KHÓA LUẬN tốt NGHIỆP dược học FULL (CND và BC) nghiên cứu bào chế thuốc đạn promethazin hydroclorid

Với mong muốn làm phong phú thêm dạng thuốc, giúp những bệnh nhân gặpkhó khăn trong việc uống thuốc dễ dàng dùng thuốc hơn, và làm tăng sinh khả dụng của thuốc, chúng tôi thực hiện đề tà

Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô, các anh chị kỹ thuậtviên bộ môn Bào chế đã nhiệt tình giúp đỡ, hỗ trợ và tạo mọi điều kiện thuận lợicho tôi trong suốt quá trình làm thực nghiệm tại bộ môn.

Tôi cũng xin cảm ơn Ban giám hiệu, các phòng ban, các thầy cô giáo và cán

bộ nhân viên trường đại học Dược Hà Nội – những người đã dạy bảo và giúp đỡ tôitrong suốt 5 năm học tập tại đây

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, anh chị em

đã dành cho tôi sự giúp đỡ và động viên quí báu trong suốt thời gian qua

Hà Nội, ngày 20 tháng 05 năm Sinh viên

MỤC LỤC

Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các hình vẽ, đồ thị

ĐẶT VẤN ĐỀ

PH

Ầ N I T Ổ NG QUAN 1

1.1 ĐẠ I C ƯƠ NG V Ề PROMETHAZIN HYDROCLORID 1

1.1.1 C ấ u trúc hóa h ọ c 1

1.1.2 Tính ch ấ t 1

1.1.3 Ph ươ ng pháp đị nh tính, đị nh l ượ ng 3

1.1.4 Đặ c đ i ể m d ượ c độ ng h ọ c 4

1.1.5 Đặ c đ i ể m d ượ c l ự c h ọ c 5

1.1.6 Chỉ định 5

1.1.7 Chống chỉ định 5

1.1.8 M ộ t s ố d ạ ng bào ch ế c ủ a promethazin hydroclorid 6

1.2 MỘT SỒ BIỆN PHÁP CẢI THIỆN HẤP THU DƯỢC CHẤT Ở TRỰC TRÀNG 6

1.2.1 Ki ể m soát gi ả i phóng d ượ c ch ấ t 6

1.2.2 S ử d ụ ng h ệ k ế t dính sinh h ọ c 8

1.2.3 S ử d ụ ng các ch ấ t làm t ă ng h ấ p thu 9

1.3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP LÀM TĂNG ĐỘ ỔN ĐỊNH CỦA PROMETHAZIN HYDROCLORID TRONG CÁC DẠNG BÀO CHẾ… 14

PH Ầ N II ĐỐ I T ƯỢ NG VÀ PH ƯƠ NG PHÁP NGHIÊN C Ứ U 17

2.1. Nguyên li ệ u 17

2.2. Thi ế t b ị 17

2.3 N ộ i dung th ự c nghi ệ m 18

2.4 Ph ươ ng pháp th ự c nghi ệ m 18

2.4.1 Ph ươ ng pháp bào ch ế 18

2.4.2 Ph ươ ng pháp đ ánh giá các tiêu chu ẩ n ch ấ t l ượ ng 19

2.4.3 Đ ánh giá độ ổ n đị nh c ủ a thu ố c đạ n bào ch ế 23

PH Ầ N III TH Ự C NGHI Ệ M, K Ế T QU Ả VÀ BÀN LU Ậ N 24

3.1 Xây d ự ng đườ ng chu ẩ n đị nh l ượ ng promethazin hydroclorid trong môi

tr ườ ng đệ m phosphat pH 7,4 24

3.2 Th ẩ m đị nh ph ươ ng pháp đị nh l ượ ng promethazin hydroclorid b ằ ng ph ươ ng

pháp HPLC 26

3.3 Nghiên c ứ u ả nh h ưở ng c ủ a tá d ượ c thu ố c đạ n đế n kh ả n ă ng gi ả i phóng promethazin hydroclorid t ừ thu ố c đạ n 29

3.4 Nghiên c ứ u ả nh h ưở ng c ủ a m ộ t s ố ch ấ t ch ố ng oxy hóa đế n độ ổ n đị nh c ủ a thu ố c đạ n promethazin hydroclorid 32

3.5 Nghiên c ứ u ả nh h ưở ng c ủ a m ộ t s ố ch ấ t di ệ n ho ạ t đế n kh ả n ă ng gi ả i phóng promethazin hydroclorid t ừ thu ố c đạ n bào ch ế 34

3.6 Nghiên c ứ u ả nh h ưở ng c ủ a tá d ượ c đ i ề u ch ỉ nh pH đế n kh ả n ă ng gi ả i phóng PMZ.HCl t ừ thu ố c đạ n 42

K Ế T LU Ậ N VÀ ĐỀ XU Ấ T 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

(Sắc kí lỏng hiệu năng cao)

(Tia tử ngoại)

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Độ tan của PMZ.HCl trong các môi trường pH khác nhau 2

Bảng 1.2: Một số điều kiện định lượng PMZ.HCl bằng phương pháp HPLC 4

Bảng 1.3: Một số dạng bào chế của PMZ.HCl có trên thị trường Việt Nam 6

Bảng 1.4: Các nhóm chất làm tăng hấp thu DC từ thuốc đặt 9

Bảng 1.5: Một số chế phẩm PMZ.HCl có chứa các chất chống oxy hóa 15

Bảng 2.1: Một số nguyên liệu dùng trong nghiên cứu 17

Bảng 3.1: Độ hấp thụ quang của dung dịch PMZ.HCl ở các nồng độ khác nhau 24

Bảng 3.2: Kết quả mật độ quang của dung dịch thử chứa DC và dd placebo trong môi trường đệm pH 7,4 tại bước sóng 249 nm 25

