Quan niệm và thực hành tín ngưỡng thờ thần tài của người hoa ở quận 5 tp hcm

Đặc biệt là tín ngưỡng thờ thần Tài là một biểu hiện rõ nét nhất trong các nhóm “người Hoa” tại quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh Có thể nói, các công trình nghiên cứu về người Hoa ở thành p

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA NHÂN HỌC

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN CẤP

TRƯỜNG NĂM 2018

THẦN TÀI CỦA NGƯỜI HOA Ở QUẬN 5 TP HCM

Giảng viên hướng dẫn: TS Trương Thị Thu Hằng

Sinh viên thực hiện: Đỗ Thị Ngân Thanh

Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2018

3.1 Cơ sở lí luận và tổng quan địa bàn nghiên cứu 13

3.2 Nguồn gốc và thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài của “người Hoa” quận 5

31

3.2.1 Nguồn gốc thờ Thần Tài của “người Hoa” 31

3.2.1.3 Quá trình hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Thần Tài

3.2.2 Thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài của các nhóm người Hoa ở quận

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vùng đất Nam Bộ nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng là vùng đất đa văn hóa, nơi gặp gỡ của nhiều nền văn hóa của khu vực và thế giới, trong đó nổi lên sắc màu khá đậm ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa Văn hóa Trung Hoa đến Nam Bộ

mà đặc biệt tại thành phố Hồ Chí Minh theo nhiều con đường khác nhau, từ những thương nhân Trung Hoa qua lại trên biển Nam Hải ghé lại các thương cảng Nam Bộ, tới những người Hoa di cư đến đây sau khi phải rời bỏ quê hương vì nhiều lý do: chiến tranh, bệnh tật, đói kém Ở Nam Bộ, người Hoa tập trung đông nhất ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh Trong đó, quận 5 là nơi người Hoa đến định cư từ khá sớm và sống khá tập trung ở nhiều phường, nhiều khu phố Người Hoa ở đây chiếm một tỷ lệ dân số khá cao trong cơ cấu dân số chung của toàn quận Đời sống sinh hoạt văn hóa của người Hoa ở quận 5 nhìn chung rất sôi nổi, phong phú, trong đó có nhiều yếu tố văn hóa vốn được họ mang theo từ quê cha đất tổ và những yếu tố mới hình thành từ sự giao thoa trong quá trình cộng cư cùng với các tộc người khác trên vùng đất mới này Tuy vậy, nếu nói người Hoa nói chung chỉ là một khái niệm nhất quán, bởi lẻ, “người Hoa” chia hành nhiều nhóm ngôn ngữ khác nhau, có nguồn gốc cư trú trước đó khác nhau và sẽ dẫn đến các nhóm người Hoa này sẽ có những đặc điểm văn hóa riêng biệt tạo nên sự khác biệt của từng nhóm người trong một cộng đồng chung gọi là “người Hoa” Cùng với người Việt và các dân tộc khác cùng sinh sống, người Hoa đã góp phần không chỉ làm thay đổi cảnh quan, đời sống vật chất mà còn làm cho đời sống tinh thần ở quận 5 thêm đa dạng và phong phú Vì thế, văn hóa người Hoa nói chung

và văn hóa tín ngưỡng của người Hoa nói riêng được thể hiện khá đầy đủ và đậm nét Đặc biệt là tín ngưỡng thờ thần Tài là một biểu hiện rõ nét nhất trong các nhóm “người Hoa” tại quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh

Có thể nói, các công trình nghiên cứu về người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh được quan tâm rất nhiều từ những tác giả trong và ngoài nước Trong đó tín ngưỡng của người Hoa ở quận 5 cũng là những chủ đề được quan tâm nhiều hơn hết Tuy nhiên, về tín ngưỡng của người Hoa đã có nhiều đề tài nghiên cứu về thờ Thánh Mẫu

(thờ bà), nhưng rất ít và hiếm các đề tài nghiên cứu về tín ngưỡng vía Thần Tài ở Thành Phố Hồ Chí Minh, đặc biệt là vùng đất Chợ Lớn – quận 5 ngày này Do đó tôi muốn góp thêm lĩnh vực nghiên cứu này thông qua một nghiên cứu Nhân học về

“Quan niệm và thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài của người Hoa tại quận 5 Thành

phố Hồ Chí Minh”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu hướng đến ba mục đích chính đó là quan sát và mô tả hành vi thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài giữa các nhóm người Hoa ở quận 5 Thông quá quá trình quan sát mô tả tôi muốn phân tích những khác biệt trong thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài giữa các nhóm người Hoa Cuối cùng đề tài có thể giải thích sự khác biệt trong thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài giữa các nhóm “người Hoa”

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: người Hoa thuộc các nhóm ngôn ngữ: Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông, Hải Nam và Hẹ

4 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là trong quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh vì đây là một trong những quận tập trung đông người Hoa sinh sống nhất Vì vậy, việc nghiên cứu tín ngưỡng của người Hoa ở đây có sức thuyết phục hơn so với những địa bàn khác Đồng thời tín ngưỡng thờ Thần Tài của người Hoa quận 5 còn gắn liền với một khu vực hoạt động kinh tế thương mại sầm uất, cho nên nơi đây sẽ thấy đặc bản sắc văn hóa đặc

trưng về tín ngưỡng của người Hoa so với những khu vực khác

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

5.1 Ý nghĩa khoa học

Cập nhập đời sống tinh thần và tín ngưỡng của người Hoa ở Quận 5 Đối chiếu với những lí thuyết đặc thù luận lịch sử để lý giải sự khác nhau trong các nhóm người Hoa Khẳng định văn hóa của mỗi nhóm người Hoa có những nét riêng biệt thể hiện qua cách thực hành và quan niệm

5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài cho thấy tín ngưỡng thờ Thần Tài của các nhóm người Hoa có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của họ trong thời kì kinh tế thị trường hiện nay Mỗi nhóm người Hoa có quan điểm và cách thực hành tín ngưỡng thờ thần Tài khác nhau tạo nên sự đa dạng và phong phú trong văn hóa của người Hoa nói chung và các nhóm người Hoa nói riêng Từ đó góp phần bảo tồn và phát huy tín ngưỡng người Hoa đang sống tại Việt Nam

1 PHẦN 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Về vấn đề tôn giáo tín ngưỡng của người Hoa ở Việt Nam nói chung và ở

Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng từ trước đến nay đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm dưới nhiều góc độ, tiếp cận nghiên cứu khác nhau Các thư tịch cổ có ghi

chép ít nhiều đến phong tục tín ngưỡng vùng Gia Định – Sài Gòn “Gia Định thành

thông chí” của Trịnh Hoài Đức đã ghi chép vắn tắt các dữ liệu lịch sử, miêu tả cơ sở

tính ngưỡng cùng tập tục tín ngưỡng của người Hoa ở Nam Bộ

Người Hoa ở quận 5 đã được nghiên cứu một cách tổng thể về kinh tế - xã hội,

văn hóa, các công trình: Quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh – tiềm năng và triển vọng do

Lê Hồng Liêm chủ biên, xuất bản năm 1997

Công trình nghiên cứu Tín ngưỡng dân gian ở Thành phố Hồ Chí Minh thực

trạng và giải pháp (1999 -2001) chủ nhiệm đề tài: Thạc sĩ Võ Thanh Bằng, (Trung

tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2001) là một công trình nghiên cứu rất cụ thể về các loại hình tín ngưỡng dân gian ở Thành phố Hồ Chí Minh Ngoài ra các tác tác giả cũng đã nghiên cứu tín ngưỡng của các tộc người ở Thành phố Hồ Chí Minh như Hoa, Khmer, Chăm

Luận án Tiến sĩ Lịch sử Tín ngưỡng dân gian người Hoa ở Nam Bộ của Võ

Thanh Bằng năm 2004, đã hệ thống các loại hình tín ngưỡng dân gian của người Hoa, bao gồm thần vũ trụ, nhân thần, thần nghề nghiệp, thần bảo hộ qua đó tác giả nêu lên mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian với các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa trong đời sống của người Hoa

Người Hoa ở Nam Bộ của Phan An, xuất bản năm 2004, đã nghiên cứu sâu về

văn hóa của người Hoa ở Nam Bộ, đặc biệt là tín ngưỡng, tôn giáo của người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh, với việc hệ thống hóa các loại tín ngưỡng (trong gia đình, dòng họ, cộng đồng, nghề nghiệp), các tôn giáo (Phật giáo, Đạo giáo, Thiên Chúa giáo, Tin lành), qua đó tác giả nêu lên nhận xét về vai trò của tín ngưỡng trong các mặt

đời sống của người Hoa Bên cạnh đó, hai công trình nghiên cứu Văn hóa người Hoa ở

Nam Bộ tín ngưỡng tôn giáo và Nam Bộ dân tộc và tôn giáo của Trần Hồng Liên, năm

2005, cũng đề cập khá nhiều về tín ngưỡng của người Hoa qua cơ sở tôn giáo – tín ngưỡng ở quận 5 như hội quán Nghĩa An, hội quán Tuệ Thành, hội quán Quỳnh Phủ, Phước Thiện Nghĩa Từ, đình Minh Hương Gia Thạnh

Gần đây, công trình nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật người Hoa Thành phố Hồ

Chí Minh (Chủ nhiệm đề tài: Nguyễn Văn Xanh, Trung tâm văn hóa Thành phố Hồ

Chí Minh, năm 2006) cũng đã phác họa nên bức tranh toàn cảnh về văn hóa người Hoa qua tín ngưỡng, tập tục sinh hoạt, nghệ thuật biểu diễn, nghi thức kiến trúc nghệ thuật, hội họa và thư pháp Đặc biệt nhóm tác giả đã nghiên cứu rất cụ thể, đề cập đầy đủ các loại hình tín ngưỡng của người Hoa và hệ thống hoá theo ba thế giới: Thượng giới, Trung giới và Hạ giới Bên cạnh đó đề tài còn nghiên cứu sâu thực hành thờ cúng trong gia đình của người Hoa, từ tín ngưỡng thờ thần bảo hộ, tục trấn yểm, đến các tập tục lễ theo tứ thời tiết lạp, cúng vía và giỗ chạp trong gia đình

