Kết quả nghiên cứu cho thấy, trước nhu cầu xã hội ngày càng tăng, sự phát triển các hoạt động tham vấn học đường hiện nay quá yếu, mang tính tự phát, nguồn nhân lực chưa được chuẩn bị để
Trang 1CÔNG TÁC THAM VẤN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG Ở CÁC TRƯỜNG THPT HIỆN NAY – NHU CẦU VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT
GIẢI PHÁP
SCHOOL PSYCHOLOGICAL COUNSELING WORK IN HIGH SCHOOLS TODAY - NEEDS AND SOME SOLUTIONS PROPOSED
ThS Lê Đức Thọ
Trường Cao đẳng Nghề Đà Nẵng
(Bài đăng Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Quốc gia: “Giáo dục hướng
nghiệp, khởi nghiệp cho học sinh phổ thông trong bối cảnh hiện nay”, ISBN
978-604-974-712-0, Nxb Đại học Huế, tr.553-558 Năm 2020)
TÓM TẮT
Bài viết nghiên cứu về nhu cầu công tác tham vấn tâm lý học đường trong các trường THPT ở nước ta hiện nay Kết quả nghiên cứu cho thấy, trước nhu cầu xã hội ngày càng tăng, sự phát triển các hoạt động tham vấn học đường hiện nay quá yếu, mang tính tự phát, nguồn nhân lực chưa được chuẩn bị để đáp ứng, hầu hết các trường học vẫn chưa có
bộ phận chuyên trách tham vấn tâm lý học đường để quan tâm, chăm sóc tới đời sống tinh thần học sinh Qua đó, chúng tôi cũng mạnh dạn đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả công tác tham vấn tâm lý ở các trường THPT hiện nay.
Từ khóa: Tâm lý học đường; tham vấn tâm lý học được; học sinh THPT ABSTRACT
Research paper on the needs of school psychological counseling in high schools in our country today The research results show that, in the face
of increasing social needs, the current development of school
Trang 2consultation activities is too weak, spontaneous, and human resources have not been prepared to meet, most of the school still has not had a specialized section in counseling psychology to care for and take care of students' spiritual life Thereby, we also boldly propose a number of solutions to contribute to improving the effectiveness of psychological counseling in high schools today.
Key words: School psychology; Psychological consultation learned;
high school students.
1 MỞ ĐẦU
Sự phát triển nền kinh tế thị trường đã dẫn đến những biến động của nền kinh tế - xã hội, kéo theo sự thay đổi diễn biến đời sống tâm lý con người, nhất là lứa tuổi học sinh THPT Điều này đã đem đến nhiều cơ hội nhưng cũng chứa đựng nhiều yếu tố bất lợi đối với sự phát triển nhân cách các em trong quá trình sống, học tập và rèn luyện của học sinh Nhu cầu được hỗ trợ về mặt tinh thần để phát triển thuận lợi nhất ngày càng trở nên cấp bách hơn đối với thế hệ trẻ. Làm tốt công tác tham vấn học
đường sẽ góp phần hạn chế những vấn đề, vụ việc tiêu cực gây nhức nhối xã hội như bạo lực học đường, hay hệ lụy xảy ra khi học sinh ứng
xử chưa chuẩn mực Trong giáo dục, những người làm công tác tư vấn, tham vấn học đường có vai trò đặc biệt quan trọng Tuy nhiên, hiệu quả công tác tham vấn tâm lý học đường trong các trường THPT ở nước ta hiện nay còn tồn tại nhiều hạn chế Tình trạng bạo lực học đường, học sinh tự tử gây xôn xao dư luận thời gian qua đã cho thấy học sinh ngày nay đang sống trong một thời đại lo âu, căng thẳng và thiếu định hướng, kiểm soát về mặt tâm lý Chính vì vậy, nghiên cứu để đề xuất được một
số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác tham vấn tâm lý học
Trang 3đường trong các trường THPT hiện nay là việc làm cần thiết.
