Luận văn nghiên cứu thành phần loài giun sán ký sinh ở cá chép (cyprinuss carpio) thương phẩm tại khu vực ngoại thành hà nội

luận văn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-
 -

ðÀO LÊ ANH

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI GIUN SÁN KÝ

SINH Ở CÁ CHÉP (CYPRINUS CARPIO) THƯƠNG

PHẨM TẠI KHU VỰC NGOẠI THÀNH HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

LỜI CAM đOAN

Tôi xin cam ựoan ựây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng ựược ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin cam ựoan rằng các thông tin trắch dẫn trong luận văn ựã ựược trắch rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

đào Lê Anh

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Ký sinh trùng, Viện Sinh thái và tài nguyên sinh vật, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam ựã tạo ựiều kiện cho tôi tham gia và hoàn thành tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Bộ môn Ký sinh trùng, Khoa Thú Y và Viện ựào tạo sau ựại học Trường đại học Nông nghiệp Hà Nội ựã tạo mọi ựiều kiện thuận lợi ựể giúp tôi ựạt ựược kết quả học tập tốt

để hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc ựến hai thầy giáo hướng dẫn:

- PGS.TS Phạm Văn Lực

- TS Nguyễn Văn Thọ

đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực hiện ựề tài

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn ựến gia ựình và ựồng nghiệp, ựã luôn giúp ựỡ, ủng hộ và ựộng viên tôi trong suốt thời gian tham gia khoá học cũng như hoàn thành tốt luận văn này

Tác giả luận văn

đào Lê Anh

MỤC LỤC

LỜI CAM ðOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG vii

DANH MỤC HÌNH viii

MỞ ðẦU 1

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Sơ lược về ñặc ñiểm sinh học của cá chép 3

1.1.1 Vị trí phân loại 3

1.1.2 Phân bố 3

1.1.3 ðặc ñiểm sinh học 4

1.1.4 Giá trị kinh tế 5

1.2 Cơ sở lý luận về các lớp giun sán ký sinh ở cá nước ngọt 5

1.2.1 Lớp Sán lá ñơn chủ (Monogenea Van Beneden, 1858) 5

1.2.2 Lớp Sán dây (Cestoda Rudolphi, 1808) 7

1.2.3 Lớp Sán lá song chủ (Trematoda Rudolphi, 1808) 8

1.2.4 Lớp Giun tròn (Nematoda Rudolphi, 1808) 10

1.2.5 Lớp Giun ñầu gai (Acanthocephala Rudolphi, 1808) 11

1.3 Tình hình nghiên cứu giun sán ký sinh ở cá nước ngọt trên trế giới 13

1.4 Tình hình nghiên cứu giun sán ký sinh ở cá nước ngọt nói chung và cá chép nói riêng ở Việt Nam 15

CHƯƠNG II ðỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.1 ðối tượng, thời gian và ñịa ñiểm nghiên cứu 19

2.1.1 ðối tượng nghiên cứu 19

2.1.2 Thời gian nghiên cứu 19

2.2 Nội dung nghiên cứu 20

2.3 Nguyên liệu và dụng cụ nghiên cứu 20

2.4 Phương pháp nghiên cứu 20

2.4.1 Phương pháp thu mẫu và giải phẫu cá 20

2.4.2 Phương pháp thu mẫu và bảo quản mẫu vật ký sinh 22

2.4.3 Phương pháp làm tiêu bản 23

2.4.4 Phương pháp ño, vẽ và mô tả các loài giun sán ký sinh 24

2.4.5 Phương pháp ñịnh loại giun sán ký sinh 24

2.5 Bố trí thí nghiệm 26

2.5.1 Thành phần loài giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 26

2.5.2 Tình hình nhiễm giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 26

2.6 Phương pháp xử lý số liệu 26

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 28

3.1 Thành phần lớp giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 28

3.2 Thành phần loài giun sán ký sinh trên cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 32

3.3 Mô tả các loài giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 33

3.3.1 Loài Khawia japonensis Yamaguti, 1934 33

3.3.2 Loài Khawia sinensis Hsü, 1935 35

3.3.3 Loài Atractolytocestus sagittata Kulakovskaya & Akhmerov, 1965 37

3.3.4 Loài Capingens sp. 38

3.3.5 Loài Aspidogaster decatis Eckmann, 1932 39

3.3.6 Loài Asymphylodora japonica Yamaguti, 1938 42

3.3.7 Loài Asymphylodora sp. 44

3.3.8 Loài Carassotrema koreanum Park, 1938 45

3.3.9 Loài Prosorhynchus sp. 46

3.3.10 Loài Cleaveius longirostris Moravec et Sey, 1989 48

3.3.11 Loài Capillaria sp 50

3.3.12 Loài Dactylogyrus achmerowi Gussev, 1955. 51

3.3.13 Loài Eudiplozoon nipponicum Goto, 1891. 53

3.4 Tình hình nhiễm giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 56

3.4.1 Tỷ lệ và cường ñộ nhiễm giun sán ký sinh theo lớp ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 56

3.4.2 Tỷ lệ và cường ñộ nhiễm giun sán ký sinh theo loài ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 59

CHƯƠNG IV KẾT LUẬN VÀ ðỀ NGHỊ 62

4.1 Kết luận 62

4.2 ðề nghị 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO 64

PHỤ LỤC……… …68

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Thành phần lớp giun sán ký sinh trên cá chép thương phẩm khu vực

Bảng 3.3 Tình hình nhiễm giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực

Bảng 3.4 Tình hình nhiễm các lớp giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm

Bảng 3.5 Tình hình nhiễm các loài giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Cá chép Cyprinus carpio Linnaeus, 1758. 3

Hình 1.2 Các dạng ñầu của sán dây 7

Hình 1.3 Cơ quan sinh dục của sán dây 8

Hình 1.4 Chu kỳ phát triển của sán lá song chủ 10

Hình 2.1 Giải phẫu cá 22

Hình 3.1 Biểu ñồ thành phần lớp giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội 29

HÌnh 3.2 Khawia japonensis Yamaguti, 1934 35

Hình 3.3 Khawia sinensis Hsü, 1935. 36

Hình 3.4 Atractolytocestus sagittata Kulakovskaya & Akhmerov, 1965. 38

Hình 3.5 Capingens sp. 39

Hình 3.6 Aspidogaster decatis Eckmann, 1932 41

Hình 3.7 Asymphylodora japonica Yamaguti, 1938 43

Hình 3.8 Asymphylodora sp. 45

Hình 3.9 Carassotrema koreanum Park, 1938. 47

Hình 3.10 Prosorhynchus sp. 48

Hình 3.11 Cleaveius longirostris Moravec et Sey, 1989 50

Hình 3.12 Capillaria sp. 52

Hình 3.13 Móc bám của Dactylogyrus achmerowi Gussev, 1955 53

Hình 3.14 Eudiplozoon nipponicum (Goto, 1891) 54

Hình 3.15 Eudiplozoon nipponicum (Goto, 1891) 55

Hình 3.16 Biểu ñồ tỷ lệ nhiễm các lớp giun sán ký sinh trên cá chép nuôi và cá chép tự nhiên 59

mà còn có ý nghĩa lớn lao trong việc phòng trị một số bệnh thường gặp, gây tác hại lớn cho nghề nuôi cá

Cá chép (Cyprinus carpio) là một trong số các loài cá kinh tế ñược ñưa vào

nuôi từ lâu ñời, là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng ñược ưa chuộng của người Việt Nam Cá chép là một trong số các vật chủ của nhiều giống loài ký sinh trùng ký sinh,