Nghiên cứu Tín ngưỡng của người Hoa ở quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh

(2008) chủ nhiệm Trần Đăng Kim Trang đã đề cập đến tất cả các loại hình tín ngưỡng

của người Hoa như Thổ Địa, Thần Tài, Thiên Quan Tứ Phúc – Môn Khẩu Thổ Địa Tiếp Dẫn Tài Tài, như các loại hình tín những gia đình và dòng họ, tín ngưỡng cá nhân Ngoài ra tác giả còn nghiên cứu khái quát đến tín ngưỡng trong hoạt động kinh

tế

Nghiên cứu Thần tài Mật tông do Đại đức Thích Minh Nghiêm chủ biên xuất

bản năm 2010, nghiên cứu về thần Tài theo khuynh hướng tôn giáo, đặc biệt là Phật giáo Theo quan điểm của Phật giáo, Thần Tài như một vị Phật thiên về tài lộc, “tài lộc” không chỉ là vật chất tiền bạc mà còn là tài lộc về tinh thần

Một số vấn đề tín ngưỡng được đề cập đến sâu rộng như Đặc khảo tín ngưỡng

thờ gia thần do Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc làm chủ biên xuất bản năm

2013 Tác phẩm này nghiên cứu chuyên sâu về việc thờ cúng Thần Tài và tín ngưỡng tài lộc, chia ra nhiều tên gọi Thần Tài khác nhau như Tỷ Can, Đào công, Tài Bạch Tinh Quân, Văn xương đế quân, Phúc Lộc Thọ Tam tinh

Các công trình nghiên cứu trên đã nghiên sâu về tất cả các loại hình tín ngưỡng của người Hoa ở quận 5 hay người Hoa Nam Bộ và mối quan hệ giữa tín ngưỡng này với hoạt động kinh tế - văn hóa - xã hội Ngoài ra còn có những nghiên cứu về Thần Tài theo quan điểm Phật Giáo Mặc dù nguồn tài liệu nghiên cứu đa dạng, quý giá, có

khoa học và đã cung cấp nhiều thông tin về người Hoa, về tín ngưỡng - tôn giáo của người Hoa nhưng có những điểm còn hạn chế là các công trình này chưa nghiên cứu sâu về một tín ngưỡng cụ thể và xem người Hoa như một khối thống nhất, đồng nhất, trong khi thực tế là người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nói chung và người Hoa ở quận 5 nói riêng là tổng hợp các nhóm người khác nhau, tên gọi khác nhau, tập tục khác nhau, ngôn ngữ khác nhau và hình thức hoạt động về kinh tế khác nhau Do đó đề tài nghiên cứu của chúng tôi định hướng tìm hiểu và giải thích sự khác biệt trong quan niệm và thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài của từng nhóm riêng người Hoa đang sống

ở quận 5, góp phần xác định bản sắc của từng nhóm “người Hoa" tại địa bàn

2 PHẦN 2 : VẬT LIỆU - PHƯƠNG PHÁP

2.1 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài này sẽ sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, cụ thể sẽ sử dụng các kĩ thuật để thu thập dữ liệu như phân tích văn bản, phỏng vấn chiến lược, quan sát tham

dự, phỏng vấn sâu

Phân tích văn bản là thông qua các tư liệu như sách, báo, tạp chí, luận văn, luận án, các công trình nghiên cứu, các cuộc phỏng vấn, phim tư liệu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu từ các thư viện, Internet

Phỏng vấn chiến lược là phương pháp dùng để phỏng vấn những cán bộ công tác tại các ban ngành đoàn thể chính quyền địa phương, những người có hiểu biết về các vấn đề trên để có được những thông tin mang tính khái quát chung cho đề tài nghiên cứu

Quan sát, tham dự đối với các thực hành tín ngưỡng như: cách cúng vía Thần Tài, cách bày trí bàn thờ, thời gian cúng vía, lễ vật cúng vía và quy tắc cúng vía diễn ra như thế nào

Phỏng vấn sâu được tiến hành phỏng vấn những người dân ở địa bàn nghiên cứu, những người Hoa có tín ngưỡng về cúng vía Thần Tài Đặc biệt là những người Hoa thuộc 5 nhóm ngôn ngữ: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ và Hải Nam

2.2 Phương pháp luận

2.2.1 Tiếp cận nghiên cứu “Đặc thù luận lịch sử”

Bắt đầu ảnh hưởng đầu thế kỉ XX, Đặc thù luận lịch sử đã ra đời gắn bó với tên tuổi của Franz Boas Franz Boas khẳng định rằng văn hóa của mỗi dân tộc được hình thành trong quá trình lịch sử gắn liền với môi trường xã hội nhất định và trong điều kiện địa lý cụ thể Franz Boas cho rằng để giải thích các tập quán văn hóa, ta phải kiểm chứng chúng trên ba phương diện cơ bản sau: điều kiện môi trường, yếu tố tâm

lý và các mối quan hệ Trong đó lịch sử là yếu tố quan trọng nhất Mỗi nền văn hóa có con đường riêng của nó Ở mỗi hoàn cảnh lịch sử sẽ hình thành một nền văn hóa khác

nhau, văn hóa có thay đổi hay không phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử có thể sinh ra

nó

Bài nghiên cứu đã áp dụng lí thuyết tiếp cận cũng như phương pháp của đặc thù luận lịch sử để tìm cách lí giải những yếu tố lịch sử tác động đến người Hoa và thực hành văn hóa, trong đó có tín ngưỡng của họ ở quận 5 Trên cơ sở tiếp cận này chúng tôi cho rằng tùy thuộc vào hoàn cảnh lịch sử khác nhau mà những nhóm người Hoa sẽ hình thành một quan niệm và thực hành tín ngưỡng khác nhau Tuy có nhiều yếu tố tác động đến sự thay đổi đến văn hóa nhưng yếu tố lịch sử cũng là một trong những vấn

đề quan trọng trong đời sống tâm linh của người Hoa Đặc biệt là người Hoa có nguồn gốc di cư từ Trung Quốc sang Việt theo nhiều giai đoạn thời gian

2.2.2 Phân tích Nhân học diễn giải / biểu tượng

Trong Encyclopedia of Cultural anthropology (Bách khoa thư nhân học

văn hoá), Mary Des Chene định nghĩa rằng: “Nhân học biểu tượng là khoa học nghiên cứu ý nghĩa trong đời sống xã hội loài người, bằng cách nào chúng ta tri nhận và diễn giải những gì diễn ra xung quanh và bằng cách nào chúng ta sáng tạo và sẽ chia với thế giới hoặc hệ thống ý nghĩa văn hoá Nhân học biểu tượng tiếp cận với một góc nhìn rộng lớn về các biểu tượng, biểu tượng hoá, sự vật và ý nghĩa mà con người đặt cho với ý nghĩa, sự nhận biết, quá trình giao tiếp” (Des Chene, 1998, tr 1274 - 1278)

Giống như các hướng tiếp cận khác trong nhân học văn hoá, nhân học biểu tượng lấy nền tảng so sánh liên văn hoá được tiếp nối từ những đánh giá về tính chất phát sinh của hệ thống tín ngưỡng mô tả đặc điểm xã hội loài người Hầu hết các nghiên cứu về biểu tượng đều cho rằng tín ngưỡng, tuy khó hiểu, nhưng khi cân nhắc trong trạng thái biệt lập, tín ngưỡng trở nên rõ ràng khi được hiểu như một phần của hệ thống văn hoá về các ý nghĩa Một tiền đề khác của nhân học biểu tượng là sự diễn giải các hành động định hướng, và do vậy nó cho thấy tính ưu việt hơn trong việc tìm hiểu thế giới quan, đóng vai trò chính thống trong việc giải nghĩa kể cả những hoạt động căn bản mang tính duy vật nhất Vì lý do đó nhân học biểu tượng đôi lúc được mô tả như sự định hướng của những người theo chủ nghĩa duy tâm, ngược lại với các hướng tiếp cận duy vật, như chủ nghĩa Mác Trong phạm vi rộng lớn của nó, nhân học biểu tượng có thể tìm hiểu ở nhiều chủ đề khác nhau Tôn giáo, nghi lễ và biểu tượng luận

là những chủ đề nghiên cứu nổi bật Và nghệ thuật biểu lộ truyền thống, chẳng hạn

như mỹ thuật, múa, thần thoại và hùng biện là những chủ đề được ưa thích khác Những chủ đề này thu hút sự chú ý của các nhà nhân học biểu tượng bởi vì chúng thường được xem như sự biểu hiện của những tín ngưỡng cao nhất

Như vậy, để lí giải được toàn bộ vấn đề mà đề tài đặt ra, chúng tôi vận dụng tiếp cận đặc thù luận lịch sử và phân tích biểu tượng để tìm nghiên cứu những ý nghĩa biểu tượng của từng nghi lễ thờ cúng, vật dụng thờ cúng hay thời gian thờ cúng, tất cả đều có một ý nghĩa riêng biệt trong quan niệm và tư tưởng của ngoài Hoa quận 5 về thờ thần Tài và không tách rời khỏi bối cảnh lịch sử cũng như sinh hoạt kinh tế của người dân

3 PHẦN 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1 Cơ sở lí luận và tổng quan địa bàn nghiên cứu

3.1.1 Khái niệm

3.1.1.1 Tín ngưỡng dân gian

Tín ngưỡng là một nhân tố cấu thành của văn hóa, cho nên, tín ngưỡng dân gian có thể được xem như là một yếu tố, một bộ phận của văn hóa dân gian Văn hóa dân gian được ra đời nhờ sự sáng tạo của chính nhân dân những người lao động sáng tạo ra trên

cơ sở những tri thức phản ánh dưới dạng kinh nghiệm cảm tính từ cuộc sống thường nhật của bản thân mình

