Tiếp nhận và cải biên tác phẩm những người khốn khổ của victor hugo từ văn học đến các loại hình nghệ thuật khác

Trong một vài năm trở lại đây, hàng loạt những đạo diễn, nhà làm phim nổi tiếng có xu hướng mang văn học kinh điển lại gần hơn với thế giới hiện đại bằng việc cải biên chúng sang các loạ

[Type here]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP

BỘ NĂM 2018

TÁC PHẨM NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR

HUGO:

TỪ VĂN HỌC ĐẾN CÁC LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT

KHÁC

Giảng viên hướng dẫn: TS Đào Lê Na

Sinh viên thực hiện: Phạm Thị Thái Hà

Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2018

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI THAM GIA XÉT GIẢI THƯỞNG “SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC”

NĂM 2018

TIẾP NHẬN VÀ CẢI BIÊN

TÁC PHẨM NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO:

TỪ VĂN HỌC ĐẾN CÁC LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT KHÁC

Thuộc lĩnh vực Khoa học nhân văn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI THAM GIA XÉT GIẢI THƯỞNG “SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC”

NĂM 2018

TIẾP NHẬN VÀ CẢI BIÊN

TÁC PHẨM NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO:

TỪ VĂN HỌC ĐẾN CÁC LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT KHÁC

Thuộc lĩnh vực Khoa học nhân văn

Sinh viên thực hiện: Phạm Thị Thái Hà Nam, Nữ: Nữ

Dân tộc: Kinh

Lớp, khoa: Văn học Năm thứ: 2/ Số năm đào tạo: 4

Người hướng dẫn: TS Đào Lê Na

MỤC LỤC

DẪN NHẬP 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 11

6 Phương pháp nghiên cứu 12

7 Cấu trúc đề tài 13

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 14

1.1 Cải biên học – từ văn học đến các loại hình nghệ thuật khác 14

1.1.1 Cải biên học như sự phức hợp của các lí thuyết 14

1.1.2 Đối tượng nghiên cứu của cải biên học 20

1.1.3 Hướng ứng dụng 21

1.2 Tiểu thuyết Những người khốn khổ và nước Pháp thế kỉ XIX 22

1.2.1 Victor Hugo và chủ nghĩa lãng mạn 22

1.2.2 Hoàn cảnh ra đời của Những người khốn khổ 24

1.3 Việc tiếp nhận và cải biên Những người khốn khổ tại Việt Nam 26

1.3.1 Về vấn đề dịch tác phẩm 26

1.3.2 Trường hợp Ngọn cỏ gió đùa của Hồ Biểu Chánh 28

1.3.3 Tình hình tiếp nhận trong bối cảnh hiện đại 32

TIỂU KẾT 33

CHƯƠNG 2: NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO – TỪ VĂN HỌC ĐẾN CÁC TÁC PHẨM SÂN KHẤU 35

2.1 Những người khốn khổ của Victor Hugo trên sân khấu thế giới 35

2.1.1 Tình hình cải biên trên thế giới 36

2.1.2 Ưu điểm 39

2.1.3 Hạn chế 43

2.2 Từ Les Misérables đến Les Mis 45

2.2.1 Quá trình tái sáng tạo 46

2.2.2 Cải biên và chất liệu sân khấu 48

2.2.2.1 Sự gợi hình trong bối cảnh và biên đạo 48

2.2.2.2 Vai trò của ngôn từ trên sân khấu 51

TIỂU KẾT 53

CHƯƠNG 3: NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO – TỪ VĂN HỌC

ĐẾN CÁC TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH 55

3.1 Những người khốn khổ của Victor Hugo trên màn ảnh thế giới 55

3.1.1 Tình hình cải biên trên thế giới 57

3.1.2 Ƣu điểm 60

3.1.3 Hạn chế 63

3.2 Những người khốn khổ qua ống kính máy quay 65

3.2.1 Quá trình dựng phim 66

3.2.2 Sự giao thoa giữa sân khấu và điện ảnh 68

3.2.2.1 Giai điệu 69

3.2.2.2 Nhân vật và tình tiết 72

TIỂU KẾT 74

KẾT LUẬN 76

PHỤ LỤC 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

DẪN NHẬP

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Khi nghệ thuật sân khấu mới ra đời, nó có một sự liên kết không thể tách rời với văn học Tất cả các tác phẩm sân khấu sơ khai đều là sự cải biên từ một tác phẩm văn học Mãi sau này, người ta mới tách sân khấu độc lập với văn học và do đó xuất hiện những kịch bản “thuần” sân khấu Tuy nhiên, sự “đoạn tuyệt” tạm thời này không chấm dứt việc các thế hệ nghệ sĩ sau này tiếp tục cải biên văn học thành nhiều loại hình nghệ thuật mới

mẻ khác (chẳng hạn điện ảnh)

Trong một vài năm trở lại đây, hàng loạt những đạo diễn, nhà làm phim nổi tiếng có

xu hướng mang văn học kinh điển lại gần hơn với thế giới hiện đại bằng việc cải biên chúng sang các loại hình nghệ thuật khác Có thể điểm qua một số bộ phim cải biên được

đầu tư rất công phu như Kiêu hãnh và định kiến (2005, Joe Wright làm đạo diễn), Anna

Karenia (2012, Joe Wright làm đạo diễn), Bà Bovary (2014, Sophie Barthes làm đạo

diễn),… Nhìn từ việc tiếp nhận thông qua các loại hình nghệ thuật khác, điều này một mặt làm cho việc tiếp nhận các tác phẩm văn học kinh điển trở nên dễ dàng và hấp dẫn hơn; song mặt khác lại làm cho những người tiếp nhận ỷ lại, lệ thuộc vào những nội dung rút gọn được chuyển tải trong các tác phẩm cải biên

Vừa qua, vào tháng 5 năm 2017, Tổ Lý luận văn học thuộc khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tổ chức Hội thảo khoa học “Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học” với 5 tham luận của các học viên cao học được chọn trình bày Vào tháng 01 năm 2018, khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cũng tổ chức một buổi nói chuyện chuyên đề về vấn đề tiếp

nhận và cải biên Hamlet của Shakespeare trong điện ảnh châu Á (What happens in

Hamlet when Hamlet comes to Asia? – Điều gì đã xảy ra với Hamlet khi nó đến châu Á?),

với sự trình bày của giáo sư Keith Jones đến từ Đại học Northwestern-St Paul, bang Minesota, Mĩ Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết lí thuyết cải biên (Theory of Adaptation)

và lí thuyết tiếp nhận (Reception Theory) hiện đang khá được quan tâm bởi giới học thuật trong và ngoài nước Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy có rất ít các công trình nghiên cứu, ứng dụng các lí thuyết này một cách cụ thể tại Việt Nam (nhất là lí thuyết cải biên)

Lí do chúng tôi chọn nghiên cứu trường hợp Những người khốn khổ Victor Hugo khi

ứng dụng các lí thuyết này mà không phải một tác phẩm khác đến từ hai nguyên nhân chính sau đây:

Về mặt khách quan, Victor Hugo được dịch tương đối nhiều tại Việt Nam, song

trong đó, tác phẩm vĩ đại nhất của ông – Những người khốn khổ được quan tâm nhiều hơn

cả Bản thân bộ Những người khốn khổ đã trở nên quen thuộc với độc giả Việt Nam từ

đầu thế kỉ XX, được rất nhiều học giả nghiên cứu, thậm chí còn được đưa vào giảng dạy

trong sách giáo khoa Nó cũng là một trong những tác phẩm được cải biên nhiều nhất và liên tục nhất tính đến thời điểm hiện tại Việc nghiên cứu các tác phẩm cải biên từ nó cũng không còn xa lạ trên thế giới Tuy nhiên, theo chúng tôi nhận thấy, chưa thật sự có một công trình nào tại Việt Nam nghiên cứu cụ thể việc cải biên nó thành các loại hình nghệ thuật khác thông qua hướng ứng dụng lí thuyết tiếp cải biên

Về mặt chủ quan, từ lâu chúng tôi đã có niềm yêu thích và mối quan tâm đặc biệt

dành cho Victor Hugo và tác phẩm Những người khốn khổ cũng như một vài tác phẩm cải

biên từ thiên tiểu thuyết này mà chúng tôi có cơ hội tiếp nhận Do đó, để mang lại một hướng nghiên cứu mới cho tác phẩm này, chúng tôi quyết định chọn lí thuyết tiếp nhận và

lí thuyết cải biên để nghiên cứu việc chuyển thể nó thành các loại hình nghệ thuật khác

Từ đó có thể nhìn thấy sự ảnh hưởng của tác phẩm kinh điển này đến với nền nghệ thuật hiện đại và rằng nó đã có những sự vận động, thay đổi như thế nào khi được “tái sinh” trong một hình hài mới

Xuất phát từ các mâu thuẫn và thực tế việc nghiên cứu đã nêu trên, cùng với niềm đam mê các tác phẩm của Victor Hugo, chúng tôi quyết định chọn đề tài về tiếp nhận và cải biên tác phẩm của ông trong thời hiện đại để phần nào giải quyết những vấn đề đó Chúng tôi nhận thấy đây không chỉ đơn thuần là một đề tài lí thuyết mà nó còn có tính ứng dụng rất cao Bởi vì thông qua việc nghiên cứu cụ thể hai trường hợp cải biên, chúng

ta sẽ có cái nhìn tổng quát hơn về mối quan hệ giữa các ngành nghệ thuật cũng như thực trạng việc tiếp nhận – cải biên các tác phẩm cổ điển trong đời sống đương đại

2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Đề tài của chúng tôi không phải là một đề tài mới mẻ hoàn toàn, thực chất, trên thế giới, việc nghiên cứu Victor Hugo cũng như các vấn đề về cải biên văn học thành các loại hình nghệ thuật khác đã xuất hiện từ rất sớm Dưới đây, chúng tôi điểm qua một số các công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan mật thiết đến đề tài của chúng tôi ở phạm vi trong và ngoài nước Đa số các công trình này chúng tôi đều đã đọc qua và có kế thừa những kết quả từ đó, do vậy, chúng tôi cho rằng việc cung cấp những thông tin cơ bản về những công trình này là một bước cần thiết để cho thấy một cái nhìn tổng quát nhất về tình hình nghiên cứu các vấn đề này

2.1 Tình hình nghiên cứu quốc tế

Đầu tiên, chúng tôi trình bày về tình hình nghiên cứu Lí thuyết tiếp nhận và Lí thuyết cải biên Lí thuyết tiếp nhận đã được quan tâm từ khoảng giữa thế kỉ XX và được biết đến khá rộng rãi với các công trình của Hans Robert Jauss, Wolfgang Iser,… Lí thuyết cải biên bắt đầu được các học giả nước ngoài quan tâm từ những năm cuối thế kỉ

XX Trên thế giới đã có nhiều sách báo, đề tài khoa học đề cập và nghiên cứu về lí thuyết

này cũng như hướng ứng dụng của nó vào một số trường hợp cụ thể Có thể điểm qua môt

số công trình như:

+ A Theory of Adaptation (Một lí thuyết cải biên) của Linda Hutcheon (2006) – một

giáo sư từ Đại học Toronto, Canada Cuốn sách này giới thiệu Cải biên học với những đặc trưng, tính chất, quá trình, đối tượng nghiên cứu của nó Hutcheon không phân tích riêng một trường hợp cải biên nào mà chủ yếu để các dẫn chứng nằm rải rác trong toàn bộ công trình Chúng tôi đánh giá đây là một công trình được đầu tư kĩ lưỡng Tuy vậy, các dẫn chứng mà Hutcheon chỉ ra chủ yếu là từ các lĩnh vực như điện ảnh, sân khấu và đa số của phương Tây Chúng tôi sử dụng cuốn sách này như là một trong những tài liệu quan trọng nhất trong việc triển khai các vấn đề lí thuyết chung trong chương 1

+ A Companion to Literature, Film, and Adaptation (Sách hướng dẫn về văn học,

điện ảnh và tác phẩm cải biên) do Deborah Cartmell biên soạn (2012) Cuốn sách tổng hợp các bài nghiên cứu của nhiều tác giả liên quan đến vấn đề cải biên từ một tác phẩm văn học thành một tác phẩm điện ảnh Công trình này sắp xếp các bài viết theo một trật tự khoa học và rất hấp dẫn, nó đi từ những vấn đề chung đến các trường hợp nghiên cứu cụ thể cũng như kinh nghiệm từ chính những nhà cải biên Chúng tôi có sử dụng một số bài viết được tổng hợp trong công trình này ở chương 3 – khi mà chúng tôi nghiên cứu trường

hợp cải biên Những người khốn khổ thành tác phầm điện ảnh

+ Một số đầu sách cũng khá quan trọng khác mà chúng tôi nhận thấy có đề cập đến

vấn đề cải biên văn học có thể điểm qua như: True to the Spirit: Film Adaptation and the

Questions of Fidelity (Đi vào bản chất: Điện ảnh cải biên và những vấn đề về tính trung

thực) của Colin MacCabe – Kathleen Murray – Rick Warner (2011), Translation and

Adaptation in Theatre and Film, The Translator (Phiên dịch và cải biên trong sân khấu và

điện ảnh, người phiên dịch) của Lauro Maia Amorim (2014),…

Ngoài ra, đề thực hiện đề tài này, chúng tôi cũng tìm hiểu tình hình nghiên cứu tiểu

thuyết Những người khốn khổ và bản thân Victor Hugo Từ cuối thế kỉ XIX cho đến tận

ngày nay, đã có nhiều người nghiên cứu về ông cũng như tầm ảnh hưởng về tư tưởng và các vấn đề ông đặt ra trong tác phẩm đến với nhiều mặt trong cuộc sống Có thể kể ra đây

một số công trình như Victor Hugo: His Life and Work (Victor Hugo: cuộc đời và tác phẩm) của George Barnett Smith năm 1885; Victor Hugo: A Tumultuous Life (Victor

Hugo: một cuộc đời dữ dội) của Noel Bertram Gerson năm 1971;… Trong các bản dịch

Những người khốn khổ thành tiếng Anh mà chúng tôi may mắn được tham khảo cũng có

những lời tựa cung cấp một số đánh giá, nhận định về sự vĩ đại của Hugo và thiên tiểu

thuyết Một số bài nghiên cứu về Những người khốn khổ gần đây nhất có thể kể ra như

sau:

+ Les Miserábles and Its Afterlives: Between Page, Stage, and Screen (Những người

khốn khổ và hậu kiếp của nó: trong văn bản, sân khấu và màn ảnh) của Kathryn M

Grossman và Bradley Stephens (2015) Đây là một công trình do hai vị giảng viên chuyên

về Ngữ văn Pháp tại Đại học bang Pennsylvania (Mĩ) và Đại học Bristol (Anh) biên soạn Cuốn sách này cung cấp những bài phân tích về cả bản thân tác phẩm nguồn lẫn các tác

phẩm cải biên từ nó Hai tác giả cũng nêu lên tiềm năng của Những người khốn khổ trong

thời buổi công nghệ, đóng góp những hiểu biết về sự phát triển – tiếp nhận tác phẩm này cũng như chỉ ra mối quan hệ giữa tác phẩm văn học nguồn và các ngành nghệ thuật khác

Từ đó, cuốn sách đặt ra những vấn đề quan trọng về ảnh hưởng của thực tiễn văn hóa lên các tác phẩm cải biên Chúng tôi chỉ mới có dịp tiếp cận sơ lược với công trình này chứ chưa được tiếp xúc chi tiết và do đó chưa thể tham khảo, vận dụng nó vào trong bài nghiên cứu này của mình