2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
2.1 Nhu cầu tham vấn tâm lý học đường ở các trường THPT hiện nay
Xã hội ngày càng hiện đại, học sinh càng dễ mắc phải các vấn đề về cảm xúc, tâm lý và tinh thần Bước sang thế kỷ thứ XXI, nền kinh tế Việt Nam tiếp tục có những bước đột phá, tạo sự chuyển biến nhanh về mọi mặt trong đời sống của người Việt Nam, gây ra không ít tác động tiêu cực đến đời sống tinh thần của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, mà lực lượng đông nhất chính là học sinh trung học phổ thông Vì vậy, bản thân hoạt động giáo dục trong các nhà trường cũng cần được làm phong phú thêm với những hiểu biết sâu sắc hơn về mặt tâm lý của học sinh để tạo điều kiện thích nghi hóa nội dung giáo dục theo điều kiện và khả năng của người học
Ở độ tuổi 15-18, các em chưa phải là người lớn nhưng cũng không còn là trẻ con, có khả năng nhận thức nhưng những nhận thức của các
em chưa thật sự chín chắn và có thể sẽ sai lệch nếu không được định hướng Đa số các em còn lệ thuộc vào cha mẹ về cả kinh tế lẫn tinh thần Tuy nhiệm vụ chính là học tập, nhưng các em thường phải đối mặt với rất nhiều áp lực, từ nhiều phía: gia đình, nhà trường, xã hội Ở nhà, đó là những yêu cầu, kỳ vọng của cha mẹ, ông bà, bầu không khí trong gia đình, mối quan hệ giữa con cái với cha mẹ,… Ở trường, áp lực về học tập, quan hệ với thầy cô, bạn bè, Ngoài xã hội, các em phải đối mặt với những cám dỗ của các trò chơi, các trang thông tin mạng,… bản thân các
em còn phải lúng túng với những vấn đề mới nảy sinh: những thay đổi
về tâm sinh lý, tình yêu tuổi học trò, việc lựa chọn nghề nghiệp trong tương lai,… Cá biệt, có những em vấp phải vấn đề nghiêm trọng hơn:
Trang 4lệch lạc về giới tính, bạo hành gia đình, tệ nạn xã hội,… Đối diện với những vấn đề phức tạp đó, rất nhiều em sẽ không biết nhìn nhận, giải quyết vấn đề như thế nào cho hợp lý
Theo kết quả khảo sát của Dự án hợp tác quốc tế giữa Sở Y tế Hà Nội, Bệnh viện tâm thần ban ngày Mai Hương với Đại học Melbourne (Australia) với tên gọi “Chăm sóc sức khỏe tâm thần HS trường học tại
Hà Nội” năm 2015, cho thấy có 19,46% HS độ tuổi từ 10-16 gặp trục trặc về sức khỏe tâm thần; trong số 21.960 thanh thiếu niên được phát hiện, 3,7% số em có rối loạn hành vi, tỷ lệ này đối với nam và nữ, bậc học tiểu học và trung học cơ sở, ở nội thành và ngoại thành không có gì khác biệt Tại Hội thảo quốc gia “Sức khỏe tâm thần trong trường học”
do Quỹ Tài năng trẻ Tâm lý học Giáo dục học (Hội Khoa học Tâm lý -Giáo dục Việt Nam) tổ chức tại Đồng Nai năm 2014, nhiều chuyên gia tâm lý, sức khỏe tâm thần đã lên tiếng cảnh báo về tình trạng ngày càng
sa sút của học sinh, trong đó tâm lý lo sợ không hoàn thành bài vở là nỗi
ám ảnh với các học sinh lứa tuổi trung học phổ thông, nhất là các em lớp
12 Từ đó, học sinh cảm thấy căng thẳng trong việc học, 13,6% học sinh khá cảm thấy ăn không ngon, 17,6% chỉ muốn uống nước hoặc sữa và gần 20% thường xuyên bỏ bữa Thậm chí, một số em tâm sự đang đối mặt một kỳ thi quan trọng, sợ làm bài không tốt, sợ gia đình thất vọng và khi nghĩ đến những điều đó thì các em chỉ muốn “nổ tung” [6] Ngoài vấn đề học tập, mối quan hệ với bạn bè cũng là nguyên nhân gây bất ổn tâm lý ở học sinh Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, số học sinh bị bắt nạt sinh ra stress chiếm tỷ lệ tương đương số em bị stress do học tập Những học sinh có tranh cãi gay gắt với thầy cô giáo hoặc bị thầy cô la mắng, hăm dọa hoặc bị phạt thì tình trạng bị stress cao hơn từ 22-40% so với những học sinh không bị như vậy [6]