Bảng 3.3: Bảng kết quả kiểm tra tính thích hợp của hệ thống sắc ký 26

Bảng 3.4: Mối tương quan giữa nồng độ PMZ.HCl với diện tích pic 27

Bảng 3.5: Kết quả kiểm tra độ lặp lại của phương pháp sắc ký 28

Bảng 3.6: Bảng kết quả kiểm tra độ đúng của phương pháp sắc ký 29

Bảng 3.7: Công thức thuốc đạn PMZ.HCl với tá dược tính theo 1 viên 29

Bảng 3.8: Tỷ lệ PMZ.HCl giải phóng ra khỏi tá dược thuốc đạn 30

Bảng 3.9: Ảnh hưởng của các chất oxy hoá đến độ ổn định của thuốc đạn promethazin hydroclorid khi đun cách thủy ở 60°C 32

Bảng 3.10: % PMZ.HCl giải phóng từ thuốc đạn có thêm Tween 80 34

Bảng 3.11: % PMZ.HCl giải phóng từ thuốc đạn có thêm Span 80 35

Bảng 3.12: % PMZ.HCl giải phóng từ thuốc đạn có thêm Cremophor EL 37

Bảng 3.13: % PMZ.HCl giải phóng từ thuốc đạn có thêm Cremophor RH 40 38

Bảng 3.14: % PMZ.HCl giải phóng từ thuốc đạn có thêm poloxamer 407 39

Bảng 3.15: % PMZ.HCl giải phóng từ thuốc đạn có thêm acid citric 42

Bảng 3.16: Đánh giá độ ổn định của thuốc đạn promethazin hydroclorid ở điều kiện khắc nghiệt……… 44

Tween 80 35Hình 3.6: Đồ thị biểu diễn tốc độ giải phóng PMZ.HCl từ thuốc đạn có thêm Span

80 36Hình 3.7: Đồ thị biểu diễn tốc độ giải phóng PMZ.HCl từ thuốc đạn có thêm

Cremophor EL 37Hình 3.8: Đồ thị biểu diễn tốc độ giải phóng PMZ.HCl từ thuốc đạn có thêm

Cremophor RH 40 38Hình 3.9: Đồ thị biểu diễn tốc độ giải phóng PMZ.HCl từ thuốc đạn có thêm

poloxamer 407 40Hình 3.10: Biểu đồ so sánh mức độ giải phóng promethazin hydroclorid ra khỏi

thuốc đạn khi sử dụng một số CDH khác nhau với tỉ lệ 2% 41Hình 3.11: Đồ thị biểu diễn tốc độ giải phóng PMZ.HCl từ thuốc đạn có thêm acid

citric 43

ĐẶT VẤN ĐỀ

Thuốc đạn là dạng thuốc có lịch sử lâu đời, từ 500 năm trước công nguyên.Hiện nay, dạng thuốc này được sử dụng ngày càng phổ biến trên toàn thế giới.Thuốc đạn có nhiều ưu điểm và triển vọng có thể thay thế cho dạng thuốc uốngtrong các trường hợp như dược chất có mùi vị khó chịu, gây kích ứng đường tiêuhóa, dễ gây nôn khi uống, dược chất bị phá hủy ở đường tiêu hóa hoặc bị chuyểnhóa nhanh ở gan Ngoài ra dạng thuốc này còn hữu ích cho các đối tượng bệnh nhân

là trẻ em, phụ nữ có thai, người già, người bị hôn mê…

Promethazin hydroclorid có tác dụng kháng histamin và an thần mạnh, cósinh khả dụng thấp khi dùng đường uống do bị chuyển hóa qua gan lần đầu cao,được dùng để chữa triệu chứng hoặc đề phòng các phản ứng quá mẫn, phòng vàđiều trị say tàu xe, an thần và chống nôn trong ngoại khoa và sản khoa Tuypromethazin hydroclorid tan tốt trong nước, độ tan thay đổi nhiều theo pH môitrường, nhưng lại có tính thấm kém, đồng thời kém ổn định về mặt hóa học, dễ bịoxy hóa

Với mong muốn làm phong phú thêm dạng thuốc, giúp những bệnh nhân gặpkhó khăn trong việc uống thuốc dễ dàng dùng thuốc hơn, và làm tăng sinh khả dụng

của thuốc, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu bào chế thuốc đạn promethazin hydroclorid” với mục tiêu: Bào chế được thuốc đạn promethazin hydroclorid

25mg Để thực hiện được mục tiêu đề ra, đề tài bao gồm các nội dung cơ bản sau:

tá dược điều chỉnh pH đến khả năng giải phóng promethazin hydroclorid từthuốc đạn

thuốc đạn promethazin hydroclorid

PHẦN I TỔNG QUAN1.1 ĐẠI CƯƠNG VỀ PROMETHAZIN HYDROCLORID

tan trong nước; tan trong alcol, chloroform; không tan trong ether, aceton,ethylacetat Dung dịch 10% trong nước có pH 5,3 [4]

Promethazin hydroclorid tan tốt trong nước nhưng lại có tính thấm kém,được xếp vào nhóm III trong hệ thống phân loại sinh dược học [22]

Độ tan của promethazin hydroclorid phụ thuộc nhiều vào pH môi trường [43].Theo bảng 1.1, tại pH 5,24 độ tan của dược chất là 65,79 g/100ml; nhưng ở pH 6,99

độ tan của promethazin hydroclorid chỉ còn 0,224 g/100ml, giảm gần 300 lần so với