+ Ngoài ra còn có những bài viết nhỏ phê bình các tác phẩm cải biên từ Những người

khốn khổ như “Twenty-five years on, they ask me if I was wrong about Les Misérables”

(Hai mươi lăm năm qua, họ hỏi liệu tôi đã sai về Những người khốn khổ) của Michael Billington (2010); “Les Mis is a Miserable Adaptation” (Les Mis là một tác phẩm cải biên

tệ hại) của Annedey (2016),… Các bài viết này đều được chúng tôi tìm kiếm từ Internet

và có sử dụng trong bài nghiên cứu này

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Đầu tiên, chúng tôi trình bày dưới đây các công trình liên quan đến các lí thuyết mà chúng tôi quan tâm Thực chất đã có rất nhiều bài nghiên cứu, công trình học thuật về lí thuyết tiếp nhận ngay từ khi nó bắt đầu được các học giả quốc tế đặt vấn đề Về lí thuyết cải biên, mặc dù chưa nhận được nhiều sự quan tâm như lí thuyết tiếp nhận song cũng đã

có một số công trình lấy nó làm cơ sở lí luận chính Có thể kể ra đây một số công trình như sau:

+ Một số vấn đề tiếp nhận văn học Pháp ở Việt Nam (dưới góc nhìn của lí thuyết

phức hệ) của Nguyễn Duy Bình (chủ biên), Đinh Trí Dũng, Phùng Ngọc Kiên (2015)

Đây là một cuốn sách có sử dụng rất nhiều dữ liệu thống kê về tình hình tiếp nhận văn học Pháp tại Việt Nam, chủ yếu từ những năm đầu thế kỉ XX đến nay Trong đó nhấn mạnh đến vấn đề dịch thuật và vai trò của các (nhóm) dịch giả trong việc chọn lọc và đưa văn học cổ điển Pháp đến Việt Nam Theo kết quả thống kê của các tác giả, những tên tuổi lớn như Victor Hugo, Honoré de Balzac,… nhận được khá nhiều sự quan tâm và yêu thích Ngoài ra, công trình cũng có đề cập đến vấn đề tiếp nhận tác phẩm văn học thông qua sự phóng tác với dẫn chứng từ trường hợp của Hồ Biểu Chánh (tuy vậy, phần này chỉ được điểm qua) Công trình này cũng đã thực hiện một cuộc khảo sát với 800 người về việc tiếp nhận văn học Pháp tại Việt Nam, chúng tôi cũng sẽ sử dụng kết quả của cuộc khảo sát này làm tài liệu tham khảo do một số thiên lệch về đối tượng tham gia khảo sát

+ Văn học – Người đọc – Định chế của Hoàng Phong Tuấn (2017) Đây là một trong

những cuốn sách mới nhất viết về Lí thuyết tiếp nhận và sử dụng lí thuyết này như một phương tiện để nghiên cứu những văn bản văn học Trong công trình này, Hoàng Phong Tuấn đi từ việc khái quát các vấn đề lí thuyết của Hans Robert Jauss, Wolfgang Iser,… với những thuật ngữ quan trọng như “chân trời đón đợi”, “trò chơi ngôn ngữ” mà sau đó tác giả sẽ sử dụng rất thường xuyên trong chương 2 khi tiến hành áp dụng lí thuyết lên các hiện tượng văn học cụ thể ở Việt Nam Những trường hợp được Hoàng Phong Tuấn chỉ ra

để áp dụng đến từ nhiều thời đại khác nhau, cho thấy sự đa dạng và linh hoạt trong việc vận dụng những lí thuyết mới Ngoài ra, công trình này cũng giới thiệu một số khuynh hướng của việc nghiên cứu tiếp nhận trong thế kỉ XX với những khái niệm về diễn ngôn

và đạo đức học

+ Trong các cuốn sách giới thiệu tổng quát về lí luận văn học dùng trong các trường đại học, Lí thuyết tiếp nhận vẫn thường chiếm một chương quan trọng Có thể kể đến một

số nghiên cứu như cuốn Tiếp nhận văn học của Phương Lựu (1997); bài viết “Hans

Robert Jauss: Lịch sử văn học là lịch sử tiếp nhận” của Huỳnh Vân (2010) in trên tạp chí

Nghiên cứu văn học; cuốn Lí luận văn học (nhập môn) của Huỳnh Như Phương (tái bản

2014),…

+ Chân trời của hình ảnh (từ văn chương đến điện ảnh qua trường hợp Kurosawa

Akira) của Đào Lê Na (2017) Đây thực chất là một luận án tiến sĩ đã được bảo vệ thành

công của chính tác giả tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh Công trình này cho chúng ta một cái nhìn tổng quát về Lí thuyết cải biên và hướng ứng dụng của nó vào trường hợp của nhà cải biên Kurosawa Akira Tác giả đã chọn cách đi sâu vào một vài tác phẩm cụ thể của Kurosawa Akira và chỉ ra những đóng góp của nó cho cả ngành điện ảnh cũng như Lí thuyết cải biên Công trình cũng có đưa ra những dẫn chứng chủ yếu về các tác phẩm điện ảnh khác nằm rải rác

ở phần khái quát lí thuyết Một điều đáng lưu ý là công trình này lí giải cặn kẽ vì sao chúng ta nên sử dụng thuật ngữ “cải biên” thay vì “chuyển thể”

+ Bên cạnh đó, cũng còn một số nghiên cứu khác về vấn đề chuyển thể, cải biên các tác phẩm văn học trong thời gian gần đây Chẳng hạn Nguyễn Nam với bài báo nhan đề

“Từ Chùa Đàn đến Mê Thảo – Liên văn bản trong văn chương và điện ảnh” đăng trên tạp

chí Nghiên cứu văn học năm 2006; luận án tiến sĩ ngành Văn học Việt Nam, trường Đại học Sư Phạm Thành phố Hồ Chí Minh của Phan Bích Thủy (2012): Từ tác phẩm văn học

đến tác phẩm điện ảnh (Khảo sát việc chuyển thể tác phẩm truyện văn học thành phim truyện điện ảnh trong lịch sử văn học và điện ảnh Việt Nam); luận văn thạc sĩ ngành Lý

luận văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội

của Đỗ Thị Ngọc Diệp (2015): Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện

ảnh (Từ góc nhìn tự sự),…

+ Ngoài ra, trong quá trình học tập, chúng tôi cùng nhóm của mình (gồm Lê Huỳnh Thơ, Phạm Quỳnh Thương, Lê Thị Ngọc Trâm, Nguyễn Thủy Vy và Trần Hữu Minh An)

có thực hiện một bài nghiên cứu khoa học nhỏ với đề tài là Thực trạng việc tiếp nhận tác

phẩm văn học thông qua các loại hình nghệ thuật chuyển thể của sinh viên khoa Văn học

Trong bài nghiên cứu này, nhóm của chúng tôi đã sử dụng hai lí thuyết là tiếp nhận và cải biên để làm cơ sở lí luận của mình Chúng tôi cũng tiến hành làm khảo sát về vấn đề tiếp nhận văn học gián tiếp của sinh viên với sự tham gia của 200 sinh viên thuộc khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh Thực chất trong bài nghiên cứu này, chúng tôi muốn làm rõ về thực trạng tiếp nhận các tác phẩm cải biên nói chung chứ không tập trung vào một trường hợp nào cụ thể Kết quả từ bài nghiên cứu cũng được chúng tôi sử dụng trong công trình này tuy nhiên không đóng vai trò quá quan trọng

Tiếp đến, chúng tôi điểm qua việc nghiên cứu Victor Hugo và Những người khốn

khổ Theo chúng tôi được biết, có rất nhiều công trình nghiên cứu về cuốn tiểu thuyết này

từ khi nó vừa được giới thiệu tại Việt Nam Tuy vậy, việc nghiên cứu Những người khốn

khổ và các tác phẩm cải biên của nó vẫn chưa được khai thác nhiều Dưới đây chúng tôi

kể ra một số công trình tiểu biểu mà chúng tôi cũng đồng thời sử dụng trong bài nghiên cứu này của mình:

+ Trong các bản dịch Những người khốn khổ sang tiếng Việt cũng có cung cấp

những cái nhìn rất khái quát về Victor Hugo và thiên tiểu thuyết này, chẳng hạn ở bạn dịch của Huỳnh Lý – Lê Trí Viễn – Vũ Đình Liên – Đỗ Đức Hiểu đã có lời dẫn dắt khá chi tiết về tác giả và tác phẩm Bên cạnh đó, lại có những công trình nghiên cứu chuyên

sâu về cuộc đời và các sáng tác của ông do các học giả uy tín biên soạn như Vich to Huy

gô của Đặng Thị Hạnh (1978), Tiểu thuyết Huygô của Đặng Thị Hạnh (1987),…

+ Văn học phương Tây do nhiều tác giả đóng góp (1999), chương viết về Victor

Hugo (Phần thứ năm, Chương 3) Dù chỉ có một chương nhưng các tác giả đã cung cấp được rất nhiều thông tin cơ bản, quan trọng về cuộc đời, sự nghiệp và thành tựu của Victor Hugo Các tác giả chỉ ra được cả những đặc sắc chung trong các thể loại văn học nghệ thuật mà ông có sáng tác như thơ, tiểu thuyết, kịch nghệ Các tác giả cũng cho thấy

sự ảnh hưởng của chủ nghĩa lãng mạn lên các sáng tác của ông cũng như đưa ra những câu chuyện ngoài lề rất thú vị trong khoảng thời gian ông sáng tác, điều này cung cấp một cái nhìn tổng quát và khách quan về bối cảnh xã hội, văn hóa vào thời điểm mà Hugo đã sống Trong công trình của mình, khi trình bày về Victor Hugo và chủ nghĩa lãng mạn, chúng tôi đã tham khảo khá nhiều từ cuốn sách này

+ Vích-to Huy-gô và “Những người khốn khổ” của Lê Huy Bắc (chủ biên) và

Nguyễn Thị Quyên (2008) Đây thực chất là một cuốn sách dành cho việc học Ngữ văn trong các trường Trung học Phổ thông Tuy vậy, các tác giả đã cho thấy một cách vắn tắt

những điểm đáng lưu ý trong cuộc đời cũng như sự nghiệp văn học của Victor Hugo

Phần viết về Những người khốn khổ cũng cung cấp khá nhiều thông tin quan trọng về bối

cảnh và ảnh hưởng của chủ nghĩa lãng mạn lên thiên tiểu thuyết này, chỉ ra Victor Hugo

(với tác phẩm Những người khốn khổ) đã chịu sự chi phối của lịch sử – xã hội ra sao

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Vì mong muốn được đi sâu vào phân tích các trường hợp cụ thể, chúng tôi quyết định chọn cách nghiên cứu trường hợp Theo đó, chúng tôi chỉ chọn nghiên cứu một tác

phẩm của Victor Hugo là Những người khốn khổ Về việc cải biên tác phẩm này, hiện tại

trên thế giới có vô số những bộ phim điện ảnh, nhạc kịch, thậm chí có cả truyện tranh chuyển thể Tất nhiên trong khả năng của mình, chúng tôi không thể bao quát hết toàn bộ các trường hợp Vì vậy, chúng tôi chọn hai trường hợp tiêu biểu và gần gũi nhất như sau:

- Nhạc kịch: Chúng tôi sẽ tiến hành nghiên cứu vở nhạc kịch Les Miserábles do

Alain Boublil và Jean-Marc Natel viết lời (chuyển ngữ sang tiếng Anh bởi Herbert Kretzmer), Claude-Michel Schönberg soạn nhạc Đồng thời, chúng tôi cũng đánh giá một

số màn trình diễn vở nhạc kịch này trên các sân khấu lớn, chủ yếu chúng tôi tập trung phân tích những hiệu quả đạt được từ buổi biểu diễn của Three Theatre Production vào năm 2013 và màn trình diễn kỉ niệm mười năm vở nhạc kịch này năm 1995 tại nhà hát Royal Albert Hall Chúng tôi sẽ trình bày chi tiết hơn trường hợp này trong chương 2

- Điện ảnh: Ở trường hợp này, chúng tôi chọn nghiên cứu bộ phim Les Miseábles

được công chiếu vào năm 2012, kịch bản bởi William Nicholson, Alain Boublil, Michel Schönberg và Herbert Kretzmer, đạo diễn bởi Tom Hooper Đây thực chất là một tác phẩm đặc biệt, kết hợp giữa điện ảnh và nhạc kịch, do đó mang lại những trải nghiệm khá thú vị dành cho khán giả Vì vậy, việc thực hiện chương 3 này sẽ có sự liên quan mật thiết đến chương 2, hay nói cách khác, chúng tôi xem xét việc chuyển dịch từ kí hiệu sân khấu sang kí hiệu điện ảnh

Claude-Ngoài ra, trong bài nghiên cứu này, chúng tôi cũng sẽ đề cập đến cuốn tiểu thuyết

Ngọn cỏ gió đùa của Hồ Biểu Chánh Đây thực chất là một cuốn tiểu thuyết cải biên Những người khốn khổ tại Việt Nam, qua đó phần nào cho thấy sức ảnh hưởng của tác

phẩm này trong đời sống văn học nước ta

4 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

4.1 Mục đích

Khi thực hiện đề tài “Tiếp nhận và cải biên tác phẩm Những người khốn khổ của

Victor Hugo: từ văn học đến các loại hình nghệ thuật khác”, chúng tôi xác định những mục đích vụ thể của đề tài này như sau:

- Tìm hiểu, bổ sung thêm nguồn tư liệu về cải biên học và hướng ứng dụng của nó

đối với những tác phẩm cải biên (cụ thể là trường hơp Những người khốn khổ của Victor

Hugo)

- Nghiên cứu quá trình tiếp nhận – cải biên tác phẩm Những người khốn khổ của

Victor Hugo thông qua hai loại hình nghệ thuật cụ thể Từ đó giới thiệu phương pháp tái sáng tác trong các ngành nghệ thuật thông qua việc nghiên cứu một trường hợp cụ thể

đó làm cơ sở lí luận chính của mình

- Phân tích quá trình tiếp nhận và cải biên Những người khốn khổ theo trình tự tiếp

thu, giải mã và tái sáng tạo trong hai loại hình nghệ thuật khác

5 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Bên cạnh các thao tác nghiên cứu thường được vận dụng như: thống kê, phân tích, quy nạp,… trong nghiên cứu khoa học xã hội, chúng tôi dựa trên đặc thù của đề tài mà tiến hành nghiên cứu theo các phương pháp chính sau:

- Phương pháp so sánh: Phương pháp này giúp đối chiếu các tác phẩm cải biên với tác phẩm nguồn nhằm tìm ra sự chuyển biến, cải biên về nội dung, hình thức trong các tác phẩm hiện đại sau này Từ đó làm rõ sự tác động của văn học và lí thuyết cải biên vào các loại hình nghệ thuật khác

- Phương pháp hệ thống: Phương pháp này xem văn học như một cấu trúc chỉnh thể phức hợp được tạo nên bởi nhiều yếu tố có quan hệ với nhau Từ đây có thể xác định sự tác động trở lại của các tác phẩm chuyển thể đến bản thân tác phẩm nguồn cũng như đến quá trình tiếp nhận của công chúng

- Phương pháp lịch sử – xã hội: Bất kì một tác phẩm nào cũng chịu sự ảnh hưởng từ văn hóa dân tộc của chính nó, từ dòng chảy lịch sử dân tộc và từ những người đi trước Thông qua đó sẽ chỉ ra được sự kế thừa, sáng tạo trong các tác phẩm đã được cải biên so với tác phẩm nguồn, ảnh hưởng của các nhà văn (cụ thể là trường hợp Victor Hugo) đến các nhà biên kịch, đạo diễn ở các thế hệ sau này

