăvà 20% b nh vi n Nguy n Tri Ph ng gây nh

h ngăđ n công vi c và cu c s ng c a ng i b nh [11], [16] Theo Trung tâm

ki m soát d ch b nh Hoa K , tình tr ngăđo n chi có th ng năng a b ng cách

ch măsócăt t cho bàn chân và s c kho c a ng i b nh đáiătháoăđ ng, trongăđóă

ch măsócăvàăb o v bàn chân c a ng i b nh là vô cùng quan tr ng [39] Nhi u nghiên c u khácăc ngăđưăch ra r ng có th phòng ng aăđ c loét chân n u ki m soátăđ ng huy t t tăvàăch măsócăbànăchânăđúngăcách [41], [50]

Khoa N i ti t b nh vi n qu n lý 000 ng i b nh đáiătháoăđ ng và nh ng

b nh lý n i ti t khác Tuy nhiên, t i b nh vi năch aăchúătr ng giáo d c s c kh e

v ch măbànăchânăchoăng i b nh đáiătháoăđ ng Vì v y, chúng tôi ti n hành

th c hi năđ tài “Th c hành t ch m sóc phòng ng a loét bàn chân c a ng i

b nh đái tháo đ ng typ 2 và y u t liên quan t i trung tâm y t huy n Sa

Th y, t nh Kon Tum” nh măxácăđ nh th c hành t ch măsócăbànăchân ng i

b nh đáiătháoăđ ng, t đóăđ a ra nh ng bi n pháp giáo d c s c kh e can thi p

hi u qu v i các m c tiêu c th nh ăsau:

1. Mô t th c hành v t ch măsócăphòng ng a loét bàn chân c a ng i b nh đáiătháoăđ ng typ 2 khiăđ n khám b nh t i trung tâm y t huy n Sa Th y,

t nh Kon Tum

2. Phân tích m t s y u t liên quan đ n th c hành v t ch măsócăphòng

ng a loét bàn chân c aăđ iăt ng nghiên c u

Ch ng 1

T NGăQUAN YăV N

1.1 nhăngh aăb nhăđáiătháoăđ ng

áiătháoăđ ng là m t b nh m n tính x y ra khi tuy n t y không s n xu t

đ insulin, m t hóc-mônă đi uă hòaă l ngă đ ng trong máu, ho că khiă c ă th không th s d ng insulin hi u qu mà nó sinh ra [31]

Theo Hi p h iă áiătháoăđ ng Hoa K (American Diabetes Association - ADA) ậ 2011 [27], [29]:m t ng i b nh đ căcoiălàă T ăn u có m t trong các

đ căđi m sau:

- HbA1că≥ă6.5%:ăGlucosylatedăhemoglobinălàătênăg iăđ i di n cho m t s các hemoglobin khác nhau xu t hi n trong huy t thanh K t qu c a vi c g n glucose ho c s chuy n hóa glucose vào hemoglobulin (HbA0), vì v y có nhi u

lo i hemoglobulin HbA1a, HbA1b, HbA1c và có tên g i chung là HbA1

- Ho căđ ngămáuăđóiă(nh nă năt i thi u 8 gi )ă≥ă7ămmol/l,ăđ c làm ít

nh t 2 l n vào 2 ngày khác nhau

- Ho căđ ng máu 2 gi sau Nghi măphápăt ngăđ ng máuă(NPT M)ă≥ă11,1 mmol/l

- Ho căđ ng máu b t k ≥ă11,ă1ămmol/lăvàăcóătri u ch ngăt ngăđ ng máu c đi nă(đáiănhi u, khát nhi u, s t cân không gi iăthíchăđ c)

1.2 Tiêuăchu năch năđoán đáiătháoăđ ng

Tiêu chu n ch năđoánăđáiătháoăđ ng (theo Hi p H iă áiătháoăđ ng M

ậ ADA) d a vào 1 trong 4 tiêu chu năsauăđây:

a)ă Glucoseă huy tă t ngă lúcă đóiă (fastingă plasmaă glucose:ă FPG)ă ≥ă 126ămg/dL (hay 7 mmol/L) Ng iăb nh ph iănh nă nă(khôngău ngăn căng t,ăcóăth ă

u ngăn căl c,ăn căđunăsôiăđ ăngu i)ăítănh tă8ăgi ă(th ngăph iănh năđóiăquaăđêmăt ă8ă-14ăgi ),ăho c:

b)ăGlucoseăhuy tăt ngă ăth iăđi măsauă2ăgi ălàmănghi măphápădungăn păglucoseăđ ngău ngă75gă(oralăglucoseătoleranceătest:ăOGTT)ă≥ă200ămg/dLă(hayă11,1 mmol/L) Nghi măphápădungăn păglucoseăđ ngău ngăph iăđ căth căhi nă

theoăh ngăd năc aăT ăch căYăt ăth ăgi i:ă Ng iăb nh nh năđóiăt ăn aăđêmă

tr că khiă làmă nghi mă pháp,ă dùngă m tă l ngă glucoseă t ngă đ ngă v iă 75găglucose, hòa tan trong 250-300ămlăn c,ău ngătrongă5ăphút;ătrongă3ăngàyătr căđóăng iăb nh năkh uăph năcóăkho ngă150-200ăgamăcarbohydratăm iăngày

c)ăHbA1că≥ă6,5%ă(48ămmol/mol).ăXétănghi mănàyăph iăđ căth căhi nă ăphòngăthíănghi măđ căchu năhóaătheoătiêuăchu năqu căt

d)ă ăng iăb nh cóătri uăch ngăkinhăđi năc aăt ngăglucoseăhuy tăho că

m căglucoseăhuy tăt ngă ăth iăđi măb tăk ă≥ă200ămg/dLă(hayă11,1ămmol/L)

N uăkhôngăcóătri uăch ngăkinhăđi năc aăt ngăglucoseăhuy tă(baoăg măti uănhi u,ă

u ngănhi u,ă nănhi u,ăs tăcânăkhôngărõănguyênănhân),ăxétănghi măch năđoánăa,ăb,ădă ătrênăc năđ căth căhi năl păl iăl n 2ăđ ăxácăđ nhăch năđoán.ăTh iăgiană

th căhi năxétănghi măl nă2ăsauăl năth ănh tăcóăth ăt ă1ăđ nă7ăngày [32]