Hà Ký – Bùi Quang Tề (2007) ñã xác ñịnh ñược 65 loài ký sinh trùng ký sinh trên cá chép Cho ñến nay, những nghiên cứu xác ñịnh thành phần loài ký sinh trùng trên cá chép ở từng ñịa phương còn rất hạn chế, những số liệu còn rất ít ỏi

Với số lượng dân cư tập trung ñông ñúc, thủ ñô Hà Nội là thị trường tiêu thụ ñộng vật thuỷ sản rất lớn Mỗi ngày thành phố Hà Nội tiêu thụ hàng trăm tấn cá, tôm các loại Hầu hết các sản phẩm thuỷ sản này ñược nuôi trồng ở các huyện ngoại thành của thành phố và các tỉnh lân cận như Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nam Hiện nay, diện tích nuôi thuỷ sản trên ñịa bàn thành phố Hà Nội là 17.000ha, trong ñó có nhiều mô hình nuôi trồng thuỷ sản lớn ở các huyện như Ứng Hoà, Phú Xuyên, Thanh Trì, Chương Mỹ , cung cấp một lượng ñáng kể thực phẩm thuỷ sản cho thành phố Hà Nội Nhằm tìm hiểu khu

hệ giun sán ký sinh ở những ñối tượng này chúng tôi tiến hành ñề tài:

thương phẩm tại khu vực ngoại thành Hà Nội “

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Sơ lược về ñặc ñiểm sinh học của cá chép

Loài Cyprinus carpio Linnaeus, 1758

Hình 1.1 Cá chép Cyprinus carpio Linnaeus, 1758

1.1.2 Phân bố

- Trên thế giới: Cá chép phân bố rộng khắp trên toàn thế giới trừ Nam

Mỹ, Tây Bắc Mỹ, Madagasca và châu Úc

- Ở Việt Nam: Cá chép phân bố rộng ở tất cả các thuỷ vực nước ngọt như sông, ngòi, ao, hồ, ruộng

Cá sống tự nhiên và nuôi trong ao, ñầm

Nghề nuôi và tuyển chọn cá chép ñã có lịch sử lâu ñời, nhất là ở Trung Quốc Hiện nay ở nước ta ñã nhập các dòng cá chép từ Indonexia, Hunggari

ñể lai tạo với cá chép Việt Nam nuôi trong các ao, hồ, ñồng ruộng

1.1.3 ðặc ñiểm sinh học

+ Sinh trưởng

Cá chép là loài cá có kích thước cỡ trung bình, con lớn nhất có thể ñạt

15-20 kg Những nghiên cứu ở hạ lưu sông Hồng cho thấy cấu trúc tuổi của ñàn

cá khá phức tạp, gồm cá từ dưới 1 tuổi ñến 6 tuổi [1] Tốc ñộ tăng trưởng giảm dần theo tuổi Trong ao nuôi nước ta, trọng lượng trung bình của cá 1 năm tuổi ñạt 0,2 - 0,3 kg, 2 năm tuổi ñạt trên dưới 0,5kg

+ Dinh dưỡng

Cá chép là loài cá ăn tạp, thiên về ñộng vật không xương sống, sống ở tầng ñáy Trong ống tiêu hoá thức ăn của cá khá ña dạng như mảnh vụn thực

vật, hạt, rễ cây, các loài giáp xác (Copepoda, Decapoda ), ấu trùng, côn

trùng, thân mềm Tất nhiên tuỳ theo kích thước của cá, theo mùa dinh dưỡng

mà thành phần thức ăn thay ñổi

Cá nuôi ngoài nguồn thức ăn trong thuỷ vực, còn ăn các loại thức ăn gia công và thức ăn nhân tạo khác

+ Sinh sản

Cá thành thục sau 1 năm Sức ñẻ tương ñối lớn, khoảng 15-20 vạn trứng (ñối với cá cỡ 1 kg) Mùa ñẻ của cá kéo dài từ mùa xuân ñến cuối mùa thu nhưng tập trung vào các tháng xuân hè từ tháng 3 ñến tháng 6 hay thu từ tháng 8 ñến tháng 9 trong năm Cá ñẻ trứng bám vào các thực vật thuỷ sinh Ở sông, cá di cư lên phía trung thượng lưu vào các sông suối nhỏ giàu thực vật Trong ao nuôi, cá ñẻ ở các bụi cây cỏ ven bờ hay trong các ñám bèo sống nổi

Cá hay ñẻ vào nửa ñêm về sáng trước khi mặt trời mọc, nhất là sau những cơn mưa rào, nước mát

1.1.4 Giá trị kinh tế

Cá chép là loại cá ngon, có giá trị kinh tế cao, nhất là sau khi cá ñã ñược

vỗ béo

Trong ñiều kiện tự nhiên, cá khai thác thường là từ 0,5 ñến vài kg Cá lớn

có sản lượng thấp do khai thác tuỳ tiện không có quản lý

Cá chép có thể ñánh bắt bằng chài rê, câu rê, te, cụp, lưới, vó bè

Cá chép giống tốt nuôi trong ao với các loài cá khác ñạt năng suất cao

1.2 Cơ sở lý luận về các lớp giun sán ký sinh ở cá nước ngọt

Giun sán ký sinh gây bệnh cho cá nước ngọt thuộc 5 lớp sau:

Lớp sán lá ñơn chủ (Monogenea)

Lớp sán dây (Cestoda)

Lớp sán lá song chủ (Trematoda)

Lớp giun tròn (Nematoda)

Lớp giun ñầu gai (Acanthocephala)

1.2.1 Lớp Sán lá ñơn chủ (Monogenea Van Beneden, 1858)

Sán lá ñơn chủ là nhóm ñộng vật thuộc ngành giun dẹp (Plathelminthes),

chủ yếu ký sinh ở cá, một số loài gặp ở lưỡng cư, bò sát, thú nước Hầu hết các loài sán lá ñơn chủ có ñời sống ngoại ký sinh, một số ít có ñời sống nội ký sinh

+ ðặc ñiểm hình thái cấu tạo

Cơ thể dẹp, hình lá, dài 0,02-30 mm phụ thuộc kích thước vật chủ, vật chủ càng lớn thì vật ký sinh càng lớn

ða số cơ thể sán lá ñơn chủ chia làm 2 phần: cơ quan bám và phần thân chứa ñựng các nội quan

* Cơ quan bám:

Có nhiều kiểu cơ quan bám khác nhau Kiểu nguyên thuỷ nhất ñược gọi

là mấu ñầu gồm có một hoặc hai thuỳ di ñộng, mỗi thuỳ có tuyến ñơn bào tiết

Cơ quan bám hoàn chỉnh nhất là thuỳ bám, ñó là hai phần dày lên nằm ñối xứng hai bên ở mút trước cơ thể, có chiều dài bằng nhau hoặc theo từng nhóm riêng biệt, trên bề mặt thuỳ có lỗ thoát của các ống dẫn tuyến ñầu

Cơ quan bám phức tạp là ñĩa bám ðĩa bám nguyên thuỷ chỉ có móc kitin nằm hai bên mép ñĩa bám, số lượng móc thay ñổi từ 10-16 móc Mỗi móc gồm có cán và móc có dạng cong Thường chính giữa ñĩa bám có 1 hoặc

2 ñôi móc, giữa các móc có tấm nối Ở sán lá ñơn chủ bộ Oligonchoinea, trên

ñĩa bám còn phát triển cơ quan bám hoàn chỉnh gọi là van, ví dụ: Loài

Eudiplozoon nipponicum

* Phần thân:

Vỏ cơ thể là túi biểu bì cơ, dưới lớp biểu bì là lớp cơ vòng, cơ chéo và

cơ dọc Hệ tiêu hoá gồm lỗ miệng ở mút trước cơ thể, tiếp ñến là phễu miệng, trước hầu, hầu cơ, thực quản ngắn hoặc không có, ruột có cấu tạo khác nhau tuỳ từng loài Ở phần lớn sán lá ñơn chủ cơ quan cảm giác phát triển rất yếu,

ở giai ñoạn ấu trùng có mắt, nhưng ở cá thể trưởng thành mắt tiêu giảm hoặc thiếu hoàn toàn

Hệ sinh dục lưỡng tính Cơ quan sinh dục ñực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh, tuyến sinh dục phụ và cơ quan giao phối Cơ quan sinh dục cái chỉ có một buồng trứng, ống dẫn trứng ngắn ñổ vào ootyp

+ Chu trình phát triển

Sán lá ñơn chủ có chu trình phát triển ñơn giản, không xen kẽ thế hệ và không thay ñổi vật chủ Sán lá ñơn chủ ñẻ trứng, một số loài ñẻ con

(Gyrodactylidea) Trứng có cấu tạo phức tạp, hình dạng khác nhau tuỳ từng

loài, trứng thường có râu ở một hoặc hai cực ñể giúp trứng trôi nổi trên mặt nước hoặc dính vào cây thuỷ sinh hoặc bám vào da, mang của vật chủ ñể phát triển thành ấu trùng ở môi trường ngoài

Nghiên cứu Monogenea có ý nghĩa lớn ñối với thực tiễn, ñặc biệt là trong nuôi trồng thuỷ sản Các nghiên cứu cho thấy rằng phần lớn Monogenea có ñời

sống ngoại ký sinh, phổ biến là ở cá, chúng thường ký sinh ở mang, môi, vây và

bề mặt cơ thể cá (dưới vẩy) Các nghiên cứu về ảnh hưởng của Monogenea ñến

cơ thể vật chủ tuy còn chưa ñầy ñủ, nhưng ñã cho thấy rằng các sán lá ñơn chủ

thuộc giống Dactylogyrus và Gyrodactylus gây tác hại ñáng kể cho cá, biểu hiện

của cá bị nhiễm bệnh là thở không bình thường, kém hoạt ñộng, chậm lớn, da bị tróc làm mất chức năng bảo vệ của da, dễ bị nhiễm khuẩn nên ñặc biệt nguy hại ñối với cá con, ñôi khi gây chết hàng loạt

1.2.2 Lớp Sán dây (Cestoda Rudolphi, 1808)

Cơ thể sán dây dài, dẹp theo hướng lưng - bụng, màu trắng hoặc vàng

Cơ thể sán dây thường phân ñốt tạo thành các ñốt riêng biệt, riêng sán dây ký sinh ở cá thì cơ thể không phân ñốt

Cơ thể sán dây bao gồm: ñầu, cổ và các ñốt

Hình 1.2 Các dạng ñầu của sán dây

A-giác bám của Silurotaenia siluri; B-ñầu sán Caryophyilaeus laticeps; C- ñấu sán Bothriocephalus scorpli, D- vòi của Tetrarhynchus

E- móc bám của sán Triaenophorus meridionslis

Hình 1.3 Cơ quan sinh dục của sán dây

A- Sán dây không phân ñốt, B- Sán dây phân ñốt (1-Tinh hoàn 2-Tuyến noãn hoàng, 3-Ống dẫn tinh, 4-Túi gai giao phối, 5- Gai giao phối, 6-Tử cung, 7-Túi nhận tinh, 8-Buồng trứng, 9-Tuyến vỏ, 10-Âm ñạo, 11-Túi tinh)

Nội quan của sán dây gồm có hệ thần kinh, hệ bài tiết và hệ sinh dục Sán dây không có hệ tiêu hoá, dinh dưỡng ñược lấy bằng cách thẩm thấu qua toàn bộ bề mặt cơ thể Hệ sinh dục lưỡng tính

Sự phát triển của sán dây diễn ra với sự thay ñổi vật chủ, thường trong chu trình phát triển có thay ñổi 2 vật chủ Vật chủ trung gian thứ nhất thường

là giun ít tơ, nhuyễn thể, giáp xác, côn trùng, và các ñộng vật có xương sống (trâu, bò, lợn, …) Vật chủ trung gian thứ hai là ñộng vật có xương sống như

cá, lưỡng cư…

1.2.3 Lớp Sán lá song chủ (Trematoda Rudolphi, 1808)

Cơ thể dẹp, có dạng hình lá, có hai giác bám: giác miệng nằm ở mút trước cơ thể, giác bụng nằm ở mặt bụng ở phần trước cơ thể

Kích thước cơ thể sán lá rất biến ñổi, chủ yếu phụ thuộc vào sự co giãn của vật ký sinh Cơ thể phủ lớp cutin, thường có gai Tiếp ñến là lớp dưới hạ

bì gồm lớp cơ vòng và cơ dọc tạo thành túi bao bì cơ Bên trong là nội quan, giữa các nội quan chứa ñầy nhu mô Ở sán lá không có hệ tuần hoàn và hô hấp Nội quan của sán lá song chủ gồm có hệ tiêu hoá, bài tiết, thần kinh và

hệ sinh dục

Cơ quan tiêu hoá bắt ñầu từ lỗ miệng, nằm ở ñáy giác miệng, tiếp ñến hầu, thực quản và hai nhánh ruột tịt kéo dài về phía sau cơ thể Cặn thức ăn ñược thải ra ngoài qua lỗ miệng Hệ sinh dục rất phát triển, chiếm phần lớn cơ thể Hầu hết sán lá có hệ sinh dục lưỡng tính Cơ quan sinh dục ñực gồm hai hoặc nhiều tinh hoàn, có ống dẫn ñổ vào ống dẫn tinh chung, phần cuối tạo thành túi sinh dục, bên trong chứa gai giao phối và các tuyến sinh dục phụ như túi chứa tinh trong, tuyến tiền liệt Túi chứa tinh ngoài nằm ngoài túi giao phối Lỗ sinh dục mở ra ở mặt bụng, thường ở trước giác bụng

Cơ quan sinh dục cái gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung, tuyến noãn hoàng, thể melit và túi nhận tinh Quá trình thụ tinh diễn ra ở ootyp Lỗ sinh dục cái thường nằm ở trước giác bụng

Sự phát triển của sán lá tiến hành với sự xen kẽ thế hệ và thay ñổi vật chủ Sán trưởng thành sống ký sinh trong cơ thể vật chủ cuối cùng, thải trứng

ra môi trường ngoài cùng với phân vật chủ Trứng gặp ñiều kiện thích hợp về

ñộ ẩm, ánh sáng, nhiệt ñộ… thì phát triển thành ấu trùng Miracidium,

Miracidium ra khỏi trứng, bơi trong nước ñể tìm và xâm nhập vào vật chủ

trung gian thích hợp là nhuyễn thể Trong cơ thể vật chủ trung gian,

Miracidium phát triển thành Sporocyst không hoạt ñộng, bên trong chứa các

tế bào mầm, các tế bào này phát triển thành Redia Từ các tế bào mầm trong

Redia sẽ hình thành ấu trùng Cercaria Cấu tạo của Cercaria rất khác nhau và

ñặc trưng cho mỗi loài

Hình 1.4 Chu kỳ phát triển của sán lá song chủ

(Sán lá gan Opisthorchis felineus)