- Phương pháp liên văn bản: Phương pháp này cũng như sự liên quan của nó trong

cải biên học cho phép chúng tôi chỉ ra hiện tượng liên văn bản từ tác phẩm Những người

khốn khổ của Victor Hugo đến các tác phẩm cải biên

- Phương pháp thi pháp học: Với phương pháp này, chúng tôi tiến hành phân tích một tác phẩm nghệ thuật bằng cách chỉ ra những thủ pháp nghệ thuật cũng như những phương thức mà tác giả sử dụng để hoàn thiện một chỉnh thể nghệ thuật

- Phương pháp xã hội học: Trong công trình này, chúng tôi có sử dụng một số kết quả từ các cuộc khảo sát thực trạng để cho thấy một cái nhìn khách quan, thuyết phục hơn khi tiến hành triển khai các luận điểm Cụ thể, chúng tôi sử dụng kết quả thống kê từ cuốn

Một số vấn đề tiếp nhận văn học Pháp ở Việt Nam (dưới góc nhìn của Lí thuyết phức hệ)

(đã đề cập ở trang 10 công trình này) và công trình Thực trạng việc tiếp nhận tác phẩm

văn học thông qua các loại hình nghệ thuật chuyển thể của sinh viên khoa Văn học (đã đề

cập ở trang 12 công trình này)

7 CẤU TRÚC ĐỀ TÀI

Công trình này của chúng tôi gồm có ba chương (không tính phần Dẫn luận và Kết luận), chúng tôi triển khai nội dung lần lượt như sau:

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG (từ trang 14 đến trang 34)

Ở chương này, chúng tôi trình bày những vấn đề lí thuyết mà chúng tôi dùng làm cơ

sở để nghiên cứu các trường hợp mà mình lựa chọn Chúng tôi cũng cung cấp những nét

cơ bản nhất về Victor Hugo và chủ nghĩa lãng mạn cũng như bối cảnh ra đời của Những

người khốn khổ Ngoài ra, chúng tôi cũng có đề cập đến vấn để tiếp nhận bộ tiểu thuyết

này tại Việt Nam và trường hợp Hồ Biểu Chánh cải biên nó thành cuốn tiểu thuyết Ngọn

cỏ gió đùa Chúng tôi cũng có dẫn ra một số kết quả từ các cuộc khảo sát để cho thấy mức

độ yêu mến của độc giả Việt Nam dành cho văn học Pháp nói chung cũng như Victor

Hugo và Những người khốn khổ nói riêng

CHƯƠNG 2: NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO – TỪ VĂN

HỌC ĐẾN CÁC TÁC PHẨM SÂN KHẤU (từ trang 35 đến trang 54)

Trong chương này, chúng tôi tập trung nghiên cứu trường hợp cải biên Những người

khốn khổ thành tác phẩm nhạc kịch Les Misérables của Alain Boublil Claude-Michel

Schönberg qua buổi biểu diễn của Theatre Three Production năm 2013 Trước hết, chúng tôi dẫn ra quá trình tiếp thu – giải mã – tái sáng tạo của các nhà cải biên, sau đó chúng tôi tiến hành phân tích tác phẩm này dựa trên những đặc trưng của ngành nghệ thuật sân khấu

và những ảnh hưởng mà nó mang lại trong quá trình tái sáng tác Cũng trong chương này,

ở phần mở đầu chúng tôi trình bày về vấn đề cải biên thiên tiểu thuyết này thành tác phẩm sân khấu trên phạm vi quốc tế cũng như nêu ra một số điểm tích cực và hạn chế của các tác phẩm sân khấu nói chung

CHƯƠNG 3: NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO – TỪ VĂN

HỌC ĐẾN CÁC TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH (từ trang 55 đến trang 75)

Cũng tương tự chương 2, trong chương này, chúng tôi chọn nghiên cứu trường hợp

bộ phim nhạc kịch Les Misérables năm 2012 do Tom Hooper làm đạo diễn Phần mở đầu,

chúng tôi điểm qua tình hình cải biên chung tác phẩm này trên màn ảnh thế giới với những đặc sắc và hạn chế nhất định đến từ chính chất liệu của điện ảnh Sau đó, chúng tôi chỉ ra một trường hợp dựng phim cụ thể để cho thấy sự lao động nghiêm cẩn của cả đoàn làm phim trong công việc “tái sinh” tác phẩm Tiếp đó, chúng tôi phân tích các nét đặc sắc từ bộ phim cũng như những thay đổi, vận động của một số yếu tố từ văn học đến sân khấu và điện ảnh Từ đây, chúng tôi cho thấy sự ảnh hưởng của không gian văn hóa, lịch

sử, xã hội đã ảnh hưởng như thế nào đến quá trình tiếp nhận và cải biên tác phẩm

CHƯƠNG 1:

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

Xưa nay, người ta vẫn gọi Victor Hugo là “tác giả của Những người khốn khổ” –

một tác phẩm thường hiện lên đầu tiên trong tâm trí độc giả khi nhắc đến nền văn học Pháp Mức độ phổ biến và sự nổi tiếng nó có được một phần là do số lượng các tác phẩm cải biên đồ sộ và đa dạng: từ văn học đến sân khấu, điện ảnh, truyện tranh và thậm chí là

trò chơi điện tử Điều này khiến cho Những người khốn khổ được tiếp nhận và biết đến nhiều hơn Vì vậy, việc nghiên cứu các tác phẩm cải biên từ Những người khốn khổ là

một đề tài có nhiều hướng tiếp cận và khai thác

Ở chương này, chúng tôi sẽ khái quát những vấn đề chung có liên quan trực tiếp đến

đề tài “Tiếp nhận và cải biên tác phẩm Những người khốn khổ của Victor Hugo: từ văn

học đến các loại hình nghệ thuật khác” Chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu đề tài này gắn

bó chặt chẽ với việc ứng dụng các lí thuyết văn học hậu hiện đại – cụ thể là lí thuyết tiếp nhận và lí thuyết cải biên Chúng tôi sẽ sử dụng hai lí thuyết trên làm cơ sở lí luận chính cho đề tài của mình Bên cạnh đó, chúng tôi cũng cung cấp những thông tin cơ bản về bộ

tiểu thuyết Những người khốn khổ của Victor Hugo, nhìn lại thời đại mà nó ra đời cũng

như thực trạng việc tiếp nhận tác phẩm này tại Việt Nam thông qua một vài trường hợp và kết quả khảo sát cụ thể

KHÁC

Cuối thế kỉ XIX, nhờ sự ra đời của điện ảnh và các công nghệ kĩ thuật tiên tiến, xã hội bắt đầu chú ý nhiều hơn đến những tác phẩm nghệ thuật thuộc văn hóa nghe – nhìn Tuy nhiên, vì vẫn muốn hướng con người đến những giá trị nhân văn sâu sắc, rất nhiều người làm nghệ thuật đã chọn cải biên một tác phẩm văn học nổi tiếng thành một tác phẩm điện ảnh, sân khấu hay thậm chí là truyện tranh, âm nhạc,… Một mặt việc này tạo nên những cách nhìn cụ thể và chi tiết về một tác phẩm văn học (hay đưa ra cái nhìn cụ thể của người cải biên văn học về văn bản nguồn), mặt khác nó góp phần làm cho văn học trở nên gần gũi và mới mẻ hơn với công chúng Nhưng cũng chính từ những sự mới mẻ này mà việc nghiên cứu lí thuyết cải biên vẫn còn nhiều tranh luận, bất cập

1.1.1 Cải biên học như sự phức hợp của các lí thuyết

Theo Đào Lê Na, thuật ngữ “adaptation” (tiếng Anh) được hiểu là sự cải biên hoặc

sự thích nghi1, từ đó ở đây, chúng tôi cũng chọn cách chuyển ngữ “Theory of Adaptation”

1

Đào Lê Na, Chân trời của hình ảnh, NXB Đại học Quốc gia TP.HCM, 2017, tr 100

thành “lí thuyết cải biên” Theo Từ điển tiếng Việt, cải biên là “sửa đổi ít nhiều hoặc biên

soạn lại (thường nói về vốn nghệ thuật cũ)” Trong khi đó, chuyển thể chỉ đơn giản là

“chuyển tác phẩm văn học thành kịch bản sân khấu hoặc điện ảnh”2 Từ đó có thể thấy rằng thuật ngữ “cải biên” rộng hơn và chính xác hơn khi nói về các tác phẩm văn học được tái hiện lại bằng các loại hình nghệ thuật khác chứ không dừng lại ở điện ảnh và sân khấu như đối với trường hợp “chuyển thể” Bên cạnh đó, nghiên cứu cải biên (adaptation studies) cũng sẽ được áp dụng cho cả những bộ phim làm lại (remake) và phim lấy cảm hứng từ sự kiện hoặc câu chuyện có thật Những trường hợp này, sử dụng thuật ngữ

“chuyển thể” sẽ rất vô lí Vì vậy, chúng tôi cũng thống nhất sử dụng thuật ngữ “lí thuyết cải biên” trong công trình này thay vì “lí thuyết chuyển thể” Tuy nhiên với đại bộ phận người Việt, thuật ngữ “cải biên” vẫn còn rất xa lạ, người ta vẫn quen dùng từ “chuyển thể” khi nhắc đến việc đưa văn học vào các loại hình nghệ thuật khác (mà phổ biến nhất vẫn là điện ảnh và sân khấu)

Từ cách chọn sử dụng thuật ngữ “cải biên”, chúng tôi sẽ gọi các tác phẩm ra đời sau dựa trên một tác phẩm có sẵn là “tác phẩm cải biên” Chúng tôi cũng hạn chế tối đa việc gọi các tác phẩm được cải biên là “nguyên tác” như thói quen bình thường mà sẽ sử dụng

từ “tác phẩm nguồn” vì tính trung lập của nó Từ “nguyên tác” mang sự độc tôn, nó đánh giá tác phẩm cải biên như là sự phái sinh thứ yếu sau tác phẩm nguồn và do vậy vô tình

đã làm mất đi tinh thần của lí thuyết cải biên khi nó đề nghị các tác phẩm cải biên xứng đáng nhận được sự bình đẳng so với tác phẩm nguồn

Trong cuốn A Theory of Adaptation (Một lí thuyết cải biên), Linda Hutcheon đúc kết

rằng có thể hiểu cải biên (như một quá trình hay một tác phẩm) một cách ngắn gọn là: (1)

Sự chuyển đổi đã được công nhận từ một hay nhiều tác phẩm có sẵn; (2) Sự sáng tạo và

hành động giải thích cho sự chiếm dụng hoặc sự lấy cắp; (3) Sự ràng buộc mang tính liên văn bản mở rộng với các tác phẩm được cải biên Từ đó, theo bà, một tác phẩm cải biên là

“kết quả thu được từ một nguồn nào đó nhưng không phải là sự mô phỏng – tức là tác phẩm ra đời sau nhưng không bị xem là thứ yếu”3

Các nhà nghiên cứu xem lí thuyết cải biên là một sự phức hợp của nhiều lí thuyết văn học ra đời trong bối cảnh hậu hiện đại mà theo Đào Lê Na là gồm bốn lí thuyết chính: liên văn bản, phiên dịch học, văn hóa học và giải kiến tạo Chúng tôi cũng dựa vào đó mà tiến hành khái quát lí thuyết này như sau:

Thứ nhất, chúng tôi nghĩ rằng không ai có thể phủ nhận sự hiện diện rõ ràng của liên văn bản trong các tác phẩm cải biên Lí thuyết liên văn bản (Intertextuality) cho rằng tất

cả các văn bản đều có sự kế thừa hoặc liên quan đến một văn bản khác và vì thế có thể nói mọi văn bản đều là liên văn bản Điều này dẫn đến một kết luận rằng tác phẩm văn học và tác phẩm cải biên thực chất có quan hệ đồng đẳng với nhau bởi bản thân tác phẩm văn học cũng là một sự biến hóa, kế thừa từ vô số những hệ thống kí hiệu khác (văn bản, lời nói,…) Do vậy khi nghiên cứu văn học và các tác phẩm cải biên từ nó, chúng ta luôn phải thừa nhận sự tiếp thu và những mối quan hệ giữa chúng với các tác phẩm bên ngoài Chính điều này đặt tác phẩm cải biên (và cả tác phẩm văn học nguồn) vào mạng lưới liên

hệ qua lại và yêu cầu người tiếp nhận cũng nên nhìn chúng bằng một thái độ “mở”

Kế đến là phiên dịch học (Translation Studies) trong lí thuyết cải biên Chúng tôi cho rằng lí thuyết phiên dịch là một lí thuyết đáng chú ý với cải biên học Chúng ta cần phải hiểu phiên dịch thực chất ra đời cùng lúc với sự ra đời ngôn ngữ, khi hai người đối thoại là đã có sự xuất hiện của dịch thuật bởi bản chất của dịch là làm cho người ta hiểu nhau Jakobson định nghĩa dịch liên kí hiệu là “sự thông ngôn, diễn giải các văn bản ngôn ngữ thành các hệ thống phi ngôn ngữ”4 mà chúng ta có thể hiểu các hệ thống đó là các loại hình nghệ thuật khác như hội họa, điện ảnh, âm nhạc,… Áp dụng vào lí thuyết cải biên, phiên dịch học cho phép giải thích vì sao các tác phẩm cải biên không nhất thiết phải theo đúng hoàn toàn nội dung của tác phẩm văn học Vì mục đích chính của phiên dịch là phục vụ cho giao tiếp, thấu hiểu nhau chứ không nhất thiết là đi tìm kiếm sự chính xác, nên các nhà cải biên có thể phát triển tác phẩm của mình theo nhiều hướng khác nhau, miễn là truyền tải được nội dung cơ bản, cốt lõi nhất đến với người đọc Do vậy, có thể nói rằng cải biên chính là dịch liên kí hiệu

Tiếp theo là sự ảnh hưởng của văn hóa học (Cultural Studies) vào lí thuyết cải biên Văn hóa học lấy đối tượng nghiên cứu là văn hóa; ở đây chúng tôi sử dụng khái niệm