Trang 5Chưa hết “nóng” những vụ việc thầy cô đánh học sinh, xâm hại tình dục thì lại xôn xao lên việc giáo viên trừng phạt học sinh bằng cách im lặng, hay bắt học sinh uống nước giẻ lau bảng, quỳ để xin lỗi trước cả lớp Nhiều vụ việc học sinh tự tử vì trầm cảm, bế tắc trong cuộc sống, bởi áp lực điểm số, bị tẩy chay, sỉ nhục công khai hoặc do không thể đáp ứng được kỳ vọng bố mẹ Ngày nay, học sinh không chỉ phải đối mặt với những áp lực đến từ thế giới thực mà còn đến từ thế giới ảo Điển hình là
“hội chứng sợ bị bỏ lỡ” (FOMO) – cũng là một trạng thái tâm lý ám ảnh
dễ dẫn đến trầm cảm Người sử dụng thường xuyên cảm thấy căng thẳng khi không sử dụng mạng xã hội bởi nỗi lo sợ bị “lỡ mất” những thông tin quan trọng ví như tin tức thời sự, thông tin sự kiện, chuyến đi chơi của bạn bè, hay khoảnh khắc selfie “hoàn hảo” của ai đó Những vụ việc, hiện tượng liên quan đến học sinh, xảy ra ở môi trường học đường như: bạo lực học đường, bạo hành các đối tượng trong trường học, sự đảo lộn các mối quan hệ trong trường học, hay học sinh chán học, nghiện trò chơi điện tử, có hành vi chống đối, bạo lực hay phạm tội, hiện tượng trầm cảm, thậm chí tự tử khiến xã hội lo lắng
Để đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục cần chăm sóc đời sống sức khỏe tinh thần cho học sinh, sinh viên Đối với các trường phổ thông, nhiều năm nay, công tác tư vấn tâm lý cho học sinh đã được chú trọng, quan tâm Hầu hết các trường đều có tổ tư vấn tâm lý học sinh mà nòng cốt là những giáo viên có bề dày kinh nghiệm, vốn sống và sự am hiểu pháp luật làm công tác kiêm nhiệm Bên cạnh lồng ghép trong các tiết sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ hoặc tích hợp các nội dung tư vấn tâm lý vào trong các môn học chính khóa và hoạt động trải nghiệm, ngoài giờ lên lớp, một số THPT còn mời những cán bộ có chuyên ngành tâm lý về trường để cùng nói chuyện, trao đổi với học sinh Tuy nhiên,
Trang 6do không có điều kiện tổ chức thường xuyên, giáo viên kiêm nhiệm lại không có trình độ chuyên sâu và ít được bồi dưỡng kiến thức nên hiệu quả công tác tư vấn tâm lý học đường vẫn chưa cao
Mặc dù công tác tham vấn học đường đã được chú ý, nhiều trường học ý thức được vấn đề và đi đầu trong việc thành lập những đơn vị tư vấn trường học Tuy nhiên để mỗi trường có đủ chuyên gia tham vấn tâm
lý, tham vấn học đường được đào tạo bài bản về chuyên môn vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra Thực tế, hiện hầu hết các nhà trường chưa có cán bộ chuyên trách làm công tác tham vấn tâm lý Ðội ngũ này chủ yếu là giáo viên một số chuyên ngành như Luật, Tâm lý, Ngữ văn, Giáo dục công dân, hay giáo viên dạy Lịch sử, Ðịa lý, cán bộ chuyên trách tại các phòng ban Bên cạnh đó, mặc dù hằng năm, đội ngũ cán bộ kiêm nhiệm công tác tham vấn tâm lý đều được tập huấn nâng cao trình độ nhưng năng lực tư vấn, tham vấn của đội ngũ này vẫn bị hạn chế do nội dung tài liệu tập huấn còn chưa chuẩn hóa, cán bộ tập huấn không có nhiều kinh nghiệm thực tế
Một hạn chế khác là giáo viên, quản lý trường vẫn chưa thực sự hiểu mục tiêu của tham vấn viên nên không có những hỗ trợ thiết thực Bên cạnh đó, Bộ Nội vụ đã có mã nghề cho ngành Tham vấn học đường, tuy nhiên Bộ GD-ĐT lại chưa có quy định cụ thể về số lượng biên chế ngành này trong các trường học, dẫn đến những khó khăn nhất định trong quá trình thực hiệ
2.2 Một số đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác tham vấn tâm lý học đường ở các trường THPT hiện nay