A- Sán trưởng thành, B-Miracidium, C-Sporocyste chứa Redia,

D-Redia non, E-Cercaria, F-Mặt trong của Cercaria, G- Metacercaria, H-ốc

Bithynia -vật chủ trung gian thứ nhất

1.2.4 Lớp Giun tròn (Nematoda Rudolphi, 1808)

Giun tròn có hình dạng cơ thể rất khác nhau, thường cơ thể dài, có dạng hình chỉ, thon hai ñầu

Giun tròn có lớp vỏ cutin dày và chắc, ñây là thành phần cấu trúc phức tạp và quan trọng nhất của giun tròn

* Hệ tiêu hoá

Hệ tiêu hoá giun tròn ñơn giản là một cấu trúc hình ống chạy suốt dọc

cơ thể, bắt ñầu từ lỗ miệng và kết thúc ở lỗ huyệt Hệ tiêu hoá giun tròn gồm

lỗ miệng, xoang miệng, thực quản, ruột và lỗ hậu môn Trong ñó, thực quản là một ống có thành dày, cấu tạo thực quản khác nhau ở các nhóm giun tròn khác nhau là một trong những ñặc ñiểm phân loại quan trọng ở các taxon cao

* Hệ sinh dục

Giun tròn thuộc ñộng vật phân tính, con ñực và con cái dễ dàng phân biệt nhau qua hình dạng ngoài Cơ quan sinh ñực gồm một túi tinh hoàn nối với một ống dẫn tinh, phần cuối phình rộng tạo thành túi chứa tinh Gần huyệt sinh dục, túi chứa tinh thắt lại một ống nhỏ ñó là ống phóng tinh Ống này ñổ vào ruột sau, trước huyệt sinh dục bài tiết Con cái có hai buồng trứng hình ống dài, tiếp theo hai ống dẫn trứng là hai tử cung Hai tử cung nối với nhau thành một ống chung gọi là âm ñạo thông với lỗ sinh dục nằm ở mặt bụng cơ thể Vị trí của lỗ sinh dục cái có thể thay ñổi ở các nhóm giun tròn khác nhau

ở phần trước, phần sau hoặc giữa cơ thể, ñây là một trong những dấu hiệu phân loại giun tròn

* Chu trình phát triển

Tuyệt ñại ña số giun tròn sinh sản hữu tính Trứng ñược thụ tinh trong cơ thể giun cái trưởng thành, sau ñó trứng ñược thải ra môi trường ngoài và phát triển ñến giai ñoạn cảm nhiễm rồi xâm nhập vào vật chủ mới Chu trình phát triển của giun tròn rất ña dạng, bao gồm hai kiểu chính: giun tròn ký sinh “sinh học” và giun tròn ký sinh “ñịa học” Các giun tròn có kiểu phát triển ñịa học nghĩa là trong chu trình phát triển chỉ liên quan ñến một vật chủ cuối cùng còn các giai ñoạn phát triển phôi thường diễn ra ở môi trường tự nhiên Các giun tròn phát triển sinh học nghĩa là trong chu trình phát triển có sự thay ñổi vật chủ

1.2.5 Lớp Giun ñầu gai (Acanthocephala Rudolphi, 1808)

Lớp giun ñầu gai thuộc nghành giun ñầu gai Acanthocephales, bao gồm

khoảng 1500 loài, ký sinh ở tất cả lớp ñộng vật có xương sống, nhưng ở chim

và cá phổ biến hơn thú

Cơ thể giun ñầu gai có dạng hình sợi hoặc hình thoi, gồm vòi, cổ và thân Vòi nằm ở phần trước cơ thể, phủ nhiều móc, giúp vật ký sinh bám chắc vào thành ruột vật chủ Số lượng, kích thước móc và cách sắp xếp là những ñặc ñiểm quan trọng ñể ñịnh loại giun ñầu gai Vòi có thể lộn vào trong cơ thể

và ñược bao bọc bằng bao vòi Bao vòi là túi rỗng, kín ở phần sau, hai bên bao vòi ở vùng cổ có các cơ ñặc biệt và mấu lồi hạ bì giúp vòi co duỗi

Cơ thể phủ lớp tiểu bì mỏng Tiếp ñến là lớp hạ bì chứa ñầy hệ thống rãnh Dưới lớp hạ bì là lớp cơ vòng và cơ dọc Xoang cơ thể chứa các nội quan, chủ yếu là hệ sinh dục, ngoài ra có hệ thần kinh và hệ bài tiết Giun ñầu gai không có hệ tiêu hoá, dinh dưỡng bằng cách thẩm thấu quan toàn bộ bề mặt cơ thể Hệ thần kinh gồm hạch thần kinh trung ương nằm ở vòi, từ ñó các dây thần kinh chạy về phía trước và phía sau cơ thể, ở cá thể ñực ñuôi có các hạch thần kinh sinh dục

Giun ñầu gai phân tính, hệ sinh dục phát triển mạnh Con ñực có hai tinh hoàn hình bầu dục, mỗi tinh hoàn có một ống dẫn tinh riêng và nối với nhau thành ống chứa tinh, ñổ vào ñây còn một số tuyến ximen Phần cuối ống chứa tinh có hệ cơ phát triển tạo thành cơ quan giao phối, cơ quan giao phối nằm trong túi giao phối và mở ra ở phần sau cơ thể

Con cái có buồng trứng nằm tự do trong túi ligament hoặc trong xoang

cơ thể Buồng trứng gồm nhiều phần riêng biệt, mỗi phần có dạng bọc tròn chứa vài chục tế bào trứng Ống dẫn sinh dục cái gồm có chuông tử cung, ống dẫn trứng, tử cung và âm ñạo mở ra ở phần cuối cơ thể Trứng chín rơi vào chuông tử cung, xuống ống dẫn trứng Sau ñó, những trứng này ñược thụ tinh thì tiếp tục ñi qua tử cung ñể tạo thành vỏ và trứng bắt ñầu phân cắt, còn trứng không ñược thụ tinh thì bị ñẩy ngược lại vào xoang cơ thể

* Chu trình phát triển

Giun ñầu gai phát triển với sự thay ñổi vật chủ Vật chủ trung gian thường là giáp xác và côn trùng ở nước và ñất, ñôi khi là nhuyễn thể Trong

cơ thể vật chủ trung gian, ấu trùng phát triển qua các giai ñoạn sau: Vật chủ cuối cùng nhiễm bệnh do ăn phải vật chủ trung gian có chứa ấu trùng cảm nhiễm Chu trình phát triển của giun ñầu gai thường có sự tham gia của vật chủ chứa là giun ñầu gai sống ký sinh ở tất cả các lớp ñộng vật có xương sống Trong cơ thể vật chủ cuối cùng, giun ñầu gai ký sinh ở ruột

1.3 Tình hình nghiên cứu giun sán ký sinh ở cá nước ngọt trên trế giới

Nghiên cứu khu hệ ký sinh trùng ở cá nước ngọt trên thế giới ñã ñược các nhà khoa học tiến hành từ cuối thế kỷ 19 ðến ñầu thế kỷ 20, khu hệ ký sinh trùng ñược phân loại, sắp xếp theo một trật tự và những khoá phân loại này vẫn ñược sử dụng cho ñến tận ngày nay Nổi bật nhất là các công trình của Yamaguti S (1958, 1959, 1971), tác giả ñã xây dựng ñược các khóa phân loại và sắp xếp các loài giun sán trên toàn thế giới vào vị trí phân loại của chúng, trong ñó có các loài giun sán ký sinh ở cá nước ngọt ðầu thế kỷ 21, các công trình nghiên cứu thường theo hướng phát triển mở rộng ñối tượng nghiên cứu, phát hiện ñược thêm nhiều giống, loài ký sinh trùng mới ñối với khoa học, bổ sung vào thành phần giống loài ký sinh trùng rất phong phú ở cá nước ngọt