ở pH 5,24 Khi tăng pH, độ tan của dược chất càng giảm, ở pH 8,85 độ tan của dượcchất là 0,0066 g/100ml, chỉ bằng 1/10000 độ tan của promethazin hydroclorid ở pH5,25

8

Bảng 1.1: Độ tan của PMZ.HCl trong các môi trường pH khác nhau [43]

W J M Underberg [39], [40], [41] đã nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độtới sự phân hủy của promethazin trong dung dịch nước với sự có mặt của oxy Saukhi bị oxy hóa, các sản phẩm đã được phân tách bằng sắc ký lớp mỏng So sánh hợpchất phân tách được với các hợp chất chuẩn về: điểm nóng chảy, quang phổ và sắc

ký đồ Các hợp chất sau đã được xác định: 10-methylphenothiazin (II), phenothiazin(III), 3H-phenothiazin-3-on (IV), phenothiazin 5-oxid (V), promethazin 5-oxid (VI),

dimethylalamin

Hình 1.1: Các hợp chất phân hủy của promethazin [39]

- Dùng sắc lý lớp mỏng

Định lượng:

- Chuẩn độ bằng dung dịch acid percloric 0,1N trong môi trường khan, dùng acidacetic băng, có mặt thủy ngân (II) acetat, chỉ thị tím tinh thể, cho đến khi màuchuyển sang xanh lục Có thể dùng điện thế kế [2], [4]

- Có thể định lượng phần acid hydroclorid kết hợp bằng dung dịch natri hydroxydchuẩn trong môi trường nước, có mặt cloroform [4]

- Dạng bào chế: Thường sử dụng phương pháp quang phổ UV, tạo nồng độ acidhydroclorid (HCl) trong dịch chiết bằng 0,01N rồi đo độ hấp thụ ở 249 ± 1 nm [4]

- Phương pháp HPLC: Một số tài liệu nghiên cứu định lượng promethazin bằngphương pháp HPLC được trình bày ở bảng 1.2

Bảng 1.2: Một số điều kiện định lượng PMZ.HCl bằng pp HPLC

- Pha động: acetonitril : dung dịch đệm pH 7

từ 2 đến 8 giờ tùy theo liều và đường dùng [5]

Tỷ lệ liên kết với protein huyết tương từ 76 đến 93% Thuốc được phân bốrộng rãi tới các mô của cơ thể Thuốc đi qua hàng rào máu não, nhau thai và phân

bố vào sữa mẹ [5], [23]

Promethazin chuyển hóa mạnh ở gan, thải trừ qua nước tiểu và phân, phầnlớn ở dạng promethazin sulfoxid và dạng glucuronid [5], [23].

1.1.5 Đặc điểm dược lực học

Promethazin có tác dụng kháng histamin và an thần mạnh Promethazin cũng

có tác dụng chống nôn, kháng cholinergic, chống say tàu xe và gây tê tại chỗ Ngoài

ra, thuốc còn có tác dụng chống ho nhẹ, phản ánh tiềm năng ức chế hô hấp [5]

Promethazin là thuốc chẹn thụ thể H1 do tranh chấp với histamin ở các vị trícủa thụ thể H1 trên các tế bào tác động, nhưng không ngăn cản giải phóng histamin,

vì vậy thuốc chỉ ngăn chặn những phản ứng do histamin tạo ra [5]

Promethazin và phần lớn các thuốc kháng histamin đi qua hàng rào máu não, gây tác dụng an thần do ức chế histamin N-methyltransferase và chẹn các thụthể histamin trung ương [5]

-Promethazin có tính kháng cholinergic, ngăn chặn đáp ứng với acetylcholinthông qua thụ thể muscarinic Tác dụng chống nôn, chống say tàu xe củapromethazin là do tác dụng kháng cholinergic trung ương trên tiền đình, trên trungtâm nôn tích hợp và trên vùng phát động nhận cảm hóa chất của não giữa Tác dụngchống ho nhẹ có thể do tính chất kháng cholinergic và ức chế TKTƯ của thuốc [5]

- Người bệnh trong trạng thái hôn mê

- Người bệnh đang dùng các thuốc ức chế hệ TKTƯ với liều lớn

- Người bệnh đã được xác định là đặc ứng hoặc mẫn cảm với promethazin

1.1.8 Một số dạng bào chế của promethazin hydroclorid

Bảng 1.3: Một số dạng bào chế của PMZ.HCl có trên thị trường Việt

1.2 MỘT SỒ BIỆN PHÁP CẢI THIỆN HẤP THU DƯỢC CHẤT Ở TRỰC

TRÀNG

1.2.1 Kiểm soát giải phóng dược chất

Biện pháp kiểm soát giải phóng dược chất được ứng dụng nhiều trong cácnghiên cứu bào chế thuốc đạn là kéo dài quá trình giải phóng dược chất Dược chấtđược sử dụng thường có các đặc điểm sau [11]: Không hấp thu hoặc thải trừ quánhanh hoặc quá chậm, có thời gian bán thải ngắn (nhưng không ít hơn 2 giờ), liềudùng nhỏ, hấp thu ổn định ở đường tiêu hóa, an toàn, thường được sử dụng để điềutrị bệnh mạn tính

Các nghiên cứu gần đây cho thấy để bào chế thuốc đạn tác dụng kéo dài hầuhết các tác giả tập trung vào hai hướng nghiên cứu chủ yếu:

- Sử dụng các tá dược béo có nhiệt độ nóng chảy cao: các tá dược này có thể kéo dàithời gian giải phóng dược chất theo cơ chế làm tăng độ nhớt và nhiệt độ nóngchảy của thuốc đạn, dẫn đến thuốc đạn sẽ chảy lỏng từ từ ở thân nhiệt, quá trìnhkhuếch tán dược chất sẽ diễn ra từ từ do vậy quá trình giải phóng dược chất đượcduy trì trong một thời gian dài.