“văn hóa” thống nhất với tài liệu mà chúng tôi tham khảo của Đào Lê Na, rằng “văn hóa

là địa thế có căn cứ vững chắc thực sự của thực tiễn, các đại diện, ngôn ngữ và phong tục của bất kì xã hội cụ thể”5 Bất kì một hiện tượng xã hội, một con người nào cũng đều bị chi phối bởi văn hóa, trong đó có hoạt động sáng tác, tiếp nhận và cải biên văn học Bản thân tác phẩm văn học là một sản phẩm văn hóa nên sẽ luôn biến đổi và được nhìn nhận dưới nhiều cách khác nhau, trong từng thời điểm khác nhau Một tác phẩm cải biên cũng vậy, chúng ta xem xét nó như một sản phẩm văn hóa với những ảnh hưởng của thời đại –

xã hội, đối tượng tiếp nhận và quan điểm cá nhân Theo đó, nhà cải biên thường có xu hướng biến đổi tác phẩm nguồn trở nên phù hợp hơn với văn hóa và hoàn cảnh lịch sử của khu vực Hơn nữa, trong quá trình tái sáng tạo, vì không thể truyền tải được văn hóa của

cả một quốc gia chỉ bằng môt tác phẩm nên nhà cải biên (và ngay cả chính nhà văn) cũng

sẽ tự tạo ra cái gọi là văn hóa của chính mình

Cuối cùng là giải kiến tạo (tiếng Anh: Deconstruction) trong lí thuyết cải biên Nói một cách đơn giản, giải kiến tạo là phá bỏ những gông cùm xiềng xích đã đeo vào tác phẩm văn học (hay văn hóa) Đây là một quá trình diễn ra liên tục và song hành với quá trình kiến tạo, bởi có phá bỏ những định kiến cũ thì mới có thể phát triển nên những cái mới Vì bản chất giải kiến tạo là phá bỏ những cặp nhị nguyên, những so sánh giữa hai phạm trù nên sự ứng dụng của nó cho phép nhìn nhận tác phẩm cải biên như một sản phẩm đồng đẳng với tác phẩm nguồn Qua đó, ta có một hướng tiếp cận các loại hình nghệ thuật cải biên từ văn học bằng một thái độ khác, “xem tác phẩm cải biên như là chính nó” (Treating Adaptations as Adaptaions)6

chứ không xem nó là một tác phẩm thứ yếu đứng sau tác phẩm nguồn Các nhà cải biên được quyền khai thác tác phẩm văn học dưới góc độ hay quan điểm của chính mình mà không lệ thuộc vào ý đồ của nhà văn Theo Đào Lê Na, “có thể xem tác phẩm cải biên là một kiến tạo văn hóa thu nhỏ và khi nghiên cứu, cần phải bỏ đi mã văn hóa mới có thể diễn giải tác phẩm một cách sâu sắc”7 Nói một cách chung nhất, lí thuyết cải biên là phức hợp của các lí thuyết văn học hậu hiện đại như chúng tôi đã trình bày ở trên Vì do tính mới mẻ của nó, việc nghiên cứu lí thuyết cải biên hiện đang là một cánh cửa đầy hứa hẹn đối với nền lí luận văn học, phê bình nghệ thuật trong tương lai

Ngoài ra, chúng tôi cũng quan tâm đến lí thuyết tiếp nhận được sử dụng trong nghiên cứu cải biên Theo đó chúng tôi quan tâm đến một số khía cạnh của lí thuyết này như: (1) Mối quan hệ biện chứng giữa tác giả và độc giả; (2) Độc giả đồng thời là người tham gia vào quá trình sáng tạo tác phẩm; (3) Nhà cải biên cũng là một người tiếp nhận; (4) Tuân thủ “trò chơi ngôn ngữ” trong việc xem xét và nghiên cứu tác phẩm Chúng tôi sử dụng lí thuyết tiếp nhận theo cả hai phương diện là sự tiếp nhận của người thưởng thức đối với tác phẩm nguồn và tác phẩm cải biên cũng như sự tiếp nhận của chính nhà cải biên dành cho tác phẩm nguồn (được thể hiện qua tác phẩm cải biên)

Thuật ngữ “rezeptions” (tiếng Đức) hay “reception” (tiếng Anh) được chuyển ngữ thành “tiếp nhận” trong tiếng Việt Theo Oxford Reference (Tài liệu tham khảo Oxford),

lí thuyết tiếp nhận là “một phần của lí luận văn học hiện đại đề cập đến vấn đề tiếp nhận của độc giả trước những tác phẩm văn học” (A branch of modern literary studies concerned with the ways in which literary works are received by readers)8 Tại Việt Nam,

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa tiếp nhận văn học là “hoạt động chiếm lĩnh các giá

trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản phẩm sau khi đọc: cách hiểu, ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng đến hoạt động sáng tạo, bản dịch, chuyển thể,…”9

Có thể hiểu lí thuyết tiếp nhận thực chất nhấn mạnh vai trò quan trọng của độc giả đối với tác phẩm và ở một mặt nào đó, làm giảm nhẹ vai trò của người sáng tác Tuy nhiên thật ra, việc tiếp nhận văn học là một quá trình mà ở đó, người đọc cũng đồng thời

là một chủ thể sáng tạo, góp phần hoàn thiện tác phẩm văn học Chính điều này làm cho văn học luôn ở trong trạng thái “động” và không ngừng phát triển bởi mỗi một thời đại, mỗi một độc giả lại có những cách tiếp cận, cách đọc, cách hiểu văn bản văn học khác nhau Trong các lí thuyết văn học hậu hiện đại, vai trò của người đọc luôn hiện lên một cách chủ động với những đặc quyền của riêng nó

Tuy nhiên, theo chúng tôi, không phải vì lí thuyết tiếp nhận trao “quyền” cho người đọc mà chúng ta hiểu tác phẩm văn chương một cách tùy tiện Luôn luôn phải có một sự chọn lọc, tìm hiểu kĩ càng khách quan trong bản thân chính tác phẩm rồi mới đến cái chủ quan của từng cá nhân tiếp nhận Quá trình tiếp nhận có thể diễn ra theo các bước như sau: (1) Tái hiện các kí hiệu ngôn từ và tưởng tượng liên tục, (2) Lí giải và nhận thức tác phẩm, (3) Mở rộng và nâng cao tầm đón đợi của độc giả10

Theo Huỳnh Như Phương, việc tiếp nhận văn học diễn ra cả trên bình diện cá nhân lẫn bình diện lịch sử Xét trên bình diện cá nhân, tùy vào độ tuổi, vốn hiểu biết và kinh nghiệm, mỗi độc giả sẽ có cách nhìn cũng như cách hiểu khác nhau cho cùng một tác phẩm Xét trên bình diện lịch sử, chính hoàn cảnh xã hội, văn hóa, chính trị sẽ chi phối cách tiếp nhận một văn bản11 Điều này không chỉ đúng với văn học mà còn đúng với các loại hình nghệ thuật khác và sẽ liên quan rất nhiều đến đề tài của chúng tôi khi khai thác vấn đề bối cảnh xã hội và lịch sử đã ảnh hưởng thế nào đến cách dàn dựng một tác phẩm cải biên

Không dừng lại tại đó, lí thuyết tiếp nhận tiếp tục đề cao vai trò của người đọc trong suốt quá trình sáng tạo và thưởng thức văn học Năm 1940, nhà triết học người Đức Karl Manheim đề xuất khái niệm “chân trời chờ đợi” (tiếng Đức: Erwartungshorizont; tiếng Anh: Horizon of Expectations) Khái niệm này sau đó được Hans Robert Jauss vận dụng trong nghiên cứu văn học Theo chúng tôi, có thể hiểu đơn giản chân trời chờ đợi là

9

Lê Bá Hán – Trần Đình Sử – Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo

dục Việt Nam, Hà Nội, 2011, tr 325

những điều người đọc kì vọng và mong chờ ở một hay một bộ phận các tác phẩm văn học, dựa vào những sở thích cũng như sự quan tâm dành cho một điều gì đó Có thể nói, bản thân tác phẩm văn học cũng có chân trời chờ đợi của riêng nó Đây có thể được hiểu là mối quan hệ hai chiều giữa chân trời chờ đợi của tác phẩm và chân trời chờ đợi của người đọc Theo đó, chúng tôi đồng ý với Huỳnh Như Phương rằng việc nghiên cứu tiếp nhận chính là nghiên cứu về mối liên hệ giữa chân trời chờ đợi của hai đối tượng này Mối liên

hệ này lí giải cho việc vì sao một tác phẩm lại được hay không được đông đảo công chúng yêu mến hay việc vì sao một số nhà văn lại chọn sáng tác cụ thể một kiểu tác phẩm nào đấy Điều này dẫn đến một sự phụ thuộc không nhỏ của người sáng tạo vào chân trời chờ đợi của độc giả, rằng tác phẩm viết ra nên hướng đến đối tượng độc giả hàn lâm hay bình dân, độ tuổi thiếu niên hay trưởng thành,… Song bản thân độc giả cũng bị chân trời chờ đợi của tác phẩm làm ảnh hưởng vì nếu có sự chênh lệch giữa hai chân trời này, độc giả hoặc sẽ không thể hiểu được nội dung tác phẩm (chân trời chờ đợi của tác phẩm quá lớn, yêu cẩu độc giả phải có một cái “tầm” nhất định), hoặc bị hụt hẫng và lâu dần tầm đón đợi của họ bị giảm sút (chân trời chờ đợi của tác phẩm quá nhỏ, độc giả có thể vô tình bị hạn định khả năng liên tưởng của mình, nếu cứ tiếp tục, có thể chân trời chờ đợi của họ sẽ bị kéo theo chân trời chờ đợi của chính tác phẩm)

Chúng tôi cũng dành một sự quan tâm với khái niệm “trò chơi ngôn ngữ” trong triết học ngôn ngữ hậu kì của Wittgenstein mà theo Jauss thì chân trời chờ đợi chính là trò chơi ngôn ngữ12 Đã là một “trò chơi”, tức sẽ có luật lệ của nó “Theo Wittgenstein, nó được tạo lập và chi phối bởi những „quy tắc‟ tồn tại trong ngữ cảnh đời sống sinh ra nó”13

, những quy tắc này lại luôn thay đổi theo thời gian Việc hiểu khái niệm này liên quan mật thiết đến sự phê bình văn học trong mối so sánh với các loại hình nghệ thuật khác, rằng để khách quan, chúng ta cần (và phải) tuân thủ “luật chơi” của từng loại ngôn ngữ, chất liệu

cụ thể khác nhau, do đó không thể nói một tác phẩm văn học hay hơn một bức họa bằng cách lí giải rằng ngôn từ là phương tiện kích thích trí tưởng tượng tốt hơn

Lí thuyết tiếp nhận cũng có sự liên quan mật thiết đến cải biên học khi mà như chúng tôi đã đề cập – nhà cải biên trước hết cũng phải là một người tiếp nhận Theo đó, nhà cải biên có thể nhìn nhận và quan tâm đến một vài khía cạnh đặc biệt trong tác phẩm cũng như có quyền thay đổi nội dung (gồm bối cảnh, cốt truyện, nhân vật) tác phẩm cải biên để tạo ra một cuộc đối thoại lại với tác phẩm nguồn Điều này lí giải vì sao có nhiều tác phẩm cải biên xây dựng các tình tiết rất khác hoặc thậm chí là đi ngược lại tác phẩm nguồn

1.1.2 Đối tượng nghiên cứu của cải biên học

Theo Linda Hutcheon, “Vào thời Victoria, người ta có xu hướng cải biên hầu như mọi thứ – và theo mọi cách có thể; những câu chuyện được kể trong thơ ca, tiểu thuyết, kịch nghệ, opera, hội họa, âm nhạc, vũ kịch, tranh hoạt cảnh liên tục được cải biên hết từ loại hình nghệ thuật này sang đến loại hình nghệ thuật khác”14 Vậy thật ra việc cải biên một tác phẩm không phải chỉ xảy ra giữa văn chương và điện ảnh theo cách mà chúng ta hiểu ngày nay mà nó thực chất ứng dụng vào tất cả các loại hình nghệ thuật

Đồng ý với quan điểm của Linda Hutcheon, chúng tôi nhận thấy đối tượng nghiên cứu của lí thuyết cải biên sẽ không bao gồm việc đạo văn (vốn là một sự chiếm dụng không được công nhận) cũng như phần được viết tiếp (bao gồm cả tiền và hậu tác phẩm

trung tâm – sequels và prequels) Bởi vì theo như Marjorie Garber, có một sự khác biệt giữa việc không muốn một tác phẩm kết thúc (trường hợp của sequels và prequels) và

việc thuật lại một tác phẩm nhiều lần bằng nhiều cách (trường hợp của cải biên)15 Do vậy, khi lựa chọn những tác phẩm để nghiên cứu trong hai chương sau, chúng tôi sẽ

không sử dụng các văn bản nằm trong khu vực này vì với trường hợp Những người khốn

khổ, có rất nhiều câu chuyện tưởng tượng và khai thác các vấn đề kể về trước hoặc sau

thời điểm được đề cập đến trong tác phẩm nguồn

Bàn thêm về vấn đề đạo văn, chúng tôi cho rằng có một sự khác biệt rất lớn giữa một tác phẩm cải biên và một văn bản đạo nhái tác phẩm của người đi trước Sự khác biệt này nằm ở giá trị to lớn và mức độ phổ biến của văn bản nguồn cũng như sự thừa nhận của chính nhà cải biên Thứ nhất, một tác phẩm mang trong mình những giá trị sâu sắc được thế giới công nhận thường sẽ trở thành một sự mở đầu cho xu hướng sáng tác, tức là có sự

đề cập đến một vấn đề tương tự ở những người đương thời Thứ hai, một tác phẩm nếu đã quá nổi tiếng đến mức trở thành kinh điển thì lúc đó nó đã là di sản của nhân loại, và vì vậy ai cũng có thể sử dụng những nội dung của nó như một nguồn cảm hứng cho sáng tác của mình mà không vướng phải vấn đề bản quyền được đặt ra trong thời hiện đại Thứ ba, thông thường những nhà cải biên luôn trân trọng người đi trước bằng cách nói rõ tác phẩm của họ là sự chuyển thể, cải biên từ một văn bản nguồn nào đó Chẳng hạn trong những bộ phim điện ảnh cải biên, đầu phim (và cả poster phim) luôn hiện những dòng chữ như “based on a novel by…” (dựa trên tiểu thuyết của…) Chính điều này chứng minh cho sự tiếp thu và thể hiện lại một cách có chọn lọc của các nhà cải biên

Các tác phẩm được lựa chọn để cải biên cũng không phải là ngẫu nhiên Thông thường, các đạo diễn, biên kịch,… ưa chuộng cải biên những tác phẩm đã vào hàng “kinh điển” hơn là những sáng tác đương đại Và mặc dù đã cách chúng ta hàng bao nhiêu thế

kỉ, các tác phẩm ấy vẫn được “sống” trong tinh thần hiện đại bằng rất nhiều hình thức Có

người chọn khai thác một phần nguyên tác (trường hợp vở ballet Don Quixote do Marius

Petipa biên đạo với âm nhạc của Ludwig Minkus vào năm 1869 dựa trên một câu chuyện nhỏ trong cuốn tiểu thuyết cùng tên của Miguel de Cervantes), cũng có người chọn viết

lại câu chuyện theo một cái nhìn khác (trường hợp bộ phim hoạt hình Thằng gù nhà thờ

Đức Bà mà Walt Disney sản xuất năm 1996 dựa trên tiểu thuyết Nhà thờ Đức Bà Paris

của Victor Hugo) và lại có người chọn cách tái diễn y hệt nội dung tác phẩm nguồn bằng

một loại hình nghệ thuật mới mẻ (trường hợp tám phần phim điện ảnh Harry Potter do

hãng Warner Bros sản xuất từ năm 2001 đến 2011 dựa theo bộ tiểu thuyết ăn khách cùng tên của J.K Rowling)

Một tác phẩm văn học có thể được cải biên thành rất nhiều tác phẩm thuộc các loại

hình nghệ thuật khác chứ không chỉ riêng điện ảnh Chẳng hạn tiểu thuyết Anna Karenina

của Lev Tolstoy (xuất bản từ cuối thế kỉ XIX) đã được cải biên thành nhạc kịch vào năm

1992 tại Manhattan với lời hát bởi Peter Kellogg và âm nhạc bởi Daniel Levine Tiếp đó,

nó được cải biên thành một vở ballet vào năm 2005 tại Saint Petersburg, biên đạo bởi Boris Eifman, âm nhạc bởi Tchaikovski Gần đây nhất, vào năm 2012, cuốn tiểu thuyết tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng cho bộ phim điện ảnh được đạo diễn bởi Joe Wright Theo như chúng tôi biết, theo chúng tôi được biết, còn được cải biên thành một số vở kịch, opera và bài hát Điều này diễn ra tương tự với những tác phẩm lớn khác trên thế

giới như Hamlet (1601) của Shakespeare, Kiêu hãnh và định kiến (1813) của Jane Austen,

Bà Bovary (1857) của Gustave Faubert,… với hàng loạt những phim ảnh và tác phẩm sân

khấu dựa theo chúng Tựu trung, có vô số hình thức cải biên một tác phẩm và các hình thức ấy lại ngày càng phát triển theo thời gian với sự trợ giúp của công nghệ hiện đại

1.1.3 Hướng ứng dụng

Mặc dù đây là một lí thuyết tương đối mới tại Việt Nam song với sự liên quan trực tiếp đến các vấn đề mà mình quan tâm, chúng tôi chọn lí thuyết cải biên làm cơ sở lí luận chính của đề tài này với những sự đồng thuận và hướng ứng dụng như sau:

- Tác phẩm cải biên trong sự phức hợp các lí thuyết: Điều này tạo ra một hướng nghiên cứu tổng hòa nhiều loại lí thuyết khi tiến hành xem xét các tác phẩm cải biên Chúng tôi đặt tác phẩm cải biên trong sự liên văn bản, văn hóa, dịch thuật, giải kiến tạo để

có những lí giải phù hợp về sự thay đổi của nó

- Tác phẩm cải biên là một sản phẩm độc lập: Mặc dù người thưởng thức tìm đến các tác phẩm cải biên từ văn học với mục đích tiếp nhận gián tiếp song cần phải hiểu rằng tác phẩm cải biên không phải một tác phẩm thứ yếu khi nó được đặt cạnh tác phẩm văn học được nó cải biên Vì vậy chúng ta không thể đem so sánh tác phẩm cải biên với văn bản

gốc về mặt nội dung hay nghệ thuật vì bản thân tác phẩm cải biên là một sản phẩm độc lập, thể hiện cái nhìn chủ quan của tác giả đối với văn bản văn học

- Tác phẩm cải biên là một sản phẩm văn hóa: Do là một sản phẩm văn hóa nên tùy vào thời điểm với những phong tục và đặc trung xã hội, tùy vào người tiếp nhận với những quan điểm và định kiến mà tác phẩm cải biên sẽ được nhìn nhận và có những vai trò khác nhau Khi xem xét tác phẩm cải biên như là một sản phẩm văn hóa, một mặt chúng tôi giải thích được vì sao người thưởng thức thời đại này lại có những ý kiến tích cực và tiêu cực về tác phẩm nghệ thuật cải biên từ văn học, mặt khác lí giải nguyên nhân khiến các nhà cải biên hướng sự quan tâm của mình vào một vài chi tiết cụ thể trong tác phẩm nguồn

1.2 TIỂU THUYẾT NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ VÀ NƯỚC PHÁP GIỮA

THẾ KỈ XIX

Như chúng tôi đã xác định, một trong những phương pháp nghiên cứu của đề tài là phương pháp lịch sử – xã hội Chúng tôi nhận thấy hoàn cảnh ra đời của tác phẩm (cả nguyên tác và cải biên) đều chịu sự chi phối của thời đại, văn hóa Vì thế, để tạo tiền đề cho sự phát triển đề tài ở những chương sau, chúng tôi quan tâm đến bối cảnh lịch sử ra

đời của bộ tiểu thuyết Những người khốn khổ để thấy được sự tất yếu và đặc trưng của

văn học trong việc biểu hiện nội dung mà nhà văn hướng đến Theo đó, chúng tôi tiến hành khái quát về chủ nghĩa lãng mạn và mối quan hệ hai chiều giữa nó và các sáng tác

của Victor Hugo (mà cụ thể ở đây là tiểu thuyết Những người khốn khổ)

1.2.1 Victor Hugo và chủ nghĩa lãng mạn

Victor Hugo là nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch vĩ đại người Pháp Ông sinh ra tại thành phố Besançon vào những năm đầu thế kỉ XIX – một thế kỉ bi tráng với những cuộc cách mạng lớn, những thành tựu về khoa học, văn học và nghệ thuật Ông được xem là người đứng đầu chủ nghĩa lãng mạn với những tập thơ, tiểu thuyết, kịch bản sân khấu đầy

tính nhân văn Cuốn Từ điển Tiểu sử văn chương 2005-2006 đã nhận định rằng: “Không

thế kỉ nào mà nền văn học Pháp được biểu tượng trọn vẹn bằng một tác giả hơn thế kỉ XIX, và không nhà văn Pháp nào thế kỉ XIX lại có thể là hiện thân ấy hơn Victor Hugo”16

Thậm chí, Đặng Anh Đào gọi ông là “một ngôi sao mọc sớm và lặn rất muộn ở chân trời của thế kỉ”17

Tài năng của Victor Hugo bộc lộ từ rất sớm khi mà mười tuổi đã biết làm thơ Trong suốt cuộc đời cống hiến cho văn chương, Victor Hugo đã để lại cho hậu thế hàng trăm tác

phẩm văn học có giá trị vượt thời gian Trong đó phải kể đến những tập thơ như Lá thu (1831), Tia sáng và bóng tối (1840), những vở kịch như Cromwell (1827), Hernani (1830) Nhà thơ đương thời Trohel trong bài Tuẫn nạn và đao phủ đã viết về phong cách

sáng tác của Hugo rằng:

Hỡi Huy-gô, những vần thơ của Người,

Là những lời ca tráng lệ những tâm hồn đầy nhiệt huyết 18

Về tiểu thuyết, ngoài những tác phẩm nhỏ lẻ, ông có năm bộ nổi tiếng và đồ sộ nhất

là Nhà thờ Đức Bà Paris (1831), Những người khốn khổ (1862), Lao động biển cả (1866),

Thằng cười (1869) và Chín mươi ba (1874) – cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông

Nhìn chung, các tác phẩm của Victor Hugo đều tràn đầy tình yêu và niềm tin dành cho con người cũng như thể hiện sự bất mãn với thời cuộc Các nhân vật chính trong các thiên tiểu thuyết của Hugo – dù có đẹp đẽ và cao cả đến đâu, cuối cùng đều phải chết Vì vậy nhiều người nhận định các tác phẩm của Victor Hugo chỉ mới đặt ra được vấn đề về quyền con người chứ chưa có hướng giải quyết vấn đề ấy một cách triệt để Điều này một phần do những đấu tranh nội tâm của ông trong việc đưa nhân loại đến hạnh phúc: ông phân vân giữa tu thiện và cách mạng19

Có thể nói, các tác phẩm của Victor Hugo luôn được đặt vào trung tâm của những cuộc phê bình, lí luận trong những năm tháng rực rỡ nhất của chủ nghĩa lãng mạn (tiếng Anh: Romanticism, tiếng Pháp: Romantisme) Phôi thai từ nửa sau thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX, chủ nghĩa lãng mạn là một sự đối lập với các sáng tác thuộc chủ nghĩa cổ điển trước đó Khi xã hội xuất hiện những bất công, ích kỉ khởi phát từ lối sống tư sản, một bộ phận nhà văn đã bắt đầu hướng các điểm nhìn của mình đến những thế giới tốt đẹp hơn Vốn dĩ ngay từ trong tên gọi của mình, từ “lãng mạn” chỉ những gì hoang đường, kì

lạ chỉ có thể tìm thấy trong sách vở Theo đúng những tính chất cơ bản, các sáng tác của

Victor Hugo (mà đặc biệt là Những người khốn khổ) có những đặc điểm sau đây để chúng

ta “nhận diện” nó là một sáng tác thuộc chủ nghĩa lãng mạn:

Thứ nhất, từ thực tế, chúng ta thấy được sự cô đơn của ông trong việc nhìn nhận xã hội và sáng tác tác phẩm Victor Hugo hướng sự quan tâm của mình đến những số phận bất hạnh mà không mấy ai dành cho họ sự quan tâm và thấu hiểu, tìm kiếm cái đẹp khuất

lấp trong những vẻ ngoài xấu xí, ghê tởm (tù nhân như Jean Valjean trong Những người

khốn khổ, những người dị tật như Quasimodo trong Nhà thờ Đức Bà Paris và Gwynplaine

trong Thằng cười) Từ đó, ông dám đưa ra những phản kháng chế độ, chỉ ra sự máy móc

của luật pháp và sự sa đọa của tầng lớp quý tộc

Thứ hai, các sáng tác của Victor Hugo cho thấy được cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Ông không lấy tự nhiên để bắt chước như trong chủ nghĩa cổ điển Victor Hugo cũng như các nhà văn theo chủ nghĩa lãng mạn luôn nhìn nhận thế giới bằng một con mắt hướng đến tương lai, về một xã hội lí tưởng và tốt đẹp hơn Victor Hugo đề cao tâm hồn con người, quan tâm đến những sự thay đổi mà một người hướng thiện, hoàn lương có thể mang lại cho thế giới

Thứ ba, rất nhiều tác phẩm của ông thể hiện được tính lịch sử và tính dân tộc Đọc một cuốn tiểu thuyết của Hugo, dù muốn dù không chúng ta vẫn nhận ra một xã hội rất Pháp, rất châu Âu của thế kỉ XIX Sự ảnh hưởng của tôn giáo, kiến trúc, văn hóa cũng như các cuộc nổi dậy, sự kiện lịch sử trở thành nguồn cảm hứng và đóng vai trò quan

trọng trong việc hoàn thiện sáng tác của ông Từ đó người ta nhìn thấy Những người khốn

khổ nói riêng và các sáng tác khác của ông nói chung có một giá trị nhất định trong việc

phản ánh thời đại và con người, do đó dù đề cập đến một số điều “mộng mơ”, nó vẫn được đón nhận một cách rất “thực tế”

Các nhà nghiên cứu luôn xem Victor Hugo như là một trong những nhà văn tiêu biểu nhất của chủ nghĩa lãng mạn mà Đặng Anh Đào đã gọi ông là “chủ súy” của trường phái lãng mạn20 Tuy nhiên, ông không đi theo con đường bi quan mà luôn tràn trề hi vọng và niềm tin vào con người cũng như các giá trị nhân đạo, nhân văn sâu sắc Ông hướng ngòi bút của mình vào tính nhân văn, bình đẳng, bác ái mà một xã hội lí tưởng có thể đạt được – quan điểm này có thể nói là tương đối phù hợp với những gì mà chính phủ và nhân dân Việt Nam giai đoạn xây dựng Chủ nghĩa Xã hội hướng đến Ngoài ra, khi thực dân Pháp xâm chiếm nước ta, độc giả Việt Nam có cơ hội (hay bị ép buộc) tiếp xúc với văn hóa và văn học Pháp, rất nhiều tác phẩm được dịch và giới thiệu đến công chúng, gây ra những ảnh hưởng nhất định đến với đời sống văn học, xã hội (vấn đề này chúng tôi sẽ có dịp bàn

kĩ hơn qua một trường hợp văn học cụ thể trong phần 1.3 của công trình này) Do vậy tác

phẩm của Victor Hugo (cụ thể là Những người khốn khổ) đã được độc giả nước ta tiếp

đón nồng nhiệt

1.2.2 Hoàn cảnh ra đời của Những người khốn khổ

Những người khốn khổ được xuất bản lần đầu vào năm 1862 – tức là hơn 30 năm sau

khi tiểu thuyết trước đó (Nhà thờ Đức Bà Paris) ra mắt Thật ra thiên tiểu thuyết này đã

được ấp ủ từ những năm 1829 – năm tháng của nền Quân chủ tháng Bảy nên sự ảnh

20

Nhiều tác giả, Văn học phương Tây, sđd, tr 475

hưởng của những cuộc nổi dậy và cách mạng là điều không thể tránh khỏi trong tác phẩm của Victor Hugo Sau đó nó bị gián đoạn một thời gian do những biến cố trong lịch sử cũng như gia đình ông và đến năm 1861 thì hoàn thành Nhiều nhà nghiên cứu nhận định

rằng tiểu thuyết Ngày cuối cùng của một tử tù (1829) chính là cái mốc để Victor Hugo

xây dựng bộ tiểu thuyết lừng lẫy nhất của ông sau này

Ngay từ khi còn nhỏ, Victor Hugo đã chứng kiến nhiều điều tàn khốc với những mâu thuẫn và bi kịch trong gia đình Ông từng chứng kiến những hình ảnh người chết treo và

sự hiện diện của cái máy chém ngay trên đất Pháp (hình tượng mà sau đó xuất hiện trong

cả các tác phẩm văn học lẫn hội họa của ông) Khi được người cha đỡ đầu (tình nhân của mẹ) dạy đọc sách Latin, Hugo đã luôn được nhấn mạnh về sự quan trọng của tự do21 Năm 1843, con gái của ông là Léopoldine cùng chồng chết đuối đã gây một cú sốc tương đối rõ trong tâm trí ông và được ông nhắc lại trong các sáng tác sau này Chúng tôi cho rằng chính sự kiện này đã dẫn đến những sự ám ảnh về nước trong cái chết của hàng loạt

nhân vật chính của ông mà theo vốn hiểu biết của chúng tôi thì có Javert trong Những

người khốn khổ, Gwynplaine trong Thằng cười, Gilliat trong Lao động biển cả Vấn đề

này về sau khó nhận được các sự khai thác và thể hiện lại trong các tác phẩm cải biên Đứng trong tâm bão của những biến cố chính trị, sự đổi trắng thay đen của con người cũng như sự rập khuôn của luật pháp, Victor Hugo đã cố gắng để đề cập gần như toàn bộ những bức xúc đó của mình trong một thiên tiểu thuyết đồ sộ Điều này làm cho

bộ tiểu thuyết của ông trở nên khá nặng nề với những thế hệ độc giả sau này khi mà họ không còn ở trong bối cảnh đó nữa và cảm thấy khó hiểu với những gì mà ông đề cập Hơn nữa, với những tình cảm mà công chúng dành cho Napoleon I, không chỉ Victor Hugo mà hàng loạt nghệ sĩ đương thời đều tìm cách đưa những tình cảm ấy vào trong sáng tác Ngoài ra, thiên tiểu thuyết cũng thể hiện tình thương của Victor Hugo dành cho phụ nữ và trẻ em bất hạnh Điều này hình thành khi chính ông đã chứng kiến và tìm kiếm một sự bênh vực thỏa đáng dành cho các nhân vật như Fantine và Cosette trong xã hội bấy giờ

Năm 1848, giai cấp vô sản đồng loạt nổi dậy đòi thay đổi chế độ Họ dựng chiến lũy

ở khắp nơi và thiêu hủy cả quảng trường Royal Lúc này, Victor Hugo đã là một Nguyên

lão nước Pháp và vẫn đang trong giai đoạn hoàn thành Những người khốn khổ Khi quân

khởi nghĩa tràn vào nhà ông và nhìn thấy bản thảo cuốn sách, họ cảm thấy xúc động bởi chính những gì mà nhà văn dành cho mình nên đã không động chạm vào bất kì vật gì trong nhà và nhờ thế căn nhà không bị chìm trong biển lửa22

Khi Những người khốn khổ ra mắt công chúng lần đầu tiên năm 1862, Victor Hugo

lúc đó đã là một nghệ sĩ nổi tiếng được nhiều người yêu mến Bộ tiểu thuyết nhanh chóng trở thành một hiện tượng toàn cầu và ảnh hưởng đến rất nhiều nhà văn trên toàn thế giới Không cường điệu khi nói rằng đây chính là tác phẩm đã đưa tên tuổi của ông lên hàng vĩ nhân và lưu truyền cho hậu thế Mặc dù vậy, một số nhà phê bình đương thời vẫn không đánh giá cao cuốn tiểu thuyết

Sở dĩ chúng tôi nhấn mạnh bối cảnh của tác phẩm này là vì sau này khi nó được tiến hành cải biên ở các quốc gia khác nhau trong bối cảnh xã hội khác nhau thì chắc chắn có

sự ảnh hưởng từ lịch sử và xã hội chứ không chỉ riêng những chất liệu cấu thành ngành nghệ thuật đó chi phối sự thay đổi Do đó khi xem xét các tác phẩm cải biên, chúng tôi sẽ chú ý vấn đề thay đổi bối cảnh và sự dịch chuyển đối tượng mà các nhà cải biên quan tâm

1.3 VIỆC TIẾP NHẬN VÀ CẢI BIÊN NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ TẠI

VIỆT NAM

Ở phần này, chúng tôi nhìn nhận lại lịch sử tiếp nhận tác phẩm Những người khốn

khổ tại Việt Nam với những khó khăn và thuận lợi của nó Chúng tôi nhận ra rằng, tư

tưởng của Victor Hugo gửi gắm trong Những người khốn khổ và độc giả Việt Nam có

những sự liên hệ mật thiết và do đó giúp cho việc đón nhận, dịch thuật và phổ biến tác phẩm này trở nên dễ dàng hơn Đương nhiên vẫn còn rất nhiều khó khăn trong việc in ấn

và lưu truyền sách vở giai đoạn đầu song đây vẫn là một trong những bộ tiểu thuyết Pháp gây được tiếng vang lớn và rộng khắp trong nhiều tầng lớp và đối tượng tiếp nhận Bằng những hiểu biết có hạn của mình, chúng tôi chỉ ra đây một số vấn đề đáng lưu ý đã được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử tiếp nhận văn học Pháp quan tâm

1.3.1 Về vấn đề dịch tác phẩm

Trong giai đoạn cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, các tác phẩm văn học Pháp được dịch khá nhiều tại Việt Nam Các nhà nghiên cứu cho rằng hiện tượng này là do lúc đó nước ta đang bị Pháp chiếm đóng nên sách vở phương Tây nói chung và văn chương Pháp nói riêng được du nhập vào nước ta theo chính sách thuộc địa Ngoài ra, cũng là vì văn học Pháp có chức năng giáo huấn rất rõ nên được cả cộng đồng dịch giả lẫn công chúng hoan nghênh Những tác giả lớn lần lượt được tuyển dịch, đa phần là thơ và tiểu thuyết, chính hoạt động này tạo tiền đề cho văn học Việt Nam có những chuyển mình, thay đổi theo hướng hiện đại và mới mẻ hơn Cũng cần phải nói rằng, khi dịch những tác phẩm đồ

sộ như Những người khốn khổ, các dịch giả cũng đồng thời là những người tiếp nhận và

đóng góp một cách hiểu chủ quan khi chuyển ngữ và lựa chọn các vấn đề cần dịch trong tác phẩm

Theo Hoàng Như Mai, “Người Việt Nam rất coi trọng gia đình, những tình cảm gia đình có một vị trí rất quan trọng trong lòng người Việt Nam, lấy vợ, gả chồng, sinh con…

là những niềm vui của gia đình Việt Nam Với những tình cảm ấy, người Việt Nam gặp ở Victor Hugo một tâm hồn đồng điệu”23 Ngoài ra, vì tác phẩm đề cập đến những phận người không khó tìm thấy trong xã hội Việt Nam đương thời nên độc giả nước ta có

những sự đồng cảm với Những người khốn khổ và từ đó càng có một thái độ tích cực

trong việc tiếp nhận nó

Những người khốn khổ đến với độc giả Việt Nam vào khoảng năm 1917 qua bản dịch Những kẻ khốn nạn của Nguyễn Văn Vĩnh (in thành 11 tập) Sau đó, vào khoảng

giữa thế kỉ XX, một bản chuyển ngữ đầy đủ hơn do Huỳnh Lý, Vũ Đình Liên, Lê Trí Viễn, Đỗ Đức Hiểu (nhóm Lê Quý Đôn) gồm ba tập được in và phổ biến rộng rãi đến tận

ngày nay Bản Những người khổn khổ này dịch luôn cả những câu thơ tiếng Pháp thành các đoạn lục bát với vần điệu hợp lí, thậm chí còn thể hiện tính liên văn bản với Truyện

Kiều của Nguyễn Du Chúng tôi xin đưa ra dẫn chứng như sau:

Trăm năm trong cõi người ta

Số xe phận ngựa cũng là như nhau Trải qua một cuộc khổ đau Cái thân ngựa khổ sống lâu được nào! 24

Sự đầu tư và sáng tạo này rất đáng được ghi nhận khi mà nó vừa cho chúng ta cái cảm giác cổ điển mà một sáng tác ở thế kỉ XIX nên có, vừa giúp độc giả Việt Nam dễ dàng tiếp nhận các câu thơ với vần vè và nhịp điệu rất êm tai Rõ ràng, sức ảnh hưởng của dịch giả trong việc truyền bá và giúp tác phẩm tạo được thiện cảm với công chúng thưởng thức văn học là rất lớn Bởi thực tế cho thấy rằng, một số tác phẩm do chuyển ngữ chưa hay đã không thể lưu truyền được lâu dài, rộng rãi trong thị trường văn học Còn ở trường

hợp này, việc tiếp nhận Những người khốn khổ qua bản dịch của nhóm dịch giả Lê Quý

Đôn vẫn còn được ưa chuộng và khuyến khích dù đã hơn nửa thế kỉ trôi qua

Ngoài ra, độc giả Việt Nam còn được tiếp cận với tác phẩm này thông qua các bản

dịch khác như của Tế Xuyên (với nhan đề Những kẻ khốn cùng), của Nguyễn Quân (với nhan đề Những kẻ khốn nạn) Cả hai bản dịch nêu trên của Tế Xuyên và Nguyễn Quân

đều là dịch tóm tắt Đặc biệt hơn, với bản dịch của Nguyễn Quân, chúng tôi nhận thấy rằng dịch giả thậm chí đã Việt hóa các tên nhân vật (Jean Valjean là Văn Giang, Cosette

là Xuân Sắc, Fantine là Phan Tiên,…) nhằm mang lại sự gần gũi và cá tính riêng của tác

23

Hoàng Như Mai, “Người Việt Nam gặp ở Victor Hugo một tâm hồn đồng điệu”, bài đăng từ nguồn:

https://nld.com.vn/ năm 2002 (truy cập đến ngày 04 tháng 3 năm 2018)

24

Victor Hugo, Những người khốn khổ (tập 1), Huỳnh Lý – Vũ Đình Liên – Lê Trí Viễn – Đỗ Đức Hiểu

dịch, NXB Văn học, Hà Nội, 2011, tr 218

phẩm đến với độc giả nước ta Với việc được dịch sớm (và mang trong nó nhiều sự độc

đáo) như vậy, Những người khốn khổ và Victor Hugo đã sớm được phổ biến tới đông đảo

độc giả Việt Nam

1.3.2 Trường hợp Ngọn cỏ gió đùa của Hồ Biểu Chánh

Sự ảnh hưởng của Những người khốn khổ trở nên đặc biệt hơn khi nhà văn Hồ Biểu Chánh sử dụng nó như một nguồn cảm hứng để viết cuốn tiểu thuyết Ngọn cỏ gió đùa vào

năm 1926 Chúng tôi nhận thấy rằng, đây là một trường hợp rất thú vị trong vấn đề tiếp nhận và cải biên cuốn tiểu thuyết này tại Việt Nam – nhất là khi chúng ta chưa có một tác phẩm sân khấu, điện ảnh nào cải biên từ tác phẩm này (điều mà các nước khác khai thác rất nhiều) nhưng lại có một cuốn tiểu thuyết sử dụng nó làm nguồn cảm hứng và cốt truyện chủ đạo

Hồ Biểu Chánh (1885-1958) là một trong những nhà văn miền Nam Việt Nam đáng chú ý nhất ở thế kỉ XX Theo Nguyễn Huệ Chi, các tác phẩm văn xuôi của ông đã đóng góp cho loại hình tiểu thuyết của nước ta lúc đó còn trong giai đoạn phôi thai ở những phương diện như đề tài, nhân vật, ngôn ngữ25

Trong suốt sự nghiệp văn chương của mình, Hồ Biểu Chánh viết tương đối nhiều, trải rộng trên khắp các thể loại như tiểu thuyết (64 bộ), truyện ngắn và truyện kể (12 tập), khảo cứu và phê bình (28 tập) Một số sáng tác của ông về sau lại được cải biên thành phim truyền hình, phim điện ảnh Đặc biệt, ông có

nhiều tiểu thuyết cải biên từ các tác phẩm văn học tầm cỡ như Chúa tàu kim quy (phỏng theo Bá tước Monte Cristo của Alexandre Dumas cha, 1922), Cay đắng mùi đời (phỏng theo Không gia đình của Hector Malot, 1923),… Trong đó có cuốn tiểu thuyết mà chúng tôi quan tâm nhất: Ngọn cỏ gió đùa (1926) phỏng theo Những người khốn khổ của Victor

Hugo

Có thể tóm tắt Ngọn cỏ gió đùa như sau: Lê Văn Đó là một nông dân cùng khổ, vì

lén bưng một trã cháo heo về nuôi gia đình mà bị bắt đi tù 20 năm Ra tù, anh ta được cảm hóa bởi hòa thượng Chánh Tâm nên đã tu thân đổi tính, không còn căm hờn gì nữa Anh

ta đổi tên, chăm chỉ làm lụng, cứu giúp người nghèo, được triều đình phong chức Thiên

Hộ Tuy nhiên, vì một số tiếng xấu sau khi mãn tù mà anh ta lại bị Phạm Kỳ truy bắt Có người phụ nữ tên Lý Ánh Nguyệt, vì bị vợ chồng Đỗ Cẩm – Thị Phi bắt nợ, bị Từ Hải Yến phụ bạc nên một thân nuôi con (Từ Thu Vân), trở nên vô cùng khốn khổ Nàng nhất quyết giữ gìn trinh tiết song lại bị người ta vu oan là đĩ điếm, sau bệnh nặng rồi qua đời Lại nói về Lê Văn Đó, vì không muốn người khác chịu tội thay mình nên đã đi đầu thú, bị

tù chung thân, song vì lời hứa nuôi nấng con của Ánh Nguyệt mà lập mưu trốn thoát Ông

25

Theo Nguyễn Huệ Chi Nhiều tác giả, Từ điển văn học, tập 1, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1983,

tr 312

đổi tên họ lần nữa, đi chuộc Thu Vân từ chỗ Đỗ Cẩm rồi nuôi nấng và cho ăn học đàng hoàng trong chùa Có chàng Vương Thể Phụng, mến nàng vì tài sắc, lại có ơn cứu nàng

và Lê Văn Đó khỏi mưu giết hại của Đỗ Cẩm nên Lê Văn Đó có ý gả Thu Vân cho chàng Chàng xin ông ngoại (Đàm Tự Chấn) nhưng không được đồng ý Thể Phụng sau đó lại đi theo con đường cách mạng như cha, không may bị thương trong một trận đánh rồi chịu ơn

Lê Văn Đó vì đã cứu chàng về nhà Ở một diễn biến khác, Lê Văn Đó trong một lần có được cơ hội giết Phạm Kỳ đã quyết định tha cho y, điều này giúp ông không bị y bắt lại khi cứu Thể Phụng Lúc này, nhận ra Lê Văn Đó và Thu Vân là người tốt, Tự Chấn bằng lòng cho đôi trẻ kết duyên Vài tháng sau đó thì Lê Văn Đó qua đời vì già yếu

Nhìn chung, Ngọn cỏ gió đùa là một trong những tiểu thuyết thành công của Hồ

Biểu Chánh, nó giúp ông có một vị trí đặc biệt trong nền văn học miền Nam Việt Nam

Cốt truyện của nó, không thể phủ nhận, là cải biên từ Những người khốn khổ của Victor

Hugo như nhà văn đã thừa nhận Cùng với việc được cải biên thành một bộ phim truyền hình khá thu hút dài 45 tập vào năm 2013 bởi đạo diễn Hồ Ngọc Xum, tác phẩm này và bản thân Hồ Biểu Chánh lại càng được nhiều người quan tâm tìm hiểu

Không chỉ với Hồ Biểu Chánh mà khi bất kì một nhà cải biên nào quyết định sử dụng một tác phẩm nguồn để phục vụ cho sáng tác của mình họ đều phải suy nghĩ thật kĩ lưỡng để làm cho sáng tác của mình thật khác biệt trong sự đối sánh với tác phẩm có trước Bên cạnh đó, sự thay đổi về không gian và thời gian văn hóa của nhà cải biên cũng

ảnh hưởng không ít đến việc ra đời của một tác phẩm mới mẻ Vì vậy khi đọc Ngọn cỏ

gió đùa, dù biết nó cải biên từ Những người khốn khổ song chúng ta vẫn có thể thấy được

những nét sáng tạo rất riêng, mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam mà không thể được tìm thấy ở tác phẩm nguồn của Victor Hugo

Đầu tiên, về ngôn ngữ Chúng tôi tạm chia ra những ý nhỏ như sau:

1) Có thể dễ dàng nhận ra bối cảnh và hệ thống tên nhân vật đều thuần Việt (như Lê Văn Đó – Jean Valjean, Lý Ánh Nguyệt – Fantine, Từ Thu Vân – Cosette,…) Mặc dù vào những năm 1926, chúng ta vẫn đang bị ảnh hưởng bởi văn hóa phương Tây (cụ thể là Pháp) song Hồ Biểu Chánh vẫn mang được những điều rất Việt Nam vào trong trang văn của mình

2) Kiểu viết văn của ông cũng không hoa mĩ cầu kì mà lại mộc mạc, chân chất Ông

sử dụng rất nhiều khẩu ngữ và phong vị Nam bộ trong tác phẩm này, chẳng hạn những cụm từ như “đó đa”, “qua” (ngôi thứ nhất, số ít), “phải hôn” (phải không), “bịnh” (bệnh)

Vì vậy tác phẩm tạo được sự gần gũi với bạn đọc trong nước (nhất là bạn đọc miền Nam) 3) Ngoài ra, ông cũng không làm những câu thơ, đoạn thơ như Victor Hugo trong

Những người khốn khổ mà chỉ tập trung vào kể và tả Bù lại, ông đặt tên tác phẩm và tên

chương theo biện pháp ẩn dụ (chẳng hạn nhan đề Ngọn cỏ gió đùa là ẩn dụ chỉ những số phận mong manh, dễ bị xâm hại; Nát thân bồ liễu là lấy từ câu Nát thân bồ liễu, đền nghì

trúc mai trong Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du, ẩn dụ chỉ những vùi dập của xã

hội lên người phụ nữ yếu đuối), làm cho tác phẩm có chất thơ hơn

Tiếp theo, chúng tôi xét đến một số thay đổi về nội dung Chúng tôi không đánh giá bất kì sự thay đổi nào về mặt nội dung của Hồ Biểu Chánh là hay hơn hay dở hơn tác phẩm nguồn của Victor Hugo Tuy nhiên, chúng tôi cũng xin được trình bày ngắn gọn những điểm khác biệt rõ rệt giữa hai tác phẩm mà chủ yếu xảy ra là do sự tác động trực tiếp của văn hóa Việt Nam:

1) Địa lí: Vì điều kiện địa lí không giống phương Tây, bối cảnh của Ngọn cỏ gió đùa không thể nào giống với Những người khốn khổ Hồ Biểu Chánh đã có những thay đổi rất

phù hợp như để câu chuyện diễn ra tại vùng quê sông nước, để Thu Vân và Thể Phụng gặp nhau trên một con sông,… giúp người đọc dễ tiếp thu hơn Văn hóa sông nước của cư dân nông nghiệp với những thửa ruộng, những căn nhà lá được tái hiện rất hợp lí

2) Tâm lí: Người Việt luôn có tâm lí thương người nghèo Valjean của Victor Hugo lúc nuôi Cosette sống rất thoải mái, lại còn đi làm từ thiện; song Lê Văn Đó của Hồ Biểu Chánh thì dù có tiền vẫn ăn uống tằn tiện – do đó ít nhiều chúng ta rất có thiện cảm với

Lê Văn Đó Ngoài ra, người Việt lại hay đổ lỗi cho cái nghèo, vì vậy mà Ánh Nguyệt đã nghĩ: “Cái nghèo nó báo hại vô cùng! Vì nó mà người phải trở ra quấy, người nên trở ra

hư, người ngay trở ra vạy!” và sau, Lê Văn Đó lại nói: “Dầu con Ánh Nguyệt nó hư đi nữa, ấy là vì sự nghèo khổ buộc nó phải hư, cũng như có nhiều người vì nghèo đói mà phải đi ăn cướp, ăn trộm vậy…”26

3) Phật giáo: Khi đi vào đời sống văn học Việt Nam, hệ thống Thiên Chúa giáo trong

Những người khốn khổ được thay bằng Phật giáo Chẳng hạn sự xuất hiện của hòa thượng

Chánh Tâm thay vì giám mục Myriel; Lê Văn Đó tá túc ở chùa Bình An Tự thay vì nhà tu Petit-Picpus; Lê Văn Đó có quan niệm rất rõ ràng về luật nhân quả (với Hải Yến) Đây là một sự thay đổi hiển nhiên vì ở Việt Nam, Phật giáo xuất hiện sớm hơn và cũng tác động mạnh mẽ hơn vào đời sống nhân dân Chính từ sự thay đổi trong tôn giáo này đã dẫn đến

sự thay một số chi tiết khác Chẳng hạn nếu như trong Những người khốn khổ, Myriel tặng Valjean một bộ chân nến bằng bạc thì trong Ngọn cỏ gió đùa, Chánh Tâm tặng Lê

Văn Đó một bộ ấm chén trà

4) Nho giáo: Điều này thể hiện rõ nhất qua nhân vật Lý Ánh Nguyệt Nàng là một người xinh đẹp, luôn vâng theo đạo lễ, có học, biết làm thơ và đánh đàn Nàng đã một mực từ chối Hải Yến bởi chưa chịu tang cha trọn một năm, nàng lại không đồng ý lấy chồng sau khi bị Hải Yến phụ nghĩa vì cảm thấy mình không còn trinh tiết để xứng đáng với điều đó Có thể thấy sự ảnh hưởng của Nho giáo vẫn còn hằn sâu trong tiềm thức của

xã hội đương thời (bản thân Hồ Biểu Chánh cũng đã học chữ Nho từ khi chín tuổi)

26

Hồ Biểu Chánh, Ngọn cỏ gió đùa, NXB Văn hóa Sài Gòn, TP.HCM, 2006, tr 302 và 330

Một thay đổi lớn nữa của Hồ Biểu Chánh vào nhân vật Lý Ánh Nguyệt chính là ông

đã không để nàng bán mình Nàng không bán tóc, không bán răng và cũng không bán đi phẩm giá của nàng vào nhà thổ như Fantine vì cùng đường Điều này là do xưa nay người Việt vốn không thích và khó tha thứ cho những phận đàn bà theo “nghề chơi” (như Thúy

Kiều của Nguyễn Du từng bị Nguyễn Công Trứ đánh giá là tà dâm) Vì lẽ đó mà Hồ Biểu

Chánh đã xây dựng Ánh Nguyệt là một người kiên trinh, quyết tâm bảo toàn sự trong sạch của mình cho đến lúc chết – chính điều này đã giúp Ánh Nguyệt nhận được rất nhiều thiện cảm từ độc giả

Từ một vài ví dụ, có thể thấy rất rõ ảnh hưởng của văn hóa Việt Nam trong những thay đổi này Tức là khi cải biên một tác phẩm, nhà văn đã dựa vào không gian văn hóa

và môi trường sống để có sự thích ứng cho phù hợp Điều này một mặt tạo cho tác phẩm

Ngọn cỏ gió đùa một dấu ấn dân tộc, đồng thời lại giúp việc tiếp nhận gián tiếp Những người khốn khổ trở nên dễ gần gũi hơn với dân tộc phương Đông

Không chỉ có sự thay đổi về ngôn ngữ và nội dung mà Hồ Biểu Chánh còn có những

biến đổi trong cách kể chuyện So với Những người khốn khổ thì Ngọn cỏ gió đùa có

dung lượng ngắn hơn rất nhiều, vì vậy nó không thể tái diễn toàn bộ những vấn đề như tác phẩm nguồn (chẳng hạn nó bỏ đi nhân vật Éponine và Gavroche) Tuy nhiên, nó vẫn bao quát được toàn cảnh lịch sử cũng như những sự kiện trọng tâm và mối quan hệ giữa các nhân vật chính (như Lê Văn Đó, Vương Thể Phụng, vợ chồng Đỗ Cẩm – Thị Phi) Các tuyến nhân vật cũng được đặt xen kẽ nhau và cuối cùng tìm được điểm liên kết chung như trong cuốn tiểu thuyết nguồn Tuy nhiên, Hồ Biểu Chánh không chia cuốn tiểu thuyết của mình thành quá nhiều chương phần đồ sộ, ông chỉ ghi một cái tên bao quát cảm xúc

chung của nhân vật chính được đề cập trong chương ấy (chẳng hạn Đau đớn phận hèn, Ân

tình vẹn vẽ)

Theo chúng tôi, những sự thay đổi nêu trên của Hồ Biểu Chánh chủ yếu đến từ ba nguyên nhân chính Thứ nhất, một mặt ông muốn kế thừa những tinh hoa của nền văn học Pháp song mặt khác, lương tâm của một nhà văn yêu nước sống vào thời đại bị xâm lược thôi thúc Hồ Biểu Chánh đưa những mã văn hóa của dân tộc mình vào tác phẩm Thứ hai,

cuộc cách mạng trong Những người khốn khổ tuy không thành công (được viết ra sau một

cuộc các mạng không thành công) nhưng nó nuôi dưỡng trong con người tình yêu và niềm tin về một thế giới tốt đẹp hơn27 Chúng tôi nghĩ Hồ Biểu Chánh cũng nhận ra thông điệp này và do đó ông muốn đưa nó vào chính tác phẩm của mình Song với tình hình nước ta lúc bấy giờ, ông chỉ có thể đề cập đến một cuộc cách mạng nào đấy chứ không thể đi sâu vào chi tiết như thiên tiểu thuyết của Victor Hugo Thứ ba, với tư cách là một

nhà văn, Hồ Biểu Chánh ý thức rất rõ độc giả không cần một “sản phẩm nhái” Những

27

Ken Mondschein, lời giới thiệu cho cuốn Les Misérables bản tiếng Anh (dịch bởi Isabel F Hapgood),

Canterbury Classic, San Diego, 2015, tr xiv

người khốn khổ Độc giả muốn nhìn thấy “những người khốn khổ” tại chính quê hương

mình, họ không muốn bị đồng hóa với một dân tộc khác Từ những lí do trên, chúng tôi đánh giá những sự thay đổi của Hồ Biểu Chánh là những thay đổi nên có, nó cho thấy sự ảnh hưởng của văn hóa dân tộc vào những thể loại, tác phẩm mới mẻ được du nhập từ phương Tây

Tóm lại, với Ngọn cỏ gió đùa, Hồ Biểu Chánh đã sử dụng rất hiệu quả các chất liệu

đậm chất Nam bộ như bối cảnh, văn phong, tình huống,… Từ những yếu tố như sự kiện lịch sử cho đến khẩu ngữ và tên nhân vật đều mang những đặc trưng của vùng sông nước

miền Nam Việt Nam Chúng tôi nghĩ rằng chính những điều này đã làm nên một Ngọn cỏ

gió đùa rất gần gũi và quen thuộc đối với bạn đọc nước ta Vì vậy hẳn nhiên Ngọn cỏ gió đùa đã chứng minh được sự độc đáo của nó chứ không còn là một “bản sao” vụng về từ

một thiên tiểu thuyết tầm cỡ như Những người khốn khổ nữa

1.3.3 Tình hình tiếp nhận trong bối cảnh hiện đại

Hoàng Như Mai từng phân tích trong một bài báo rằng không chỉ những người đi học trường Pháp mà ngay cả những người bình dân ít học cũng dành một sự yêu mến cho thiên tài văn chương nước Pháp – Victor Hugo Ông giải thích điều này như sau: “Ấy là

vì các nhà trí thức, các nhà văn bằng dịch thuật, bằng phóng tác, bằng chuyển thể thành

vở diễn sân khấu… đã đưa các tác phẩm đặc sắc của Victor Hugo đến với họ và họ gặp ở Victor Hugo những ý tưởng, tình cảm, số phận rất gần gũi với họ, những người Việt Nam”28

Theo kết quả điều tra xã hội học trong cuốn Một số vấn đề tiếp nhận văn học Pháp ở

Việt Nam (dưới góc nhìn của lí thuyết phức hệ) với 800 người tham gia khảo sát, phần lớn

độc giả Việt Nam vẫn dành cho nền văn học Pháp thế kỉ XIX một sự quan tâm lớn Trong

đó, Victor Hugo là nhà văn Pháp được yêu thích nhất với 69.5% sự đồng thuận và tác

phẩm được yêu thích nhất trong nền văn học Pháp là Những người khốn khổ (67.3%), xếp sau nó là Nhà thờ Đức Bà Paris (11.3%)29 Điều này cho thấy Victor Hugo và Những

người khốn khổ vẫn nhận được khá nhiều sự quan tâm và yêu mến của bạn đọc Việt Nam

Cũng theo kết quả của cuộc điều tra xã hội học này, lí do khiến những người tham gia khảo sát dành sự yêu mến với các tiểu thuyết Pháp là vì: 1/ Ý nghĩa xã hội – nhân văn (70.6%); 2/ Cốt truyện hấp dẫn (50.1%); 3/ Nhân vật độc đáo (27.7%); 4/ Lối viết hiện đại

(18.9%); 5/ Độ nổi tiếng của tác giả (12.4%); 6/ Lòng hâm mộ dịch giả (6.7%) và 7/ Bản dịch tốt (5.5%)30 Điều này chứng tỏ rằng thật ra người ta phần lớn vẫn quan tâm nhiều đến vấn đề nội dung của một tác phẩm văn học nhiều hơn là hình thức của nó Và như

chúng tôi đã nói, vì tìm thấy một sự đồng cảm với các nhân vật và hoàn cảnh trong Những

người khốn khổ, hẳn nhiên người Việt sẽ rất mong chờ tiếp nhận tác phẩm này với một

tầm đón đợi to lớn và cởi mở

Ngoài ra, điều làm nên sự thành công của tác phẩm này, cũng theo cuộc khảo sát, đến từ bản dịch của nhóm dịch giả Lê Quý Đôn Khi độc giả được hỏi thích bản dịch văn

học Pháp nào nhất, có 63.6% lựa chọn bản dịch Những người khốn khổ của nhóm dịch giả

này Còn về dịch giả các tác phẩm văn học Pháp, có đến 82.9% người tham gia khảo sát chọn Nguyễn Văn Vĩnh31 (như chúng tôi có nói, ông cũng đã dịch thiên tiểu thuyết đồ sộ của Victor Hugo sang tiếng Việt)

Điều này chứng tỏ vẫn có rất đông những bạn trẻ yêu thích và dành sự quan tâm cho

Victor Hugo và tác phẩm Những người khốn khổ Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy cuộc

khảo sát này của nhóm tác giả Nguyễn Duy Bình, Đinh Trí Dũng và Phùng Ngọc Kiên chưa thật sự có thể sử dụng rộng rãi Bởi vì đối tượng tham gia trả lời chủ yếu là sinh viên

nữ thuộc khối ngành đào tạo khoa học xã hội và nhân văn, vì vậy đã có một sự thiên lệch khi khảo sát những vấn đề này khi mà nữ giới trong các ngành học này hiển nhiên đã được tiếp cận (thậm chí tiếp cận rất kĩ) các tác phẩm văn học Pháp cổ điển Do đó, kết quả

từ cuộc điều tra này chúng tôi chỉ đưa ra với mục đích tham khảo chứ không vận dụng nó vào phần trọng tâm nghiên cứu của mình

TIỂU KẾT

Tóm lại, trong chương 1 này, chúng tôi đã tiến hành khái quát các lí thuyết về văn học liên quan đến đề tài Trong đó, chúng tôi xem lí thuyết cải biên là trọng tâm với sự phức hợp của nhiều lí thuyết khác Vì trọng tâm của chúng tôi không phải là nghiên cứu lí thuyết nên chúng tôi chỉ điểm qua một vài hướng nghiên cứu trong cải biên học bao gồm liên văn bản, phiên dịch học, văn hóa học và giải kiến tạo Ngoài ra, chúng tôi cho rằng lí thuyết tiếp nhận cũng đóng vai trò quan trọng trong cải biên học khi mà nó không chỉ giúp chúng ta nhìn nhận các nhà cải biên như một người tiếp nhận văn học mà rộng hơn,

nó còn nhấn mạnh về tầm đón đợi của cả người thưởng thức văn học lẫn người thưởng thức các tác phẩm cải biên từ văn học Một vấn đề khác mà chúng tôi thấy rất thú vị trong

việc nghiên cứu tiếp nhận là khái niệm “trò chơi ngôn ngữ” mà chúng tôi cho rằng có thể được áp dụng vào cả việc nghiên cứu cải biên khi mà lúc này, hai tác phẩm đã được tạo dựng bởi các mã ngôn ngữ mới, chất liệu mới và “luật chơi” mới

Tiếp đó, chúng tôi đưa ra một cái nhìn chung về sự ảnh hưởng của chủ nghĩa lãng

mạn vào trong các sáng tác của Victor Hugo (mà quan trọng nhất vẫn là Những người

khốn khổ) Chúng tôi cũng cung cấp một số thông tin về bối cảnh ra đời và sự ảnh hưởng

của văn hóa, lịch sử đương thời vào trong tác phẩm Từ đây chúng tôi sẽ có cơ sở để hoàn thành hai chương tiếp theo với những sự đánh giá về cách khai thác đề tài, xây dựng hình tượng, mối quan tâm về các loại nhân vật trong các tác phẩm cải biên

Cuối cùng, chúng tôi dành sự quan tâm đến việc tiếp nhận và cải biên tác phẩm

Những người khốn khổ tại Việt Nam Trong phần này, chúng tôi có điểm qua tình hình

dịch tác phẩm từ những năm đầu thế kỉ XX và lí do nó được đông đảo công chúng yêu mến Thực tế cho thấy nội dung mà tác phẩm đề cập khá phù hợp với tình hình nước ta thời bấy giờ với những hình tượng nhân vật tạo được sự đồng cảm cho độc giả Việt Nam Ngoài ra, sự đa dạng và tính sáng tạo khá cao trong các tác phẩm dịch đã mang đến những phương tiện tiếp nhận chất lượng, dễ phổ biến cho tác phẩm nguồn Bên cạnh đó, Hồ Biểu