Nhiều nước phát triển ñã có các công trình tổng hợp về khu hệ ký sinh trùng ở các loài cá bản ñịa như Liên Xô cũ, Nhật Bản Các nước trong khu vực Châu Á thời gian gần ñây ñã có những công trình khá toàn diện, cung cấp các dẫn liệu tổng hợp khá ñầy ñủ về một số loài hoặc nhóm ký sinh trùng quan trọng ở cá nước ngọt Ở Trung Quốc, từ ñầu thế kỷ 20 ñã có các nghiên cứu về ký sinh trùng ở cá, cho ñến nay có nhiều nghiên cứu xác ñịnh ñược các giống, loài sán dây, sán lá, giun tròn ký sinh ở cá Theo Yang Wenchuan (2007), có 107 loài sán dây thuộc 2 phân lớp, 10 bộ, 25 họ và 54 giống từ cá nước ngọt và cá biển Trung Quốc

Moravec F (2003) nghiên cứu giun tròn ở 22 loài cá nước ngọt của tỉnh Hubei Trung Quốc vào mùa thu năm 2001 ựã phát hiện ựược 6 loài giun tròn

Những năm gần ựây, Ấn độ là nước phát triển mạnh mẽ về nghiên cứu ựa dạng sinh học, nhiều loài mới ựược phát hiện bổ sung cho khu hệ ký sinh trùng A.V Gussev (1976) ựã nghiên cứu khu hệ sán lá ựơn chủ ở 37 loài cá nước ngọt

Ấn độ, phân loại ựược 57 loài sán lá ựơn chủ trong ựó có 40 loài mới

Từ những năm 30 ựầu thế kỷ 20, Yamaguti ựã nghiên cứu phát hiện 2

loài sán dây ở cá nước ngọt Nhật Bản là Caryophyllaeus japonensis (Khawia

japonensis) và Glaridacric limnodrili (Paraglaridacric limnodrili) Năm

2001, Tomas Scholz và Takeshi Shimazu bổ sung thêm 8 loài sán dây thuộc 3

họ ở cá nước ngọt Nhật Bản, trong ựó có mô tả 4 loài sán dây ký sinh trong

ruột cá chép (Cyprinus carpio)

Ogawa K (1994) công bố 11 loài sán lá ựơn chủ và 5 loài sán lá ựơn chủ chưa ựịnh loại ựến loài từ 6 loài cá nước ngọt ở ựảo Hokkaido, Nhật Bản,

trong ựó có 3 loài sán lá ựơn chủ ký sinh ở mang cá chép là Dactylogyrus

extensus, Dactylogyrus falciformis, Eudiplozoon nipponicum

Các nước đông Nam Á ựã có các nghiên cứu ký sinh trùng ở cá từ ựầu thế kỷ 20, chủ yếu do các nhà khoa học nước ngoài tiến hành, ựến nay chưa

có nhiều nghiên cứu về thành phần loài mà thường tập trung ở một số nhóm

ký sinh trùng như sán lá song chủ, sán lá ựơn chủ hoặc các ựối tượng quan trọng có liên quan ựến con người

Theo Lim L.H.S (1998), trong giai ựoạn 1930-1997 ở cá nước ngọt các nước đông Nam Á ựã ựược xác ựịnh các loài sán lá ựơn chủ trong giai ựoạn 1930-1997, cụ thể số lượng loài ở bảng sau:

Quốc gia Số loài sán lá ñơn chủ Số loài cá (vật chủ ký sinh)

Hai nhà khoa học Arthur J P và Lumanlan-Mayo S (1997) tổng kết khu

hệ ký sinh trùng ở cá nước ngọt Philippines, công bố danh sách 201 loài ký sinh trùng ở 172 loài cá, bao gồm hơn 140 loài giun sán ký sinh Trong ñó, tác giả cho biết ñầy ñủ các thông tin về vật chủ, nơi ký sinh và phân bố của vật ký sinh nhưng không có các dẫn liệu về mô tả, ảnh và hình vẽ mẫu vật

1.4 Tình hình nghiên cứu giun sán ký sinh ở cá nước ngọt nói chung và

cá chép nói riêng ở Việt Nam

Hà Ký là người Việt Nam ñầu tiên có những nghiên cứu toàn diện và ñầy ñủ nhất về ký sinh trùng ở cá Năm 1969, trong công trình “Khu hệ ký sinh trùng ở cá nước ngọt Bắc Việt Nam và các biện pháp phòng trị” ñã mô tả

4 loài sán dây, 42 loài sán lá ñơn chủ, 8 loài sán lá song chủ, 12 loài giun tròn

và 2 loài giun ñầu gai ở 16 loài cá kinh tế Bắc Bộ

Nguyễn Thị Muội và cộng sự (1976) ñã nghiên cứu giun ñầu gai trên cá vùng ñồng bằng Bắc Bộ phát hiện ñược 9 loài ký sinh trên 12 loài cá

Năm 1981-1985, Nguyễn Thị Muội và ðỗ Thị Hoà có công trình

Tây Nguyên” ñã phát hiện ñược 117 loài ký sinh trùng, trong ñó lớp sán lá ñơn chủ chiếm số lượng loài ñáng kể

Hai nhà khoa học người Séc và Hungari, Sey O (1985, 1986), Moravec

F và Sey O (1986, 1988, 1989) ñã phân loại và mô tả lại 47 loài giun sán ký sinh, bao gồm 16 loài sán lá, 24 loài giun tròn và 7 loài giun ñầu gai ở cá nước ngọt Bắc Bộ, trong ñó ñã mô tả 16 loài, 2 giống mới ñối với khoa học

Bùi Quang Tề (2001) khi nghiên cứu khu hệ ký sinh trùng ở 41 loài cá kinh tế nước ngọt ở ñồng bằng sông Cửu Long ñã xác ñịnh ñược 157 loài ký sinh trùng thuộc 70 giống, 46 họ, 27 bộ, 12 lớp, 8 ngành Nhiều nhất là lớp

sán lá ñơn chủ Monogenea chiếm 31,2% tổng số loài ñã phát hiện Trong ñó

có 121 loài lần ñầu tiên ñược phát hiện ở Việt Nam

Nguyễn Văn Hà (2003) nghiên cứu 8 loài cá nước ngọt kinh tế vùng ñồng bằng sông Hồng xác ñịnh ñược 15 loài sán lá song chủ thuộc 13 giống,

12 họ, 5 bộ và 5 loài giun ñầu gai thuộc 3 giống, 3 họ, 2 bộ Trong ñó, phát hiện 2 loài mới ñối với khoa học và mô tả 5 loài sán lá song chủ và 1 loài giun ñầu gai ký sinh trên cá chép thương phẩm

Theo tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc (FAO) (2006), Việt Nam ñã ñiều tra nghiên cứu ñược 453 loài ký sinh trùng trên cá, trong ñó 151 loài sán

lá song chủ, 112 loài sán lá ñơn chủ, 53 loài giun tròn, 21 loài giun ñầu gai,

16 loài sán dây và nhiều ký sinh trùng chưa ñược xác ñịnh ñến loài khác Trên

cá nước ngọt ñã xác ñịnh ñược 48 loài sán lá song chủ ký sinh

Theo thống kê của Hà Ký và Bùi Quang Tề (2007) trong “Ký sinh trùng cá nước ngọt Việt Nam”, ñã nghiên cứu ký sinh trùng ở 110 loài cá nước ngọt và nước lợ thuộc 59 giống, 31 họ Các kết quả nghiên cứu ñã xác ñịnh ñược 373 loài ký sinh trùng thuộc 132 giống, 83 họ, 17 lớp, trong ñó ñã phân loại ñược 78 loài, 3 giống và 1 họ mới ñối với khoa học, ngoài ra còn một số loài chưa ñủ tài liệu ñể ñịnh loại ñến loài Về thành phần loài ký sinh

trùng, nhiều nhất là lớp sán lá ựơn chủ (27,61%), tiếp theo là lớp sán lá song chủ (12,87%), lớp giun tròn (12,60%), lớp giun ựầu gai (4,83%), lớp sán dây (4,29%) Như vậy, có thể nói thành phần giống loài ký sinh trùng ở cá nước ngọt Việt Nam rất phong phú