- Sử dụng các polyme thân nước: dược chất giải phóng ra khỏi thuốc đạn theo cơchế các polyme trương nở trong môi trường nước sẽ gel hóa làm cho dược chấtkhuếch tán ra từ từ và duy trì giải phóng kéo dài

Toshihito Takatori và các cộng sự [36] đã nghiên cứu bào chế thuốc đạnacetaminophen giải phóng kéo dài Các chất béo rắn như polyglycerol este của acidbéo (PGEFs): decaglycerol heptabehenat (HB750) và hexaglycerol pentastearat(PS500) hoặc sáp ong có nhiệt độ nóng chảy tương đối cao đã được phối hợp vớiWitepsol H15 Việc bổ sung các PGEFs hoặc sáp ong vào Witepsol H15 làm tăng

độ nhớt của tá dược thuốc đạn ở 37°C mà không có bất kỳ sự thay đổi lớn nào vềđiểm nóng chảy của Witepsol H15 Sự giải phóng của acetaminophen từ thuốc đạn

bị cản trở bởi HB750, PS500 hoặc sáp ong, dẫn đến kéo dài sự hấp thuacetaminophen từ trực tràng Tóm lại, bằng cách sử dụng chất béo rắn như HB750

và sáp ong với điểm nóng chảy tương đối cao có thể kiểm soát tốc độ giải phóngdược chất từ tá dược thuốc đạn để duy trì nồng độ trong huyết tương của thuốctrong thời gian lâu hơn

Adegboye và cộng sự [8] đã nghiên cứu ảnh hưởng của các tá dược khácnhau như Tween 80, natri salicylat và methylcellulose đối với tính chất và sự giảiphóng metronidazol từ thuốc đạn đã kết luận: Tween 80 và natri salicylat có thểđược sử dụng để bào chế thuốc đạn giải phóng nhanh còn methylcellulose (MC) cóthể được sử dụng làm tá dược để bào chế thuốc đạn metronidazol tác dụng kéo dài.Dược chất giải phóng kéo dài do sau khi đưa thuốc vào trực tràng MC trương nở vàtạo thành hệ gel, vì vậy thuốc đạn duy trì được cấu trúc của mình trong quá trìnhgiải phóng Dược chất ban đầu được giải phóng chậm từ hệ gel đó và quá trình giảiphóng tăng lên cùng quá trình tan chảy và hòa tan của hỗn hợp tá dược

cơ bản và do đó cải thiện hiệu quả điều trị của thuốc[13].

Một số polyme kết dính sinh học thường được sử dụng:

- Polyme anion: alginat, Carbopol

- Polyme cation: chitosan

- Polyme không ion hóa: hydroxyethyl cellulose, methylcellulose

Hệ tĩnh mạch trực tràng dày đặc, tuần hoàn với lưu lượng 50 ml/phút có ýnghĩa với sự hấp thu dược chất từ thuốc đạn, đặc biệt theo tĩnh mạch trực tràng dưới

và tĩnh mạch trực tràng giữa, dược chất được chuyển vào hệ tuần hoàn chung khôngqua gan lần đầu, điều đó được xem là ưu điểm của dạng thuốc đạn Tuy nhiên mộtnhược điểm của thuốc đạn là khi đặt vào trực tràng, do nhu động tự nhiên của cơ thể,thuốc có nguy cơ bị đẩy ra ngoài, ảnh hưởng đến đi lại của người bệnh và tác dụngđiều trị Từ đó ta thấy được sự phù hợp của hệ kết dính sinh học, dùng nhữngpolyme kết dính sinh học để cố định viên thuốc ở vùng tĩnh mạch trực tràng dưới,tránh việc thuốc bị đẩy ra ngoài, đồng thời làm tăng sinh khả dụng của thuốc [1], [3].Jei-Man Ryu và các cộng sự [33] đã nghiên cứu phương pháp làm tăng sinhkhả dụng của propanolol trong thuốc đạn đặt trực tràng Hydroxypropylcellulose(HPC), polyvinylpyrrolidon (PVP), Carbopol, polycarbophil và natri alginat đượcthêm vào công thức có chứa poloxamer 407 (15%), poloxamer 188 (15%) vàpropranolol hydroclorid (2%) Sinh khả dụng của thuốc đặt trực tràng và khả năng

cố định viên thuốc tại nơi đặt tăng lên khi tăng lực kết dính Trong số các polymeđược nghiên cứu, natri alginat và polycarbophil có lực kết dính lớn nhất do vậy chosinh khả dụng của propranolol lớn nhất (84,7 và 82,3%) So với các polyme khác,natri alginat không gây kích ứng niêm mạc trực tràng Do đó, công thức thuốc đạn

có chứa poloxame và natri alginat là công thức thích hợp cho các dược chất dễ bị chuyển hóa qua gan.