Tín ngưỡng là niềm tin, sự ngưỡng vọng của con người vào những điều thiêng liêng, huyền bí vượt ra ngoài thế giới thực tại Tín ngưỡng được hình thành từ sự tưởng tượng, rồi gửi gắm niềm tin vào một lực lượng thánh thần mang sức mạng siêu phàm có thể chi phối mọi hoạt động của con ngời Từ niềm tin đó, con người - với tư cách một các nhân hay một cộng đồng, sẽ có hành vi, những hoạt động nghi lễ thờ cúng để biểu lộ tình cảm của mình như kính trọng, sợ hãi, cầu xin đối với thế giới siêu nhiên đó ở bên ngoài cuộc sống hiện thực là một trong những yếu tố quan trọng

để hình thành nên một đời sống tâm linh của con người; rồi từ đó, theo thời gian để được chế định thành những hành vi tôn sùng, thờ cúng, những nghi lễ, tập tục khác nhau tùy theo sự cảm nhận của mỗi cộng đồng1

Có nhiều loại tín ngưỡng khác nhau, trong đó nổi bật là tín ngưỡng thờ vật tổ (Tô tem) hay thờ cúng tổ tiên, những tín ngưỡng xoay quanh vòng đời của con người - từ khi được hoài thai cho đến lúc qua đời; các tín ngưỡng liên quan đên quá trình sản xuất vật chất nuôi sống con người (gọi là tín ngưỡng nghề nghiệp) Mỗi dân tộc có một cách thức thể hiện tín ngưỡng nghề nghiệp khác nhau, nhưng tất cả đều thể hiện mong

1

Toan Ánh (1992), Nếp cũ tín ngưỡng Việt Nam, NXB Thành phố Hồ Chí Minh

muốn được kết quả tốt đẹp, hanh thông trong lao động, sản xuất để nâng cao đời sống của mình 2

Đặc biệt, trong đời sống tín ngưỡng dân gian vốn rất phong phú của người Hoa, nổi bật là Tín ngưỡng Thánh nhân và Tín ngưỡng Thần linh Bởi vậy, các loại hình tín ngưỡng này có vai trò hàng đầu trong việc định hướng nhân cách và củng cố tâm lý cộng đồng, một tố chất có ý nghĩa sống còn đối với họ khi phiêu bạt quê hương, đất nước đến lập nghiệp sinh sống nơi xứ người Hệ thống tín ngưỡng thánh nhân bao gồm: thờ cúng Quan Công, Bà Thiên Hậu, Quan Âm Bồ Tá, Bổn Đầu Công… Hệ thống tín ngưỡng thần linh bao gồm thờ thần Ngọc Hoàng, Phệt Di Lặc, thần Tài, Thổ Công đây là nét nổi bật, làm cho hoạt động tín ngưỡng dân gian của người Hoa có sự khác nhau ít nhiều so với tính ngưỡng dân gian của người Việt và các dân tộc khác ở nước ta

3.1.1.2 Tín ngưỡng và tôn giáo

Khi bàn đến “tín ngưỡng”, người ta thường đề cập đến “tôn giáo” Trong tôn giáo học, người ta thường chia thành 5 dạng tín ngưỡng, tôn giáo nguyên thủy của 5 thời kỳ phát triển kế tiếp nhau trong xã hội, đó là: 1-Thờ vật tổ, to-tem giáo, 2-Ma thuật, 3-Bái vật giáo, 4- Vật linh giáo, 5-Shaman giáo, giao tiếp giữa người với thần linh, ma quỷ qua nhân vật trung gian.3

“Ngưỡng” = ngưỡng mộ Tín ngưỡng = niềm tin, ngưỡng mộ một đối tượng nào

đó Tuy nhiên, ý nghĩa này thì tín ngưỡng chỉ là niềm tin nói chung Ý nghĩa thứ hai và thường được hiểu của khái niệm “tín ngưỡng” là niềm tin tôn giáo Theo từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, tín ngưỡng là niềm tin theo một tôn giáo nào đó4 Theo Đặng Nghiêm Vạn: “Nếu hiểu là niềm tin tôn giáo (belief, believe theo nghĩa hẹp, croyance religieuse) thì tín ngưỡng chỉ làm một bộ phận chủ yếu nhất cấu thành của tôn giáo” (Đặng Nghiêm Vạn (2012), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia

Ở nước ta nhiều ý kiến cho rằng tín ngưỡng và tôn giáo là hai nội dung có sự khác

Mai Thanh Hải, (2006), Từ điển tín ngưỡng, tôn giáo thế giới và Việt Nam – HN,

NXB Văn hóa – Thông tin

4

Trần Mạnh Trường (2012), Từ điển Tiếng Việt, Hà Nội, NXB Văn hóa thông tin

biệt nhau Theo Ngô Đức Thịnh, tín ngưỡng và tôn giáo có nhiều sự khác biệt nhau, Ông cho rằng tín ngưỡng như một hình thức thể hiện niềm tin vào cái thiêng liêng của con người, của một cộng đồng người nào đó ở một trinh độ phát triển cụ thể Vì thế về

cả hình thức biểu hiện và trình độ tổ chức, tín ngưỡng và tôn giáo có sự khác biệt rõ rệt Nếu như tín ngưỡng là niềm tin vào một điều thiêng liêng thì tôn giáo có một hệ thống giáo lí cụ thể, có nội dung rõ ràng 5

- Chưa thành hệ thống thần

điện, còn mang tính chất đa thần, tản

mạn

- Thần điện đã thành hệ thống dưới dạng đa thần hay nhất thần giáo

- Còn có sự hào nhập nhất định

giữa thế giới thần linh và con người

Chưa mang tính “cứu thế”

- Tách biệt giữa thế giới thần linh và con người, xuất hiện hình thức “cứu thế”

- Găn với cá nhân và cộng đồng

làng xã, chưa thành giáo hội

- Tổ chức giáo hội, hội đoàn khá chặt chẽ, hình thành hệ thống giáo chức

- Mang tính dân gian, sinh hoạt

của dan gian, gắn với đời sống nông

dân

- Không mang tính dân gian, có chẳng chỉ sự biến dạng theo kiểu dân gian hóa, như Phật giáo dân gian

5

Ngô Đức Thịnh (2007), Về tín ngưỡng lễ hội cổ truyền - Hà Nội, NXB Văn hóa - thông tin

Tuy nhiên giữa tín ngưỡng và tôn giáo cũng có những cái chung: Thứ nhất, không có ý thức con người thì không có tín ngưỡng tôn giáo, tín ngưỡng tôn giáo là những hình thái ý thức; Thứ hai, tín ngưỡng tôn giáo vô cùng phong phú, đa dạng nên không thẻ

có một hình thái ý thức chung cho tất cả các tín ngưỡng tôn giáo, mà mỗi tín ngưỡng tôn giáo cụ thể lại có một hình thái ý thức riêng Đặc biệt, cả tín ngưỡng và tôn giáo đều liên quan đến thế giới siêu nhiên

Dưới góc độ Nhân học thì tín ngưỡng được xem là một hiện tượng xuất phát từ con người từ quan niệm và hành động của họ Bởi tín ngưỡng luôn hiện diện tổng cuộc sống hàng ngày ở mọi quốc gia, mọi cộng đồng dân tộc Qua tín ngưỡng, có thể nhìn thấy được đặc điểm văn hóa tâm linh của một cộng đồng cụ thể từ nguồn gốc, cách thờ cúng, thời gian thờ cúng, lễ vật cúng tế nhân vật được tôn thờ cho đến những sinh hoạt hàng ngày

Tín ngưỡng một mặt là do xuất phát từ tâm lí của con người mà đã tạo ra, nhưng mặt khác cũng tác động lên đời sống của con người Tín ngưỡng của mỗi dân tộc ra đời còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố như: Môi trường, hoạt động kinh tế xã hội, trình độ phát triển Tín ngưỡng làm cho đời sống văn hóa tâm linh của các dân tộc có sự khác biệt Thậm chí tín ngưỡng của một dân tộc nhưng ở những khu vực sinh sống khác nhau thì vẫn có những nét đặc biệt Ví dụ như người Hoa ở quận 5, phần lớn hoạt động trong lĩnh vực thương mại nên tín ngưỡng của họ nghiên về sự cầu tài cầu lộc, cầu may mắn trong mua bán

Vì thế, văn hóa tín ngưỡng là sự nhận thức của con người, thể hiện quan niệm hành

vi của con người đối với thế giới siêu nhiên, các vị Thần, Thánh, ma quỷ và sự tác động của thế giới siêu nhiên, Thần Thánh, ma quỷ đối với con người

Phần lớn người Hoa ở quận 5 thờ cúng Phật, nhưng chưa chắc họ đã là Phật tử của Phật giáo Bởi vì người Hoa quan niệm Phật, Phật Bà Quan Âm cũng giống như các vị thần linh khác trong tín ngưỡng dân gian, giúp họ vượt biển thành công, ban phát sự may mắn, hạnh phúc và thậm chí ban cho người phụ nữ hiếm muộn có con cái Theo

đó, các ngôi chùa Phật giáo của người Hoa bao giờ cũng là nơi thờ tất cả các vị thần

6

Trần Đăng Kim Trang (2008), Tín ngưỡng người Hoa ở quận 5, Luận văn Thạc sĩ

Văn hoá học, Trường Đại học khoa học xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh

như Thiên Hậu, Quan Công, Di lặc, Ngũ Hành Nương Nương…7

Trong quan hệ với đạo Công giáo và Tin lành, người Hoa có nề nếp chặt chẽ hơn Nhưng trong nhiều gia đình người Hoa đi theo những tôn giáo này, trong nhà của họ vẫn có bàn thờ Tổ Tiên; họ đi nhà thờ làm lễ, song vẫn đến các nơi thờ tự tín ngưỡng tham dự các nghi lễ, thắp hương trên các bàn thờ Quan Công, Thiên Hậu nhằm cầu xin

sự phù trợ từ các vị thánh - thần cụ thể ấy Cũng như đối với Phật giáo, nhiều người Hoa theo đạo Công giáo và đạo Tin lành đã quan niệm, đi đến đánh đồng những đấng thiêng liêng của tôn giáo mình, cũng chỉ như là các vị thần - thánh khác của tín ngưỡng dân gian, tất cả đem lại sự may mắn, thịnh vượng cho họ