2.2.1 Thay đổi nhận thức về hoạt động hỗ trợ tâm lý trong trường học
Sự nhận thức chưa đầy đủ về bản chất của hoạt động đã phản ánh
Trang 7qua thực trạng thiếu vắng đội ngũ các nhà tham vấn tâm lý học đường trong các nhà trường phổ thông và sự thiếu phù hợp trong công tác phân công nhân sự Xuất phát từ mục tiêu, nhiệm vụ và nhu cầu trợ giúp tâm
lý trong trường học cho thấy cần có sự bố trí nhân sự đúng đắn Việc bố trí các nhân sự chưa qua đào tạo chuyên môn để làm công tác tham vấn tâm lý học đường không những không hoàn thành được nhiệm vụ hỗ trợ tâm lý cho người học mà còn có thể dẫn đến những khó khăn trong phối hợp giữa nhà tham vấn tâm lý học đường với các lực lượng giáo dục Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh công tác truyền thông, giới thiệu hoạt động của phòng tư vấn tâm lý đến học sinh để các em hiểu được sự cần thiết
để đến giãi bày Cần có sự thay đổi và bổ sung trong các văn bản pháp quy về tổ chức và hoạt động của các cấp học, bậc học để chính thức hóa đội ngũ các nhà tâm lý học đường cả về quy mô và chất lượng hoạt động Bên cạnh đó, cần có những tiêu chuẩn chung về mô hình tư vấn tâm lý, để trên cơ sở đó các trường phổ thông sẽ cụ thể thành các mô hình hỗ trợ tâm lý cho phù hợp với không gian, điều kiện và đặc trưng nhà trường của họ
2.2.2 Các trường THPT cần thành lập tổ tham vấn tâm lý cho học sinh
Thành phần tổ tham vấn, hỗ trợ học sinh gồm: Đại diện lãnh đạo nhà trường làm tổ trưởng; thành viên là cán bộ, giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn tâm lý, nhân viên y tế trường học, cán bộ, giáo viên phụ trách công tác Đoàn, Đội, đại diện cha mẹ học sinh và một số học sinh là cán
bộ lớp, cán bộ Đoàn, Đội Tổ tham vấn tâm lý với sứ mạng trợ giúp, cần làm tốt vai trò phòng ngừa, hỗ trợ và can thiệp (khi cần thiết) đối với học sinh đang gặp khó khăn về tâm lý; hỗ trợ học sinh rèn luyện ý chí, bản lĩnh, niềm tin và kỹ năng sống để có thể đối mặt với các tình huống tiêu cực, xây dựng đời sống tinh thần lạc quan góp phần xây dựng môi
Trang 8trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện… Tuy nhiên, thực tế triển khai còn gặp nhiều trở ngại Phòng tham vấn được dựng lên không chỉ chú trọng diện tích, nội thất, mà còn là nơi đáng tin cậy sao cho học sinh, giáo viên và cán bộ trong trường thoải mái, vững tin và sẵn sàng chia sẻ vấn đề của mình, không chỉ là nỗi buồn, sự lo âu, căng thẳng mà còn để chia sẻ cách thức hợp tác, xây dựng một môi trường học đường thuận lợi nhất cho sự phát triển của trẻ Đó là nơi mà học sinh, giáo viên
và cả phụ huynh khi gặp phải “vấn đề tâm lý” nghĩ đến trước tiên, và muốn đến để tìm được sự giúp đỡ một cách chuyên nghiệp
2.2.3 Xây dựng các chuyên đề về tham vấn tâm lý học đường cho học sinh
Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh xây dựng chuyên đề về tham vấn tâm lý cho học sinh và bố trí thành các bài giảng riêng hoặc lồng ghép trong các tiết sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ Tổ chức dạy tích hợp các nội dung tư vấn tâm lý cho học sinh trong các môn học chính khóa và hoạt động trải nghiệm, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, sinh hoạt ngoại khóa, câu lạc bộ, diễn dàn về các chủ đề liên quan đến nội dung cần tư vấn cho học sinh Thiết lập kênh thông tin, cung cấp tài liệu, thường xuyên trao đổi với cha mẹ học sinh về diễn biến tâm lý và các vấn đề cần tư vấn, hỗ trợ cho học sinh