Seham S Abd ElHady và các cộng sự [16] đã nghiên cứu cải thiện sinh khảdụng của mebeverin hydrochlorid (MbHCl) – một dược chất hấp thu hạn chế trongđường tiêu hóa Hỗn hợp của poloxamer 407 (P407) và poloxamer 188 (P188) được

sử dụng Để tăng khả năng kết dính niêm mạc của MbHCl – poloxamer, các polymekết dính sinh học như hydroxypropylmethyl cellulose (HPMC), hydroxyethylcellulose (HEC), methyl cellulose (MC) và polyvinylpyrrolidone K-25 (PVP K-25)

đã được nghiên cứu Thuốc đặt bào chế theo công thức P407/P188/MC/MbHCl(23/7/1,5/10% kl/kl) có đặc tính kết dính sinh học thích hợp, giải phóng thuốc kéodài, và tăng đáng kể hiệu quả chống co thắt kéo dài trên hồi tràng chuột lang, đồngthời không gây kích ứng trực tràng

Yuan Yuan và các cộng sự [44] đã nghiên cứu hệ gel đặt trực tràng kết dínhsinh học có chứa nimesulid bằng cách sử dụng polyme kết dính sinh học như natrialginat hoặc hydroxypropyl methylcellulose (HPMC) kết hợp với poloxamer 407.Việc bổ sung các PEG làm tăng nhiệt độ gel hóa và tỷ lệ giải phóng thuốc Thuốcđạn bào chế theo công thức poloxamer 407/nimesulid/natri alginat/PEG 4000(18/2.0/0.5/1.2%) có nhiệt độ gel hóa thích hợp, có khả năng cố định thuốc tại nơiđặt, tỉ lệ giải phóng thuốc tương đối cao, đồng thời an toàn không gây kích ứngniêm mạc

- Anion: natrilauryl sulfat…

- Cation: benzalkonium clorid…

- Không ion hóa: Tween, Span…

CalcitoninCefoxitin Insulin

Acid p-aminobezoic

Trong các chất làm tăng hấp thu ở bảng trên thì các chất diện hoạt,cyclodextrin, acid mật và dẫn chất salicylat được sử dụng nhiều.

1.2.3.1 Cyclodextrin và các dẫn chất

Cyclodextrin (CyD) và các dẫn chất có thể thay đổi đặc tính của dược chất,công thức thuốc đạn và đặc tính của màng sinh học do đó làm tăng và thay đổi sựhấp thu dược chất ở trực tràng CyD và các dẫn chất α, β, γ làm tăng độ ổn định, khảnăng giải phóng, sinh khả dụng và làm giảm kích ứng tại chỗ [38]

Trong số các hợp chất này, CyD thân nước như hydroxypropyl-β-CyD β-CyD) và β–CyD phân nhánh đã nhận được quan tâm đặc biệt, bởi vì chúng có độc

(HP-tính thấp và khả năng hòa tan trong nước cao Các CyD kỵ nước như

2,6-di-O-ethyl- β -CyD (DE- β -CyD) có thể làm chậm tốc độ giải phóng các hoạt chất tantrong nước, được sử dụng để điều chỉnh giải phóng [38]

Cơ chế làm tăng hấp thu của CyD:

- Ngăn chặn sự phân hủy của dược chất không ổn định trong đường tiêu hóacũng như trong quá trình bảo quản

- Thay đổi tính chất niêm mạc do đó làm tăng hấp thu dược chất bao gồm cả các chất có nguồn gốc protein và peptid.

- Ức chế P-glycoprotein trung gian đẩy thuốc ra ngoài từ tế bào biểu mô đường ruột

Ảnh hưởng của CyD đến sự hấp thu dược chất từ thuốc đặt phụ thuộc vào hệ

tá dược thuốc đạn (tá dược thân nước hoặc tá dược béo), tính chất lý hóa của phứchợp và các chất điều chỉnh hấp thu khác như các polyme Với các dược chất sơnước, Cyd làm tăng giải phóng dược chất từ tá dược và tăng độ tan của dược chấttrong niêm dịch trực tràng do đó làm tăng hấp thu dược chất [38]

Nguyễn Thị Thúy Hằng [7] nghiên cứu bào chế thuốc đạn furosemid Khinghiên cứu ảnh hưởng của hệ phân tán rắn đến khả năng giải phóng dược chất, tácgiả kết luận: hệ phân tán rắn với 3 chất mang là PEG, PVP, HP-β-CyD cải thiệnđáng kể đến khả năng giải phóng furosemid qua màng bán thấm, trong đó hệ phântán rắn HP-β-Cyd (1:5) cho kết quả tốt nhất

Jin-Ki Kim và các cộng sự [19] đã nghiên cứu bào chế thuốc đạnflurbiprofen chứa poloxamer và natri alginat Các dẫn xuất cyclodextrin như α-, β-,γ-cyclodextrin và hydroxypropyl-β-cyclodextrin (HP-β-CyD) được sử dụng để làmtăng khả năng hòa tan trong dung dịch của flurbiprofen Thuốc đạn flurbiprofen vớiHP-β-CyD có sinh khả dụng cao trong đó AUC của flurbiprofen sau khi đặt trựctràng không khác nhau đáng kể so với sau khi tiêm tĩnh mạch Có thể kết luận rằngHP-β-CyD làm tăng khả năng hòa tan của dược chất, thích hợp cho công thức thuốcđạn có chứa các dược chất kém tan trong nước

1.2.3.2 Các chất diện hoạt

Các chất diện hoạt có trong thành phần tá dược thuốc đạn ảnh hưởng đáng kểđến khả năng giải phóng và hấp thu dược chất do đó làm thay đổi sinh khả dụng củathuốc đạn

Nhiều tác giả cho rằng chất diện hoạt làm tăng mức độ giải phóng và hấp thudược chất theo các cơ chế sau [1], [3]:

- Tăng khả năng hòa tan của các dược chất ít tan

- Thay đổi hệ số phân bố dầu/nước (D/N) của các dược chất.