Trong nghiên cứu này, “tín ngưỡng” được hiểu là sự tin tưởng, ngưỡng mộ của con người đối với thế giới siêu nhiên, là những phương pháp nhắm lý giải và khắc phụ sức mạnh từ thế giới tự nhiên và xã hội Qua đó để thấy tín ngưỡng là một hiện tượng rất quan trọng trong đời sống văn hóa của một cộng đồng dân tộc, con người Và con người sẽ bị chi phối về mặt tâm linh, đồng thời có sự tác động đến tôn giáo, kinh tế và một số lĩnh vực khác

3.1.2 Tổng quan địa bàn nghiên cứu

3.1.2.1 Vị trí địa lí quận 5

Người Hoa giữ một vai trò khá quan trọng trong việc tạo dựng nên diện mạo chung về kinh tế, xã hội và văn hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh đặc biệt là ở Quận 5 Người Hoa sinh sống rải rác ở các quận, huyện thuộc Thành phố, nhưng tập trung khá đông ở quận 5 Đây cũng là nơi người Hoa sinh sống lâu đời nhất ở thành phố này, vì thế họ đã góp phần tạo nên một diện mạo văn hóa riêng cho quận 5 so với các quận huyện khác

Quận 5 có hình thể giống như hình chữ nhật nằm ngang, chiều dài gần 4km, chiều rộng khoảng 1km, về ranh giới hành chính được giới hạn như sau:

- Phía Đông giáp với quận 4 giới hạn bởi đường Nguyễn Văn Cừ

- Phía Tây giáp với quận 6 giới hạn đường Nguyễn Thị Nhỏ, đường Ngô

7

Ngô Hữu Thảo (2006), Tín ngưỡng thánh nhân và tín ngưỡng thần linh trong cộng

đồng người Hoa ở Việt nam (qua nghiên cứu tại Tp Hồ Chí Minh), Tổng quan khoa

học, đề tài nghiên cứu cấp bộ năm 2005

Quận 5 có diện tích tự nhiên là 4,27 km2 , chiếm 0.2% diện tích Thành phố Quận 5 chia thành 15 phường, được gọi tên theo số thứ tự từ Đông sang Tây, từ Nam lên Bắc; diện tích trung bình mỗi phường là 27ha So với các quận ở khu vực nội thành, quận 5 có diện tích vào loại nhỏ nhất, cụ thể chỉ bằng 54% diện tích quận 1 và 10% diện tích quận Tân Bình, nhưng là một quận đông đúc dân cư và là trung tâm thương mại dịch vụ quan trong của thành phố

Quận 5 là một trung tâm kinh tế quan trọng của Thành phố, có mật độ tập trung khu vực thương mại và dịch vụ cao Trên 2.000 cơ sở sản xuất công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp tại đây đã tạo nên mạng lưới thương mại rộng khắp cùng với các chợ đầu mối như chợ vải Soái Kình Lâm (phường 14), chợ Kim Biên (phường 13), trung tâm thương mại dịch vụ An Đông (phường 9) chi phối hệ thống buôn bán sỉ và lẻ trong toàn thành phố Bên cạnh đó, quận 5 còn là địa bàn tập trung khá nhiều nhà hàng, khách sạn, rạp hát, cùng nhiều trường học, bệnh viện, miếu, chùa, nhà thờ của người hoa và người Việt 8

Ở quận 5, các hệ thống cấp nước, thoát nước và giao thông đường thủy đều khá phong phú, trong đó mạng lưới cấp nước thuộc loại khá của Thành phố do được lắp đặt và nâng cấp thường xuyên Còn hệ thống thoát nước, giao thông đường thủy đang

bị ảnh hưởng và hạn chế nhiều do tình trạng nhà xây cất trái phép, lấn chiếm kinh rạch… Tình trạng xây cất và lấn chiếm này, cộng với hàng trăm cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp được bố trí dày đặc dọc theo các tuyến kênh, càng làm cho môi trường sinh thái của quận bị ô nhiễm nặng nề

8

Trần Hồng Liên, 2005 “Cộng đồng người Hoa ở quận 5, Tp HCM” - tạp chí Dân

tộc & Thời đại, số 78 (2), trang 19

Mạng lưới cấp điện của quận 4 khá lớn, đảm bảo cung cấp điện cho cả địa bàn Tuy nhiên do đường dây cấp điện xây dựng đã lâu (từ thời Pháp) nên đa số đã hư hỏng nhiều, gây ra nhiều sự cố cho việc chuyển tải điện

Hệ thống giao thông của quận 5 gồm cả đường thủy lẫn dường bộ, trong đó hệ thống đường bộ được xây dựng và phát triển mạnh gồm 97 đường phố với tổng chiều dài là 54,9 km Tuyến đường thủy chính của quận là kênh Tàu Hủ (rạch Bến Nghé) đổ nước ra sông Sài Gòn, kênh này có chiều dài khoảng 4km

Tóm lại, với vị trí địa lý ngay trung tâm Thành phố, lại được đô thị hóa từ hơn

100 năm nay, nên quận 5 có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa như hệ thống cơ sở hạ tầng, hệ thống công trình phục vụ công cộng tương đối đầy

đủ và đều khắp Tuy nhiên quỹ đất nhỏ hẹp lại được tận dụng hết nên không gian sống của người dân tương đối chật hẹp, cơ sở hạ tầng bị xuống cấp do đã được xây dựng từ lâu, cộng thêm bào tình trạng ô nhiễm nặng

3.1.2.2 Lịch sử hình thành tộc “người Hoa” ở quận 5

Người Hoa có lịch sử di dân nhiều đợt vào trong vùng đất Nam Bộ theo nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau Ồ ạt là giai đoạn triều đình Mãn Thanh lên nắm quyền thống trị Trung Quốc Phong trào “Phản Thanh phục Minh” nổ ra nhưng bị nhà Thanh đè bẹp, quan quân là tùy tùng trung với nhà Minh buộc rời xa tổ quốc, tìm đường cư trú tại quốc gia phía Nam - Trung Quốc, trong đó có Việt Nam

Vùng đất đầu tiên người Hoa đặt chân đến trong gia đoạn này theo sự cho phép của chúa Nguyễn Phước Tần là vùng đất Mỹ Tho (nhóm của Dương Ngạn Địch, năm 1679), và vùng Biên Hòa (nhóm của Trần Thượng Xuyên, năm 1679) Họ dựng nhà cửa, làm ăn buôn bán, lập phố chợ trên bến dưới thuyền sầm uất đến nổi Mỹ Tho trở thành “Mỹ Tho đại phố”, Biên Hòa trở thành “Biên Hòa đại phố”

Ngoài hai nhóm trên, năm 1680 Mạc Cửu (người lai Châu, Quảng Đông) dẫn đầu một nhóm người di cư vào đất Hà Tiên, khai phá đất đai, mở mang phố xá, làng xóm Sau

đó, năm 1708, Mạc Cửu dâng biểu xưng thần với chúa Nguyễn và được phong làm Tổng binh, cai quản trân Hà Tiên, An Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau 9

9

Nguyễn Văn Sanh (chủ nhiệm) 2006: Văn hóa và nghệ thuật của người Hoa Tp

HCM - đề tài nghiên cứu, Trung tâm Văn hóa Tp HCM

Dần dần, do công việc làm ăn buôn bán qua lại, một số người Hoa thuộc cá nhóm trên đã đến sinh sống dọc theo bờ kênh Tàu Hủ, thuộc khu vực Chợ Lớn (gồm quận 5, quận 6, quận 10 và một phần quận 11 bây giờ) Họ bắt đầu lập phố, lập chợ buôn bán, trao đổi hàng hóa với người Trung Quốc, người Nhật, người Tây Dương Đến năm 1698, ở đây hình thành nên xã Minh Hương thuộc tổng Tân Long, huyện Tân Bình, Phiên Trấn

Năm 1771, Hà Tiên bị quân Xiêm tới đánh phá Nhiều người Hoa buộc phải chạy về cư ngụ ở vùng Chợ Lớn Năm 1772, Nguyễn Cửu Đàm đào kênh Ruột Ngựa

mở mang đường giao thông thuận tiện cho việc mua bán Đến năm 1778, do chiến tranh ác liệt giữa quân Tây Sơn và tập đoàn phong kiến họ Nguyễn, vùng Cù Lao Phố (Biên Hòa, Đồng Nai) bị tàn phá nặng nề Người Hoa ở đây buộc phải chạy về Chợ Lớn để lánh nạn Từ đó, chợ Lớn trở thành nơi tập trung đông đảo người Hoa ở Nam

Bộ Trên bản đồ Thành phố Sài Gòn năm 1795, đại bàn Chợ Lớn được mệnh danh là

“phố khách” hay còn gọi là cửa hàng bách hóa Trung Hoa Năm 1819, Huỳnh Công

Lý đào sông An Thông để Chợ Lớn trở thành nơi “tấp ập, đô hội” 10

Sau đó nhiều lớp di dân người Hoa từ Trung Quốc sang cũng chọn Chợ Lớn làm nơi lập nghiệp Trước làn sóng nhập cư của người Hoa ngày một càng nhiều, từ năm 1787, chính sách quản lí người Hoa của chúa Nguyễn và sau này của triều đình nhà Nguyễn được thực hiện bằng cách thành lập các Bang, trên cơ sở tiếng nói chung của từng nhóm người Hoa, gồm: Quảng Châu, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và

Hẹ

Trong thời gian Việt Nam bị Pháp đô hộ, để quản lí người Hoa ở khu vực chợ Lớn, chính quyền thực dân Pháp phải dựa vào vai trò của các Bang, Hội Trong khoảng thời gian đó, ở Trung Quốc, thiên tai và chiến tranh loạn lạc xảy ra liên miên khiến nhiều người Hoa phải rời bỏ quê hương di cư tới Chợ Lớn và các khu vực khác

ở miền Nam Việt Nam Bên cạnh đó, những thỏa thuận của thực dân Pháp với các chính quyền Trung Quốc, nhằm tăng cường nhân công cho việc khai thác thuộc địa, cũng đã thu hút người Hoa nhập cư vào Việt Nam ngày càng nhiều Trong đó, chợ Lớn

là nơi người nhập cư đến cư ngụ và làm ăn, sinh sống nhiều nhất Chính vì vậy, chính

10

Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng (1998): Địa chí văn hóa Tp Hồ Chí Minh

quyền Pháp phải thành lập Sở Tân Đáo để kiểm tra và quản lý những người Hoa mới

di cư sang

Cuối năm 1952, Sài Gòn - Chợ Lớn được gọi là đô thành Sài Gòn - Chợ Lớn, gồm 7 quận Địa bàn quận 5 lúc này được gọi là quận 4 với diện tích khác lớn, bao gồm hầu hết địa bàn Chợ Lớn cũ: phía Nam bao gồm một phần của quận 3 ngày nay ( tới Kinh Đôi), phía Bắc bao gồm cả một phần quận 10 và 11 ngày nay (tới đường 3 tháng 2), phía Tây giáp với quận 6 cũ ở bên Bình Đông và quận 5 cũ (tức là quận 6 ngày nay) Lúc này ở Chợ Lớn có khoảng 380.000 người Hoa 11

Đến năm 1958, Chính quyền Sài Gòn đã ra nghị định chia lại Đô thành Sài Gòn (năm 1954 bỏ tên chợ Lớn) ra làm 8 quận, lập thêm quận 8 ở phía nam kênh Tàu Hủ

và đổi tên quận 4 ra thành quận 5 Lúc bấy giờ quận 5 có diện tích 7,6 km 2 và chia ra thành 10 phường với đường ranh giới phía Nam tới dọc kênh Tàu Hủ (chính là đường ranh hiện nay của quận)

Trong đợt tổng tấn công tết Mậu Thân năm 1968, các đội Biệt động được sự hỗ trợ của công nhân lao động Hoa - Việt đã làm chủ Chợ Lớn trong nhiều ngày Vì vậy, sang năm 1969, để phân tán bớt lực lượng lãnh thổ quận 5 chỉ còn 4 km2 với 6 phường, 52 khóm

Sau ngày giải phỏng, quận 5 vẫn giữ nguyên ranh giới cũ, nhưng từ năm 1976, toàn quận chia thành 24 phương và tới năm 1989, chia lại còn 15 phường

Tóm lại, trải qua nhiều biến cố lịch sử, song cộng đồng người Hoa vẫn luôn gắn

bó với khu vực chợ Lớn cũ và quận 5 bây giờ Càng ngày, cùng với cộng đồng người Việt, cộng đồng người Hoa càng đóng vai trò quan trọng trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội cũng như văn hóa trên địa bàn này

3.1.2.3 Sự phân bố cư trú của “người Hoa ở quận 5”

Người Hoa chính thức đến lập nghiệp ở vùng đất mới ở phương Nam từ giữa thế kỷ XVII và đến nay họ đã cư trú hầu như đều khắp các tỉnh thành ở Nam Bộ, khu vực tập trung đông người Hoa là Thành phố Hồ Chí Minh chiếm 50% dân số người Hoa ở Nam Bộ Ở Thành phố Hồ Chí Minh, người Hoa tập trung sinh sống rải rác ở

11

Lê Hồng Liêm 1997: Các phường quận 5 Tp.HCM tiềm năng và triển vọng, NXB

Tp HCM

các quận, đông nhất là quận 11, quận 5, quận 6

Dân số người Hoa ở chợ Lớn - quận 5 có sự biến động qua các thời kì Số liệu sân số qua các năm cho thấy 12

khu vực II là trung tâm văn hóa tín ngư

đặc chùa, miếu, khu vực n

50% mỗi phường; khu vực IV l

xuất, ở đây tỉ lệ dân số ng

phường có người Hoa tập trung đông nhất (75% dân số ng

Người Hoa ở quận 5 c

Thành phố Quận 5 có 5 nhóm ng

Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam

Ở quận 5, sự phân bố của dân c

ờng 6,7,8 có số lượng người Hoa đông nhất, chiếm trên 60% dân s

à trung tâm văn hóa tín ngưỡng cổ truyền của người Hoa với mật độ d

ếu, khu vực này do biến động dân số, người Hoa chỉ c

ờng; khu vực IV là khu vực tiêu biểu cho dịch vụ th

ất, ở đây tỉ lệ dân số người Hoa là 63%, cao nhất trong toàn qu

ời Hoa tập trung đông nhất (75% dân số người Hoa)

ời Hoa ở quận 5 cư trú lâu đời nhất so với người Hoa ở các quận khác trong

ố Quận 5 có 5 nhóm người Hoa sinh sống theo thứ tự về dân số l

ều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam

Ở quận 5, sự phân bố của dân cư theo hai dạng: Thứ nhất l

http://www.quan5.hochiminhcity.gov.vn/pages/ban-do-hanh-chinh.aspx

ngày 18 tháng 4 năm 2018

Các phường quận 5 Tp.HCM tiềm năng và tri

à khu vực có người Hoa

ời Hoa cư trú, trong đó

ên 60% dân số phường;

ời Hoa với mật độ dày

ời Hoa chỉ còn lại trên dưới

ụ thương mại và sản

àn quận, phường 15 là

ời Hoa).14

ời Hoa ở các quận khác trong

ời Hoa sinh sống theo thứ tự về dân số là: Quảng

ạng: Thứ nhất là cư trú xen kẽ giữa

chinh.aspx Truy cập

à triển vọng, NXB

người Hoa với các cộng đồng cư dân khác; Thứ hai là tập trung thành từng khu vực, dấu vết cư trú theo bang, hội, tộc, họ, nghề nghiệp cũng vẫn còn duy trì khá rõ nét Bảng thống kê sau đây về dân số của người Hoa ở quận 5 vào năm 1998 sau đây sẽ minh họa cho hai loại hình cư trú nói trên 15

Phường Dân số chung Người Hoa Tỷ lệ

3.1.2.4 Văn hóa “người Hoa” quận 5

Đa số người Hoa ở nước ta hiện nay đều sinh trưởng tại Việt Nam, nhiều người

có quan hệ hôn nhân với người các dân tộc khác ở địa phương, nhưng vẫn giữ gìn bản sắc của dân tộc Hán Họ đã tiếp thu tinh hoa văn hóa của các dân tộc khác, nhất là của người Việt, thế nên văn hóa người Hoa mang nét đặc thù riêng của người Hoa Việt Nam Người Hoa có khả năng và tiềm năng to lớn về hoạt động sản xuất, kinh doanh ở nên kinh tế thị trường Người Hoa có ý thức cộng đồng chặt chẽ Các tổ chức văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo, xã hội của người Hoa có vai trò đáng kể trong việc hội nhập văn hóa với các dân tộc khác và giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống Họ có mối quan hệ thường xuyên và chặt chẽ với cộng đồng người Hoa và Hoa Kiều trên thế giới, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Không gian cư trú

Cho đến tận ngày nay, quận 5 vẫn còn tồn tại những ngôi nhà cổ theo phong cách pha trộ kiến trúc Pháp - Hoa Đó là phần trán tường theo kiểu kiến trúc Pháp, còn họa tiết trang trí trên đó thì mang màu sắc văn hóa Hoa Điển hình như kiểu tường của nhà kinh doanh Đại Hồng Phúc đúc hình “long mã phụ hà đồ” (góc đường Hải Thượng Lãn Ông - Triệu Quang Phục), có hai con lân con chầu hai bên trán tường Hay hình con bướm thật to với những chữ Hán được ghép bằng các mảnh gốm sứ màu trên các căn nhà của những dãy phố cổ ở đường Triệu Quang Phục, Châu Văn Liêm

Hiện nay, nhà ở của người Hoa quận 5 thường gắn liền với cơ sở sản xuất, khu vực buôn bán và gần chợ Vì vừa là nơi ở, nơi sản xuất, tiếp khách, thờ tự nên không gian tương đối chật hẹp Một nét văn hóa khá độc đáo mà qua đó chúng ta dễ dàng nhận ra

là gia đình người Hoa đó là sự hiện diện của những mảnh giấy đỏ dán trước cửa với ý nghĩa cầu bình an, may mắn, phát tài với những câu rất quen thuộc như “Ngũ phúc lâm môn”, “Xuất nhập bình an”

Trên nhiều hẻm ở quận 5 vẫn còn chữ “Lý” và “Hạng” bằng Hán tự, Lý là xóm, Hạng

là ngõ Đó là những đơn vị cư trú của người Hoa khi ở Trung Hoa, mà khi di cư đến vùng đất đô thị này, họ vẫn mang theo thói quen ấy Thói quen này được thể hiện rất

rõ nét qua kiến trúc của từng ngôi nhà: mái ngói âm dương, cửa ra vào hẹp và thấp, có song gỗ chắn ngoài, cửa đóng song song

Văn hóa ẩm thực

Về ăn uống thì người Hoa có câu “dĩ thực vi thiên” tức là ăn uống là nhu cầu quan

trọng Do đó, không phải ngẫu nhiên có câu “ Ăn cơm Tàu, ở nhà Tây” Mỗi nhóm người hoa thường có khẩu vị khác nhau, như người Quảng Đông khi nấu ăn thường sử dụng nhiều dầu mỡ, nên họ thích ăn những món chiên, xào; người Hải Nam thích các món ăn có nước sốt dầu hào; người Tiều Châu và người Hẹ thích ăn mặn, ăn những món ăn chưng, hấp; người Phúc Kiến lại thích ăn cay

Thức uống cũng được quan tâm đối với người Hoa, bởi thức uống không chỉ để giải khác mà còn phải có chất lượng bổ dưỡng làm mát cơ thể, giúp hạ nhiệt như trà hoa cúc, trà đắng, nước sâm bên cạnh các loại nước uống, người Hoa cũng rất thích ăn chè như chè đậu đen, đậu đỏ, mè đen

Trang phục

Còn về trang phục thì người Hoa ở quận 5 đa số là người lao động nên trang phục thường ngày của họ khá giản dị, bình dân Do quá trình cộng cư với cộng đồng người Việt từ sớm nên cách ăn mặc của người Hoa có những nét tương đồng với người Việt Tuy nhiên bào những dịp lễ tết, cưới hỏi, tang ma, người Hoa vẫn giữ những kiểu trang phục truyền thống của mình Những phụ nữ Hoa lớn tuổi thường bối tóc đằng sau, giắt cây trâm ngang qua Phụ nữ Hoa thường mang dép hoặc guốc suốt ngày Phụ

nữ Hoa thích đeo trang sức, họ thường đeo lắc, xuyến, hoa tai bằng vàng có chữ

“Phước”, chữ “Thọ” Đặc biệt họ thích đeo vòng ngọc thạch tượng trưng cho sự bình

an , khỏe mạnh và may mắn

Văn hóa tinh thần

Đời sống văn nghệ của người Hoa ở quận 5 rất phong phú, đa dạng nổi bật nhất là nghệ thuật múa lân - sư - rồng Đó là một bộ môn nghệ thuật kết hợp giữa võ thuật, vũ đạo, âm nhạc, kỹ xảo…một cách rất bài bản và chuẩn mực Hiện nay, các đội gần như

có thể biểu diễn cả ba nghệ thuật: múa lân, múa sư và múa rồng Tuy nhiên, xét về sở trường thì người Hoa Quảng Đông thạo múa lân, người hoa Triều Châu thạo máu sư, người Hoa Phúc Kiến thạo múa rồng.Các đội sư rồng thường biểu diễn vào những dịp

lễ tết ở các sân miếu, chùa, hội quán Một số giai đình người Hoa và kể cả người Việt ngày nay vào những dịp trọng đại khai trương, khánh thành, tân gai thường mời các đội lân sư rồng đến biểu diễn góp vui và cầu xin sự may mắn

Đến nay ở quận 5 có hơn 20 đội lân sư rồng, trong đó nổi tiếng nhất là Nhơn Nghĩa Đường (phường 6) Dọc theo các tuyến đường Lương Nhữ Học, Nguyễn Trãi, Trần Hưng đạo… có hàng loạt các cửa hàng kinh doanh phụ kiện của bộ môn nghệ

thuật này như buôn bán những chiếc đầu lân, mình rồng, phục trang của đội lân

Người Hoa ở quận 5 rất yêu thích nghệ thuật kinh kịch Nghệ thuật này chủ yếu phát triển ở người Hoa Quảng Đông và Triều Châu nên thường được gọi là hát Tiều, hát Quảng Ngoài ra còn có đội ca kịch của người Hoa Hải Nam, góp phần làm đa dạng các loại hình nghệ thuật sân khấu này Nghệ thuật biểu diễn thường được biểu diễn vào những dịp lễ Tết Nguyên đán, Tết Nguyên Tiêu, Vía Quan Thánh Đế Quân, Vía Thiên Hậu Thánh Mẫu ở các sân khấu được dựng trong sân chùa, miếu, hội quán thu hút đông đảo đồng bào người Hoa và cả người Việt đến thưởng thức Nội dung biểu diễn

là các tuồng tích Trung Hoa: Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài, Tây Sương Kỹ, Bát Tiên chúc thọ…

Bên cạnh nghệ thuật múa lân - sư - rồng, hát Tiều và hát Quảng, ở quận 5 còn

có loại hình nhạc xã Đây là tổ chức sinh hoạt âm nhạc của bà con lao động người Hoa tập hợp nhau lại sau giờ lao động cùng hòa xướng các loại nhạc cụ cổ truyền như tỳ

bà, nhị, sáo Tổ chức nhạc xã dần đàn được phát triển thành các đội nhạc chuyên phục

vụ ở các chùa, miếu, hội quán Mỗi đội nhạc thường có đến 50 người chơi hàng chục nhạc cụ khác nhau Ở quận 5 có hai đội nhạc xã nổi tiếng là đội nhạc cổ Triều Quần (phường 10) và đội Sư Trúc Hiên (phường 14) đều của người hoa Triều Châu Ở quận

5 hiện có 2 di tích lịch sử cấp Thành phố và 9 di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia

3.1.2.5 Kinh tế “người Hoa” quận 5

Những đóng góp của những thế hệ đầu tiên của người hoa vào đời sống kinh tế trên vùng đất Nam Bộ đó là sản xuất tiểu thủ công nghiệp và hoạt động thương mại dịch vụ Ngay từ những thế hệ di dân đầu tiên từ duyên hải nam Trung Hoa, nơi có hoạt động thương mại khá sâm uất từ thế kỷ XVI, đã có không ít các thương nhân, cả những thương nhân hoạt động ngoại thương trên vùng Đông Nam Á như Mạc Cửu Hoạt động thương mại là thế mạnh của người Hoa và khi đến Nam Bộ đặc biệt là thành phố Hồ Chí Minh, một trong những công việc đầu tiên là lập các phố thị, tổ chức kinh doanh buôn bán Trần Thượng Xuyên cùng những người di dân Trung Hoa, đến Biên Hòa chẳng bao lâu sau đã đã thay đổi một cù lao hoang, hóa thành một trung tâm thương mại lớn nhất vùng Đông Nam Bộ Hoạt động thương mại không chỉ trong vùng, trong nước mà mở rộng giao thương với nhiều quốc gia trên thế giới Những

hoạt động thương mại của người Hoa đã góp phần làm cho quận 5 nói riêng và Thành phố Hồ Chí Minh nói chung phát triển

Tiếp theo, những đóng góp của các thế hệ người Hoa đầu tiên ở Nam Bộ, là mở mang và phát triển các hoạt động thủ công nghiệp Trong quá trình di dân người Hoa đến khu vực Chợ Lớn có không ít thợ thủ công tự do Người Hoa ở chợ lớn thuở ban đầu khai mở đã tạo điều kiện cho việc phát huy tài năng, tay nghề của các thợ thủ công người Hoa Dấu vết các hoạt động thủ công nghiệp của người Hoa vẫn còn đậm nét như ở đây vẫn còn lưu giữ các đại danh Lò Gốm, Xóm thiếc, Xóm chỉ, Xóm Vôi…

Quan hệ đồng hương, đồng tộc đã giúp đỡ họ có công ăn việc làm, cũng như tạo dựng các hoạt động kinh tế ban đầu Giữa những nhóm địa phương của người Hoa có

sự phân chia lĩnh vực hoạt động kinh tế khác nhau Sự phân công trên các hoạt động kinh tế của các nhóm người Hoa chỉ có tính chất tương đối vào thời kỳ ban đầu của cuộc định cư Về sau, những lĩnh vực kinh tế của người Hoa được mở rộng nhiều ngành nghề, có sự tham gia đông đảo của các nhóm người Hoa, không còn phân chia nguồn gốc Những hoạt động của người Hoa trên lĩnh vực kinh tế đã góp phần vào sự phát triển và hưng thịnh của Sài Gòn - Chợ Lớn

Trên lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp của thành phố, người Hoa góp một phần quan trọng trong tổng giá trị sản phẩm, ở một số quận đông người Hoa, đặc biệt là quận 5, họ có mặt hầu hết trong các ngành lớn nhỏ, đáng chú ý là có đông người Hoa tham gia vào nhành cơ khí, hóa nhựa, cao su, thủy tinh, thuộc da và sản phẩm của da, dệt, chế biến lương thực, thực phẩm Đông Y dược Những sản phẩm của cá cơ sở sản xuất của người Hoa đã cung cấp cho người tiêu dùng trong nước và xuất khẩu sang nước láng giềng với khối lượng lớn Bên cạnh, một số ngành thủ công của người Hoa mang tính truyền thống và sản phẩm của họ được ưa chuộng trên thị trường trong nước cũng như ở nhiều nước như chế biến thực phẩm, hương liệu, đông nam dược, nhang, hàng mã Ngoài ra cũng cần lưu ý, một số cơ sở sản xuất của người Hoa trong các lĩnh vực sản xuất ngành nghề truyền thống như trên thì quy mô hạn chế, các thợ thủ công, công nhân gắn bó và trưởng thành từ rất sớm trong quá trình sản xuất, cha truyền nghề cho con, anh cho em

Trước đây hoạt động kinh tế của người Hoa chỉ tập trung ở quy mô gia định,

phương thức quản lý sản xuất theo truyền thống kiểu cha truyền con nối, kỹ năng nghề nghiệp khá tinh xảo, tay nghề điều luyện, có sự sáng tạo, năng động trong sản xuất

kinh doanh Hiện nay, trước sự mở cửa của đất nước, nhận thức làm ăn kinh tế của người Hoa đã có dự chuyển biến tích cực, quy mô sản xuất kinh doanh được mở rộng hơn, đa số doanh nghiệp chủ động tìm kiếm thị tường giới thiệu sản phẩm ra thị trường trong và ngoài nước Kiểu tư duy gia đình này này ngày được giảm dần

Đặc biệt là ở Quận 5 có 5 nhóm người Hoa sinh sống theo thứ tự về dân số là: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam với những sinh hoạt kinh tế riêng phân chia theo từng nhóm người

- Người Quảng Đông chuyên về nghề thủ công như sản xuất nước tương, nước giải khát, đồ đồng, đồ sắt gia dụng, nghề thuộc da, nghề vàng bạc, giày dép, giặt

ủi, nấu ăn, nghề sơn, buôn bán chạp phô, chế biến các loại thực phẩm, các loại bánh, các loại thịt với các lò heo, lò bò, kinh doanh khách sạn, rạp hát

- Người Phúc Kiến: chuyên đóng ghe tàu, vận tải đường biển, sửa xe máy, bán phụ tùng xe đạp, mua bán nhà đất, thầu xây dựng, hoạt động ngân hàng, sản xuất các loại sản phẩm cao su, tinh luyện đường, sản xuất dầu dừa, bánh kẹo

- Người Tiều Châu chuyên buôn bán lúa gạo, cá tươi, cá khô, chế biến nông sản, thực phẩm, làm nhựa tái sinh, tạp hóa, lò bún, hiệu trà, bánh kẹo

- Người Hẹ nổi tiếng về buôn bán các loại thuốc Bắc và Đông Nam dược, tập trung là các nhà thuốc trên đường Hải Thượng Lãn Ông, người Hẹ cũng dần độc quyền khai thác việc sản xuất bánh mì cho các nhà hàng lớn; ngoài ra họ còn dệt vải, thuộc da, giày dép da

- Người Hải Nam chuyên mở quán cà phê, mở tiệm ăn nhỏ, lò bánh mì, đánh cá, đóng thuyền

Mỗi nhóm đều có đặc thù riêng về nghề nghiệp và tất cả đã tạo nên một hoạt động kinh tế đa dạng và nhộn nhịp ở quận 5 cũng như trên toàn Thành phố Hồ Chí Minh bên cạnh các hoạt động cơ bản khác của người Việt

Như vậy, từ những đặc điểm về lịch sử hình thành, sự phân bố cư trú của người Hoa là những yếu tố về môi trường sinh thái nhân văn tác động hay ảnh hưởng qua lại đến người Hoa quận 5 tạo nên sự đa dạng trong đời sống văn hóa và kinh tế Có thể thấy được, những yếu tố sinh thái nhân văn tạo nên một chỉnh thể văn hóa chung nhưng lại mang một đặc điểm riêng biệt của từng nhóm ngôn ngữ Hoa Đặc điểm về kinh tế biểu hiện rõ nét về nhóm kinh tế đặc trưng - 5 nhóm ngôn ngữ Hoa Mỗi nhóm người Hoa hoạt động trong một lĩnh vực kinh tế nhất định, bởi, đặc tính của người Hoa không

muốn cạnh tranh cao trong cùng một lĩnh vực, người Hoa trong kinh doanh luôn tìm một hướng mới cho hoạt động kinh tế Hơn nữa, yếu tố kinh tế gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ Thần Tài, kể cả người Hoa có hoặc không làm nghề kinh doanh buôn bán, trong nhà đều có thờ bài vị Thần Tài Vì vậy, kinh tế khác nhau sẽ dẫn đến những quan niệm và thực hành tín ngưỡng khác nhau vì nhu cầu và mục đích hoàn toàn khác nhau Đây là lí do chính mà đề tài muốn đề cập đến và dùng từ “người Hoa” trong nghiên cứu của mình “Người Hoa” là một cộng đồng cố kết chung trong cùng một lãnh thổ nhưng không một văn hóa, một tín ngưỡng nào giống nhau, tất cả đều bị chi phối bởi kinh tế, sự thay đổi về môi trường sinh thái, lịch sử hình thành tộc người của mỗi khu vực trước đó ở Trung Quốc trước đây và khu vực quận 5 hiện nay

Tiểu kết

Quận 5 ngày nay là một phần quan trọng của khu vực chợ Lớn trước đây Đồng thời quận 5 là nơi định cư lâu đời nhất và cũng là nơi tập trung đông đảo nhất cộng đồng người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh Vì vậy quận 5 là nơi mang dấu ấn rõ nét nhất trong văn hóa truyền thống của người Hoa trên địa bàn Thành phố này Người Hoa di cư đến Thành phố Hồ Chí Minh nói chung và quận 5 nói riêng đều bảo lưu các loại hình tín ngưỡng vốn có ở những tỉnh thuộc Trung Quốc

Trong phần này chúng tôi khái quát nội dung về tín ngưỡng, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Thần Tài của người Hoa đang sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam Đặc điểm của những loại hình tín ngưỡng và những biểu hiện rõ nét qua đời sống tinh thần của người Hoa

Về lý thuyết nghiên cứu, đề tài sử dụng hướng tiếp cận đặc thù luận lịch sử và hướng phân tích diễn giải biểu tượng để giải thích và phân tích quan niệm và thực hành tín ngưỡng thờ Thần tài của người Hoa thông qua vị trí địa lí, lịch sử hình thành tộc người

và sự phân bố cư trú của người Hoa ở quận 5 Những yếu tố lịch sử và môi trường sinh thái nhân văn là nền tảng tác động đến tín ngưỡng Thờ Thần Tài của người Hoa Chúng tôi đã tìm hiểu được những đặc điểm văn hóa riêng biệt từ không gian cư trú, văn hóa ẩm thực, trang phục và văn hóa tinh thần của người Hoa đang sinh sống tại quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh đến tình hình kinh tế của người Hoa, những đặc điểm đặc trưng nhất trong văn hóa kinh doanh của việc cha truyền con nối cũng như sự sáng

tạo, chữ Tín, và sự năng động trong sản xuất kinh doanh của nhóm người Hoa Trong phần tiếp theo, chúng tôi sẽ tập trung làm rõ nguồn gốc và thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài ở Quận 5, TPHCM

3.2 Nguồn gốc và thực hành tín ngưỡng thờ Thần Tài của “người Hoa” quận

5

3.2.1 Nguồn gốc thờ Thần Tài của “người Hoa”

3.2.1.1 Sự xuất hiện của Thần Tài Trung Quốc

Trong bài viết “Khảo lược về nguồn gốc thờ Thần tài qua tư liệu của các học

giả Trung Quốc”, bài đăng trong web Viện Hàn Lâm, Khoa học xã hội Việt Nam -

Viện nghiên cứu văn hóa Nguyễn Thái Hòa (2016) đã có những tổng hợp về các tư liệu về học giả Trung Quốc về căn nguyên ra đời và nguồn gốc và các cách phân loại Thần Tài ở Trung Quốc Vì hạn chế trong khả năng đọc tài liệu bằng tiếng Trung, đề tài muốn đề cập lại một số vấn đề trong bài viết của tác giả Nguyễn Thái Hòa 16

Tín ngưỡng thờ thần Tài là một trong những tín ngưỡng phổ biến nhất ở Trung Quốc hiện nay, có thể thấy ở khắp mọi nơi, từ trong các ngôi chùa, am miếu, đạo quán cho đến các hộ gia đình và đặc biệt là trong các cửa hàng buôn bán Vì vậy mà tín ngưỡng này, đã thu hút không ít sự quan tâm của giới học giả Trung Quốc qua các thời kỳ trong việc nghiên cứu về nguồn gốc cũng như những biến chuyển của nó

Theo học giả Lý Dược Trung trong sách “Tài thần”, là do ảnh hưởng của Nho giáo,

người Trung Quốc đặc biệt trong thời cổ đại, thường coi khinh danh lợi và tiền tài, nhưng chữ “nghĩa” trong lợi nghĩa lại được coi trọng Do luân lí đạo đức coi nghĩa trọng hơn lợi còn ăn sâu trong tư tưởng truyền thống của Trung Quốc, nên khuynh hướng sùng nghĩa và coi thường tài lợi luôn là tư tưởng chủ lưu của văn hóa truyền thống ở quốc gia này Tục ngữ Trung Quốc có câu: “Tiền tài như rác rưởi, nhân nghĩa đáng ngàn vàng” Giá trị này là quan điểm chủ đạo trong thời Khổng Tử Đến các thời Tống, Minh các nhà Lý học cho rằng, truyền thống Nho giáo lấy nghĩa để tìm lợi dẫn

16

http://vncvanhoa.vass.gov.vn/noidung/doituongnghiencuu/vanhoadangian/Lists/tinnguongtongiao/View_Detail.aspx?ItemID=15 truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2018

đến phá hoại nhân tính Do ảnh hưởng của quan niệm truyền thống đạo đức nêu trên,

từ hàng ngàn năm nay, người Trung Quốc thường cảm thấy sẽ rất tầm thường khi nói đến “lợi”, dường như mỗi khi nói đến vấn đề lợi ích thì nhân cách của con người bị hạ thấp, đời sống đạo đức và đời sống vật chất được ví như nước với lửa

Nhưng trên thực tế, cũng theo học giả Lý Dược Trung, đây chỉ là nhận thức của một số người thời cổ đại, bởi vì sự sinh tồn và phát triển của con người không thể tách khỏi lợi ích vật chất, “Có thực mới vực được đạo” Do đó, khát vọng mong muốn về của cải vật chất thường rất mãnh liệt Vì mong muốn có được của cải, con người ngoài việc dựa vào sức lao động chính đáng của mình, cũng ảnh hưởng bởi qua niệm “Vạn vật hữu linh”, hi vọng những vị thần linh về tài phú sẽ phù hộ và đem đến nhiều may mắn…

Ngay trong Phật giáo, một tôn giáo luôn khuyên răn con người từ bỏ những tham, sân, si, hỉ, nộ, ái, ố để có thể đạt tới trạng thái “niết bàn”, nhưng cũng phải hòa đồng vào cuộc sống thực tại của thế giới vật chất, với chủ trương “lấy có đạo, dùng có đạo” Và để thuận ứng với tâm lý muốn sung túc, đủ đầy của số đông quần chúng và cũng là để làm lợi cho chúng sanh, Phật giáo, đặc biệt là Phật giáo Mật Tông đã đặt ra rất nhiều vị thần Tài cùng những pháp môn tu luyện tương ứng, nhằm thoả mãn nguyện vọng của tín đồ Tất cả những điều trên, là một trong những nguyên nhân khiến con người đã “sáng tạo” nên loại hình sinh hoạt tín ngưỡng thờ thần Tài

Ở Trung Quốc hiện nay, các quan điểm phổ biến đều cho rằng, từ thời Minh đã

có tín ngưỡng thờ thần Tài Nhưng trên thực tế, từ thời nhà Tống, thương nghiệp Trung Quốc đã phát triển Dựa trên những ghi chép về thời kỳ này, học giả Lã Uy đã khảo chứng và đưa ra quan điểm: “Trong hệ thống chư thần của tín ngưỡng dân gian, thần Tài là một trong những vị thần linh xuất hiện muộn nhất Nguồn gốc của thần tài

chỉ có thể truy đến thời Bắc Tống” Cụ thể hơn, học giả Thương Thánh trong “Tài thần

đồ thuyết” cho rằng, từ đầu thời Tống, trong dân gian đã xuất những truyền thuyết về

Mã Tài và Mã Lộc Mã, để phiếm chỉ con vật có thần lực, có sức mạnh đặc biệt và Mã Tài chính là tượng trưng cho tài phú Mặc khác, dân gian cũng rất coi trọng “Lộc”, bởi

vì “Lộc” cũng có ý là tài Về sau, “Lộc” và “Tài” từng bước tách riêng, dân gian đối với “Tài” cũng có những nhận thức mới Chỉ đến thời Minh, mới xuất hiện truyền thuyết về vị thần của Chiêu Tài Tiến Bảo Lợi Thị là Triệu Công Nguyên Soái, tức Triệu Công Minh, với danh hiệu: “Kim Long Như Ý Chính Nhất Long Hổ Huyền Đàn

Chân Quân” và cũng gọi là “Triệu Huyền Đàn” Vị thần này có 4 vị thuộc hạ, đó là Chiêu Bảo Thiên Tôn Tào Thăng, Nạp Trân Thiên Tôn Tào Bảo, Chiêu Tài Sứ Giả Trần Cửu Công, Lợi Thị Tiên Quản Oa Thiếu Tư Các vị này đều là thần chuyên về tiền tài châu bảo, do Triệu Công Minh đứng đầu Cũng theo học giả Lý Dược Trung, dân gian do chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết thần quái thời Minh là “Phong thần diễn nghĩa”, nên rất tin cẩn đối với vị thần này Đặc biệt dưới thời Minh - Thanh, miếu thần Tài được dân gian chăm lo, hương khói cực thịnh Những người buôn bán, hàng năm đều tổ chức lễ tế thần” 17

Bước sang thời cận đại, thần Tài trong tín ngưỡng dân gian Trung Quốc được gán ghép thêm nhiều nhân vật truyền kỳ theo truyền thuyết địa phương như Lưu Hải, Hòa Hợp Nhị Tiên, Ngũ Lộ Thần Tài trong đó, phổ biến nhất là văn thần Tài Tỉ Can, Phạm Lãi Truyền thuyết về tín ngưỡng thờ Thần Tài ở Trung Quốc có nhiều dị bản khác nhau Đặc tính truyền thuyết là những câu chuyện truyện truyền miệng nên tính chân thực của truyền thuyết thì không xác định được

Điển tích như sau: “Ngày xưa có một người lái buôn tên là Âu Minh, khi đi qua hồ Thanh Thảo được thủy thần cho một con hầu tên là Như Nguyệt, Âu Sinh đem Như Nguyệt về nuôi, trong nhà làm ăn phát đạt, chỉ vài năm là giàu có Về sau nhân một ngày Tết, Âu Minh đánh Như Nguyệt Sợ hãi, Như Nguyệt chui vào đống rác rồi biến mất Từ đó nhà Âu Minh sa sút dần, chẳng mấy lúc nghèo kiết Người ta bảo Như Nguyệt là “Thần Tài” và người ta lập bàn thờ để thờ Như Nguyệt Từ đó, ngày Tết ta

có tục kiêng (cữ) hốt rác ban ngày đầu năm mới sợ hốt mất Thần Tài ẩn trong đóng rác

đổ đi, sự làm ăn sẽ không phát đạt tiến tới trong suốt quanh năm 18

Một câu chuyện khác kể rằng, theo truyền thuyết từ xưa, Thần Tài là vị thần sống trên trời, trong một lần xuống dưới hạ giới do uống rượu say, đầu va vào đá nên không nhớ mình là ai Trong quá trình lưu lạc dưới nhân gian, quần áo Thần Tài mặc trên người bị người dân đem đi bán May thay, khi Thần Tài đi lang thang ăn xin thì được một cửa hàng bán gà, vịt mời Thần Tài ăn, từ đó cửa hàng này đông nghịt khách hàng Được một thời gian, người bán hàng thấy Thần Tài chẳng làm gì mà suốt ngày được ăn uống ngon, lại toàn dùng tay ăn bốc, người thì bốc mùi Nghĩ Thần Tài sẽ làm

17

http://vncvanhoa.vass.gov.vn/noidung/doituongnghiencuu/vanhoadangian/Lists/tinnguongtongiao/View_Detail.aspx?ItemID=15 truy cập ngày 20 tháng 4

18

Toan Ánh 2008, Phong tục thờ cúng trong gia đình Việt Nam, Nhà xuất bản Văn nghệ

khách sợ không dám đến ăn và hao phí đồ ăn cho người ăn mày nên người bán hàng mới đuổi Thần Tài đi Quán đối diện thấy vậy liền mời Thần Tài vào ăn, mọi người lại kéo hết sang quán này ăn

Người dân khu vực đó thấy Thần Tài không có quần áo mặc nên dẫn đi mua Thần Tài tìm lại được đúng quần áo của mình Sau khi mặc quần áo, đội mũ nón, thì Thần Tài nhớ lại mọi chuyện và bay về trời Mọi người coi Thần Tài như là báu vật và lập bàn thờ, tôn thờ từ đó

3.2.1.2 Phân loại Thần Tài

Tín ngưỡng thần Tài là một trong những tín ngưỡng dân gian phổ biến nhất ở Trung Quốc Nhưng do trải qua các thời kỳ, ở các địa phương khác nhau nên việc nhận thức về thần Tài vì thế mà không hoàn toàn giống nhau Thần Tài không phải là “một” (vì có rất nhiều vị được dân gian xem là thần Tài), nhưng cũng là một (để chỉ danh hiệu một vị thần luôn đem lại tài lợi, phúc vận cho dân gian)

Việc phân chia các nhóm thần Tài, giới học giả Trung Quốc cũng có những

quan điểm khác nhau Như học giả Vương Thế Trinh trong sách “Tế thuyết Trung

Quốc dân gian tín ngưỡng” cho rằng: thần Tài phân làm hai, văn thần Tài và võ thần

Tài Văn thần Tài là “Tăng Phúc Tài Bạch Tinh Quân” , võ thần Tài thì mọi người đều biết đó là Quan Vũ.19

Trên trời có Tài Bạch tinh quân, dưới đất cũng có thần Tài âm phủ Hình tướng

vị thần Tài này giống một phán quan, đen thui, trên đầu đội mũ ống cao, có dòng chữ

“Nhất kiến phát tài” Vị thần Tài này đầu tiên thờ ở Điện Ngọc Hoàng và gần đây mới

có mặt ở một số chùa Hoa khác Tục truyền, trước đây, người ta đến cầu xin giải hạn: lấy vải thô trắng quấn quanh tượng và thi thoảng các tay cờ bạc mới đến cầu tài Nay thì, vị thần Tài âm phủ này được nhiều người cầu cúng, vay tiền thiêng để đem về mua may bán đắt

Thần Tài Lưu Hải: hình tướng vị thần Tài này thấy ở trên cột trước Tam sơn hội quán và trên bờ nóc Điện Ngọc Hoàng: một chàng trai trẻ, tay cầm một sợi dây ngũ sắc buộc một con cóc ba chân hay mang trên vai một sợi dây buộc những quả trứng

19

http://vncvanhoa.vass.gov.vn/noidung/doituongnghiencuu/vanhoadangian/Lists/tinnguongtongiao/View_Detail.aspx?ItemID=15 truy cập ngày 20 tháng 4

với các đồng tiền vàng Theo truyền thuyết Trung Quốc, Lưu Hải là tể tướng dưới triều Lương Thái Tổ (907 - 926) Ông từ quan ở ẩn, được Lữ Đồng Tân (một trong Bát tiên) truyền bí pháp luyện quặng vàng thành linh đơn trường sinh bất tử Truyền thuyết khác lại kể rằng, Lưu Hải là con trai một lái buôn người Phước Kiến Ông đã câu được con cóc ba chân ở một cái giếng cạn, biểu thị cho việc phát tài (cóc có âm là “thiềm”, đồng

âm với “tiền”) Giới thương buôn thường thờ Lưu Hải, dán tranh vẽ trên hai cánh cửa tiệm, quán để cầu tài Trong những năm gần đây, tượng cóc ba chân và miệng ngậm tiền được tạo hình độc lập (không gắn với Lưu Hải) được bày bán rộng rãi Người ta mua về chưng ở nơi thờ thần Tài - Thổ Địa hay nơi trang trọng trong nhà để biểu thị cho việc cầu tài lộc

Phổ biến không kém Lưu Hải là cặp nữ thần Tài Hòa Hợp nhị tiên Hình tướng thường thấy của cặp thần Tài này là cô gái: một hài âm cầm bó hoa sen (sen: hà, hài

âm “hòa”) hay bó lúa (lúa: hòa); và một bưng cái hộp (hài âm “hợp”) Cặp nữ Tài thần này là đề tài của điêu khắc gốm, chạm gỗ phổ biến của ngành công nghệ miếu vũ của người Hoa Thần tích là một truyền thuyết kể về hai chị em Hòa và Hợp buôn may bán đắt Họ buôn món hàng gì cũng đắc lợi, kể cả những việc cố ý phá bỏ cũng phát tài Ở Trung Quốc, Hòa Hợp nhị tiên là đối tượng sùng bái của những người sản xuất đồ gốm

sứ, thợ nung vôi và người bán quạt

Một nhân vật lịch sử là Phạm Lãi cũng được coi là Tài thần Phạm Lãi là một trung thần của Việt Vương Câu Tiễn Ông hết lòng giúp vua Việt Vương trong cơn hoạn nạn và phò tá vua Việt để báo thù vua Ngô Phù Sai Sau khi đã toại chí, Phạm Lãi không màng công danh phú quý nên bỏ đi ở ẩn Phạm Lãi với người đẹp Tây Thi

bỏ trốn đi dạo chơi ở Ngũ Hồ Sau khi bỏ đi, Phạm Lãi trở thành một nhà thương buôn thành đạt và giàu có nổi tiếng ở thôn Đào nên được người đời gọi là Đào Công Phạm Lãi được tôn là Tài thần Trong dịp khai trương tiệm quán, cơ sở kinh doanh, người Trung Quốc và người Hoa hay tặng nhau tấm đại tự “Đào Công phất nghiệp” để chúc nhau việc kinh doanh, buôn bán thành đạt.20

20

https://nld.com.vn/van-hoa-van-nghe/nguoi-hoa-tho-than-tai-181876.htm, ngày truy

cập 15 tháng 3 năm 2018