Trong ựó, tác giả tổng hợp một số loài cá bị nhiễm nhiều loài ký sinh trùng như cá chép gặp 65 loài, cá mè trắng Việt Nam gặp 39 loài, cá trắm cỏ gặp 29 loài

Khi nghiên cứu thành phần giống loài ký sinh trùng trên 6 loại hình cá Chép ở Việt Nam, tác giả Bùi Quang Tề (1981 Ờ 1985) ựã phát hiện 41 loài

ký sinh trùng thuộc 23 giống, 21 họ, 14 bộ, 9 lớp ở cá Chép trắng Việt Nam,

cá Chép vàng, Chép kinh hung, Chép vảy hung, Chép lai 1, Chép lai 2 Hầu hết các loài ký sinh trùng có chu kỳ phát triển trực tiếp không qua ký chủ trung gian (32 loài chiếm 75%) Trong ựó chú ý nhất là lớp bào tử trùng

(Chidosporidia) 10 loại và lớp sán lá ựơn chủ (Monogenoidea) 9 loại Thành

phần giống loài ký sinh trùng ở từng loại hình cá Chép khác nhau: Chép trắng Việt Nam gặp 29 loài, Chép vàng gặp 19 loài, Chép kắnh hung gặp 25 loài, Chép vảy hung gặp 16 loài, Chép lai 1 gặp 37 loài, Chép lai 2 gặp 11 loài Tuy nhiên cá Chép trắng Việt Nam và Chép lai 1 có thành phần giống loài ký sinh trùng phong phú nhưng mức ựộ cảm nhiễm thấp Ngược lại cá Chép kắnh hung và cá Chép vảy hung số loài ký sinh trùng không nhiều nhưng mức ựộ cảm nhiễm một số loài ký sinh trùng rất cao ựã gây thành dịch

bệnh làm cá chết hàng loạt đáng chú ý nhất là loài: Myxobolus chúng thường

gây bệnh cho cá Chép Hungari, hao hụt rất lớn trong giai ựoạn ương từ bột lên giống Các nhóm tuổi khác nhau thì thành phần loài ký sinh trùng cũng khác nhau như ở cá Chép trắng Việt Nam số loài ký sinh trùng có chu kỳ phát triển phức tạp qua ký chủ trung gian tăng dần ở giai ựoạn cá giống và

cá thịt Nguyên nhân chủ yếu là sự thay ựổi tắnh ăn của cá Chép, cá hương

Năm 1979, cá Chép của một số hồ nuôi cá ở Hà Nội ựã nhiễm giống

Gyrodactylus với tỷ lệ nhiễm ở da và mang 100%, cường ựộ nhiễm 20 - 30 cá

thể/ 9 x 10 trên thị trường kắnh hiển vi, có lamen ựếm ựược 1125 cá thể, bệnh

ựã gây chết hàng loạt cá Chép các cỡ khác nhau (Bùi Quang Tề, 2001)

Bệnh sán lá ựơn chủ 16 móc Dactylogyrosis ựược phát hiện lần ựầu năm

1961 tại một số ao cá giống ở Hà Nội và Bắc Ninh Tác nhân gây bệnh là sán

lá ựơn chủ 16 móc thuộc giống Dactylogyrus Ở nước ta ựã phát hiện hơn 60

loài thuộc giống này ký sinh ở cá nước ngọt Cá Chép cũng bị cảm nhiễm với loại trùng này Sán lá ựơn chủ 16 móc ký sinh chủ yếu trên mang cá, hút máu

và niêm dịch cá, song nguy hiểm nhất là giai ựoạn cá hương và cá giống Tỷ

lệ cảm nhiễm có thể lên tới 100% Tỷ lệ tử vong do bệnh này có thể lên tới 90% ở một vài loài cá nuôi trong ao tại một số trại cá (đỗ Thị Hoà, Bùi Quang Tề, Nguyễn Hữu Dũng, Nguyễn Thị Muội (2004)

Ở cá, ấu trùng sán lá song chủ Centrocestus fomosanus ký sinh chủ yếu trên

mang Số lượng các loài cá nhiễm ấu trùng sán lá song chủ khá ựa dạng, hầu hết

là các loài cá nước ngọt, phổ biến là cá Chép (Cyprinus carpio), cá Mè trắng Việt Nam (Hypophthalmichthys harmandi), cá Chim Trắng (Colossoma

macropomum)Ầ nuôi ở Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Hải Dương, Hưng Yên,

Thái Nguyên, Bắc Cạn, đồng Bằng sông Cửu Long Theo Bùi Quang Tề ựiều tra ký sinh trùng trên cá Rô hu và Mrigal cho thấy tỷ lệ nhiễm: 22,88% (Hà Ký Ờ Bùi Quang Tề, 2007)

Trong những năm gần ựây, tỷ lệ và cường ựộ cá nhiễm ấu trùng sán lá song

chủ Centrocestus fomosanus trong các ao hồi nuôi miền Bắc rất cao, làm giảm

chất lượng ựàn cá nuôi, ựặc biệt là cá Chép ở giai ựoạn cá giống đã có nhiều nghiên cứu về sán lá song chủ, song phạm vi nghiên cứu còn chưa rộng, hầu hết tập trung vào nghiên cứu tỷ lệ nhiễm ở các ựịa phương (Nguyễn Thị Hà, 2007) Theo nghiên cứu của tác giả Hà Ký - Bùi Quang Tề (2007) cho biết hiện ở

cá Chép nước ta có protozoa có 23 loài, monogenea có 9 loài, cestoidea có 2 loài, trematoda có 11 loài, Nematoda có 2 loài, Acathocephala có 3 loài,

Bivalvia có 1 loài, Crustacea có 14 loài

CHƯƠNG II ðỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

2.1 ðối tượng, thời gian và ñịa ñiểm nghiên cứu

2.1.1 ðối tượng nghiên cứu

- Các loài giun sán ký sinh trên cá chép

- Cá chép thương phẩm có khối lượng từ 0,2kg ñến 1kg

2.1.2 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 12/2010 ñến tháng 11/2011

2.1.3 ðịa ñiểm nghiên cứu

Hà Nội nằm hai bên bờ sông Hồng, giữa vùng ñồng bằng Bắc Bộ trù phú Với vị trí và ñịa lý ñẹp, thuận lợi, Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá và khoa học lớn, ñầu mối giao thông quan trọng của Việt Nam

Khí hậu Hà Nội là khí hậu nhiệt ñới gió mùa ẩm, mùa hè nóng, mưa nhiều và mùa ñông lạnh, mưa ít Hà Nội có ñộ ẩm và lượng mưa khá lớn

Hà Nội là thành phố gắn liền với những dòng sông, trong ñó sông Hồng

là lớn nhất Sông Hồng dài 1.183 km, ñoạn sông Hồng qua Hà Nội dài 163km, trên ñịa phận Hà Nội còn các sông như sông ðuống, sông Tô Lịch Sông Hồng góp phần quan trọng trong ñời sống sinh hoạt cũng như trong sản xuất nông nghiệp Lượng phù sa của sông Hồng rất lớn, bồi ñắp quanh năm cho vùng ñồng bằng Bắc Bộ Nguồn cá bột của sông Hồng ñã cung cấp cá giống ñáng kể cho nghề nuôi cá nước ngọt ở ñồng bằng Bắc Bộ Nguồn lợi thuỷ sản của sông Hồng gồm nhiều loại cá, tôm, ốc

Sản xuất nông nghiệp ở các huyện ngoại thành Hà Nội có từ lâu ñời, cung cấp một lượng thực phẩm dồi dào người dân nội ngoại thành Chủ yếu là nuôi lợn, gà và trồng lúa nước, rau xanh cùng với nuôi trồng thuỷ sản như tôm, cá các loại Với ñiều kiện tự nhiên thuận lợi, Hà Nội có khu hệ ñộng

thực vật rất phong phú, thêm vào ựó là kinh nghiệm lâu ựời của người nông dân nên sản xuất nông nghiệp thu ựược sản lượng và chất lượng cao

Hà Nội ngày nay mở rộng có 18 huyện khu vực ngoại thành, trong ựó những huyện Thanh Trì, Từ Liêm, Gia Lâm,Ầ có nghề nuôi trồng thuỷ sản phát triển mạnh mẽ đặc biệt, huyện Thanh Trì hiện nay có hơn 900 ha mặt nước, ựã chuyển ựổi ựược 810 ha nuôi trồng thuỷ sản, tập trung ở các xã đông Mỹ, Thanh LiệtẦtrong ựó xã đông Mỹ nổi bật là vùng có hạ tầng kỹ thuật ựầy ựủ, nông dân có trình ựộ thâm canh cao Với 110 ha mặt nước, mỗi năm xã cung cấp cho Hà Nội khoảng 700 tấn cá, tôm các loại

Chúng tôi tiến hành lấy mẫu tại một số ựịa ựiểm khu vực ngoại thành Hà Nội: huyện Thanh Trì, huyện Gia Lâm, huyện Từ Liêm

Phân tắch mẫu tại phòng Ký sinh trùng, Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật

2.2 Nội dung nghiên cứu

- Xác ựịnh thành phần loài giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm

- Mô tả các loài giun sán ký sinh

- Nghiên cứu tình hình nhiễm các loài giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm

2.3 Nguyên liệu và dụng cụ nghiên cứu

- Nguyên liệu: Cá chép thương phẩm

- Dụng cụ nghiên cứu: Thước ựo, cân, công tơ hút, khay men, khăn lau, giấy thấm, kắnh lúp, kắnh hiển vi, bộ ựồ giải phẩu gồm có dao liền cán, kéo, dùi, phanh, lam kắnh, lamen, ựĩa lồng, hộp ựựng tiêu bản

- Hóa chất: Cồn 700, 800, 900 và cồn tuyệt ựối, thuốc nhuộm Ag NO3 2%, Carmin

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp thu mẫu và giải phẫu cá

Mẫu vật thu thập theo phương pháp mổ khám toàn diện của Skrjabin (1928) (theo Nguyễn Thị Lê và cộng sự, 1996)

2.4.1.1 Thu mẫu

- Phương pháp lấy mẫu: Toàn bộ mẫu cá chép (n=76) ñược mua tại các ñịa phương theo phương pháp ngẫu nhiên ñơn giản Nguyên tắc nghiên cứu ký sinh trùng trên cá là cá nghiên cứu vừa mới chết hoặc còn tươi chưa bị khô

- Trước lúc kiểm tra ký sinh trùng phải tiến hành ño, cân, sau ñó mới tiến hành kiểm tra ký sinh trùng từ da, vây, mang ñến xoang bụng và tiến hành giải phẫu các cơ quan bên trong

2.4.1.2 Kỹ thuật giải phẫu cá

Tay trái cầm cá hơi giữ ngửa bụng lên trên, dùng kéo nhọn chọc nhẹ vào da bụng mềm ở lỗ hậu môn cắt một ñường ngang về phía vây lưng, cắt tiếp ñường dọc theo ñường bên tới phần dưới mang, sau ñó cắt dọc bụng từ hậu môn về phía ñầu, vòng lên phía trên cho ñến khi gặp ñường

ñã cắt trước Lấy hẳn cả miếng cắt ra ngoài, sẽ thấy rõ các cơ quan nội tạng (Cần chú ý thận trọng khi ñưa kéo, tránh không làm thủng hoặc ñứt các cơ quan bên trong của cá)

Dưới ñường cắt lưng là bóng hơi, dưới bóng hơi là cơ quan tiêu hóa: gan, dạ dày, ruột, chỗ cong ñoạn ruột là lách Gan thường che khuất bởi dạ dày và tuyến sinh dục Thận có hai dải màu tối nằm dọc cột sống

Hình 2.1 Giải phẫu cá A – Sơ ñồ ñường cắt, B,C – Các cơ quan nội tạng

1- Bóng hơi 4- Lách 7- Thận 10- Tuyến sinh dục 2- Ống khí 5- Gan 8- Hậu môn 11- Mang

3- Tim 6- Ruột 9- Túi nước tiểu

2.4.2 Phương pháp thu mẫu và bảo quản mẫu vật ký sinh

2.4.2.1 Phương pháp thu mẫu:

Nghiên cứu ký sinh trùng ở mang cá: Dùng kéo cắt nắp mang, cắt các cung mang và lấy các lá mang, ñặt vào ñĩa petri chứa nước, sử dụng que gẩy xem xét kỹ các tơ mang dưới kính giải phẫu, dùng panh, congtohut ñể thu mẫu (nếu cường ñộ nhiễm cao cần bảo quản các cung mang chưa nghiên cứu trong tủ lạnh sâu)

Trên mang có thể phát hiện ấu trùng Metacercaria của Centrocestus

formosanus, sán lá ñơn chủ…

Nghiên cứu KST ở các cơ quan nội tạng: Tách rời các bộ phận nội quan của vật chủ (dạ dày, ruột, gan, bóng hơi…), rạch dọc các bộ phận ñó và quan sát dưới kính lúp ñể thu mẫu sán lá, sán dây, giun tròn, giun ñầu gai và sán lá ñơn chủ nội ký sinh Cạo nhớt trong thành ruột ñể quan sát dưới kính hiển vi tìm mẫu KST

Phương pháp ñịnh hình và bảo quản mẫu vật ký sinh:

Làm sạch và ñể mẫu vật duỗi ra trước khi xử lý mẫu giun sán ký sinh bằng nước nóng (Sinclair và John, 1973) Các mẫu vật sán lá, sán dây, giun tròn ñể duỗi ra trong khoảng 5-10 phút Riêng giun ñầu gai ñể 2-5h hoặc ñể qua ñêm ñể chắc chắn vòi không bị thụt vào trong cơ thể

Bảo quản vật mẫu trong dung dịch cồn 700 theo các phương pháp thường quy

2.4.3 Phương pháp làm tiêu bản

+ Làm tiêu bản sán lá song chủ, sán dây và giun ñầu gai theo phương pháp nhuộm axit carmin và gắn nhựa canada: Nhuộm mẫu trong carmin axit, loại nước trong các dung dịch cồn 700, 800, 900, 1000, làm trong bằng dung dịch xilen và gắn nhựa canada Mỗi giai ñoạn diễn ra khoảng 15-30 phút, riêng giun ñầu gai trong 24h (Hoffman, 1998)