- Làm giảm sức căng bề mặt và làm sạch màng nhầy phủ trên niêm mạc trực tràng

- Tăng khả năng hấp thu của niêm mạc

Các chất diện hoạt thường được sử dụng là Tween, Span, Mirj, Brij vì nhữngchất này chịu được nhiệt độ, bền vững về mặt hoá học và không độc Có thể dùngmột chất diện hoạt hoặc hỗn hợp nhiều chất khác nhau

Tuy nhiên ở nồng độ cao chất diện hoạt cũng cản trở khả năng khuếch tánqua màng bán thấm của dược chất và phức hợp dược chất - tá dược - chất diện hoạttạo thành là phức hợp bền nên khả năng giải phóng dược chất sẽ giảm Vì vậy việclựa chọn chất diện hoạt và nồng độ sử dụng cần chú ý

Đào Phương Linh [6] nghiên cứu bào chế thuốc đạn ketoprofen (KP): Cácchất diện hoạt khác nhau sử dụng với tỷ lệ khác nhau thì ảnh hưởng khác nhau đếnkhả năng giải phóng KP từ tá dược PEG Span 80 và benzalkonium clorid làm giảmgiải phóng KP Tween 40, 60, 80 ít ảnh hưởng đến khả năng giải phóng dược chất.Natri laurylsulfat và Tween 20 làm tăng giải phóng của KP nhưng không đáng kể.Cremophor EL với tỷ lệ 2% giải phóng dược chất tốt nhất (giải phóng 92,57% sau 4giờ so với 82,24% khi không có chất diện hoạt)

J Hanaee và các cộng sự [17] đã nghiên cứu sự ảnh hưởng của các chất diệnhoạt khác nhau đến sự giải phóng salbutamol từ thuốc đạn Thuốc đạn chứa 10 mgsalbutamol và Witepsol H15 Để tối ưu hóa tốc độ giải phóng thuốc, các chất diệnhoạt khác nhau được sử dụng: natri lauryl sulfat (NaLS), Tween 80 Kết quả chothấy Tween 80 (2% kl/kl) và NaLS (0,75% kl/kl) làm tăng tỷ lệ giải phóngsalbutamol từ thuốc đạn (100% sau 1 giờ so với khoảng 40% khi không có chất diênhoạt) CDH anion như NaLS có thể gây kích ứng niêm mạc lớn hơn CDH không ionhóa Như vậy Tween 80 có thể được thêm vào trong công thức thuốc đạn để tăng tỷ

lệ giải phóng salbutamol Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ giải phóng củasalbutamol thay đổi tuyến tính với hàm lượng Tween 80 trong công thức

Murakami và các cộng sự [25] đã nghiên cứu sự hấp thụ của natri ampicilintrong thuốc đặt có chứa các muối mật khác nhau như dehydrocholat,dihydroxycholat, trihydroxycholat, glycin và taurin liên hợp Dihydroxycholat làmtăng hấp thu đáng kể natri ampicilin từ thuốc đạn, trong khi trihydroxycholat khônglàm tăng hấp thu dược chất Hiệu quả làm tăng hấp thu natri ampicilin từ trực tràngcủa các muối mật phụ thuộc vào cấu trúc hóa học và đặc tính hóa lý của chúng.

1.2.3.4 Salicylat và dẫn chất

Hosny và các cộng sự [9] đã nghiên cứu tác dụng hạ đường huyết của thuốcđạn insulin chứa các nồng độ khác nhau của natri salicylat (50, 100 mg) và etherpolyoxyethylene-9-lauryl (POELE 1, 3, 4%) Kết quả cho thấy: Thuốc đạn insulin

có chứa natri salicylat (50 mg) và thuốc đạn có chứa POELE nồng độ thấp nhất(1%) có hiệu quả hạ đường huyết cao nhất Khi tăng natri salicylat đến 100 mg haytăng tỉ lệ POELE không cải thiện được hiệu quả hạ đường huyết của đạn insulin hơnnữa

Cyprian O Onyeji và các cộng sự [31] đã nghiên cứu ảnh hưởng của các chấtlàm tăng hấp thu đến sinh khả dụng cho thuốc đạn cloroquin, tác giả nhận thấy natrisalicylat ở nồng độ 25% làm tăng mạnh sự giải phóng cloroquin từ tá dược PEG,dược chất giải phóng 100% sau 2 giờ so với 88% khi không có natri salicylat Tuy

nhiên khi tăng nồng độ salicylat thì tốc độ và mức độ giải phóng dược chất lại giảmxuống.

1.2.3.5 Các chất làm tăng hấp thu khác

Enamin acid amin (phenylalanin và phenylglycin) đã được biết đến là chấtlàm tăng hấp thu ở trực tràng Murakami và các cộng sự [26], [27] đã nghiên cứu sựhấp thu của thuốc đạn β-lactam, kết hợp với dẫn xuất enamin làm tăng hấp thu tạitrực tràng của kháng sinh β-lactam Tương tự như vậy, với nghiên cứu củaNishihata [30] cho thấy sự hấp thu tại trực tràng của insulin đã được tăng cườngđáng kể do việc kết hợp với enamin Tuy nhiên, các dẫn xuất enamin không ổn địnhtrong dung dịch nước Do đó, chúng có thể có tác dụng tăng hấp thu trong một thờigian rất ngắn, và hữu ích hơn trong phát triển tiền chất chứ không phải trong tăngcường hấp thu [38]