Trongăđi uăki năth căt ăt iăVi tăNam,ănênădùngăph ngăphápăđ năgi năvàă

hi uăqu ăđ ăch năđoánăđáiătháoăđ ngălàăđ nhăl ngăglucoseăhuy tăt ngălúcăđóiă2ăl nă≥ă126ămg/dLă(hayă7ămmol/L).ăN uăHbA1căđ căđoăt iăphòngăxétănghi mă

đ căchu năhóaăqu căt ,ăcóăth ăđoăHbA1că2ăl năđ ăch năđoánă T

1.3 Phơnălo iăđáiătháoăđ ng

Theo ada 2017, phân loai T nh ăsau:

T typ 1: do t h y t bàoă ,ăth ng d năđ n thi u insulin tuy tăđ i

c ch năđoánă T ătr c 40 tu i (nh tălàătr c 30 tu i) Ng i b nh th ng

g y Kh iăphátăđ t ng t.ă ngămáuăth ng cao, có chi uăh ng nhi m toan - ceton Ng i b nh ph iăđ căđi u tr b ng Insulin m i ki măsoátăđ căđ ng máu

T typ 2: do s m t d n t bàoă ăs n xu t insulin x yăraăth ng xuyên trên n n kháng insulin c ch năđoánă T ăsauă40ătu i Ng i b nh th ng béo Kh i phát b nhăth ng t t Không có chi uăh ng nhi m toan - ceton

Ki măsoátăđ căđ ng máu b ng ch đ n,ăluy n t p và/ ho c các thu c u ng

h đ ng máu

T thai kì: ch năđoánă T tam cá nguy t th 2 ho c th 3 c a thai kì, màăkhôngăđ c ch năđoánă T tr c khi mang thai

T doăcácănguyênănhânăkhácănh ăcácăb nh v tuy n t y ngo i ti tă(nh ă

x ă nang),ă thu c và hóa ch t có th gây nên T (glucocorticoid,ă đi u tri HIV/AIDS, ho c sau khi c y ghép n i t ng) [32]

1.4 Tình hình m căđáiătháoăđ ngătrênăth ăgi iăvƠăt iăVi tăNam

1.4.1 Tình hình m căđáiătháoăđ ng trên th gi i

Trên th gi i, tình tr ng v các b nh m nă tínhă đangă cóă xuă h ngă t ngănhanh,ătrongăđóăbaoăg m c b nh T T l m c b nh T đưăt ngălênănhanhăchóng các qu c gia có thu nh p trung bình và th p.ăN mă2012,ă T là nguyên nhân tr c ti p gây ra 1,5 tri uătr ng h p t vong Bên c nhăđó, l ngăđ ng trong máu cao c ng là nguyên nhân gây ra thêm 2,2 tri uăng i ch t G n m t

n a s ca t vongădoăl ngăđ ng trong máu cao x yăraătr c 70 tu i [60]

Theo WHO, b nh T s làănguyênănhânăhàngăđ u gây t vong th 7 vào

n mă2030.ăT l m c T toàn c u ng i l n trên 18 tu iăđưăt ngăt 4,7%

n mă1980ălênă8,5%ăn mă2014 [60] S ng i m c b nh T đưăt ngăt 108 tri u lên 422 tri u trong kho ng t n mă1980ăđ năn mă2014 [60] Theo báo cáo

c a Liênăđoànă áiătháoăđ ng qu c t (IDF),ăvàoăn mă2015 trên th gi i có kho ng 415 tri uăng i m c b nh T ,ătrongăđóăcóă5ătri u tr ng h p t vong

do T ă c tính s tr ng h p m c s lên 642 tri u ng iăvàoăn mă2040 [45]

1.4.2 Tình hình m căđáiătháoăđ ng t i Vi t Nam

T l m c b nh T c a Vi tăNamăđangăt ngăr t nhanh trong kho ng vài

th p k g năđây Kho ngă20ăn mătr c, s ng i m c T ch chi m 1-2% dân

s các thành ph l nănh ăHàăN i, Hu và thành ph H Chí Minh Tuy nhiên con s nàyăt ngălênă4-5% dân s Vi tăNamăvàoăn mă2002 [59].ăN mă2008,ăthànhă

ph H Chí Minh có g nă 7%ă ng iă tr ng thành đ tu i 30-69 m c b nh

T ă Theoă c tính gánh n ng b nh t t toàn c u c aă WHO,ă n mă 2008ă Vi t Nam có kho ngă17.000ăng i ch t vì các bi n ch ng c a b nh T ăC ngătheoăWHO,ăn mă2012, có ít nh t kho ng 2 tri uăng i m c T m c dù 60% trong

s đóăv năch aăđ c ch năđoánăvàăkhôngăbi t b năthânăđangăm c b nh,ăkhiăđ c phát hi năthìăđưăcóănhi u bi n ch ng nguy hi mănh ăbi n ch ng tim m ch, th n kinh, suy th n, mù lòa và các bi n ch ng bàn chân T [59], [5] S li u th ng kêăn mă2014ătrênă2.402ăng i dân t 30-69 tu i s ng t i Hà N i cho th y t l

hi n m c b nh T làă7,9%ăvàăcóăđ n 61,8% ng i b nh m c T khôngăđ c phát hi n [9] Theo báo cáo t i H i ngh khoa h c v N i ti t ậ Chuy n hóa toàn

qu c, s l ng ng i b nh T không ch t p trung hai thành ph l n mà phân b đ u trong c n c C th t i mi n núi phía b călàă4,82%;ăđ ng b ng sông H ng 5,81%; duyên h i mi nă Trungă 6,37%;ă Tâyă Nguyênă 3,82%;ă ôngăNam B 5,95% và Tây Nam B là 7,18% [20]

1.5 Bi năch ngăchungăc aăb nhăđáiătháoăđ ng

áiătháoăđ ng là b nh nguy hi m, gây ra nhi u bi n ch ng t nh đ n

n ng, có th đeăd aăđ n tính m ng ng i b nh Nhi u nghiên c u ch ra r ng khi

m că T ăsauăm t th i gian s có th làm nh h ngăđ n tim, m ch máu, m t,

th n, dây th n kinh Vì v y, T là m t trong nh ng nguyên nhân chính gây

nh iămáuăc tim,ăđ t qu , mù loà, suy th n và c t c t chi [44], [35], [60]