+ Làm tiêu bản sán lá ñơn chủ: Các mẫu vật nhỏ ñược gắn tiêu bản ngay khi thu bằng dung dịch gelatin-glyxerin nóng Các mẫu vật có kích thước lớn

và một số mẫu vật có kích thước nhỏ ñược làm tiêu bản giống sán lá song chủ (Gusev, 1985)

+ Làm tiêu bản giun tròn bằng phương pháp làm mất nước trong glyxerin của Seinhorst (1959) hoặc làm trong bằng dung dịch glyxerin-axit lactic (Hoffman, 1998)

2.4.4 Phương pháp ño, vẽ và mô tả các loài giun sán ký sinh

Các mẫu vật giun sán ký sinh ñược ño, vẽ và mô tả hình thái, cấu tạo dưới kính hiển vi quang học Olympus CH40

Sán lá ñơn chủ (Monogenea): Các ñặc ñiểm chính cần ñược ño, vẽ và

mô tả là hình dạng, kích thước cơ thể; vị trí, hình dạng, kích thước, số lượng

và các sắp xếp các gai, móc của sán

Sán lá song chủ (Trematoda): Hình dạng, kích thước cơ thể; vị trí,

hình dạng, kích thước, số lượng và cách sắp xếp của cơ quan sinh dục; hình dạng cơ quan tiêu hoá; số lượng, sự sắp xếp, kích thước các gai (nếu có) …là các ñặc ñiểm ñược mô tả, ño, vẽ

Sán dây (Cestoda): ðể phân loại các loài sán dây cần dựa vào các

ñặc ñiểm chính: Hình dạng, kích thước ñầu; cấu tạo, hình dạng, sự sắp xếp

và số lượng của cơ quan sinh dục; hình dạng, số lượng, kích thước, sự sắp xếp các gai…

Giun tròn (Nematoda): Các ñặc ñiểm cần mô tả, ño, vẽ là hình dạng,

cấu tạo của ñầu, thực quản; vị trí, cấu tạo, hình dạng cơ quan sinh dục, ñặc biệt cơ quan sinh dục ñực;…

Giun ñầu gai (Acanthocephala): Hình dạng, kích thước cơ thể; hình

dạng, số lượng và cách sắp xếp các vòng gai vòi; hình dạng, số lượng và mức ñộ phủ gai ở thân; cấu tạo, kích thước của cơ quan sinh dục ñực…là các ñặc ñiểm chính ñược ño, vẽ và mô tả

2.4.5 Phương pháp ñịnh loại giun sán ký sinh

ðể ñịnh loại chính xác các loài giun sán ký sinh, cần tiến hành tìm kiếm, phân tích và ñánh giá các tài liệu ñã công bố có liên quan tới ký sinh trùng ở cá nước ngọt và các tài liệu phân loại giun sán ký sinh trên thế giới

Từ ñó, lựa chọn một hệ thống phân loại phù hợp ñể sử dụng với việc ñịnh

loại và sắp xếp các taxon thuộc khu hệ giun sán ký sinh ở khu vực ngoại thành Hà Nội

Các mẫu vật giun sán ký sinh ñược ño, vẽ và mô tả hình thái, cấu tạo dưới kính hiển vi quang học Olympus CH40, sau ñó ñược so sánh, ñối chiếu với các bản vẽ mô tả các bộ, họ, giống, loài tương ứng trong các hệ thống phân loại phù hợp

ðịnh loại giun sán ký sinh căn cứ vào những tài liệu gồm:

1 Moravec F., Sey O (1989), Acanthocephalans of freshwater fishes

from North Vietnam, Vest Cs Spolec Zool 53, pp 89-106

2 Moravec F., Sey O (1988), Nematodes of freshwater fishes from

North Vietnam, Part I Camallanoidea and Habronematoidea, Vest

7 Yamaguti S.(1952), Parasitic worms mainly from celebes Part 2

Monogenetic, Acta medica Okayama, Vol 8, Issue 3, pp 204-256

8 Yamaguti S.(1959), Systema Helminthum Vol II The Cestodes of

vertebrates, Interscience Publishing, NewYork, pp 8-158

2.5 Bố trí thí nghiệm

2.5.1 Thành phần loài giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội

- Thu mẫu nghiên cứu tại 3 huyện Thanh Trì, Gia Lâm, Từ Liêm – Hà Nội

- Mỗi huyện thu từ 10 ñến 11 cá chép tự nhiên và 10 ñến 15 cá chép nuôi có khối lượng 0,2 kg ñến 1 kg Tổng số cá chép tự nhiên dùng trong nghiên cứu

là 31 con, tổng số cá chép nuôi là 45 con Tổng số cá nghiên cứu là 76 con

- Thu thập giun sán ký sinh ở cá chép

- ðịnh loại từng loài giun sán thu ñược tới loài

2.5.2 Tình hình nhiễm giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội

- Tính cường ñộ nhiễm giun sán ký sinh:

*Cường ñộ nhiễm thấp nhất Minimum (Min.): Số lượng giun sán ñếm

ít nhất trên 1 vật chủ

*Cường ñộ nhiễm cao nhất Maximum (Max.): Số lượng giun sán ñếm nhiều nhất trên 1 vật chủ

*Cường ñộ nhiễm trung bình: Số lượng giun sán ký sinh trung bình của

1 nhóm vật chủ, ñược tính theo công thức:

Trong ñó, X là giá trị trung bình, X1 là số lượng giun sán ký sinh ở mỗi vật chủ, n là số vật chủ bị nhiễm

Các số liệu, kết quả ñược xử lý bằng các chương trình Excel trên máy

vi tính

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thành phần lớp giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội

Trong thời gian thực hiện ñề tài, chúng tôi tiến hành kiểm tra giun sán

ký sinh trên 76 mẫu cá chép thương phẩm, gồm 31 cá chép tự nhiên và 45 cá chép nuôi, thu ñược 636 cá thể giun sán ký sinh, kết quả ñịnh loại giun sán theo lớp ký sinh ñược thể hiện ở bảng 3.1 và h×nh 3.1

Bảng 3.1 Thành phần lớp giun sán ký sinh ở cá chép thương phẩm khu

vực ngoại thành Hà Nội

Số loài GSKS STT Các lớp giun sán ký sinh

Hình 3.1 Biểu ñồ thành phần lớp giun sán ký sinh ở cá chép thương

phẩm khu vực ngoại thành Hà Nội

Qua bảng 3.1, cho thấy cá chép tự nhiên nhiễm cả 5 lớp giun sán gồm 5 loài sán lá song chủ, 4 loàisán dây, 2 loài sán lá ñơn chủ, 1 loài giun tròn, 1 loài giun ñầu gai ðối với cá chép nuôi chỉ gặp 3 lớp giun sán trong ñó 1 loài sán lá song chủ, 2 loài sán lá ñơn chủ, 2 loài sán dây, không thấy giun tròn

và giun ñầu gai Như vậy, cá chép tự nhiên có thành phần loài giun sán ký sinh phong phú hơn cá chép nuôi, cả về số lớp giun sán cũng như số loài giun sán trong từng lớp Với những loài giun sán có chu trình phát triển qua vật chủ trung gian thì phân bố của chúng phụ thuộc vào sự ña dạng hay không của vật chủ trung gian Ở môi trường nước ngoài tự nhiên, thành phần loài của các loài là vật chủ trung gian của sán dây, sán lá, giun tròn, giun ñầu gai rất phong phú như các loài giác xác, nhuyễn thể, giun ít tơ…Chính vì vậy, cá chép trong môi trường tự nhiên nhiễm thành phần loài giun sán ký sinh ña dạng hơn cá chép nuôi Mặt khác, trong quá trình nuôi cá, thường có