Các NSAID như indomethacin, phenylbutazon, natri diclofenac, và aspirin

đã được báo cáo có tác dụng làm tăng hấp thu ở trực tràng [28] Ví dụ, NSAID tăngcường hấp thu trực tràng của acid sulfanilic và creatinin ở chuột Tác dụng tăng hấpthu của NSAID tăng theo thứ tự của phenylbutazon < diclofenac natri <indomethacin [28] Tác dụng này của NSAID có thể do chúng làm thay đổi tínhthấm của màng tế bào đối với các loại thuốc kém thấm do sự tích tụ của thuốc trongniêm mạc trực tràng [29] Tuy nhiên, cần phải cẩn thận khi sử dụng NSAID do khảnăng gây kích ứng tại chỗ gây ra bởi các tác dụng dược lý của chúng

PROMETHAZIN HYDROCLORID TRONG CÁC DẠNG BÀO CHẾ

Hóa tính cơ bản của promethazin là dễ bị oxy hóa do nhân phenothiazin Cáctác nhân H2SO4, HNO3, Br2, FeCl3… đều có thể oxy hóa được promethazin thôngqua con đường rất phức tạp và tạo ra nhiều sản phẩm oxy hóa khác nhau Các sảnphẩm này thường có màu hồng đến đỏ [4], [39], [40], [41]

Stanley Sklar [34] đã nghiên cứu về độ ổn định của các hoạt chất nhạy cảmvới ánh sáng trong chế phẩm dược phẩm Tác giả thấy rằng monothioglycerol(MTG) cải thiện tuổi thọ của phenothiazin và đặc biệt hiệu quả trong công thức có

chứa promethazin Một loạt các công thức promethazin có chứa chất chống oxy hóakhác nhau như natri bisulfit, natri sulfit, natri formaldehyd sulfoxylat, acid ascorbic,monothioglycerol đã được nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa của các chất Kếtquả cho thấy monothioglycerol là chất chống oxy hóa tốt nhất cho promethazin.

Mohammad Aslam và các cộng sự [14] đã nghiên cứu công thức bào chếthuốc kháng histamin và chống nôn bôi ngoài da bằng cách kết hợp giữa gel với hỗnhợp nhũ tương có thêm hoạt chất promethazin hydroclorid Tuy nhiên, khipromethazin được pha trộn với kem hoặc gel thì hỗn hợp này không ổn định và dễ

bị oxy hóa, biến đổi màu do phân hủy nhiệt hoặc quang hóa theo thời gian Vì vậycần kết hợp chất chống oxy hóa Các chất chống oxy hóa được sử dụng trongnghiên cứu như natri edetat, natri citrat, acid ascorbic, vitamin E, hydroquinon đềulàm tăng độ ổn định của dược chất

Thực tế để cải thiện độ ổn định của promethazin hydroclorid trong các dạngbào chế, các nhà sản xuất đã áp dụng một số biện pháp dưới đây

Bảng 1.5: Một số chế phẩm PMZ.HCl có chứa các chất chống oxy hóa

Dung dịchuống

- Acid ascorbic

Từ bảng 1.5 ta thấy để tăng độ ổn định của promethazin hydroclorid trong các chế phẩm thường kết hợp nhiều chất chống oxy hóa khác nhau

PHẦN II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU2.1 Nguyên liệu

Bảng 2.1: Một số nguyên liệu dùng trong nghiên cứu

2.2 Thiết bị

- Khuôn đạn 1g

- Máy đo quang phổ UV-VIS Hitachi (Nhật )

- Máy quang phổ UV-VIS Heλios- γ

- Máy đo pH Inolab (Đức )

- Nồi đun cách thuỷ Buchi (Thụy Sĩ )

- Màng bán thấm celophan MWCO 12-14 kDa (Tiệp )

- Máy thử giải phóng Erweka với thiết kế giỏ quay (Đức)

- Máy thử độ rã thuốc đạn Pharma test (Đức)

- Cân phân tích, cân kĩ thuật

- Dụng cụ sứ: bát sứ, chày, cối

- Dụng cụ thủy tinh: cốc, ống đong, bình định mức, pipet…

- Hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao Agilent

2.3 Nội dung thực nghiệm

bằng phương pháp đo quang và phương pháp HPLC

chất điều chỉnh pH đến khả năng giải phóng dược chất

thuốc đạn promethazin hydroclorid

2.4 Phương pháp thực nghiệm

2.4.1 Phương pháp bào chế

Các mẫu thuốc đạn đều được bào chế theo phương pháp đun chảy đổ khuôn,mỗi viên thuốc chứa 25mg promethazin hydrochorid, sử dụng khuôn thuốc đạn 1g.Tiến hành bào chế thuốc đạn theo các bước sau:

- Chuẩn bị khuôn: rửa sạch, sấy khô, làm trơn khuôn bằng dầu parafin với thuốcđạn sử dụng tá dược PEG, với thuốc đạn sử dụng tá dược Suppocire thì làm trơnkhuôn bằng dung dịch xà phòng trong cồn

- Nghiền promethazin hydrochorid, rây qua rây 250

- Cân dược chất, tá dược, chất diện hoạt theo công thức

- Với hỗn hợp tá dược PEG 400/PEG 4000: Đun chảy cách thủy tá dược, thêmchất diện hoạt (nếu có) Cho promethazin hydrochorid vào khuấy đều cho đến khidược chất tan hết Để nguội đến gần nhiệt độ đông đặc rồi đổ khuôn.