Cùng v i vi c gi măl uăl ng máu, b nh th n kinh do t năth ngăth n kinh ngo i biên bànăchânălàmăt ngănguyăc ăloétăchân,ănhi m trùng và cu i cùng c n c t b chiăd i [60]

B nh lý võng m c T là m t nguyên nhân quan tr ng gây mù lòa, xu t

hi n do s thayăđ i lâu dài c a các m ch máu nh trong võng m c Có 2,6%

b nh mù toàn c u có nguyên nhân là t b nh lý m n tính T [44]

Theo báo cáo d li uăhàngăn măc a h th ng d li u v th n c a Hoa K

n mă2014,ă T là m t trong nh ngănguyênănhânăhàngăđ u c a suy th n t i Hoa

K [35, 57]

1.6 Cácăkháiăni măliênăquanăđ năbi năch ngăbƠnăchơnăđáiătháoăđ ng

Theo nhóm công tác qu c t v bàn chân T (IWGDF), các khái ni m

có liên quan bao g m:

- Bàn chân T : bao g m nhi m trùng, loét, ho c h y ho i c u trúc mô

bànăchânăliênăquanăđ n b nh th n kinh và ho c b nh đ ng m ch ngo i biên chi

d i nh ng ng i b nh T

- Ch năth ngăbànăchân:ăb t k b tăth ngănàoăliênăquanăđ n t năth ngă

da, móng ho c nh ng mô sâu c a bàn chân

- Loét chân: t năth ngătoànăb ph n da dày c a bàn chân

- M t v t loét lành: da lành, nh ngăbi u hi n s tái t o bi u mô c a m t

- Th n kinh ậ thi u máu c c b : s k t h p c a b nh th n kinh T và

b nhăđ ng m ch ngo i biên

1.6.1 nhăngh aăloétăbƠnăchơnă

Loét bàn chân (LBC) là h u qu c a b nh lý th n kinh ngo i biên (do gi m

c m giác, r i lo n th n kinh t đ ng) và thi uămáuă(doăx ăv a m ch c a các

m ch máu chân)

ng i b nh T ,ăt năth ngăm chămáuăth ng b hai bên, t năth ngănhi uăđo n và xa,ăliênăquanăđ năcácăđ ng m chăphíaăd i g i [21]

Nhi m trùng ít khi là m t y u t đ nă đ că màă th ng gây bi n ch ng

ng i có b nh lý th n kinh và thi u máu Nhi m trùng gây ra nh ng ho i t m

r ng, t o nên v t loét bàn chân

LBCădoă T ăcóăth chia làm 2 nhóm chính trên lâm sàng

- LBC do b nh lý th năkinh:ătrongăđóăb nh lý th n kinh chi mă uăth , tu n hoàn c a bàn chân còn t t

- LBC do th n kinh- thi u máu: ph i h p c b nh lý th n kinh và thi u máu,ăth ng m t m ch c a bàn chân

T năth ngădoăthi uămáuăđ năthu n không ph i h p v i b nh lý th n kinh

hi m th y ng i b nh T [58]

1.6.2 Phơnălo iăloét bàn chân

N mă 1970,ă cácă tácă gi Wagner và Megitte b nh vi n Rancho Los Amigos,ăCaliforniaăđưăl p ra b ng phân lo i t năth ngăloétăbànăchânăg m 6 phânăđ :ăđ 0, 1, 2, 3: ch y uăđánhăgiáăm căđ sâu c a t năth ng,ăđ 4ăvàăđ 5 đánhăgiáăm căđ lan t a c a t năth ngăvàăcóăliênăquanăđ n t năth ngăm ch máu nhi uăh n [48]:

- 0:ăKhôngăloét,ănh ngăcóăcácăy u t nguyăc ăgâyăloétănh ăbi n d ng chân ho c chai chân 11

- 1: loét nông, không thâm nh p các mô sâu

- 2: loét qua t ch căd iăda,ăđ ngăx ng,ăkh p, dây ch ng

- 3:ăviêmăgân,ăviêmăx ng,ăápăxeăho c viêm mô t bào sâu

- 4: ho i t ngón chân ho c ph nătr c c a bàn chân

gi m c m giác b o v , bàn chân khó ki m soát nên d b các ch năth ngădoă

t ngă ápă l c, ch nă th ngă c ă h c ho c do nhi t N u c ngă thêmă điă giày/ă dépăkhông phù h p ho căđiăchânătr n có th gâyăloétămưnătínhă.ă ng th i, b nh lý

th n kinh ngo iăviăc ngălàmăthayăđ i c u trúc bàn chân gây m t năđ nhăt ăth vàăđi u h p nhăh ngăđ năc ăsinhăh cădángăđi.ăH n ch t m v năđ ng và thay

đ i c u trúc ch u l c c a bàn chân là h u qu t nh ng xáo tr n trên Nhô

x ng,ămóngăvu t ho c ngón chân cái búa, vòm bàn chân cao, và tr t các kh p bànăđ t là nh ng bi n d ngăth ng th y ng i b nh T ăH n ch t m v n

đ ng kh p c chân và các kh iăx ngăbànăchânălàă nhăh ngăđ u tiên c aăt ngă

áp l căbànăchânăvàăngónăchânăkhiăđi.ăQuáătrìnhănàyăd năđ năt ngăápăl căd ăth a,

chai chân và hình thành mô s o T ngăt i b tăth ng,ăth ng xuyên làm xu t huy tăd i da và gây loét Khi các l p b o v c a da b phá v , các mô b ti p xúc v i vi khu n xâm nh p thì loét có th ti n tri năđ tr thành b i nhi m B t

k v t loét sâu ho c m r ngăđ uăcóăkhuynhăh ng gây viêm t yăx ng.ăNhi m trùng nhăh ngăđ n v x ng,ăx ngăho c t yăx ng.ăViêmăt yăx ngălàmă

ch m quá trình ch a lành v tăth ngăvàălàăy u t nguyăc ăchoătáiăloét [58] LBC ng i b nh T ălà k t qu c a nhi u nguyên nhân, chúng có m i quan h g n bó m t thi t v i nhau Các nguyên nhân (ch năth ngăvàănhi m trùng, t năth ngăđaă dâyă th n kinh, b nh lý m ch máu) này có th ph i h p cùng th iăđi m ho c không Nhi m trùng làm n ng thêm các v t LBCăvàăc ngălàă

y u t nguyăc ăgâyăc t c tăchiănh ngăítăkhiălàăm t y u t đ năđ c gây nên LBC [34]

Các y u t sauăđóngăgópăvàoănguyăc ăgâyăLBCă ng i b nh T [3] [29], [34]:

- B ng ch ngăt ngăápăl c lòng bàn chân

1.6.4 Vaiătròăc aăb nhălỦăth năkinhă

B nh lý th nă kinhă th ng hay g p nh t trong các bi n ch ng (BC) c a

T ă vàă làă bi n ch ng s m nh t T l c a b nh lý th n kinh r t khác nhau

nh ngăt ngălênătheoăth i gian b b nh và m căđ n ng c a b nh lý th n kinh

t ngălênăcùngăv i tu i, m căđ ki măsoátăđ ng máu c a ng i b nh [55] B nh

lý th nă kinhă T ă tácă đ ngă đ n th n kinh ch đ ng (bao g m th n kinh v n

đ ng, th n kinh c m giác) và th n kinh t đ ng.ă căđi m c a t năth ngăth n kinhă T ălàăs m t myelin t ngăđo n, có tính ch tăđ i x ng và lan t a d năđ n làm gi m t căđ d n truy n th n kinh, r i lo n tính nh y c m c m giác và th n kinh t đ ng Nghiên c u c a William R Ledoux th y bi n ch ng th n kinh ngo i vi có 88,5% ng i b nh loét chân so v i 55,0% ng i b nh không loét (OR=6,28,ăđ tin c y 95%: min: 1,88; max: 21,) [46], nghiên c u c a S.M.Ali, A.Basit và S.Mutaz trên 100 ng i b nh đáiătháoăđ ng loét chân th y 100%

t năth ngăloétăcóăngu n g c th năkinhătrongăđóă58%ăph i h p nguyên nhân

th n kinh và thi u máu c c b [26] T i Vi t Nam, trong nghiên c u c a Bùi Minhă c (2002), 100% ng i b nh T ă b LBC có tri u ch ng c a t n

th ngăth n kinh ngo i vi v i các m căđ khác nhau (gi m và/ ho c m t ph n

x gân gót) [8], t l đóălàă88,9%ă nghiên c u c aă ng Th Mai Trang (2011) [22]

R i lo n th n kinh ch đ ng (c m giác và v năđ ng):

- Gi m c m giác b n th và y uăcácăc ăn i t i bàn chân d năđ n s bi năđ i

c u trúc c a bàn chân (s p vòm bàn chân, ngón chân hình búa, hình vu t) làm thayăđ iăcácăđi m t đèăc a bàn chân [34]

- Li tăcácăc ăb păchân,ăđ c bi tălàăc ăchàyăsau,ăngoàiăvi c làm s p vòm bàn chân, ngón chân cái v o trong mà còn làm gi m h p thu s c ( l c ph n h i) trong khi di chuy n Bi n đ i c u trúc c aăbànăchânăgâyăraăt ngăápăl căkhiăđi.ăCác ngón chân bi n d ng hình vu tăthúălàmăchoăthìăđ y t i c a bàn chân trong dángăđiăkhóăkh n.ăK t qu làăt ngămaăsátă phía bên c a kh păbànăđ t ngón cái làm cho vùng da này d loét [42] Li tăc ăn i t i bàn chân gây m t cân b ng trongăđ ng tác g p, du i làm cho ngón chân có d ngănh ăvu t thú, ph năđ u các

đ t bàn chân b nhôăraătr c,ăgâyăt ngăápăl c l n đ uăd iăcácăx ngăbànăchână[55]

- Gi m nh y c m v i c măgiácăđau,ăgi m c m giác b n th c ng v i các bi n

d ng bàn, ngón chânăđưălàmăt ngăápăl c b tăth ngăkhiăđ ng,ăđi.ăTr ngăl ngăc ă

th d nălênăphíaăđ uăx ngăbànăchânălàmăchoăcácăv trí này d b loét [55]

- Gi i h n t m v năđ ng kh pălàmăbànăchânăcóăđ c ng khi di chuy n gây

ra gi m h p th s c (ph n l c- l c d i) t đóăx y ra hi năt ng c xát gi a giày/ dép và b m tăda.ă i uăđóălàmăt ngăkh n ngăLBCă[42]

R i lo n th n kinh t đ ng:

- T năth ngăth n kinh t đ ng làm m cácăshuntăđ ng ậ t nhăm ch,ăt ngănhi tăđ da,ăt ngăquáătrìnhătiêuăx ngăc aăx ng c chân và gây r i lo n vi tu n hoàn gây phù n bàn chân ậ m t y u t tiênăl ng d n t i loét c đ i v i t n

th ngăthi u máu và b nh lý th n kinh [34] R i lo n th n kinh t đ ngălàmăt ngădòngămáuăđ năda,ănh ngăl i làm gi m dòng máu mao m ch có tác d ng dinh

d ng cho mô bàn chân, gây hi n t ng thi u máu vùng xa c a bàn chân

- H u qu c a t năth ngăth n kinh t đ ng là da khô, n t n S t ngănh

áp l căvàămaăsátăc ngăđ đ gây ra s hình thành các v t chai R i lo n th n kinh t đ ngăc ngăgâyăgi m ti t m hôi t o thu n l i cho s xu t hi n các v t

n t nh da, t oăthànhăđ ng vào cho các ch ng vi khu n b i nhi m và là kh i

đ uăth ng g p c a loét sâu gan bàn chân

- Bàn chân Charcot: là h u qu c a b nh lý th n kinh t đ ngătrongă T ă

S thay c u trúc ch u l c bàn chân k t h p v i quáătrìnhătiêuăx ngăgâyănênă

bi n d ng bàn chân và các dây ch ng liên quan, t oăraăcácăđi m t đèăb tăth ng làm gi m ch căn ngăbànăchân [42]

1.6.5 Vaiătròăc aăb nhălỦăm chămáu:

T năth ngăm ch máu gây tình tr ng thi u máu bàn chân, làm n ng thêm các r i lo nădinhăd ng c a bàn chân T năth ngănàyăliênăquanăđ năcácăđ ng

m ch c aăchiăd i ng iă T ,ăcácăt năth ngănàyăxu t hi năth ng s m

h n,ăn ngăh năvàăg p nhi uăh nă nh ngăng i không b T ăB nh lý m ch máu l năth ng ph i h p v i b nh lý th n kinh B nh lý m ch máu ng i

T ăth ng lan t a, đo n xa, hay g p cácăđ ng m ch c a c ng chân [21],

nh ngăc ngăcóăth ph i h p v i các t năth ngăm ch máu g c chi

Trên nh ng v t LBC b nhă T ,ăcácăk t qu nghiên c u th ng th y có

s k t h p c a b nh lý th n kinh và b nh lý m ch máu [34] ng iă T ătuýpă

1, y u t th năkinhăđóngăvaiătròăch y u gây ra các r i lo nădinhăd ng bàn chân trongăkhiăđóă ng iă T ătuýpă2ăcaoătu iăh n,ăt năth ngăth n kinh và m ch máuăđóngăvaiătròăquanătr ngănh ănhau

Vai trò c a ch nă th ng: các ch năth ngăth ngăđ căcoiănh ălàăcácă

y u t thu n l i cho s hình thành LBC trên ng i b nh T ă

- Các ch năth ngăđ ng: do các y u t tácăđ ng t bênăngoàiănh ăv p ph i các v t c ng gây tr yăx c ngón chân ho c bàn chân, d năđ n loét ho c d m

ph i v t nh n (gai, m nh th y tinh, v t s c c nh trong giày, dép, ho cădoăđiăgiày,ădép quá ch t t o nên l c ép m nh t i m tăđi m trên vùng da ngón chân ho c bàn chân d năđ n thi u máu, ho i t t i ch gây nên loét

- Các ch năth ngăt nh:ălàăh u qu c a b nh lý th n kinh v năđ ng, c m giác và t đ ng, t o nên s bi n d ng c u trúc bàn chân v i nh ngăđi mătìăđèăb t

th ng.ăCácăđi mătìăđèăb tăth ngăđóăđóngăvaiătròăcácăch năth ngăt nhăgâyăloétăbàn chân

- Tácăđ ng c a th n kinh v năđ ng ậ c m giác làm y uăc ăbànăchânăvàăm t cân b ngătrongăcácăđ ng tác co du i ngón chân, d năđ n s p vòm bàn chân T n

th ngăth n kinh t đ ng làm m cácăshuntăđ ng ậ t nhăm ch,ăgâyăt ngădòngămáu,ăt ngătiêuăx ng,ăt oănênăth ngăt n kh p vùng bàn chân, gây bi n d ng bànăchânămàăđi n hình là bàn chân Charcot v iăcácăđi mătìăđèăm i

- Cácăđi mătìăđèăm i ậ mà hay g p nh t là v tríăđ uăngónăchânăvàăđ u

d iăx ngăbànăchânăr t d t o nên LBC [8]

Vai trò c a nhi m trùng: Nhi m trùng là m iă đeă d a nguy hi m và

th ng tr căđ i v i bàn chân c aăng iă T ăNhi mătrùngăth ng làm v t loét

tr m tr ngăthêmănh ngăhi m khi là nguyên nhân gây ra loét [34] Các v t LBC

ng i b nh T ăr t nh y c m v i nhi mătrùngădoăđ ng máu caoălàămôiătr ng thu n l i cho nhi m trùng M t khác tình tr ngă đ ng máu cao, kéo dài trên

ng i b nh T ăd n t i suy gi m ch căn ngăt v c a b ch c uăđaănhânătrungătính, gi m tính hóa ngăđ ng và s t p trung b ch c u và gi m ch căn ngămi n

d ch t bào [47], [48]

R i lo n tu n hoàn và b nh lý th năkinhălàăđi u ki n thu n l iăLBCăng i

T ălanăr ng nhanh chóng Nh ng v tăth ngădùănh , n uăkhôngăđ c theo dõi vàăch măsócăcóăth t o nên các nhi m trùng âm ,ăsauăđóălanăr ng vào sâu trong bàn chân Nhi m trùng mô m m sâu d năđ n ho i t chi k t h p v i viêm t y

x ngăth ng d năđ n c t c t chi [22]

1.6.6 căđi măcácăv ătríăloét bàn chân vƠăt năth ngăx ngădoăđáiătháoă

ti p theo là v trí loét gan bàn chân (17,7%) và gót chân (15,6%) [22] V trí

t năth ngăg p nhi u nh t trong nghiên c uăBùiăMinhă că(2002)ălàăđ u các ngón chân (31,5%), ti pă đ n là v trí mu chân, gót chân, k ngón chân cùng chi mă(9,3%).ăC ngănghiênăc u này cho th y t l t năth ngăx ngăbàn,ăngónăchân trên phim XQ nhóm có ho i t là (52,4%) so v i nhóm không ho i t là (18,2%) [8])

1.6.7 Cácăbi năphápăch măsóc,ăphòngăng aăt năth ngăloétăbƠnăchơnăvƠăc tă

c tăchiăđ iăv iăng iăb nh đáiătháoăđ ng:

- Không hút thu c lá

- Gi đ ng huy t năđ nh: 5-7ămmol/lălúcăđói.ă

- i u tr t ngăhuy t áp n u có

- i u tr r i lo n m máu n u có

- Luôn luôn mang giày dép k c trong nhà tránh gi m ph i v t s c nh n

- Khi mua giày nên mua vào bu i chi u, v a c vìălúcăđóăbànăchânăgiưnăn

t iăđa.ăNênămuaăgiàyăbu cădâyăđ tùy ch nh,ăm iăgi y r ng tránh lót b ng v t

- Hàng ngày ph i ki mătraăbànăchânătr c khi ng đ phát hi n t năth ng.ă

1.6.8 Nguyênăt căđi uătr ăloétăbƠnăchơnădoăđáiătháoăđ ng

- Ki măsoátă M,ăHA,ăch căn ngăth n;ădinhăd ngăđ yăđ [3]

1.7 M tăs ănghiênăc u v ăth căhƠnhăt ăch măsócăphòngăng aăloétăbƠnăchơnă

c aăng iăb nh đáiătháoăđ ngătyp 2ătrênăth ăgi iăvƠăt iăVi tăNam 1.7.1 M tă s ă nghiênă c uăv ă th că hƠnhă t ă ch mă sócă phòngă ng aă loétă bƠnă

chơnăc aăng iăb nh đáiătháoăđ ngătyp 2ătrênăth ăgi i

Nghiên cúu b nh ch ng c a G Chellan và c ng s (2012)ăđưăđ aăraăb ng

ch ng r ng vi căch măsócăbànăchânăliênăquanăđ n bi n ch ng loét chân và c t

c t chi ng i b nh T Ng i b nh không loét chân có ki n th c v ch măsóc bàn chân t tă h n ng i b nh loét chân (86%; 69,9%) (p<0,01) và ng i

b nh th căhànhăch măsócăbànăchânăcóăt l loét th păh n ng i b nh không th c hànhă ch mă sócă bànă chân,ă v i t l loét chân l nă l t là 9% và 39,8% [41] Nghiên c uăc ngăcho th y r ng nh ng bi n ch ng v bàn chân ng i b nh

T có th h n ch b ng vi c th căhànhăch măsócăbànăchânăđúngăcách [41]

M t y u t liênăquanăkhácăđóălàătrìnhăđ h c v n có nhăh ng lên ki n

th c và th căhànhăch măsócăchân.ăM t s nghiên c u trên th gi i v ki n th c,

th căhànhăch măsócăbànăchână ng i b nh T cho th y ki n th c, th c hành

v ch măsócăbànăchână m t s n c ch m c trung bình, t l th căhànhăđúngă

ch măsócăbànăchânăth ng th păh năki n th căch măsócăbànăchânăđúng [25], [51]

Nghiên c u c t ngang th c hi n t i trung tâm y khoa Tertiary, Malaysia (2014) c a A.R Muhammad-Lutfi và c ng s cho k t qu r ng: so v i t ng

đi m trung bình thì có 58% ng i b nh có ki n th căch măsócăbànăchânăkém;ă61,8% ng i b nh có th căhànhăch măsócăbànăchân T kém Ng i b nh nh p

vi n vì nhi m trùng bàn chân T đaăs có ki n th c và th căhànhăch măsócăbàn chân T kém [51]

Nghiên c u c t ngang th c hi n t i r p (2014) c a Abu-Qamar tìm th y

m i liên quan gi aătrìnhăđ h c v n và ki n th că(p<0,001)ăc ngănh ăth c hành (p<0,006) Ki n th c t t không t l thu n v i th c hành t t: có trên 50% có

ki n th c t t, trong khi ch có 6% th c hành t t, t l th c hành kém lên t i 42% [25]

Nghiên c u c t ngang c a Natalia de Sa và c ng s th c hi n t iă2ăđ năv

s c kh e t iă Brazilăn mă 2014ă cho th y: có 49,4% ng i b nh không có ki n

th c v v sinhăc ngănh ăquanăsátăăđôiăchânăc a mình: 45,9% bi t lau khô chân

đ c bi t các k ngón sau khi r a; 41,2% bi t l a ch n giày dép tho i mái, b t kín; 49,4% không bi t nên ki m tra chân h ng ngày [44]

1.7.2 M tă s ă nghiênă c uăv ă th că hƠnhă t ă ch mă sócă phòngă ng aă loétă bƠnă

chơnăc aăng iăb nh đáiătháoăđ ngătyp 2ăt iăVi tăNam

T i Vi t Nam, m t s nghiên c u v ki n th c, th căhànhăch măsócăbànăchânătrongăn căc ngăđ aăraăk t qu t ngăt nh ăm t s nghiên c u trên th

Nghiên c u hàng lo t ca c a Nguy n Thy Khuê và c ng s (2008) trên

ng i b nh T ăđ năkhámăvàăđi u tr t i khoa n i ti t b nh vi n Ch R y cho

th y:ăđiăchânătr n, hi u bi t chung v ch măsóc bàn chân kém, thi u ki n th c chi m t l cao Có 61% ng i b nh điăchânătr nătrongănhà,ă66,7%ăkhôngăch măsócăchânăđúngăcáchă[13]

Nghiên c u c a Nguy n Thy Khuê (2009) th c hi n t i b nh vi n Ch

R y v y u t nguyăc ăloétăbànăchână T c ngăch ra r ng c t l cácc bóng

n c (OR = 6,49; KTC 95%, 1,42 - 29,70) và t c t v t chai m n nh t nhóm loét chân (OR = 6,86; KTC 95%, 2,29 - 20,59) gây t năth ngădaăvàăliênăquană

rõ r t v i loét chân [14]

Nghiên c u c t ngang c aăPhùngăV năL i và c ng s (2011) th c hi n t i

b nh vi nă aăkhoaătrungă ngăTháiăNguyênă trênăđ iăt ng ng i b nh T

đi u tr ngo i trú cho th y:ă aăs ng i b nh có ki n th căvàăhànhăviăch măsócăbànăchânăđ t m c trung bình V ki n th căch măsócăchân, t l ki n th c th p chi m 17,2%, trung bình chi m 61,5%, và t l ki n th c t t chi m 21,3% V

th căhànhăch măsócăchân,ăt l đúngăc a th c hànhăch măsócăchân th p, trung bình, t t, r t t t l năl t là: 2,5%; 68,5%; 27,6%,1,4% [17]

Nhìn chung, m căđ ki n th c và th c hành v t ch măsócăbànăchână

ng i b nh T t i Vi t Nam v n m c th p

1.8 căđi măđ aăđi mănghiênăc u

Huy n Sa Th y phía B c giáp huy n Ng c H i,ă phíaă ôngă B c giáp huy nă kă Tô,ă phíaă ôngă (t B c xu ng Nam) l nă l t giáp các huy n th : huy nă k Hà và thành ph Kon Tum Phía Nam huy n giáp v i huy n Ia H’Draiăvàăt nh Gia Lai, ranh gi iălàăth ng ngu n sông Sê San Phía Tây c a huy n Sa Th y là biên gi i Vi t Nam ậ Campuchia.ă âyălàăhuy n mi n núi biên

gi i, là m t trong nh ng huy n có m tăđ dân s th p nh t Vi t Nam Trong huy n có nhi u d án th yăđi n l nătrênăsôngăSêăSanănh ăthu đi n Sê San 3A, thu đi n Ya Ly, thu đi n Plei Krông

Trung tâm Y t huy n Sa L y là trung tâm h ng III g m 70 gi ng b nh, làăđ năv s nghi p y t công l p tr c thu c S Y t t nh Kon Tum, có ch căn ngăcung c p d ch v chuyên môn, k thu t v y t d phòng; khám b nh, ch a

b nh, ph c h i ch căn ng;ădânăs - k ho chăhóaăgiaăđìnhăvàăcácăd ch v y t khácătheoăquyăđ nh c a pháp lu t

Ch ng 2

2.1 iăt ng,ăđ aăđi m, th i gian nghiên c u

2.1.1 iăt ng nghiên c u

Ng i b nh đáiătháoăđ ng typ 2ăđ n khám b nh t i trung tâm y t huy n

Sa Th y, t nh Kon Tum trong th i gian nghiên c u

Tiêu chí ch n vào

Ng i b nh đưăđ c ch năđoánăđáiătháoăđ ng typ 2 theo ADA 2014

Ng i b nh đ n khám t i trong th i gian nghiên c u

Ng i b nh đ ng ý tham gia nghiên c u

Ng i b nh trên 18 tu i

Tiêu chí lo i ra

Ng i b nh t ch i ti p xúc

Ng i b nh không có kh n ngăgiaoăti pă(khôngăngheăvàănóiăđ c, có r i

lo n tri giác, r i lo n tâm th n…)ăvàăkhôngăcóăthânănhânăđiăcùng

Ng i b nh tàn t t c t hai chi d i, c t c t hai chi d i

n làăc ăm uănghiênăc u

Z1-/2=1,96 tr s phân ph i chu n,ă ă=ă0,05ăsaiăl m lo i I

p: là t l th căhànhăđúngăt ch măsócăphòngăng i loét bàn chân ng i

b nh đáiătháoăđ ng Theo nghiên c u c a Võ Th Duyên th c hi n n mă2017

t i b nh vi n qu n Th c, thành ph H Chí Minh, t l th căhànhăđúngălàă25,7% [7] Ch n p=0,257

đ c l y theo ch ng minh nhân dân, th

c năc c công dân, ho c b ng lái xe)

B ng 2.1 nhăngh a,ăphơnălo iăvƠăph ngăphápăthuăth p bi n s (ti p theo)

STT Bi năs nhăngh aăbi năs Phơnălo iă

bi năs

Ph ngă pháp

G m 2 giá tr :ăS ngăm tămình; S ngă

b nh g m ông bà, cha m , anh ch em

và con m că đáiă tháoă đ ng typ 2

G m 2 giá tr :

Nh ăgiá Ph ngă

v n

B ng 2.1 nhăngh a,ăphơnălo iăvƠăph ngăphápăthuăth p bi n s (ti p theo) STT Bi năs nhăngh aăbi năs

Phân

lo iăbi nă

s

Ph ngă pháp thu th p

B ngă2.1 nhăngh a,ăphơnălo iăvƠăph ngăphápăthuăth păbi năs (ti pătheo)

STT Bi năs nhăngh aăbi năs Phơnălo iă

bi năs

Ph ngă pháp thu

G m 6 giá tr : Nhân viên y t ,

Ph ngă ti n truy n thông, Báo chí, t r i,ă Ng iă thân,ă ng i quen, Internet, Khác

Danh

đ nh

Ph ngă

v n

B ng 2.1 nhăngh a,ăphơnălo iăvƠăph ngăphápăthuăth p bi n s (ti p theo) STT Bi năs nhăngh aăbi năs

Phân

lo iă

bi năs

Ph ngă pháp

t huăth p Các tri u ch ng hi n t i c a chân

ki n bò; C m giác n ng n ; au; Chu t rút

n ngăđ c li t kê trên

Không: khi không có tri u ch ng nào

B ngă2.1 nhăngh a,ăphơnălo iăvƠăph ngăphápăthuăth păbi năs (ti pătheo)

STT Bi năs nhăngh aăbi năs Phơnălo iă

bi năs

Ph ngă pháp thu

có lõi trungă tâm,ă th ng xu t

ch ngăc ăn ngăđ c li t kê trên

Không: khi không có tri u

ch ng nào

Nh ăgiá Ph ngă

v n

Bi n s v th c hành t ch m sóc phòng ng a loét bàn chân

đánhăgiáăth căhànhăđúngăv phòng ng a bi n ch ng bàn chân ng i

b nh đáiătháoăđ ng, nghiên c u s d ng 18 câu h i v th c hành t ch măsócăbàn chân Tiêu chu năxácăđ nh th căhànhăđúngăhayăch aăđúngăđ c d a vào

h ng d n v ch măsócăbànăchânăđáiătháoăđ ng c a IWGDF và CDC

B ngă2.2 ánhăgiáăth căhƠnhăphòngăng aăloétăbƠnăchơn ăng iăb nh đáiă

tháoăđ ng

bi năs

Ph ngăphápă thuăth p

Ng iă b nh ho că ng iă nhàă

ng iă b nh r aă chân cho

Hànhăđ ngăki mătraănhi tăđ ă

c aăn cătr căkhiăr aăchân.ă

Th ăt Ph ngăv n

chân sau khi

r a

Hànhă đ ngă lauă khôă chână vàă

k ă ngónă chână sauă khiă r aăchân xong

Th ăt Ph ngăv n

B ngă2.2ă ánhăgiáăth căhƠnhăphòngăng aăloétăbƠnăchơn ăng iăb nh đáiă

tháoăđ ngă(ti pătheo)

STT Bi năs nhăngh aăbi năs Phơnălo iă

bi năs

Ph ngăphápă thuăth p

Nh ăgiá Ph ngăv n

11 Lo iăgiày,ă

dép

Làălo iăgiày,ădépămàăng iă

b nh l aăch năđ ămang Danhăđ nh Ph ngăv n

B ng 2.2 ánhăgiáăth c hành phòng ng a loét bàn chân ng i b nh đáiă

tháoăđ ng (ti p theo)

bi năs

Ph ngăph pă thuăth p

B ng 2.2 ánhăgiáăth c hành phòng ng a loét bàn chân ng i b nh đáiă

tháoăđ ng (ti p theo)

bi năs

Ph ngăphápă thuăth p

Nh ăgiá Ph ngăv n

2.3.2 Ch s nghiên c u

- T l ng i b nh đáiătháoăđ ng có th căhànhăđúng: khôngăđiăchânătr n ngoài nhà; không thoa kem k ngón chân; có s d ng d ng c c t móng; táiăkhámăđ nh kì; r a chân m iăngày;ăkhôngăngâmăchânăn c nóng; ki m tra chân m i ngày; lau khô chân sau khi r a;ăkhôngăđiăchânătr n trong nhà; mang giày, dép có mang t t (v ); ki m tra nhi tăđ n c; ki m tra giàyă dépă tr c khi mang; thay t t (v ) m i ngày; c t móng chân 1

l n/tu n;ămátăxaăchânăth ng xuyên; ch n giày v a chân, kín; ki m tra chânăsauăkhiămangăgiày,ădép;ăthoaăkemăd ng m bàn chân

- T l ng i b nh đáiătháoăđ ng có th căhànhăchungăđúng v t ch măsócăphòng ng a loét bàn chân

- M t s y u t liênăquanăđ n th c hành chungăđúngăv t ch măsócăphòngă

ng a loét bàn chân g m:

2.4 Ph ngăphápăthuăth p thông tin

2.4.1 Công c thu th p thông tin

B câu h i so n s n g m 3 ph n:

Ph n A: Kh oăsátăđ căđi m dân s xã h i g m tu i, gi i, tình tr ng hôn nhân,ăđ iăt ng s ng cùng, ngh nghi p và trìnhăđ h c v n

Ph n B: Kh o sát y u t nhăh ngăđ n b nh T typ 2 c a ng i b nh

g m hút thu c lá, ti n s T typ 2 c aăgiaăđình,ăkho ng th i gian phát hi n

b nh, b nh lý kèm theo, ti n s loét chân, ti n s v tăth ngălâuălànhă chân,

ti n s c t c t chân, nghe nói v h ng d n t ch măsócăbànăchânăchoăng i

b nh T và ngu n nh n thông tin

Ph n C: Kh o sát 11 tri u ch ng hi n t i c a chân g m b ng rát, ng a, tê,

c m giác ki n bò, c m giác n ng n ,ăđau,ăchu t rút, v t ph ng r p, v tăth ng,ă

v t loét và v t chai

Ph n D: Kh o sát 18 th c hành t ch măsócăphòngăng a loét bàn chân

2.4.2 K thu t thu th p thông tin

Ph ngăphápăthuăth p: ph ng v n tr c ti p

T ch c thu th p s li u: Vi c t ch c thu th p s li uăđ c th c hi n qua cácăb c sau:

B c 1: Xây d ng, th nghi m và hoàn thi n công c nghiên c u

- Xây d ng b câu h i: Các câu h i do nghiên c u viên xây d ng d a vào các tài li u tham kh oăc ngănh ăs hi u bi t v thu c

- Th nghi m và hoàn thi n b công c nghiên c u: sau khi b câu h i

đ c xây d ng, nghiên c u viên ti n hành ph ng v n th 10 ng i b nh, ch nh

s a l i trong n i dung c a b câu h i m t cách phù h păsauăđóăină n ph c v choăđi u tra và t p hu n

- Th iăgian,ăđ aăđi m: 02 ngày, t i b nh vi n

- Gi ng viên t p hu n:ătr ng nhóm nghiên c u (nghiên c u viên)

B c 3: Ti năhànhăđi u tra

- iăt ngăđi uătraăđ c ph ng v n b ng b câu h iăsauăkhiăđ c s đ ng

ý c aăđ iăt ng M i bu iăđi u tra s có 2 giám sát tr c ti păđiăcùngăcácă TV,ăquan sát và k p th i u n n n các sai sót trong quá trìnhăđi u tra

B c 4: Thu th p phi uăđi u tra

- Sau m i bu iăđi uătra,ă TVăn p phi u cho giám sát, giám sát có trách nhi m thu th p, ki m tra m t cách k l ng phi uăđi u tra v s l ng, ch t

l ng n i dung câu h i

2.5 Phân tích và x lý s li u

D li u đ c nh p b ng ph n m m Epidata 3.01 và phân tích b ng ph n

m m Stata phiên b n 13.0

Mô t m i liên quan gi a m t s y u t liên quan và t t khúc x b ng test

2, OR, phân tích h i quy đa bi n, giá tr p ch n ng ng p < 0,05

Th ng kê mô t : Mô t các bi n s b ng s l ng và t l

Th ng kê phân tích: S d ng phép ki m Chi bình ph ng đ ki m đ nh

m i liên quan gi a bi n s th c hành chung v i các bi n đ c l p và bi n ph thu c N u trên 20% giá tr có v ng tr nh h n 5 thì dùng ki m đ nh Fisher v i

m c ý ngh a p<0,05 V i nh ng bi n s có m i liên quan có ý ngh a th ng kê khi dùng ki m đ nh Chi bình ph ng thì đ a vào mô hình tuy n tính t ng quát

S d ng l ng giá m c đ liên quan b ng s đo t s t l hi n m c PR v i KTC 95%

Ki m soát sai l ch thông tin t ng i ph ng v n:

Li tăkêăvàăđ nhăngh aărõăràngăc th t ng bi n s

Thu th păthôngătinăđ y đ , không b sót, ki m tra hoàn t t toàn b câu h i

khi th c hi n xong cu c ph ng v n

S d ngăcácăthangăđoăđưăđ căl ng giá v đ tin c y và tính giá tr

Ki m soát sai l ch thông tin t ng iăđ c ph ng v n:

Khuy n khích ng i b nh nói th t, không ép ng i b nh ph i tr l i

Thi t k b câu h iăđúngăm c tiêu, rõ ràng v t ng , ng n g n, d hi u, d

tr l i, c u trúc b câu h i ch t ch

Gi i thích rõ m căđíchănghiênăc uăchoăng iăđ c ph ng v n

2.7 oăđ c trong nghiên c u

Tr c khi thu th p thông tin, đ iăt ng nghiên c uăđ c gi i thích rõ v

m c tiêu c a nghiên c u, l i ích c a nghiên c u và phi u ch p thu n tham gia nghiên c u Trong quá trình ph ng v năđ iăt ng nghiên c u có quy n t ch i không ti p t c tr l i b t c khi nào

B câu h i không có v năđ riêngăt ,ănh y c m nên không nhăh ngăđ n tâm lý s c kh e c aăđ iăt ng nghiên c u

Toàn b d li u thu th păđ c gi kínăđ b o v đ iăt ng nghiên c u Các s li u thu th păđ c nh m m căđíchănghiênăc u, ng i b nh tham gia nghiênăcúuăđ căh ng dân l i cách t ch măsócăphòngăng aăloétăbànăchân,ăđ c

bi t là nh ng ng i b nh th căhànhăch aăđúng