Tư vấn, tham vấn riêng, tư vấn nhóm, trực tiếp tại phòng tư vấn; tư vấn trực tuyến qua mạng nội bộ, trang thông tin điện tử của nhà trường, email, mạng xã hội, điện thoại và các phương tiên thông tin truyền thông khác Phối hợp với các tổ chức, cá nhân liên quan tổ chức các hoạt động
tư vấn tâm lý cho học sinh
2.2.4 Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực tham vấn tâm lý học đường
Sự quan tâm chưa đúng mức đến công tác hỗ trợ tâm lý trong các nhà
Trang 9trường phổ thông hiện nay phần nào có nguyên nhân từ sự thiếu hụt đội ngũ tham vấn tâm lý học đường chuyên nghiệp Chiến lược đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực cần có sự quan tâm ở cấp quốc gia và bám sát nhu cầu hỗ trợ tâm lý từ các nhà trường phổ thông để đảm bảo sự cân đối Công tác tham vấn đòi hỏi người phụ trách phải có kiến thức sâu, bề dày kinh nghiệm và kỹ năng xử lý các tình huống nhuần nhuyễn Sau các khóa học, nếu không được bổ sung, cập nhật, rèn luyện thì kiến thức, kinh nghiệm và các kỹ năng sẽ khó thích ứng với môi trường sống đầy biến động như hiện nay Cán bộ làm công tác tư vấn tâm lý cho học sinh ngoài việc không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, cũng như rèn luyện phẩm chất, đạo đức nghề nghiệp, cần chủ động tham gia các hoạt động ngoại khóa cùng học sinh để thiết lập mối quan hệ với các em
2.2.5 Phối hợp chặt chẽ giữa Gia đình và Nhà trường trong thực hiện công tác tham vấn tâm lý học đường cho học sinh
Cán bộ, giáo viên phụ trách công tác tư vấn tâm lý cho học sinh phối hợp chặt chẽ với giáo viên chủ nhiệm, Tổng phụ trách Đội, Bí thư Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, giáo viên bộ môn và các lực lượng giáo dục khác trong nhà trường khi triển khai các hoạt động tư vấn tâm
lý cho học sinh Thường xuyên trao đổi thông tin về học sinh; nâng cao nhận thức của cha me học sinh về đặc điểm phát triển tâm sinh lý lứa tuổi và tác động của những thay đổi đó đối với học sinh; thường xuyên quan tâm, phát hiện và có biện pháp hỗ trợ kịp thời, phù hợp đối với những biểu hiện bất thường của học sinh Phối hợp với các chuyên gia, trung tâm tư vấn tâm lý chuyên nghiệp, cơ sở y tế, cơ quan tư pháp và bảo vệ pháp luật để trị liệu tâm lý, xử lý kịp thời các trường hợp học sinh cần can thiệp chuyên sâu Phối hợp với các cơ quan, tổ chức về khoa học tâm lý
Trang 103 KẾT LUẬN
Qua nghiên cứu tìm hiểu công tác tham vấn tâm lý ở các trường THPT cho thấy, việc thành lập các tổ tham vấn tâm lý học đường là vô cùng cần thiết và cấp bách Mục tiêu là tham vấn để giáo dục hình thành các kỹ năng xã hội; tham vấn những vấn đề tâm lý lứa tuổi vị thành niên, thanh niên; tâm lý học giới tính và sức khỏe sinh sản; tâm lý gia đình; hướng nghiệp; những vấn đề của xã hội hiện đại Bộ giáo dục và Đào tạo cần tạo điều kiện về mặt hành lang pháp lý để các nhà trường được xây dựng các phòng tham vấn tâm lý học đường với đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và quan trọng cả điều kiện lực lượng chuyên trách,
cơ sở vật chất và tiền lương của phòng tham vấn tâm lý học đường Đồng thời, công tác đào tạo bồi dưỡng lực lượng chuyên trách làm tâm
lý học đường phải được chú trọng, bồi dưỡng chính những giáo viên chủ nhiệm, cán bộ Đoàn, bất kể những giáo viên nào có đủ năng lực sư phạm, say mê với công việc tâm lý học đường đều có thể đào tạo tại chức rồi chọn lọc và khi họ làm kiêm nhiệm cũng phải có chế độ tiền lương thỏa đáng để lôi kéo được người giỏi làm tâm lý học đường Đặc biệt các cán bộ quản lý các nhà trường phải được ưu tiên đào tạo về tâm
lý học đường cùng với lực lượng chuyên trách và bán chuyên trách