- Với tá dược Suppocire:

+ Đun chảy cách thủy tá dược

+ Cân promethazin hydrochorid cho vào cối sứ, cho đồng lượng tá dược đã đun chảy trên vào trộn đều

+ Lượng tá dược đã đun chảy còn lại, thêm chất diện hoạt (nếu có)

+ Phân tán khối bột nhão vào hỗn hợp tá dược còn lại Để nguội đến gần nhiệt độ đông đặc rồi đổ khuôn

- Làm lạnh ở nhiệt độ 5-100C cho thuốc đông rắn hoàn toàn, dùng dao cắtphần thuốc thừa, tháo khuôn để lấy viên thuốc

- Bảo quản viên thuốc đạn trong túi nilon, cho túi vào lọ thủy tinh kín, bảo quảntránh ánh sáng

2.4.2 Phương pháp đánh giá các tiêu chuẩn chất lượng

2.4.2.1 Phương pháp xác định độ đồng đều khối lượng

Cân riêng biệt 20 đơn vị lấy ngẫu nhiên, tính khối lượng trung bình viên.Không được có quá hai đơn vị có khối lượng chênh lệch 5% so với khối lượng trungbình và không được có đơn vị nào có khối lượng chênh lệch 10% so với khối lượngtrung bình viên (Phụ lục 11.3 – Dược điển Việt Nam IV) [2]

2.4.2.2 Phương pháp xác định độ đồng đều hàm lượng dược chất

Phép thử độ đồng đều hàm lượng được tiến hành trên 10 đơn vị riêng lẻ lấyngẫu nhiên Tiến hành phép thử và đánh giá kết quả (Phụ lục 11.2 – Dược điển ViệtNam IV) [2]

2.4.2.4 Phương pháp xác định khả năng giải phóng hoạt chất từ thuốc đạn

Tiến hành theo phương pháp khuếch tán qua màng bán thấm

Điều kiện tiến hành:

Tiến hành:

trong túi chứa 3ml dung dịch đệm phosphat 7,4 ở nhịêt độ 37 ± 0,50C, túi đượcđặt vào giỏ quay của máy thử hòa tan

- Sau từng khoảng thời gian 30, 60, 120, 180, 240 phút, lấy chính xác 10 ml dungdịch trong cốc Lọc dung dịch, pha loãng (nếu cần) và đo quang ở bước sóng 249

nm với mẫu trắng là dung dịch đệm phoshat 7,4

- Lượng promethazin hydroclorid được giải phóng ra sau các khoảng thời gian xácđịnh được tính dựa vào các mẫu thử lấy ra theo công thức sau:

V : Thể tích môi trường hòa tan (900 ml)

v : Thể tích mẫu thử đã hút (v = 10 ml)

= Ct × 5

n : Số lần lấy mẫu tính đến thời điểm t

- % dược chất giải phóng từ thuốc đạn được tính theo công thức:

Q : Hàm lượng DC thực có trong một viên đạn - được xác định bằng pp định lượng.

- Mỗi thí nghiệm được lặp lại 3 lần, lấy kết quả trung bình của các thí nghiệm

2.4.2.5 Định lượng promethazin hydroclorid trong thuốc đạn

2.4.2.5.1 Định lượng PMZ.HCl trong thuốc đạn bằng phương pháp đo quang

Pha dung dịch chuẩn

Cân chính xác một lượng khoảng 50 mg promethazin hydroclorid Hoà tanlượng này trong 100ml dung dịch đệm phosphat pH 7,4 được dung dịch gốc có

Tiến hành định lượng

Lấy 10 viên đạn, xác định khối lượng trung bình của một viên Nghiền thuốcđạn trong cối sứ, cân một lượng thuốc tương ứng 25 mg promethazin hydrocloridcho vào cốc có mỏ dung tích 100 ml, thêm 30 ml dung dịch đệm phosphat pH 7,4đun cách thủy ở nhiệt độ 600C cho đạn tan hết Để nguội, lọc vào bình định mức100ml, rửa cốc và giấy lọc bằng dung dịch đệm, tập trung dịch lọc và dịch rửa vàobình định mức Thêm dung dịch đệm vừa đủ thể tích, lắc đều Pha loãng 50 lầntrước khi đo mật độ quang

Đo độ hấp thụ ánh sáng của dung dịch ở bước sóng 249 nm

Cuvet dày 1 cm, mẫu trắng là dung dịch đệm phosphat pH 7,4

Mẫu placebo: tiến hành tương tự mẫu thử với viên thuốc đạn không chứadược chất, để xác định ảnh hưởng của các tá dược đến khả năng hấp thụ quang củadược chất

Hàm lượng PMZ.HCl trong một viên thuốc đạn được tính theo công thức:

Mc: Khối lượng promethazin hydroclorid trong mẫu chuẩn (mg)

Ac: Mật độ quang dung dịch chuẩn

At: Mật độ quang dung dịch thử

Q: Hàm lượng dược chất có trong một viên thuốc đạn (mg)

mtb: Khối lượng trung bình viên

mt: Khối lượng mẫu thử

2.4.2.5.2 Định lượng promethazin hydroclorid trong thuốc đạn bằng HPLC

Qua tham khảo một số tài liệu [15], [20], [37] kết hợp với quá trình khảo sáttách promethazin hydroclorid bằng phương pháp HPLC với thiết bị đã nêu ở mục2.2, chúng tôi lựa chọn điều kiện sắc ký:

25mM, dùng acid phosphoric điều chỉnh về pH 7)

 Mẫu thử:

Cân 10 viên thuốc đạn, xác định khối lượng trung bình Nghiền viên trongcối sứ, lấy 1 lượng tương ứng với 25 mg promethazin hydroclorid, làm ấm cho tanchảy, pha loãng bằng dung dịch đệm pH 7 vào bình định mức 25 ml Lọc, bỏ dịchlọc đầu, lấy 1 ml dung dịch lọc pha loãng 25 lần với dung dịch đệm pH 7 được dung

Hàm lượng promethazin hydroclorid trong một viên thuốc đạn được tínhtheo công thức: