Giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc việt nam trong việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở thành phố hồ chí minh hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---oOo--- NGUYỄN THỊ LIÊN GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG VI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-oOo -

NGUYỄN THỊ LIÊN

GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG VIỆC GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-oOo -

NGUYỄN THỊ LIÊN

GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG VIỆC GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNXHKH

Mã số: 8220308

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Nguyễn Thế Nghĩa

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi,

dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thế Nghĩa Công trình này chưa

được công bố dưới mọi hình thức Nếu có gì không đúng tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

TP Hồ Chí Minh, tháng năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Liên

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 1 Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM VÀ GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 10 1.1 QUAN NIỆM VỀ GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM10

1.1.1 Cơ sở hình thành và phát triển của giá trị tinh thần yêu nước dân tộc Việt Nam 10 1.1.2 Biểu hiện về giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam 19

1.2 QUAN NIỆM VỀ GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 29

1.2.1 Khái niệm về giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông 29 1.2.2 Đặc điểm của học sinh trung học phổ thông với việc giáo dục lòng yêu nước 38

1.3 VAI TRÒ CỦA VIỆC GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 43

1.3.1 Vai trò của việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông đối với việc phát triển toàn diện con người Việt Nam 43 1.3.2 Vai trò của giáo dục lòng yêu nước đối với việc hình thành nhân cách của học sinh trung học phổ thông 46

Kết luận chương 1 51 Chương 2: NHỮNG NHÂN TỐ, THỰC TRẠNG, PHƯƠNG HƯỚNG

VÀ GIẢI PHÁP CỦA VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY 54

2.1 NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG VIỆC GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH

PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY 54

2.1.1 Khái quát chung về Thành phố Hồ Chí Minh 54

2.1.2 Tác động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quá trình toàn cầu hóa, kinh tế tri thức đến việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay 60

2.1.3 Tác động của chủ trương đổi mới giáo dục – đào tạo đến việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay 74

2.2 THỰC TRẠNG, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CỦA VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM TRONG GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY 84

2.2.1 Thực trạng của việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay 84

2.2.2 hương hướng và gi i pháp giữ gìn và phát huy gía trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay 110

Kết luận chương 2 129

KẾT LUẬN 132

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 135

PHẦN MỞ ĐẦU

1 T nh c p thiết c a ề t i

Tinh thần yêu nước là giá trị cơ b n trong hệ giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam Thật vậy, yêu nước là truyền thống cực kỳ quý báu của dân tộc Việt Nam, được hình thành và phát triển trong quá trình lịch sử lâu dài của công cuộc dựng nước và giữ nước Truyền thống đó đã thấm đượm sâu sắc trong mỗi người con đất Việt, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam

Tinh thần yêu nước là chuẩn mực cao nhất của đạo lý và đứng đầu trong

hệ giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc Việt Nam, là động lực nội sinh to lớn, tạo nên sức mạnh vô địch của cộng đồng các dân tộc Việt Nam trong những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm cũng như trong công cuộc xây dựng và

phát triển đất nước

Ngày nay, Đ ng ta vẫn khẳng định tinh thần yêu nước là một nhân tố quan trọng tạo thành động lực phát triển đất nước Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam vẫn là một nước trong nhóm các quốc gia đang phát triển, đời sống của đại đa số nhân dân còn nhiều khó khăn Bên cạnh đó, các thế lực thù địch trong và ngoài nước vẫn đang từng ngày, từng giờ âm mưu chống phá nhằm lật đổ chế độ xã hội chủ nghĩa mà chúng ta xây dựng Có thể nói, đây là thời

kỳ đầy khó khăn, thách thức đối với cách mạng Việt Nam và mức độ khốc liệt của nó cũng không thua kém gì so với thời kỳ chiến tranh giành độc lập dân tộc Mặt khác, nền kinh tế thị trường cùng với xu thế toàn cầu hoá lại đang có những tác động không nhỏ đến việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc, đến việc giáo dục lòng yêu nước cho đại đa số thanh niên và học sinh theo những chiều hướng khác nhau Trong bối c nh nền kinh tế thị trường và hội nhập, chúng ta dễ dàng nhìn thấy bức tranh toàn

c nh của c thể giới, bởi dưới những hình thức đa dạng của toàn cầu hoá,

ranh giới giữa các nước dường như mờ đi, kho ng cách dường như ngắn lại, mức độ cập nhật thông tin gần như là tức thời, sự xâm nhập lẫn nhau về tư tưởng, lối sống giữa các quốc gia là rất lớn Trước tình hình đó đã có nhiều thanh niên và học sinh tự thấy trách nhiệm của mình đối với đất nước, thể hiện lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc và mong muốn làm được một cái gì

đó có ích cho dân tộc mình, đất nước mình Trong khi đó, có một bộ phận thanh niên và học sinh bi quan về tình trạng nghèo nàn, lạc hậu của nước ta

so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới Từ đó, họ chạy theo lối sống thực dụng, đề cao yếu tố vật chất, hàng hóa tiêu dùng; một số người được cử ra nước ngoài học tập nhưng lại không muốn trở về nước để phục

vụ Tổ quốc, mà tìm mọi cách ở lại nhằm có được cuộc sống giàu sang, sung sướng cho riêng mình Tinh thần sẵn sàng x thân vì nước vốn có trước kia bây giờ đã có dấu hiệu gi m sút Có nhiều thanh niên trốn tránh nghĩa vụ quân sự, không muốn cống hiến, chỉ muốn hưởng thụ Cũng có không ít học sinh, có lối sống buông th , thiếu ý thức học tập và rèn luyện đạo đức Đã xuất hiện tư tưởng sùng bái một cách tuyệt đối các giá trị vật chất cũng như tinh thần của các nước tư b n phát triển dẫn tới đánh mất lòng tự hào dân tộc, làm tăng mức độ đòi hỏi về quyền lợi mà không chú trọng tới nghĩa vụ của b n thân mình đối với Tổ quốc Chính vì vậy, việc giáo dục học sinh lòng yêu nước, tự hào dân tộc để tiếp tục phát huy giá trị tinh thần yêu nước dân tộc Việt Nam là một nội dung quan trọng trong giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trong thời đại ngày nay

Sinh sống và học tập ở một thành phố năng động vào bậc nhất trong c nước, học sinh trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh cũng không tránh khỏi những tác động của môi trường sống đến lòng yêu nước của các

em Các em chạy theo lối sống hiện đại, tiếp thu những nền văn hóa mới, coi nhẹ giá trị truyền thống của dân tộc Thậm chí có một số học sinh bị lợi dụng

tham gia tuyên truyền chống phá nhà nước Một bộ phận học sinh chưa nhận

thức đầy đủ về hành vi tham gia trên mạng internet nên thường xuyên “like”

và chia sẻ những thông tin gây nh hưởng xấu đến hình nh của đất nước Vẫn còn những học trò thờ ơ với giá trị truyền thống dân tộc, với các phong trào thi đua yêu nước, các vấn đề của xã hội, của đất nước hần lớn, ý thức

tự giác của các em chưa cao, chưa biết thế nào là lòng yêu nước, chưa hiểu được giá trị truyền thống yêu nước của dân tộc ta

Đạo đức học sinh đang xuống cấp - đó là nỗi trăn trở của không chỉ những nhà làm công tác giáo dục mà còn là sự quan tâm của xã hội đối với thế

hệ tương lai Do đó, việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước thông qua việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh là nhu cầu cấp thiết hiện nay, nhằm xây dựng con người mới “vừa hồng vừa chuyên”, con người xã hội chủ nghĩa Chính vì vậy, việc nâng cao chất lượng giáo dục lòng yêu nước cho học sinh phổ thông là vấn đề đang đặt ra cho gia đình, nhà trường và toàn xã hội Thấy được tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước thông qua việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh, tôi quyết định chọn

đề tài “Giữ gìn và phát huy gía trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay” làm luận văn thạc sĩ của mình

2 Tổng quan t nh h nh nghi n c u ề t i

Trước hết về v n ề tinh thần y u nước c a dân tộc Việt Nam từ lâu

đã được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tiếp cận từ nhiều góc độ, phạm vi khác nhau và nhiều ấn phẩm đã được xuất b n suốt gần một thế kỷ qua đã tích lũy nhiều tri thức, tìm tòi về chủ đề này Các công trình gắn liền với tên tuổi các nhà khoa học lớn: Nguyễn Hùng Hậu, Nguyễn Văn Huyên, Trần Văn Giàu, Nguyễn Hồng Phong, Trần Quốc Vượng, Phan Huy Lê, Phan

Ngọc,… đã được xuất b n Tác gi Phan Thanh Hà với tác phẩm “ Giữ gìn

bản sắc dân tộc Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay” của Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội năm 2011 Tác phẩm “ Từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh” do Nguyễn Hùng Hậu chủ biên xuất b n năm 2008; “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa” của Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002; “Từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa Mác” của D.Hemery, Nxb Lao động, Hà Nội, 2001; “Triết lý phát triển Việt Nam – Mấy vấn đề cốt yếu” của Phạm Xuân Nam (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002 Trong đó, tác phẩm “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” của GS.Trần Văn Giàu do Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội xuất b n năm 1980 đã đánh dấu việc nghiên cứu giá trị văn hóa dân tộc Việt Nam Ngoài ra còn có thể kể đến các tác phẩm do Ban Tư tưởng

- Văn hóa Trung ương biên soạn có giá trị như: “Tài liệu giáo dục chủ nghĩa yêu nước ở Việt Nam” năm 2000 của nhà xuất b n giáo dục, Hà Nội; “Tư tưởng Hồ Chí Minh và đạo đức” xuất b n năm 2005

Trong các công trình trên, các tác gi đã phân tích các phương diện của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam như tình c m yêu nước, ý thức yêu nước, tinh thần yêu nước, triết lý yêu nước và hành động yêu nước được thể hiện trong các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm của dân tộc Tuy nhiên, biểu hiện, vai trò của tinh thần yêu nước, tinh thần tự tôn, tự lập, tự cường dân tộc

chưa được các tác gi phân tích kỹ

Trong những thập kỷ gần đây, xuất hiện rất nhiều chương trình nghiên cứu cấp quốc gia của các nhà khoa học toàn quốc như Chương trình KX 06:

“Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội” do cố GS Nguyễn

Hồng Phong làm chủ nhiệm; đề tài KX.07-02 do GS Phan Huy Lê làm chủ

nhiệm “Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay” đã tổng

kết một số giá trị văn hóa truyền thống, đặt trong mối quan hệ với con người

Việt Nam, công trình “Những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam” do

GS.TS Ngô Đức Thịnh (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, 2010, đã nghiên cứu một cách hệ thống về văn hóa truyền thống với những b n sắc riêng có của Việt Nam Nhìn chung, đã có nhiều tác phẩm xoay quanh chủ đề nhận thức, b o tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc Tuy nhiên, nhiều công trình vẫn nặng về miêu t các hiện tượng văn hóa, phần lớn các công trình chưa nhìn nhận tinh thần yêu nước tác động tích cực đến giáo dục lòng yêu nước cho học sinh

Nhiều nghiên cứu về tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam được

đăng trên các tạp chí khoa học như: “Bồi dưỡng và phát huy chủ nghĩa yêu nước chân chính, thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam” (TS Vũ Ngọc Am, Tạp chí Cộng s n ngày 5/2/2013); “Chủ nghĩa yêu nước trong hành động cụ thể” (Lê Quốc Lý, Tạp chí Cộng s n ngày 7/1/2010); “Kế thừa tinh thần yêu nước truyền thống của dân tộc ta trong bối cảnh toàn cầu hóa”(Mai Thị Quý, Tạp chí Triết học 12/2003); “Phát huy tinh thần yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay” (Đỗ Minh Hùng, Tạp chí Cộng s n ngày 16/2/2017); “Giá trị đạo đức truyền thống và những yêu cầu đạo đức đối với nhân cách con người” (Cao Thu Hằng, Tạp chí Triết học, Số 158-2004); “Giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và cái nhìn phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong nền kinh tế thị trường” (Trần Nguyên Việt, Tạp chí triết học, Số 132-2002); “Đạo hiếu Việt Nam qua cái nhìn lịch đại” (Trần Nguyên Việt, Tạp chí Triết học, Số 7 (254) -2012); “Vấn đề kế thừa và phát huy chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới nước ta hiện nay” (Nguyễn Mạnh Tường, Tạp chí Triết học, Số 106-1998); “Vấn đề kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở nước ta” (Nguyễn Văn Lý, Tạp chí Triết học, Số 108-1999); “Giữ gìn và phát huy các

giá trị đạo đức truyền thống trong bối cảnh kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” (Đặng Hữu Toàn, Tạp chí Khoa học xã hội, Số 1 (53)-2002) Trong các

tác phẩm và bài viết nói trên, các tác gi đã đi sâu phân tích đạo đức và giá trị của tinh thần yêu nước, đạo đức truyền thống của dân tộc Hầu hết các tác phẩm và bài viết đều đánh giá cao các giá trị đạo đức truyền thống mà nổi bật nhất là lòng yêu nước

Th hai, v n ề giáo lòng y u nước cũng có nhiều tác phẩm lớn đề

cập tới vấn đề này Trước hết công tác giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ còn cần ph i nhắc tới giáo dục hệ thống giá trị đạo đức nhân văn của PGS, TS

Hà Nhật Thăng với tác phẩm: “Đạo đức học”, Nxb Giáo dục (2001) Tác gi

Nguyễn Thị Yến Thu – hội viên của hội giáo chức thành phố đem tới hội

th o khoa học “Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức trong nhà trường phổ

thông tại thành phố Hồ Chí Minh” với bài viết “Góp ý về vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh” Tác gi đã đề cập tới sự tác động qua lại giữa gia

đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục đạo đức học sinh

Bên cạnh đó còn có một số công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

như:“Giáo dục thanh niên kế thừa nhân cách Hồ Chí Minh để trưởng thành

và phát triển” của Nhà xuất b n Chính trị quốc gia Hà Nội, năm 2008 đã nêu

được một số đường lối, chính sách phát triển thanh niên của Đ ng và Nhà nước; giáo dục tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh cho thế hệ trẻ và một số gi i

pháp giáo dục Luận án tiến sỹ “Giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện đổi mới hiện nay” của tác gi Đỗ Tuyết B o đã tái hiện lại bức tranh đạo đức của học sinh sau 10 năm đổi mới.“Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên” của Văn Tùng do Nhà xuất b n Thanh niên Hà Nội ấn hành năm

1999 đã đưa ra những luận điểm cơ b n trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, bồi dưỡng thanh niên; những nội dung giáo dục thanh niên; một số vấn

đề về phương châm, phương pháp giáo dục thanh niên

Đề tài của tác gi Lê Gia Thanh “Một số biện pháp chỉ đạo công tác giáo dục học sinh có khó khăn trong rèn luyện đạo đức ở trường trung học phổ thông Bình Sơn - Vĩnh Phúc”

Ngoài những tác phẩm nêu trên còn không ít các bài báo đăng trên các

tạp chí uy tín khi viết về giáo dục lòng yêu nước cho học sinh như: “Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho thanh niên hiện nay” (Nguyễn Thị Thu Trang,Tạp chí Cộng s n ngày 7/7/2016); Bài viết “Giáo dục đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay - Vấn đề và giải pháp” đăng trên Tạp chí Cộng s n số ra ngày 25/2/2014 của Mai Nguyễn Bài viết “Tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thanh thiếu niên” của

Dương Văn An đăng trên Tạp chí Tôn giáo số 2 tháng 11/2017… Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, trực tiếp, riêng biệt việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

Trên cơ sở kế thừa tất c những thành tựu và những yếu tố tích cực của các công trình trước Trên cơ sở đó, luận văn cố gắng nghiên cứu có hệ thống

và đưa ra cách tiếp cận cụ thể hơn, chi tiết hơn về việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

3 M c ch v nhiệm v nghi n c u c a luận v n

- M c ch: Làm rõ lý luận chung về giá trị tinh thần yêu nước của

dân tộc Việt Nam, làm rõ những nhân tố tác động đến việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh, trên

cơ sở đó, xác định phương hướng cơ b n và đề xuất các gi i pháp chủ yếu để

giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Hồ

Chí Minh hiện nay

- Nhiệm v : Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện những

nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, làm rõ lý luận chung về giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam, cơ sở hình thành và phát triển, biểu hiện tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam, quan niệm về giáo dục lòng yêu nước và vai trò của giáo

dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông hiện nay

Thứ hai, đánh giá thực trạng của việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

và chỉ ra nguyên nhân của thực trạng đó

Thứ ba, đề xuất những phương hướng và gi i pháp nhằm nâng cao việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

4 Đối tƣ ng v ph m vi nghi n c u c a luận v n

- Đối tƣ ng nghi n c u

Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam và nội dung của việc giáo dục lòng yêu nước của học sinh trung học phổ thông Giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông

Vận dụng những lý luận trên để tìm hiểu việc giáo dục lòng yêu nước ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, chỉ ra thực trạng, phương hướng, gi i pháp của tình hình trên

- Ph m vi nghi n c u

Luận văn tập trung nghiên cứu về việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam trong việc giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

5 Cơ sở l luận v phương ph p nghi n c u c a luận v n

Cơ sở l luận: Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở thế giới quan và

phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đ ng cộng s n Việt Nam về việc giữ gìn và phát huy tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam và giáo dục lòng yêu nước cho học sinh

Phương ph p nghi n c u: Luận văn sử dụng tiếp cận triết học văn hóa

và giá trị học để làm rõ tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam

Ngoài ra, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu: lôgíc và lịch

sử, phân tích và tổng hợp, so sánh và đối chiếu, xin ý kiến chuyên gia, hệ thống hóa và khái quát hóa triết học,…

6 nghĩa l luận v thực tiễn c a luận v n

nghĩa l luận: Luận văn góp phần làm sáng tỏ hơn và có hệ thống

hơn lý luận về tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam, giá trị của nó đối với giáo dục lòng yêu nước của học sinh ở một địa phương cụ thể là Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

nghĩa thực tiễn: Kết qu của luận văn là tài liệu có ích, có thể rút ra

những tư liệu bổ ích, gợi mở cho chúng ta bài học quý giá về việc giữ gìn và phát huy giá trị tinh thần dân tộc Việt Nam và giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông trong thời kỳ mới

Luận văn còn có thể làm tài liệu tham kh o phục vụ cho việc gi ng dạy các môn như triết học, chính trị học đạo đức học, v.v…

7 Kết c u c a luận v n

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham kh o, Luận văn gồm 2 chương, 5 tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM VÀ GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 QUAN NIỆM VỀ GIÁ TRỊ TINH THẦN YÊU NƯỚC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM

1.1.1 Cơ sở h nh th nh v ph t triển c a gi trị tinh thần y u nước dân tộc Việt Nam

Trước khi tìm hiểu cơ sở hình thành và phát triển của giá trị tinh thần yêu nước dân tộc Việt Nam, chúng ta cần làm rõ các khái niệm giá trị và gía trị tinh thần yêu nước

Khái niệm giá trị: Từ điển Bách khoa toàn thư Xôviết cho rằng, giá trị

là sự khẳng định hay phủ định ý nghĩa của các đối tượng trong thế giới đối với con người, giai cấp hoặc xã hội Giá trị được xác định không ph i bởi

b n thân các thuộc tính tự nhiên, mà bởi tính chất cuốn hút của các thuộc tính ấy vào phạm vi hoạt động sống của con người, phạm vi hứng thú và nhu cầu, các mối quan hệ xã hội, các chuẩn mực và phương thức đánh giá ý nghĩa nói trên được thể hiện trong các nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức, trong lý tưởng, tâm thế và mục đích

Ở Việt Nam, vấn đề giá trị đã được các nhà khoa học tập trung nghiên cứu từ thập niên 70 của thế kỷ XX đến nay Trong đó, tiêu biểu là những quan điểm thể hiện trong các sách từ điển “Từ điển Triết học gi n yếu” cho rằng giá trị là “khái niệm triết học và xã hội học chỉ ý nghĩa của các hiện tượng vật chất cũng như tinh thần có kh năng thỏa mãn nhu cầu phục vụ lợi ích của con người” (Hữu Ngọc (chủ biên) - Dương hú Hiệp - Lê Hữu Tầng,

1987, trang 175 - 176) Theo đó, có thể hiểu, giá trị là những thuộc tính có ý

nghĩa của các sự vật để phục vụ lợi ích của con người Còn “Từ điển Bách khoa Việt Nam” thì khẳng định:

“Giá trị là phạm trù triết học, xã hội học chỉ tính có ích, có ý nghĩa của những sự vật, hiện tượng tự nhiên hay xã hội có kh năng thỏa mãn nhu cầu, phục vụ lợi ích của con người Ở đây, các sự vật và hiện tượng được xem xét dưới góc độ đáng hay không đáng mong muốn, có

ý nghĩa tích cực hay không đối với đời sống xã hội” (Hội đồng quốc gia biên soạn, 2002, trang 97)

Khi nghiên cứu về giá trị, Giáo sư hạm Minh Hạc khẳng định rằng:

“Trong các công trình của chúng tôi, giá trị trước hết được hiểu là:

1 Giá trị là s n phẩm vật chất và tinh thần của con người, nhóm người,

cộng đồng dân tộc và loài người làm ra

2 Giá trị là phẩm giá, phẩm chất của con người, nhóm người, cộng

đồng dân tộc và loài người

3 Giá trị là biểu hiện mối quan hệ của con người dưới góc độ lợi ích,

đánh giá đối với tồn tại xung quanh” (Phạm Minh Hạc, 2001, trang 133) Giáo sư Vũ Khiêu nhận xét:

“Dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, chúng ta quan niệm giá trị là những thành tựu của con người góp vào sự phát triển của lịch

sử xã hội, phục vụ cho lợi ích và hạnh phúc của con người Giá trị xuất hiện từ mối quan hệ xã hội giữa chủ thể và đối tượng, nghĩa là từ thực tiễn và chiến đấu của con người xã hội Giá trị vì thế được xác định bởi

sự đánh giá đúng đắn của con người, xuất phát từ thực tiễn và được kiểm nghiệm qua thực tiễn” (Trần Văn Giàu, 2011, trang 26)

Qua những quan điểm trên tôi thấy rằng khái niệm giá trị được đề cập ở nhiều góc độ, tuy nhiên có thể thấy rằng khi nói đến giá trị là nói đến một hiện tượng xã hội, được n y sinh, tồn tại và phát triển trong quan hệ biện

chứng giữa chủ thể và khách thể Vì vậy, nghiên cứu, xem xét giá trị cần được thực hiện dưới ánh sáng của thế giới quan khoa học duy vật biện chứng

và phép biện chứng duy vật khoa học Nói cách khác, cần ph i dựa trên cơ sở những quy luật của tồn tại xã hội và những quy luật của ý thức xã hội do tồn tại xã hội quy định mà xem xét vấn đề giá trị

Khái niệm tinh thần yêu nước:

Trong triết học Mác - Lênin, khái niệm “tinh thần” vừa được xem như nghĩa rộng - trong mối quan hệ biện chứng với vật chất theo nghĩa một hình thái ý thức xã hội ph n ánh tích cực đến tồn tại xã hội; theo nghĩa hẹp - gắn với hoạt động thực tiễn cụ thể của mỗi người, đó là những hoạt động tâm lý cao nhất, gắn với hoạt động thần kinh của con người, bao gồm tình c m, lý trí, nghị lực và tư tưởng

Yêu nước là một trong những giá trị tinh thần, tình c m và cao hơn là tư tưởng phổ biến của các dân tộc Khái niệm tinh thần yêu nước được đề cập ở nhiều bộ môn khoa học khác nhau như triết học, văn học, tâm lý học, đạo đức… Dưới góc độ tâm lý học, yêu nước được coi là một tình c m bậc cao Tình c m yêu nước xuất hiện trong quá trình hình thành và phát triển cộng đồng quốc gia dân tộc Là một trình độ nhận thức xuất phát từ chính nhu cầu tồn tại và phát triển của cộng đồng dân tộc, khi đã hình thành, tình c m yêu nước không chỉ là mục tiêu, mà còn trở thành một bộ phận quan trọng, một động lực thúc đẩy hành động của mỗi cá nhân và toàn thể cộng đồng Tình

c m yêu nước phát triển là cơ sở để hình thành nên tư tưởng yêu nước, ý thức yêu nước

Dưới góc độ đạo đức học, yêu nước là một giá trị đứng đầu bậc thang giá trị của dân tộc, là tiêu chuẩn cao nhất của đạo lý các dân tộc, đáp ứng nhu cầu xây dựng và phát triển của mỗi dân tộc

Dưới góc độ triết học và từ khía cạnh triết học nhân sinh, yêu nước là

một bộ phận của ý thức xã hội, là mặt tinh thần của đời sống xã hội hiện thực, bị quy định bởi tồn tại xã hội nhưng vẫn có tính độc lập tương đối trong quan hệ với tồn tại xã hội Tinh thần yêu nước, đương nhiên, có mối quan hệ chỉnh thể hữu cơ với tình c m yêu nước, với nền t ng triết học nhân

sinh Với cái nhìn như vậy, các tác gi Từ điển triết học giản yếu đã gi i

thích: “Yêu nước là một trong những tình c m sâu sắc nhất được củng cố bởi

sự tồn tại hàng trăm, hàng nghìn năm của những Tổ quốc riêng rẽ, yêu nước

là tình yêu, lòng trung thành với Tổ quốc, ý thức phục vụ Tổ quốc” (Từ điển triêt học gi n yếu, 1997, trang 552) Hay cũng có thể định nghĩa về yêu nước: “Yêu nước là nguyên tắc đạo đức và chính trị, một tình c m xã hội, mà nội dung là tình yêu và lòng trung thành với Tổ quốc, là lòng tự hào về quá khứ và hiện tại của Tổ quốc, ý chí b o vệ những lợi ích của Tổ quốc” (Từ điển triết học, 1975, trang 712)

Từ những quan niệm về các khái niệm “tinh thần”, “yêu nước” như trên

ta có thể hiểu tinh thần yêu nước trước hết là phạm trù tinh thần nói chung, là một hình thái ý thức xã hội của con người thể hiện qua tư tưởng, tình c m, niềm tin và lòng tự hào, ý chí và nghị lực sẵn sàng đóng góp sức lực vào sự nghiệp xây dựng và b o vệ đất nước của mình Tinh thần yêu nước chi phối nhận thức, tình c m lẫn hành động của con người

Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam được coi là một trong những giá trị cao đẹp nhất, đó chính là b n sắc văn hóa, là sự kết tinh của tư tưởng, tình c m, tâm hồn, cốt cách con người Việt Nam trong suốt tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước Giá trị tinh thần đó được thể hiện thành vô số giá trị văn hóa tiêu biểu và việc nghiên cứu, khái quát những giá trị ấy cho đến hiện nay dường như vẫn chưa có điểm dừng Mặc dù vậy, hầu hết các học gi , các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, chính trị… và c Đ ng ta đều thống nhất khẳng định, yêu nước là giá trị hàng đầu trong truyền thống b n sắc văn hóa

dân tộc Việt Nam Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đ ng Khóa VIII đã nhấn mạnh:

“B n sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước

Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết…” (Đ ng cộng s n Việt Nam, 1998, trang 56)

Tinh thần yêu nước không ph i là s n phẩm riêng có của dân tộc Việt Nam, mà nó là trạng thái tình c m xã hội mang tính phổ quát vốn có ở mọi quốc gia, dân tộc trên thế giới Tình c m ấy được hình thành sớm hay muộn, đậm hay nhạt, nội dung cụ thể, hình thức và mức độ biểu hiện cũng như chiều hướng phát triển của nó lại tùy thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội, hoàn

c nh lịch sử, tự nhiên, tâm lý và b n sắc văn hóa của từng quốc gia, dân tộc Như V.I.Lênin đã chỉ rõ: “yêu nước là một trong những tình c m sâu sắc nhất đã được củng cố qua hàng trăm hàng nghìn năm tồn tại của các tổ quốc biệt lập” (V.I.Lênin, 1977, trang 266) Tinh thần yêu nước Việt Nam dù truyền thống hay hiện đại suy đến cùng đều là nội dung cốt lõi của tư tưởng Việt Nam, của nhân sinh quan, thế giới quan và b n sắc văn hóa dân tộc Việt Nam Như khẳng định của cố giáo sư Trần Văn Giàu: “Ở đây, b n chất Việt Nam biểu lộ đầy đủ và tập trung nhất, hơn bất cứ chỗ nào khác Yêu nước trở thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người Việt Nam” (Trần Văn Giàu,

1998, trang 100) Song, đối với Việt Nam, thực tiễn lịch sử đã chứng minh, trong số các giá trị truyền thống của b n sắc văn hóa dân tộc, yếu tố được lịch sử đưa lên hàng đầu và lấy đó làm trung tâm, nền t ng cho mọi hoạt động tinh thần của nhân dân ta qua mọi thời kỳ, làm điểm tựa cho sự trường tồn của dân tộc, đó là yêu nước

Yêu nước là một trong những giá trị tinh thần, là tình c m mà cao hơn

là tư tưởng phổ biến nhất của bất cứ dân tộc nào Tuy nhiên, tư tưởng ấy được hình thành, thể hiện sớm hay muộn, đậm hay nhạt khác nhau còn phụ thuộc vào hoàn c nh lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia dân tộc

Vậy, cơ sở hình thành và phát triển của giá trị tinh thần yêu nước Việt Nam bắt nguồn từ đâu? Trước hết ta cần ph i khẳng định rằng giá trị tinh thần yêu nước không ph i của trời phú sẵn Không làm gì có một dân tộc sinh ra đã có sẵn tinh thần yêu nước Vậy muốn tìm hiểu tinh thần yêu nước thì trước hết ph i tìm hiểu lịch sử Việt Nam Có thể chú ý đến những điều cơ

b n sau đây:

Thứ nhất, do điều kiện tự nhiên và sự xuất hiện sớm của nhà nước Văn Lang – Âu Lạc: Việt Nam nằm ở vị trí ven biển, khu vực nhiệt đới gió mùa,

nền s n xuất chứa đựng nhiều tiềm năng to lớn nhưng cũng hứng chịu không

ít khó khăn Cái nôi của dân tộc ta là lưu vực sông Hồng gắn với các lưu vực sông Thái Bình, sông Mã, sông Lam Tổ tiên của chúng ta lập quốc ở đây Trên lãnh thổ này có núi cao, sông dài, có rừng sâu, đồng ruộng rộng lớn, có con người khá đông đúc và lao động cần cù Ở đây đất đai màu mỡ, người dân sinh sống bằng nghề trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm Ao hồ, kênh rạch nhiều h i s n, rừng có nhiều cây cối và động vật qúy hiếm, dưới đất có nhiều kim loại để đúc dụng cụ, vũ khí Tuy nhiên, nơi đây cũng có nhiều thiên tai, bão lụt dữ dội nhiều lần trong năm Sau mỗi lần lụt lớn, xóm làng

xơ xác, đói kém, dịch bệnh hoành hành Vùng lưu vực sông Hồng cũng là nơi chịu những đợt gió mùa Tây Nam, Đông Nam đưa lại nhiều bão tố, mỗi năm nhiều trận bão Các cơn bão đã làm sập nhà, đổ cây, nhấn chìm thuyền

bè Bão phá hủy mùa màng, làm vỡ đê, đưa nước mặn vào đồng ruộng Hàng năm nhân dân ph i nơm nớp lo chống lụt, chống bão Với hoàn c nh địa lý

tự nhiên nhiều thử thách như vậy làm cho mỗi người dân ph i có sự liên kết, hiệp đoàn với nhau để trị thủy, giúp đỡ nhau chống thiên tai Chính những

thử thách của thiên nhiên đã làm cho cư dân Văn Lang, Đại Việt giỏi chịu đựng gian khổ, vượt qua nhiều khó khăn, kiên trì đấu tranh bền bỉ trong lao động, tạo nên sự gắn bó chặt chẽ con người với thiên nhiên, với xóm làng Như vậy chính sự xuất hiện sớm của nước Văn Lang có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, với nền văn hóa rực rỡ, người dân sống chan hòa cho nên tình c m và tư tưởng của nhân dân yêu mến cái nôi chung, tự hào về nòi giống Rồng Tiên của mình chính là nguyên nhân xuất hiện sớm tinh thần yêu nước Việt Nam

Thứ hai, do lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam có vị

trí chiến lược quan trọng nên luôn là mục tiêu nhòm ngó của các kẻ thù bên ngoài lớn hơn mình nhiều lần Dân tộc ta đã đương đầu và liên tục đấu tranh với các đế chế phong kiến phương Bắc, đế quốc phương Tây để giữ nước,

gi i phóng dân tộc

Khi nói đến tinh thần yêu nước Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định:

“Dân tộc ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó trở thành một làn sóng mạnh mẽ, to lớn, nó bước qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất c bè lũ bán nước

và cướp nước” (Hồ Chí Minh, 1995a, trang 171)

Yêu nước đã thực sự trở thành một thứ vũ khí tinh thần mà, theo Giáo

sư Trần Văn Giàu, “vận nước suy hay thịnh, mất hay còn, nhục hay vinh, phần rất quan trọng là tuỳ thuộc ở chỗ ta ứng dụng và phát huy hay ta quên lãng và chôn vùi món vũ khí tinh thần ấy” (Trần Văn Giàu, 1998, trang 101) Lịch sử là một minh chứng hùng hồn nhất cho những khẳng định trên Từ thế

kỷ thứ III tr CN, dân tộc ta đã đánh tan cuộc xâm lược đầu tiên của bọn phong kiến phương Bắc do nhà Tần tiến hành Từ năm 179 tr CN đến năm

938, nước ta tiếp tục nằm dưới sự đô hộ của phương Bắc (tổng cộng 1117

năm) Đây là thời kỳ đầy máu và nước mắt, nhưng cũng là thời kỳ biểu hiện sức mạnh quật cường, sự vươn lên thần kỳ của dân tộc ta và kết thúc với chiến thắng Bạch Đằng oanh liệt Tiếp sau thời kỳ này là hàng loạt các chiến thắng vang dội khác: Lê Hoàn đánh tan quân Tống, nhà Trần ba lần đánh bại quân Nguyên - Mông, Lê Lợi đánh bại quân Minh, Nguyễn Huệ đánh bại quân Thanh Rồi đến những thắng lợi vang dội của các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ Trong những cuộc chiến tranh tàn khốc đó, lòng yêu nước ở mỗi người dân Việt nam đã được thể hiện ở tinh thần dám x thân vì nước, sẵn sàng đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích riêng tư của

b n thân mình, đấu tranh không biết mệt mỏi cho sự nghiệp gi i phóng đất nước, giành lại độc lập tự do cho Tổ quốc Biết bao người con của dân tộc đã

tự nguyện hiến dâng tuổi thanh xuân của mình cho đất nước và đã anh dũng

hy sinh nơi chiến trường Biết bao nhiêu người mẹ, người vợ đã tiễn chồng, tiễn con ra mặt trận mà không bao giờ còn được đón họ trở về Có những bà

mẹ có tới chín người con trai, một người con rể và c chồng là liệt sĩ! Đây là

sự hy sinh to lớn được thúc đẩy bởi tinh thần yêu nước nồng nàn của dân tộc

ta Bấy nhiêu thôi cũng đã quá đủ để có thể thấy rằng, tư tưởng yêu nước không ph i là một triết lý đế án đàm, nó là kim chỉ nam cho hành động, đem lại một sức mạnh to lớn, thúc đẩy dân tộc ta tiến lên Hình thành từ sớm, lại được thử thách, khẳng định qua bao nhiêu thăng trầm của lịch sử, được bổ sung, phát triển qua từng thời kỳ, theo yêu cầu phát triển của dân tộc và thời đại, tinh thần yêu nước đó trở thành chủ nghĩa yêu nước, trở thành một trong những giá trị truyền thống cao quý nhất, bền vững nhất của dân tộc ta

Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam là dòng sữa nuôi dưỡng tinh thần cho c dân tộc Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước Trong sự nghiệp xây dựng và b o vệ Tổ quốc hiện nay, truyền thống yêu nước ph i khởi động mạnh mẽ hơn nữa để biến thành nguồn nội

sinh xây dựng, phát triển đất nước, tạo nên sức mạnh vật chất - tinh thần đủ sức b o vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ trong thời đại hội nhập như hiện nay Đất nước ta đã tr i qua bao nhiêu thăng trầm bể dâu mới có được hòa bình và nền độc lập như hôm nay Đó là nhờ vào sự nỗ lực cống hiến cũng như tinh thần đoàn kết và lòng yêu nước sâu sắc của mỗi thế hệ Cho đến ngày nay, lòng yêu nước vẫn luôn là tình c m thiêng liêng cần được trân trọng và phát triển hơn nữa Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam là nét nổi bật trong đời sống văn hoá của người Việt,

là di s n quý báu của dân tộc được hình thành rất sớm, được củng cố và phát huy qua hàng ngàn năm lịch sử Chúng ta không thể nào quên được câu nói bất hủ của Triệu Thị Trinh: “Tôi chỉ muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, đánh đuổi quân Ngô, giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ, chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp cho người” hay bài thơ thần của Lý Thường Kiệt: “Nam quốc sơn hà Nam đế cư Tiệt nhiên định phận tại Thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư” Chính những câu nói và bài thơ như vậy vừa nuôi dưỡng, bồi đắp và làm phong phú thêm tinh thần yêu nước vừa biểu hiện sức mạnh quật cường, ý vươn lên thần kỳ của dân tộc ta Đặc biệt trong hơn 80 năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đ ng Cộng s n Việt Nam với tinh thần “thà hy sinh tất c , chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” đã phát huy cao độ chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, huy động sức mạnh toàn dân tộc, vượt qua mọi khó khăn giành những thắng lợi to lớn, “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” Trong suốt chiều dài lịch sử với các cuộc chiến đấu và chiến thắng giặc ngoại xâm, từ thực tế lịch sử hàng nghìn năm đẹp đẽ của nước Văn Lang, Âu Lạc, Đại Việt, tồn tại lâu dài, bền vững, có cương vị ổn định, có văn hóa rực rỡ, có đời sống chan hòa, làm nên giá trị tinh thần yêu nước dân tộc Việt Nam

1.1.2 Biểu hiện về gi trị tinh thần y u nước c a dân tộc Việt Nam

Tinh thần yêu nước là giá trị cơ b n trong hệ giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam ta Theo Giáo sư Trần Văn Giàu

“tình c m và tư tưởng yêu nước là tình c m và tư tưởng lớn nhất của nhân dân, của dân tộc Việt Nam” và “chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại Ở đây, b n chất Việt Nam biểu độ đầy đủ và tập trung nhất, hơn bất cứ chỗ nào

khác Yêu nước trở thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người Việt

Nam” (Trần Văn Giàu, 1998, trang 100)

Hình thành từ sớm, lại được thử thách, khẳng định qua bao nhiêu thăng trầm của lịch sử, được bổ sung, phát triển qua từng thời kỳ, theo yêu cầu phát triển của dân tộc và thời đại, tinh thần yêu nước đó trở thành chủ nghĩa yêu nước, trở thành một trong những giá trị truyền thống cao quý nhất, bền vững nhất của dân tộc ta, trở thành một động lực tinh thần vô cùng mạnh mẽ thúc đẩy biết bao thế hệ kiên cường và dũng c m hi sinh để giành lại độc lập cho

Tổ quốc, b o vệ những phẩm giá của con người Có thể khái quát về những biểu hiện cơ b n của giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam như sau:

Thứ nhất, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là hệ thống lý luận chính trị phản ánh tư tưởng, tình cảm, thái độ của con người và dân tộc Việt Nam đối với quê hương, đất nước Đó là tình yêu con người, yêu gia đình, yêu quê

hương, làng xóm, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân, gia đình làng xóm, Tổ quốc

Gia đình, làng xã là những đơn vị cụ thể hợp thành đất nước Đặc điểm của người Việt Nam là rất coi trọng con người, coi trọng tình c m gia đình, tình ruột thịt, lòng kính trọng ông bà, cha mẹ…, tình c m xóm làng Vì thế

mà những ngày lễ tết, giỗ chạp ai cũng muốn về nhà, về quê để gặp mặt người thân, bạn bè, thăm lại quê hương, xứ sở Cũng vì thế mà từ “đồng

hương” đối với người Việt Nam lại thân thiết đến thế Có thể có nhiều yếu tố dệt nên tình c m đó, nhưng trong đó sự cấu kết, sự chung lưng đấu cật vì cuộc sống Như vậy quê hương trong tâm kh m của người Việt Nam khá rộng, và tình yêu quê hương, xứ sở thắm thiết dễ dàng đi đến tình yêu đất nước nồng nàn Bởi vì trong đất nước có quê hương, xứ sở và quê hương xứ

sở là một phần máu thịt của người Việt

Tình yêu con người là một trong những giá trị tinh thần, truyền thống của dân tộc ta Tình c m này không ph i là tư tưởng từ bi của phật giáo, không ph i là nhân ái của Nho giáo Nó xuất phát từ chính con người Việt Nam và phát triển theo sự phát triển của dân tộc Tình thương yêu con người trở thành sức mạnh xã hội cho người Việt Nam, thành sức mạnh tinh thần, gắn kết sức mạnh của muôn người riêng lẻ thành sức mạnh lớn lao của dân tộc, nó như một yếu tố tinh thần cơ b n dựng thành dân tộc nước nhà

Ở người Việt Nam lòng yêu nước trước hết được thể hiện ở sự gắn bó những con người có cùng nguồn gốc, tổ tiên, cùng chia sẽ yêu thương, ngọt bùi, cùng gắn bó máu thịt với m nh đất, quê hương vốn có nhiều kẻ thù xâm lược và không ít thiên tai Yêu nước là tình yêu giống nòi, thương yêu người xung quanh, luôn gắn bó và chia sẽ với nhau Do đó, ở Việt Nam yêu nước gắn liền với tinh thần nhân đạo

Mỗi chúng ta từ lúc sinh ra cho tới lúc lớn khôn và trưởng thành thì gia đình là nơi nuôi dưỡng, dạy dỗ Đó là nơi chúng ta cần yêu thương đầu tiên Mai này chúng ta lớn lên có trường học, xã hội, những người bạn xung quanh Chúng ta cần ph i san sẻ tình yêu thương của mình cho tất c mọi người nếu có thể Đôi khi lòng yêu nước chỉ là tình c m đơn gi n, bình dị như vậy nhưng lại có ý nghĩa rất lớn Tình yêu nước cũng bắt nguồn từ lòng kính yêu cha mẹ, thờ cúng ông bà tổ tiên, ghi nhớ công ơn với những người

có công với dân, với nước Người Việt Nam chúng ta hầu như đều thấy rằng

những con người sống trên đất nước Việt Nam đều là con em một nhà, có cùng nguồn gốc, từ một bọc trứng mẹ Âu Cơ và Lạc Long Quân Vì vậy tinh thần yêu nước biểu hiện ngay trong tình yêu gia đình, yêu quê hương, làng xóm, rộng hơn là tình yêu Tổ quốc, yêu đất nước Chỉ có ở Việt Nam chúng

ta mới thấy xuất hiện khái niệm “đồng bào”, nghĩa là cùng một bào thai Lòng yêu nước là tình yêu quê hương đất nước, nổ lực và cố gắng không ngừng để xây dựng và phát triển đất nước ngày càng giàu mạnh hơn Lòng yêu nước là tình c m cao c , thiêng liêng của mỗi người dành cho quê hương đất nước Đó là yêu sông, yêu núi, yêu làng, yêu xóm, yêu biển, yêu trời, yêu những người dân sống trên m nh đất theo đường cong hình chữ S… Tình

c m ấy đơn gi n, gần gủi và nằm ngay trong lời ăn, tiếng nói hàng ngày của mỗi người

Do yếu tố đặc thù của nền nông nghiệp lúa nước, một kết cấu công xã nông thôn bền chặt xuất hiện sớm, cùng với lịch sử chống giặc ngoại xâm nên dân tộc ta hình thành sớm Đoàn kết là xu hướng khách quan liên kết các dân tộc ở nước ta trên cơ sở lợi ích chung, chung vận mệnh lịch sử, chung tương lai Chính vì vậy ý thức đoàn kết dân tộc, gắn kết cá nhân – gia đình –

xã hội là một trong những biểu hiện nổi bật của giá trị tinh thần yêu nước Việt Nam

Sự gắn kết cá nhân, gia đình, làng xã có vị trí vô cùng quan trọng chống thiên tai, dịch họa Ngay từ thời xa xưa kết cấu làng xã đã hình thành và ngày càng được củng cố Tr i qua bao thăng trầm, cho đến hôm nay, kết cấu làng xã vẫn hết sức bền vững Chính làng xã Việt Nam với những đặc thù về kinh tế, hành chính, văn hóa là cơ sở để đoàn kết chặt chẽ những người nông dân trong cuộc đấu tranh chống thiên tai và giặc ngoại xâm Chính tình yêu đất nước xuất phát từ tình yêu gia đình, làng xóm, đồng bào cho nên không

có tình yêu gia đình, quê hương thì cũng không có tình yêu đất nước Mất

quê hương, làng xóm cũng là mất nước, đánh giặc b o vệ quê hương, làng xóm cũng là b o vệ đất nước

Ý thức cộng đồng, làng xóm còn được thể hiện ở tính ngưỡng thờ cúng ông bà, tổ tiên, tôn vinh và biết ơn những người có công với làng, với nước Những truyền thuyết dân gian như Hồng Bàng, Thánh Gióng, Thần Ruà Vàng… đã thể hiện rõ nhất lòng yêu nước, yêu giống nòi, tinh thần đoàn kết của người Việt Nam xưa

Thứ hai, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam thể hiện sự thống nhất giữa tri thức, lý tưởng, niềm tin và ý chí của cả dân tộc đối với công cuộc dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước

Trong lịch sử, Đại Việt là quốc gia nhỏ (đất hẹp, người thưa) dựa trên nền kinh tế tiểu nông (nghèo nàn, lạc hậu) lại luôn ph i chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt và chống lại kẻ thù đông hơn, lớn hơn và mạnh hơn mình gấp bội phần Trong điều kiện đó, để tồn tại và chống được giặc ngoại xâm, con người Việt Nam ph i có ý thức tự lập tự cường, học hỏi nắm bắt tri thức

về tự nhiên, xã hội, nhất là hiểu biết quy luật chiến tranh – “biết địch biết ta, trăm trận trăm thắng” Tri thức được hòa quyện với tư tưởng, niềm tin và khát vọng của dân tộc về một quốc gia độc lập, cường thịnh đã tạo nên lý tưởng độc lập dân tộc và niềm tin tất thắng Trên cơ sở niềm tin tất thắng hun đúc nên ý chí tự lập tự cường của c dân tộc Có thể nói, chính niềm tin tất thắng dựa trên tri thức khoa học và ý chí tự lập tự cường đã tạo ra sức mạnh

vô song giúp cho dân tộc vượt qua mọi khó khăn gian khổ “nhấn chìm tất c

lũ bán nước và lũ cướp nước” (Hồ Chí Minh)

Nói đến trí tuệ Việt Nam là nói đến tầm hiểu biết, tri thức khoa học và

tư duy sáng tạo của con người và dân tộc Việt Nam; còn nói đến b n lĩnh Việt Nam là nói đến b n tính độc lập, tự chủ, tự giác và tự quyết của con người và dân tộc Việt Nam trong việc lựa chọn và quyết định con đường

phát triển của mình và không bị lệ thuộc bởi bất kỳ thế lực nào

Suốt chiều dài lịch sử hàng ngàn năm dựng nước (khai khẩn đất hoang,

mở mang bờ cõi, khẳng định chủ quyền dân tộc, chống chọi với thiên nhiên, lao động s n xuất,…) và giữ nước (đấu tranh chống đô hộ và đồng hóa, đánh đuổi giặc ngoại xâm), dân tộc Việt Nam đã tạo ra c kho tàng tri thức kinh nghiệm Và từ đó, đúc kết, khái quát thành tri thức lý luận, soi đường cho dân tộc đi lên Trong đó, chủ nghĩa yêu nước đã tr i qua hành trình phát triển, lúc đầu từ tình c m tự nhiên, tự phát tiến đến ý thức tự giác Và từ ý thức tự giác phát triển c về tầm cao, chiều sâu thành triết lý yêu nước và đến đỉnh cao là chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

Trong lịch sử, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đã thấm sâu vào tâm hồn của mỗi người Việt Nam, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, giới tính,… làm cho mọi người thấu hiểu được c nh “nước mất, nhà tan” Vì vậy, “giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh” Để đánh được kẻ thù đông hơn, mạnh hơn mình gấp bội phần, không chỉ cần có tri thức “biết địch biết ta, trăm trận trăm thắng”,

mà còn ph i phát triển tri thức lên trình độ nghệ thuật đánh giặc “lấy ít đánh nhiều, lấy yếu thắng mạnh” (người xưa gọi là “lấy nhu thắng cương”) và “lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo”

Dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, tri thức và nghệ thuật đánh giặc giữ nước của Việt Nam đã phát triển thành khoa học về chiến tranh nhân dân, b o vệ đất nước Điều này đã được thể hiện sinh động, sâu sắc và có hiệu qu trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược Để đánh Mỹ và thắng Mỹ, chúng ta đã phát động cuộc chiến tranh nhân dân (toàn dân đánh giặc); đánh giặc c trên mặt trận kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao và c trên mặt trận giáo dục,

tư tưởng, văn hóa; đồng thời đánh giặc bằng c ba thứ quân (bộ đội chủ lực,

bộ đội địa phương, dân quân du kích) trên c ba vùng chiến lược (rừng núi,

đồng bằng, đô thị) với phương châm là đánh lui từng bước, đánh đổ từng bộ phận để đi tới đánh đổ hoàn toàn kẻ thù

Có thể nói, tri thức và nghệ thuật đánh giặc giữ nước nói trên được đúc kết thành khoa học dựng nước và giữ nước của Việt Nam Đó là một trong những cơ sở quan trọng hình thành và phát triển b n lĩnh Việt Nam Như vậy, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là sự tổng hợp những giá trị tinh thần cao quý nhất của dân tộc Trong đó có sự thống nhất và hòa quyện giữa tri thức

lý luận với tình c m chân thực, giữa trí tuệ với niềm tin, ý chí dựng nước và giữ nước của c dân tộc, thể hiện chuẩn mực giá trị và đạo lý sống, tồn tại và phát triển của Việt Nam

Qua các thời kỳ lịch sử, chủ nghĩa yêu nước được tăng cường, được

“bồi đắp” thêm các giá trị mới phù hợp với thực tiễn Việt Nam và đặc điểm mới của thời đại Nếu ở thời kỳ Hùng Vương, chủ nghĩa yêu nước xuất hiện với những tình c m yêu nước mang tính chất anh hùng ca mộc mạc thông qua thần thoại và truyền thuyết; ở thời kỳ Bắc thuộc, nó thể hiện ý thức và tinh thần yêu nước quật khởi chống lại ách đô hộ và sự đồng hóa của kẻ thù; thì trong thời kỳ phong kiến độc lập, chủ nghĩa yêu nước đã phát triển thành hệ thống tri thức lý luận, bao gồm các tư tưởng và quan điểm về:

“Dân” và “Nước”, “độc lập dân tộc” và “chủ quyền quốc gia”, quyền lợi và trách nhiệm công dân đối với đất nước,… cùng với ý chí tự lập, tự cường dân tộc Đến thời kỳ chống chủ nghĩa thực dân, đế quốc phương Tây, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam có bước phát triển mới với nội dung và chất lượng mới được kết tinh cô đọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh Ở đây, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam bao hàm sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chủ nghĩa yêu nước truyền thống với tinh hoa của chủ nghĩa Mác - Lênin, giữa sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, tạo nên sức mạnh tổng hợp của cách mạng Việt Nam

Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam không chỉ biểu hiện trong cuộc đấu tranh b o vệ độc lập dân tộc mà còn biểu hiện trong việc khắc phục mọi khó khăn của thiên nhiên để xây dựng đất nước Tr i qua hàng ngàn năm lịch sử, công cuộc chinh phục tự nhiên, xây dựng đất nước là một sự nghiệp lâu dài và vĩ đại Thiên nhiên Việt Nam phong phú nhưng cũng rất khắc nghiệt Có núi cao, rừng sâu, biển rộng, lũ lụt, hạn hán thường xuyên

x y ra Ngay từ thời tiền sử, nhân dân ta đã lao động cần cù, sáng tạo, khai phóng tự nhiên, xây dựng và mở rộng nơi sinh sống của mình Trên quê hương đó, người Việt đã đoàn kết với nhau trong lao động, khắc phục thiên tai Hàng ngàn km đê điều để trị thủy phục vụ tưới tiêu cho nông nghiệp, những cánh đồng rộng lớn, phì nhiêu chính là kết qu lao động cần cù của dân tộc ta

Như vậy, lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử đấu tranh oanh liệt của nhân dân chống lại kẻ thù để b o vệ và xây dựng đất nước Chính thực tiễn xây dựng đất nước và giữ nước đã cũng cố và phát triển tinh thần yêu nước Việt Nam

Ba là, ý thức trân trọng, giữ gìn và phát huy những giá trị của truyền thống lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán tốt đẹp của dân tộc

Truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm, khắc phục thiên tai đã tạo cho dân tộc một giá trị văn hóa phong phú và đậm đà b n sắc Trong lịch sử không ít lần nhân dân ph i chịu sự đô hộ của ngoại bang, thậm chí là c một ngàn năm Bắc thuộc nhưng không vì vậy mà dân ta bị đồng hóa, đánh mất đi

b n sắc của dân tộc mình Trong một số thời điểm nào đó chúng ta có thể bị

đô hộ nhưng không mất cuội nguồn, không mất b n sắc văn hóa dân tộc Ở dân tộc ta đấu tranh chống giặc ngoại xâm không chỉ b o vệ độc lập dân tộc

mà còn b o vệ truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc Chính vì vậy từ trước đến nay chúng ta luôn giữ được nét văn hóa truyền thống của dân tộc

Thời Bắc thuộc để chống lại chính sách đồng hóa của nhà Hán, nhà Đường, nhân dân ta vẫn giữ được truyền thống bằng hoạt động ăn trầu nhuộm răng, xăm hình Hành động trên chưa hẳn đã tích cực trong hoàn c nh đất nước hòa bình, nhưng trong hoàn c nh đương thời là sự khẳng định tinh thần yêu nước nồng nàn, ý thức giữ gìn văn hóa của dân tộc ta Có nhà nghiên cứu

đã nói rằng: “đây không ph i là bình diện mỹ thuật thuần túy mà trở thành chính trị” (Trần Văn Giàu, 1998, trang 119) Giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam còn được biểu hiện qua lòng biết ơn đối với những người có công với đất nước, với nhân dân đó là tập tục thờ Thành Hoàng, thờ anh hùng dân tộc, ghi nhớ đến Hồng Bàng, Lạc Long Quân – Âu sinh ra bào thai trăm trứng, nở trăm con, thành tổ tiên người Việt Nhớ ơn và lập đền thờ Thánh Gióng đã đánh giặc cứu dân, cứu nước Ở lĩnh vực tính ngưỡng, tinh thần yêu nước của dân tộc ta cũng được thể hiện mạnh mẽ Khi nhà Hán cai trị nước ta

đã đưa vào những kiểu tính ngưỡng, những vị thần của họ, nhưng người Việt vẫn thờ Vua Hùng phong thần, lập miếu cho những người có công Hành động này “là một thái độ công khai ph n đối xâm lược … chứng tỏ tinh thần yêu nước mạnh mẽ” (Trần Văn Giàu, 1998, trang 21)

Tr i qua hơn một ngàn năm Bắc thuộc, người Việt không biến thành người Hán, không biến thành một tỉnh của Trung Quốc như kẻ thù mong đợi Trong chiến tranh chống đế quốc xâm lược chúng ta vẫn vậy, giữ làng, giữ đất, giữ gìn b n sắc văn hóa dân tộc Đây là kết qu của nhiều nhân tố nhưng không thể không kể đến tinh thần yêu nước nồng nàn của dân tộc ta

Ngoài những biểu hiện trên, giá trị tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam còn được biểu hiện ở việc khắc phục đói nghèo, ý thức xây dựng đất nước trong thời kỳ mới

Trong cuộc sống những tư tưởng, việc làm giúp phát triển kinh tế nước nhà phần nào là tinh thần yêu nước Từ những người nông dân chân lấm tay

bùn vẫn chất phác như ngày nào làm ra hạt lúa, hạt gạo phục vụ nông nghiệp, đời sống mỗi cá nhân Hay những người bác sĩ tận tình giúp đỡ bệnh nhân,

đó cũng là cử chỉ của tấm lòng nhân hậu, tình yêu thương đồng loại, nói rộng hơn đó chính là tinh thần yêu nước Những nhà chính trị học, bác học, thành

qu của họ cũng bởi tinh thần yêu nước mà ra Thậm chí mỗi một hành động nhỏ cũng là một phần đóng góp cho tư tưởng cao đẹp ấy Ý thức của mỗi con người là điều được bộc lộ rõ nhất Không vứt rác bừa bãi, giữ gìn môi trường xanh sạch đẹp, chăm sóc cây cối tốt tươi làm trong lành bầu khí quyển Đó là

cử chỉ cao đẹp cũng bởi mầm mống từ lòng yêu nước Từ người già đến trẻ nhỏ đều truyền thụ cho nhau hiểu và làm theo đức tính ấy Lòng nồng nàn yêu nước được thể hiện không ph i bằng lời nói mà bằng những hành động

đã giúp ích cho đất nước Những đợt hưởng ứng phong trào như chống nạn

ma tuý, tuyên truyền giữ gìn môi trường, tránh xa tệ nạn xã hội, học và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh Hay đài báo, ti vi cũng đề cao vấn đề đóng góp, cống hiến sức lực, trí tuệ cho xã hội, ủng hộ người nghèo Những chương trình tìm hiểu đất nước, lịch sử để hiểu biết, b o vệ giữ gìn phát huy những di s n văn hóa của đất nước Tất c , tất c cũng vì những lí tưởng cao đẹp ấy c Cụ thể nhất là những người lính ngoài biên giới, h i đ o ph i hi sinh hạnh phúc, xa người thân để b o vệ Tổ quốc, giữ gìn vùng trời bình yên Chính tinh thần yêu nước đã thúc giục họ Đó là động lực đồng thời cũng là mục tiêu, niềm hứng khởi, sự hạnh phúc đối với họ khi được b o vệ non sông thân yêu, giữ gìn tinh thần yêu nước Lòng yêu nước là yêu tất c những gì tốt đẹp, yêu thiên nhiên muôn hình vạn trạng, yêu bầu trời trong xanh, yêu đàn chim bay lượn, yêu c những dòng sông thân thương hay gần gũi nữa là yêu những chiếc lá mỏng manh Nói cho cùng thì tinh thần yêu nước nó xuất phát từ tình c m và ý thức, sự quyết tâm phấn đấu, xây dựng

Tổ quốc, tình yêu thương và c niềm hi vọng

Ngoài ra, trong giai đoạn hiện nay đất nước ta đang đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và b o vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, nhằm mục tiêu đến năm 2030 nước ta cơ b n trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Thực tiễn sau hơn 30 năm đổi mới, với sự nỗ lực phấn đấu của toàn Đ ng, toàn dân, toàn quân, đất nước ta đã giành được những thành tựu

to lớn, có ý nghĩa lịch sử Bên cạnh đó, những tiến bộ nh y vọt trong cách mạng khoa học và công nghệ, xu hướng toàn cầu hoá kinh tế tạo ra thời cơ, vận hội mới cho sự phát triển của đất nước, song cũng tạo ra không ít những khó khăn, thách thức, những nguy cơ tiềm ẩn khó lường Đặc biệt, sự chống phá của các thế lực thù địch đối với cách mạng nước ta thông qua chiến lược

“diễn biến hoà bình” ngày càng quyết liệt, thủ đoạn ngày càng tinh vi Trong bối c nh đó, việc kế thừa và phát huy giá trị truyền thống yêu nước là vấn đề

có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và cấp bách đối với sự nghiệp cách mạng nước ta hiện nay Bởi vì, yêu nước là cơ sở để đoàn kết, phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, tạo nên động lực chủ yếu trong công cuộc xây dựng và b o

vệ Tổ quốc hiện nay Văn kiện Đại hội XI của Đ ng nêu rõ: “Tăng cường tuyên truyền, giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc, trách nhiệm và nghĩa vụ b o vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia” (Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, 2000, trang 25) Văn kiện Đại hội XII của Đ ng cũng tiếp tục nêu rõ: “tích cực tham gia giáo dục lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa anh hùng cách mạng cho thế hệ trẻ…xây dựng và củng cố cơ sở

chính trị, xây dựng Đ ng, chính quyền trong sạch, vững mạnh” (Đ ng cộng

s n Việt Nam, 2016, trang 37) Đó sẽ là động lực tinh thần to lớn cổ vũ toàn

Đ ng, toàn dân, toàn quân phát huy khối đại đoàn kết dân tộc, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thực hiện thắng lợi hai nhiệm

vụ chiến lược xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và b o vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý Có khi được trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy Nhưng cũng có khi cất giấu kín đáo trong rương, trong hòm…

1.2 QUAN NIỆM VỀ GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.2.1 Kh i niệm về gi o d c lòng y u nước cho học sinh trung học phổ thông

Giáo dục là quá trình hoạt động được tổ chức có ý thức, hướng tới mục đích khơi gợi và biến đổi nhận thức, năng lực, tình c m, thái độ của c người dạy và người học theo hướng tích cực Nghĩa là góp phần hoàn thiện nhân cách c thầy và trò bằng những tác động có ý thức và có mục đích, đáp ứng các yêu cầu tồn tại và phát triển trong xã hội loài người đương đại Giáo dục theo nghĩa chung nhất, đó là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của con người, làm cho con người dần dần

có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra Hoạt động này nhằm hướng tới con người thông qua một hệ thống các biện pháp tác động nhằm truyền thụ những tri thức và kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng và lối sống, bồi dưỡng tư tưởng và đạo đức cần thiết cho đối tượng, giúp hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất, nhân cách phù hợp với mục đích, mục tiêu chuẩn bị cho đối tượng tham gia lao động s n xuất và đời sống xã hội

Giáo dục nói chung, giáo dục lòng yêu nước nói riêng, chính là phương thức chuyển giá trị tinh thần yêu nước của xã hội thành lòng yêu nước của cá nhân Nói cách khác, đó là phương thức và quá trình chuyển những nguyên tắc, những chuẩn mực, những quan điểm và lý tưởng yêu nước của xã hội thành những lòng yêu nước cá nhân, thành nhu cầu và tình c m, thành niềm

tin và tri thức, thành trách nhiệm và nghĩa vụ, thành ý chí và động cơ cá nhân, thành năng lực sáng tạo và đánh giá lòng yêu nước của mỗi con người Trong thời đại ngày nay, giáo dục lòng yêu nước cho học sinh là giáo dục tình c m gia đình, tình yêu quê hương xứ sở, giáo dục về lịch sử văn hóa của đất nước, giáo dục ý thức tự tôn dân tộc, lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội trong quá trình hội nhập quốc tế

Giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông là những cách thức, phương pháp hoạt động giáo dục nhằm hình thành, củng cố và phát triển lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông Các hoạt động giáo dục như

gi ng dạy, hướng nghiệp, tìm hiểu về lịch sử tại địa phương, về nguồn,…

Giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ nói chung và cho học sinh trung học phổ thông nói riêng là việc làm thiết thực, có ý nghĩa của gia đình, nhà trường và toàn xã hội

Trong số những vấn đề cần giáo dục thế hệ trẻ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt lên hàng đầu vấn đề giáo dục tinh thần yêu nước Trong năm điều Bác dạy thiếu niên Nhi đồng thì điều thứ nhất là: “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào” Đối với thanh niên Bác yêu cầu: “Trước hết ph i yêu Tổ quốc, yêu nhân dân,

ph i có tinh thần dân tộc vững chắc và tinh thần quốc tế đúng đắn” (Hồ Chí Minh, 2001, trang 445) Tinh thần yêu nước, như Bác đã khẳng định, là vốn quý, là sức mạnh tuyệt vời đã bao lần giúp dân tộc ta đứng vững trước những thử thách nghiệt ngã của lịch sử Người viết:

“Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn,

nó lướt qua mọi sự nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất c lũ bán nước và lũ cướp nước” (Hồ Chí Minh, 2001, trang 38)

Tinh thần yêu nước được hun đúc từ bao đời đã trở thành sức mạnh Việt Nam, biểu tượng Việt Nam Đặc biệt trong thời đại ngày nay, vấn đề giáo dục tinh thần yêu nước cho thế hệ trẻ là việc làm hết sức cần thiết, góp phần quan trọng vào quá trình thức tỉnh một bộ phận không nhỏ thanh, thiếu niên đang sống một cuộc sống thiếu lý tưởng, thiếu niềm tin, thiếu lòng tự hào và kiêu hãnh dân tộc

Giáo dục lòng yêu nước cho học sinh trung học phổ thông cần chú ý tới những nội dung sau:

Thứ nhất, giáo dục tình yêu và trách nhiệm đối với ông bà, cha mẹ, những người ruột thịt trong gia đình; giáo dục kính thầy, yêu bạn, yêu mái trường nơi mình học tập

Đây là phẩm chất đầu tiên cần ph i giáo dục cho các em học sinh trung học phổ thông Muốn thành người có ích cho xã hội, trước hết ph i là người con hiếu th o trong gia đình Mạnh Tử từng nói: gia đình là cái gốc của quốc gia, hay cụ han Bội Châu cũng cho rằng “nhà” (tức gia đình) là cái nước nhỏ Tinh thần yêu nước của mỗi học sinh chỉ có thể bền vững khi bắt nguồn

từ tình yêu gia đình, mà cụ thể là yêu thương, quý trọng và biết ơn ông bà, cha mẹ, tổ tiên, gắn bó, đùm bọc anh chị em; thái độ kính trọng thầy cô giáo, lòng yêu mến bạn bè, sự yêu mến, gắn bó với mái trường của mỗi học sinh…Từ những tình c m bình dị, gần gũi đó dần phát triển thành tình c m gắn bó với làng xóm, quê hương, lòng tự hào dân tộc và lớn hơn là tình yêu đất nước Ở lứa tuổi học sinh trung học phổ thông việc giáo dục cho các em những phẩm chất trên có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc giáo dục đạo đức cho các em Chính vì vậy, nhà trường, gia đình và xã hội cần ph i giáo dục các em bắt đầu từ những tình c m gần gũi, đơn sơ, bình dị ấy

Thứ hai, giáo dục lòng tự hào, ý thức giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình, quê hương, đất nước

Giáo dục lòng yêu nước cho học sinh ph i bắt đầu từ việc giáo dục cho các em nhận thức được tình yêu quê hương, đất nước, ý thức xã hội chủ nghĩa gắn chặt với nhau tạo nên sức mạnh của con người Việt Nam trong thời đại mới Một học sinh biết tự hào về dân tộc, nguồn gốc của mình, sẽ là một học sinh ít làm điều sai trái hơn Một học sinh biết ơn những người đã khai khẩn, b o vệ và vun đắp không gian em đang sống, từng tấc đất em đang đi, từng cuốn sách em đang đọc sẽ là một đứa trẻ giàu lòng vị tha, nhân

ái và sâu sắc Những câu chuyện xoay quanh cuộc sống của gia đình với những người thân, những kỷ niệm thời thơ ấu sẽ theo các em đến suốt cuộc đời Bởi vậy, trẻ sinh ra và lớn lên không chỉ được trau dồi kiến thức cơ b n

về cuộc sống xung quanh mà quan trọng hơn c là được giáo dục đạo đức làm người Dạy trẻ biết yêu thương gia đình, yêu quê hương đất nước, là nền

t ng để hình thành nhân cách trong tương lai, đó cũng là cách làm giàu tình yêu quê hương trong con trẻ Lịch sử dựng nước và giữ nước hàng chục thế

kỷ đã tạo cho dân tộc Việt Nam một di s n tinh thần vô cùng quý gía, đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình – làng xã; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính gi n dị trong cuộc sống… Những giá trị đạo đức này không tồn tại riêng rẽ mà quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá khứ đã trở thành động lực tinh thần thúc đẩy con người Việt Nam vượt qua khó khăn gian khổ, giữ gìn, xây dựng đất nước Do đó nhà trường, gia đình và xã hội

ph i giáo dục các em lòng tự tin, tự hào dân tộc chính đáng, có ý thức giữ gìn và phát huy những gía trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, biến gía trị đó thành nội lực, thành sức mạnh để phục vụ sự nghiệp CNH- HĐH đất nước, xây dựng và b o vệ Tổ quốc

Thứ ba, giáo dục ý thức bảo vệ làng xóm, quê hương; giữ gìn sự thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước, bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân

và bảo vệ chế độ XHCN

Chủ quyền lãnh thổ là vấn đề thiêng liêng đối với bất kỳ quốc gia, dân tộc nào Đối với nước ta, chủ quyền lãnh thổ lại càng thiêng liêng cao c Từ ngàn xưa dân tộc ta đã chiến đấu, hy sinh để b o vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và gần 8 thập kỷ qua, nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đ ng và Bác Hồ

đã đổ bao mồ hôi và xương máu để giữ vững từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc Ngày nay, chiến tranh đã kết thúc tuy nhiên những thế lực thù địch, đứng đầu là Mỹ luôn muốn xóa bỏ CNXH Họ lợi dụng vấn đề tôn giáo, dân tộc, dân chủ, nhân quyền để kích động người dân ở một số dân tộc ít người nhằm chia rẽ khối đoàn kết dân tộc, tiến tới phá vỡ toàn vẹn lãnh thổ của dân tộc Vấn đề biên giới, h i đ o giữa nước ta với các nước láng giềng đang diễn ra hết sức phức tạp Trong bối c nh như vậy, cuộc đấu tranh để b o vệ, củng cố độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ là những thách thức hết sức to lớn Do đó, hơn bao giờ hết cần ph i giáo dục học sinh trung học phổ thông nhận thức sâu sắc rằng chủ quyền, lãnh thổ là thiêng liêng, mang tính nguyên tắc, không thể nhân nhượng Yêu nước là ph i có ý thức b o vệ làng xóm, quê hương, sẵn sàng tham gia nghĩa vụ quan sự để trực tiếp góp phần giữ gìn thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, b o vệ Đ ng Cộng s n Việt Nam, b o vệ nhân dân và chế độ XHCN

Thứ tư, giáo dục lý tưởng phấn đấu vì “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”

Lý tưởng được quan niệm là mục đích cao nhất, tốt đẹp nhất mà mỗi người cần phấn đấu để đạt tới Đối với nước ta lý tưởng cao đẹp mà nhân dân ta hướng tới là xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Đó ph i là xã hội

“dân giàu, nước mạnh, dân chủ, xã hội công bằng, văn minh” đó là đích đến

của xã hội Việt Nam, là những mục tiêu lâu dài, những giá trị bền vững, từng bước được hiện thực hóa trong quá trình đổi mới đất nước trên con đường xã hội chủ nghĩa Để đạt được những mục tiêu trên cần đột phá mạnh mẽ tư duy

về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và an ninh - quốc phòng Đặc biệt, tư duy mới về các vấn đề phát triển của nhân loại và có thái độ cầu thị, lắng nghe với phương châm: Học mọi cái khôn, cái tốt của nhân loại để dựng xây đất nước; Sử dụng mọi sức mạnh của nhân loại để b o vệ đất nước; Huy động mọi nguồn lực của nhân loại để làm giàu đất nước Cần xây dựng một thể chế

mà ở đó khát vọng làm giàu, khát vọng vươn lên được thấm sâu, được hun đúc trong tâm thức của mọi con người Việt Nam, văn hóa làm giàu trở thành văn hóa sống của con người Việt Nam, mọi nguồn lực cho phát triển được huy động, mọi sức sáng tạo cho phát triển được khơi dậy và từ đó tạo nên một động lực, một sức mạnh vươn lên trong con người Việt Nam, đưa Việt Nam trở thành một đất nước giàu mạnh, phồn vinh trong thực tế Vì vậy nhà trường, gia đình và xã hội ph i chú trọng giáo dục các em thấm nhuần lý tưởng đó và thể hiện ngay trong nhiệm vụ học tập, tu dưỡng đạo đức Giáo dục các em có niềm tin vào chế độ, có niềm tin vào sự lãnh đạo của Đ ng, vào công cuộc đổi mới và niềm tin vào tương lai tươi sáng của đất nước

Yêu nước, trước hết ph i thể hiện ý thức xây dựng Tổ quốc ngày càng giàu đẹp, làm cho nhân dân ấm no, hạnh phúc Điều này không chỉ nhận thức

mà ph i thể hiện qua thái độ, hành vi với một quyết tâm cao, một ý chí mãnh

mẽ, tạo thành sức mạnh thực tế của mỗi người Việt Nam trong đó có học

sinh trung học phổ thông trong sự nghiệp xây dựng đất nước

Thứ năm, giáo dục tinh thần đoàn kết, kỷ luật, tuân thủ pháp luật

Ý thức không ph i tự nhiên mà có, không ph i trong một thời gian ngắn ngủi mà được hình thành và nó sẽ không được tạo nên nếu như không có những tác động tích cực từ bên ngoài Việc hình thành về ý thức cũng như

giá trị của ý thức mang lại sẽ tác động rất nhiều đến từng suy nghĩ, hành động của con người, đặc biệt là đối với đối tượng học sinh

Không ph i tự nhiên mà trong bài viết “Thư gửi học sinh nhân ngày khai

Hồ đã nói rằng: “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu” Giáo dục, bồi dưỡng lòng yêu nước từ sớm sẽ tạo ra tiền đề vững chắc cho việc củng cố, giữ gìn và phát huy truyền thống quý báu của dân tộc Mỗi ngành, mỗi người sẽ có trách nhiệm, nghĩa vụ b o vệ, xây dựng đất nước với những cách khác nhau Nhưng đối với học sinh trung học phổ thông thì việc cố gắng học tập tốt, rèn luyện kỷ luật tốt

là điều đáng tự hào của thế hệ trẻ, bởi lẽ thế hệ ấy là chủ nhân tương lai của đất nước, nước nhà mạnh hay suy đều phụ thuộc vào đối tượng ấy

h i giáo dục lòng yêu nước từ những điều nhỏ bé nhất, trước hết là thể hiện tình yêu, có trách nhiệm với b n thân, gia đình, những người xung quanh, ph i có sự đoàn kết, tính kỷ luật cao Thực tế cho thấy, trong những năm qua nhà trường ít quan tâm đến việc giáo dục ý thức thực hiện pháp luật cho học sinh, nên tình trạng vi phạm pháp luật trong học sinh có chiều hướng tăng Vì vậy cần ph i giáo dục cho mọi công dân, mà nhất là học sinh ph i

có năng lực hiểu biết pháp luật nhất định Yêu nước ở lứa tuổi học sinh là

ph i biết thể hiện tinh thần đoàn kết, tuân thủ nội quy, kỷ luật của tập thể, hiểu và thực hiện đúng pháp luật

Tinh thần yêu nước không ph i là một phạm trù khô cứng, đóng kín mà

là một phạm trù mở Do đó đất nước càng phát triển thì nội dung giáo dục lòng yêu nước cũng sẽ ph i bổ sung, thay đổi cho phù hợp với từng giai đoạn, từng thời kỳ lịch sử