Chánh với Ngọn cỏ gió đùa như một sự tiếp thu và tái sáng tạo Những người khốn khổ

càng làm cho độc giả nước ta có cơ hội tiếp cận thuận tiện hơn Tác phẩm khai thác cốt truyện, tuyến nhân vật đặt trong bối cảnh miền Nam nước ta tạo ra sự giản dị, chân chất rất phù hợp với người bình dân Hồ Biểu Chánh cũng có những thay đổi phù hợp với bối cảnh và quan điểm xã hội của người Việt Nam Không dừng lại tại đó, để cung cấp một cái nhìn toàn diện và khách quan hơn, chúng tôi dẫn ra kết quả thu được từ một cuộc khảo sát gần đây để chứng tỏ mức độ phổ biến và sự quan tâm mà độc giả Việt Nam dành cho

văn học Pháp nói chung và tác phẩm Những người khốn khổ của Victor Hugo nói riêng

Tuy nhiên, chúng tôi nhắc đến các kết quả này chỉ như một sự tham khảo vì theo những gì

mà chúng tôi nhận thấy, cuộc khảo sát này vẫn vướng phải sự thiên lệch về đối tượng khảo sát nên kết quả chưa thật sự khách quan

Với những vấn đề chung mà chúng tôi đã trình bày, chương 1 này là cơ sở lí luận mà chúng tôi sẽ sử dụng để tiến hành nghiên cứu các trường hợp cụ thể trong hai chương còn lại của đề tài

CHƯƠNG 2:

NHỮNG NGƯỜI KHỐN KHỔ CỦA VICTOR HUGO –

TỪ VĂN HỌC ĐẾN CÁC TÁC PHẨM SÂN KHẤU

Trong một công trình nghiên cứu nhỏ mà chúng tôi từng khảo sát, kết quả cho thấy số lượng sinh viên có ý thức về việc tiếp nhận các tác phẩm sân khấu cải biên từ chất liệu văn học chiếm tỉ lệ khá cao (151/200 sinh viên tham gia khảo sát)32, chỉ xếp sau điện ảnh Điều này chứng minh rằng độ phổ biến của các tác phẩm sân khấu là khá lớn

Không lạ khi có khá nhiều người quyết định tiếp nhận một tác phẩm được xếp vào hàng “đồ sộ” nhất trong văn chương bằng con đường gián tiếp Khi những yếu tố khách quan (thời gian) hoặc yếu tố chủ quan (sở thích cá nhân) hạn chế công chúng tiếp cận tác phẩm nguồn một cách trực tiếp, họ sẽ lựa chọn kịch nghệ (sân khấu) như một phương tiện thuận lợi để thực hiện điều này Trong chương này, chúng tôi sẽ tiến hành phân tích việc

tiếp nhận tiểu thuyết Những người khốn khổ từ các tác phẩm sân khấu với những ưu điểm

và hạn chế của nó Việc tiếp nhận thiên tiểu thuyết này của những nhà biên kịch, đạo diễn

và việc những đặc trưng ngôn ngữ sân khấu đã chi phối đến quá trình cải biên ra sao sẽ được chúng tôi phân tích cụ thể Vì ngay từ đầu chúng tôi đã đặt giới hạn cho đề tài này là nghiên cứu trường hợp nên chúng tôi sẽ không bao quát được toàn bộ các sáng tác sâu

khấu cải biên từ Những người khốn khổ, thay vào đó, chúng tôi tập trung xem xét một vài

tác phẩm cụ thể, khác biệt và thuận tiện cho việc tiếp cận của mình

Chúng tôi sử dụng vở nhạc kịch Les Misérables làm trọng tâm của việc phân tích và

khai thác các vấn đề liên quan đến tiếp nhận và cải biên với một vài buổi biểu diễn cụ thể của nó mà chúng tôi tìm kiếm được qua những thước phim quay hình lại Ngoài ra, chúng

tôi cũng có xem xét thêm một tác phẩm kịch khác cải biên từ Những người khốn khổ là

The Bishop’s Candlesticks (Những chiếc chân nến của vị giám mục) nhưng chỉ dùng để

tham khảo chứ không đi sâu vào chi tiết

THẾ GIỚI

Sân khấu là một trong những loại hình nghệ thuật lâu đời nhất với sự kết hợp của nhiều kiểu ngôn ngữ đa dạng: Chẳng hạn trong một vở kịch bình thường, kịch bản – lời thoại luôn gắn bó mật thiết với văn chương; diễn biến của câu chuyện thì cần sự hỗ trợ đắc lực từ âm thanh; dàn dựng thì không thể tách rời hội họa Vì vậy không lạ khi người

32

Công trình này chúng tôi đã đề cập đến trong phần Dẫn nhập

ta nói sân khấu và điện ảnh là sự tụ hội của nhiều ngành nghệ thuật khác Chính điều này tạo nên sức hút của các tác phẩm sân khấu với công chúng thưởng thức nghệ thuật và những nhà phê bình chuyên nghiệp, nhất là trong thời buổi mà văn hóa nghe – nhìn cực kì phát triển

Bản thân tiểu thuyết Những người khốn khổ đã được dàn dựng thành tác phẩm sân

khấu từ những năm 1863 bởi chính anh trai của Victor Hugo Về sau thiên tiểu thuyết nổi tiếng này cũng được xây dựng thành các tác phẩm sân khấu nhiều lần nữa trên phạm vi toàn thế giới Nó thậm chí còn được diễn tại các trường học chứ không bị bó hẹp trong các buổi trình diễn hàn lâm và do đó độ phổ biến của chúng tương đối rộng rãi

Nếu xét những chất liệu xây dựng hình tượng trong sân khấu cũng là một dạng “ngôn ngữ” đặc thù của chính nó thì rõ ràng bản thân mỗi người tiếp nhận không thể đặt nó trong tương quan so sánh với văn học – vốn mang một hệ thống ngôn ngữ khác Theo những lí thuyết đã được Wittgenstein đặt nền móng thì điều quan trọng nhất trong vấn đề phân tích một tác phẩm là phải tuân thủ “trò chơi ngôn ngữ” của tác phẩm đó Vì vậy, với những đặc trưng nghệ thuật rất khác biệt, việc so sánh tác phẩm sân khấu cải biên và tác phẩm văn học nguồn chắc chắn sẽ có sự khập khiễng Điều này một lần nữa nhấn mạnh ý kiến của Linda Hutcheon mà chúng tôi đã đề cập trong chương 1 rằng hãy xem tác phẩm cải biên như là chính nó và đừng so sánh bất kì sự hơn thiệt nào của nó với tác phẩm nguồn

Việc tiếp nhận Những người khốn khổ qua các tác phẩm sân khấu không thật sự phổ

biến tại Việt Nam khi mà có rất ít các tác phẩm kịch, nhạc kịch được công diễn dựa trên nội dung của cuốn tiểu thuyết này Đương nhiên chúng ta hiểu khoảng cách văn hóa, thời gian và ngôn ngữ là những rào cản không thể phủ nhận được Song, ở các nước phương Tây, với nền nghệ thuật sân khấu rất thịnh hành và phát triển thì việc tiếp nhận gián tiếp

tác phẩm Những người khốn khổ không phải một điều xa lạ Thậm chí vở nhạc kịch Les

Misérables mà chúng tôi đặc biệt quan tâm cũng đã được dịch ra rất nhiều thứ tiếng để

phục vụ cho người thưởng thức đa dạng đến từ nhiều quốc gia ở châu Âu

Cần lưu ý là vì bản chất của hai ngành nghệ thuật có sự khác nhau nên dưới đây chúng tôi chủ yếu phân tích các mặt tích cực và hạn chế dựa trên đặc trưng ngôn ngữ của từng loại hình trong từng tác phẩm sân khấu cụ thể chứ không mang hàm ý so sánh hơn kém

Nhìn ngược lại quá trình cải biên tiểu thuyết Những người khốn khổ của Victor Hugo

thành các tác phẩm sân khấu, chúng tôi nhận ra đây là một trong những tác phẩm được các nhà cải biên sân khấu khá “chuộng” Việc cải biên tác phẩm này thành kịch bản sân khấu đã nhen nhóm từ những năm 1863 và đến tận ngày nay vẫn liên tục được tái diễn

Theo như những tài liệu mà chúng tôi có được, Những người khốn khổ đã được dựng

thành không ít hơn 20 tác phẩm sân khấu khác nhau trên toàn thế giới Có một số tác phẩm cải biên sử dụng toàn bộ hoặc chỉ một vài hình tượng tiêu biểu (chẳng hạn vở kịch

The Bishop’s Candlesticks của Norman McKinnell năm 1908 chỉ quan tâm đến phần đầu

của tác phẩm nguồn, tập trung làm nổi bật hình tượng chiếc chân nến) Bản thân một số

tác phẩm sân khấu đó (như vở nhạc kịch Les Misérables) đã trở thành một hiện tượng,

một tác phẩm ngang hàng (thậm chí có phần phổ biến hơn) so với với cuốn tiểu thuyết

nguồn Cuốn True to the Spirit: Film Adaptation and the Questions of Fidelity (Đi vào

bản chất: Điện ảnh chuyển thể và những câu hỏi về tính trung thực) nhận xét rằng:

“Những người khốn khổ đã tự đưa nó lên thành một tác phẩm cải biên Mở đầu sự nghiệp bằng hai vở kịch Cromwell và Hernani, Hugo chắc chắn đã suy nghĩ về việc bố trí cốt truyện, nhân vật cũng như bối cảnh (của Những người khốn khổ) lên sân khấu Quả thật, chỉ một tháng sau khi ra mắt, Những người khốn khổ đã được

chính anh trai của Hugo là Charles cải biên thành tác phẩm sân khấu Mặc dù bị cấm bởi các nhà cầm quyền Paris, nó vẫn được diễn tại Brussel và London trong năm đó Người dân Paris vẫn chưa được xem nó cho đến năm 1878, năm tái xuất hoành tráng của thiên tiểu thuyết với 500 bản in khắc, chủ yếu bởi nghệ sĩ nổi tiếng Gustave Brion Khoảng cuối thế kỉ XIX – trong những năm tháng kinh hoàng của

vụ Dreyfus, một buổi biểu diễn tuyệt vời vở kịch 17 cảnh của Charles Hugo đã diễn ra tại Paris Kể từ đó, các ông bầu rạp hát luôn trong trạng thái sẵn sàng tái

diễn Những người khốn khổ để khai thác tài năng của một ngôi sao hay cơn sốt từ

một cuộc khủng hoảng chính trị Đương nhiên, nó cũng được tái diễn để thu lợi

nhuận… điều mà nó luôn làm được, như vở nhạc kịch Les Miz đã nhắc nhở chúng

ta với rất nhiều buổi lưu diễn nối tiếp nhau.”33

Chúng tôi đồng tình với ý kiến rằng Victor Hugo với tư cách là một kịch tác gia hẳn phải có những ý tưởng dàn dựng, những cái nhìn mang tính sân khấu đối với chính thiên

tiểu thuyết mà ông vô cùng tâm đắc này Có lẽ vì vậy mà Những người khốn khổ đã dễ

dàng được khai thác thành các tác phẩm kịch từ rất sớm

Nói riêng về nhạc kịch, cho đến thời điểm hiện tại, vở Les Misérables được sáng tác

từ năm 1980 của Alain Boublil và Jean-Marc Natel viết lời (chuyển ngữ sang tiếng Anh bởi Herbert Kretzmer), Claude-Michel Schönberg soạn nhạc vẫn liên tục được tái diễn và thu hút được sự quan tâm lớn của công chúng yêu nghệ thuật Nó thậm chí còn là nguồn cảm hứng cho một bộ phim điện ảnh được sản xuất gần đây mà chúng tôi sẽ có dịp đề cập chi tiết hơn trong chương 3 Tại Thành phố Hồ Chí Minh, vở nhạc kịch này đã được đạo diễn Trần Minh Tuấn dàn dựng chính thức lần đầu tiên vào tháng 11 năm 2017 với sự

33

Colin MacCabe – Kathleen Murray – Rick Warner, True to the Spirit: Film Adaptation and the Questions of Fidelity, Oxford University Press, 2011, tr 28-29

tham gia của hơn 60 diễn viên34 Điều này chứng tỏ rằng mặc dù ở nước ta việc tiếp nhận trực tiếp tác phẩm nhạc kịch tuy chậm trễ song không có nghĩa là thiếu đi sức hấp dẫn Trước đó vào tháng 5 năm 2017, ở quy mô nhỏ hơn, Câu lạc bộ Nhạc kịch thuộc Đại học

Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã dàn dựng vở nhạc kịch này với phần lời được Việt hóa hoàn toàn35 Tuy chỉ ở cấp độ sinh viên nhưng vở diễn cũng đã phần nào tái hiện lại không khí của tác phẩm nguồn với những ca từ được chuyển ngữ hợp lí dành cho khán giả Việt Nam

Việc một tác phẩm văn học nhận được nhiều sự quan tâm như vậy khi cải biên sang loại hình sân khấu, theo chúng tôi là một vấn đề đáng được xem xét kĩ Chúng tôi đưa ra

những lí do sau đây để giải thích cho sự ưa chuộng của Những người khốn khổ trong loại

hình nghệ thuật sân khấu:

Một trong những nguyên nhân rất dễ nhận ra là bản thân Những người khốn khổ của

Victor Hugo không phải một tác phẩm khó hiểu Có thể đây là một cuốn sách khó đọc với nhiều chi tiết rườm rà về chiến tranh, về bối cảnh nhưng tuyệt nhiên nó không phải một cuốn tiểu thuyết trừu tượng, thậm chí ở một số đoạn thoại, ngôn từ mà tác giả sử dụng còn cực kì dân dã Các tình tiết, mâu thuẫn chính được sắp xếp và giải quyết rất rõ ràng chứ

thường không mang hàm ẩn gì quá lớn lao Do đó, việc cải biên Những người khốn khổ

thành các tác phẩm sân khấu đương nhiên dễ dàng hơn rất nhiều so với việc cải biên các tác phẩm nhiều ẩn dụ và biểu tượng (chẳng hạn các sáng tác của Franz Kafka)

Ngoài ra, kịch nghệ (hay khán giả xem kịch) ưa chuộng những bi kịch, mâu thuẫn, bất

ngờ và Những người khốn khổ đáp ứng được đầy đủ các yếu tố ấy (thậm chí trong tác phẩm nhạc kịch cải biên Les Misérables, nó còn có cả yếu tố hài kịch được thể hiện qua

nhân vật Thénardier) Dù thế nào đi nữa, chức năng giải trí vẫn là một trong những chức năng cơ bản và quan trọng của nghệ thuật Hơn nữa, với hệ thống nhân vật phong phú, nó cho phép nhà cải biên tiếp nhận và tập trung cải biên vào một vài hình mẫu cụ thể mà họ quan tâm Điều này vừa có thể rút ngắn thời lượng của tác phẩm, vừa làm cho sáng tác sân khấu có chiều sâu và trở nên thật sự khác biệt với những vấn đề mà tác phẩm văn học

đã khai thác

Bên cạnh đó, độ phổ biến của tác phẩm nguồn cũng là một yếu tố đáng được bàn tới

Vì bản thân Những người khốn khổ của Victor Hugo đã là một cuốn tiểu thuyết cực kì nổi

tiếng, do đó chỉ cần nghe nhắc đến tên là đã có những người yêu nghệ thuật tò mò và hứng thú Khi một tác phẩm văn học đã được công nhận là hay và lại được yêu thích