Tóm tắt Luận văn Thạc sĩ Kinh tế: Chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam trong bối cảnh gia nhập Cộng đồng kinh tế Asean

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ --- MAI VĂN SƠN CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH GIA NHẬP CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

MAI VĂN SƠN

CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH GIA NHẬP CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

HÀ NỘI, 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

MAI VĂN SƠN

CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH GIA NHẬP CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN

Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai Nội dung luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí và các website theo danh mục tài liệu tham khảo của luận văn

Tác giả luận văn

Mai Văn Sơn

TS Nguyễn Tiến Dũng – Giảng viên khoa Kinh tế & Kinh doanh quốc

tế, giảng viên trực tiếp hướng dẫn học viên nghiên cứu và đã hết lòng giúp đỡ, hướng dẫn, động viên, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho học viên trong suốt quá thực hiện công trình nghiên cứu khoa học này

Học viên xin được gửi lời cảm ơn trân trọng tới các thầy cô khoa Kinh

tế & Kinh doanh quốc tế, Trường Đại học Kinh tế (ĐHQGHN) đã luôn tạo điều kiện giúp đỡ học viên về các kiến thức và tài liệu liên quan đến đề tài, cũng như tạo điều kiện thuận lợi để học viên có thể hoàn thành đề tài

Xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

DANH MỤC HÌNH iv

MỞ ĐẦU 1

1.Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

2.1 Mục đích nghiên cứu 3

2.2 Câu hỏi nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Đóng góp khoa học của đề tài 3

5 Kết cấu luận văn 4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGUỒN NHÂN LỰC 5

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 5 1.2 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái niệm, chỉ tiêu đánh giá chất lượng nguồn nhân lực Error!

Bookmark not defined.

1.2.2 Các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực

Error! Bookmark not defined.

1.2.3 Kinh nghiệm thực tiễn về phát triển nguồn nhân lực của môt số quốc gia Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.

2.1 Quy trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.2 Các phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp Error! Bookmark not

3.1.1 Tổng quan về AEC Error! Bookmark not defined 3.1.2 Các quy định về tự do hóa thương mại và đầu tư trong AEC

Error! Bookmark not defined.

3.1.3 Quy định chung về di chuyển nguồn nhân lực trong AEC Error!

Bookmark not defined.

3.2 Thực trạng nguồn nhân lực Việt Nam khi gia nhập cộng đồng kinh

tế ASEAN Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Chỉ số HDI Error! Bookmark not defined 3.2.2 Đánh giá về sức khỏe Error! Bookmark not defined 3.2.3 Đánh giá về giáo dục Error! Bookmark not defined 3.2.4 Đánh giá về trình độ chuyên môn Error! Bookmark not defined.

3.3 Phân tích nguồn nhân lực Việt Nam Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Điểm mạnh Error! Bookmark not defined 3.3.2 Điểm yếu Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 4.1 Các quan điểm Error! Bookmark not defined 4.2 Phương hướng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined.

4.3 Giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined.

4.3.1 Đổi mới chính sách y tế Error! Bookmark not defined 4.3.2 Cải tiến kế hoạch phát triển giáo dục đào tạo Error! Bookmark

not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

1 Đóng góp của đề tài Error! Bookmark not defined.

2 Hạn chế của đề tài Error! Bookmark not defined.

3 Phương hướng phát triển đề tài Error! Bookmark not defined.

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời đại mới, thời đại hội nhập quốc tế, thế giới sẽ phẳng đi rất nhiều, các rào cản dần được xóa bỏ, sự giao lưu từ các nước phát triển và các nước đang phát triển ngày càng nhiều lên thì yêu cầu đối với nguồn lao động tại các nước đang phát triển cũng ngày càng tăng cao, nếu các quốc gia đang phát triển không chuẩn bị trước và đáp ứng được nguồn lao động này thì với sự hội nhập, giao lưu phát triển, trình độ khoa học nâng cao, họ sẽ phải phụ thuộc vào nguồn lao động đến từ nước ngoài và mất đi lượng giá trị gia tăng rất lớn

Việt Nam là một nước đang phát triển với dân số vàng, tỷ lệ dân số trong tuổi lao động cao, nhưng khi hội nhập, lợi thế về quốc gia có nguồn lao động chi phí rẻ, rồi rào sẽ chỉ còn duy trì trong một khoảng thời gian ngắn nữa, trong tương lai, lợi thế cạnh tranh về nguồn lao động giá rẻ sẽ biến mất khi các rào cản xóa bỏ, đồng thời các ngành nghề ngày càng tự động hóa cao, thay đổi liên tục

về công nghệ, ưu điểm lao động giá rẻ sẽ trở nên lỗi thời, nếu chúng ta vẫn giới thiệu về lao động Việt Nam với những đặc điểm như đông đảo, giá rẻ, siêng năng thì sẽ không phù hợp với yêu cầu lao động của thời kỳ hội nhập So với các nước láng giềng ASEAN có mức thu nhập trung bình, năng suất lao động của Việt Nam vẫn có khoảng cách lớn, chỉ bằng 1/5 Malaysia và 2/5 Thái Lan

AEC ra đời, các doanh nghiệp Việt Nam cũng sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức Việc cạnh tranh về dịch vụ đầu tư của các nước ASEAN sẽ dẫn đến một số ngành, doanh nghiệp phải thu hẹp sản xuất, thậm chí rút khỏi thị trường Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập mạnh mẽ, các nước sẽ mở rộng thị trường xuất khẩu cho hàng hóa của Việt Nam nhưng đồng thời Việt Nam cũng phải mở cửa cho hàng hóa cạnh tranh của các nước Những doanh nghiệp có lợi thế xuất khẩu sẽ ngày càng lớn mạnh hơn, trong khi doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh yếu đối với hàng hóa nhập khẩu sẽ gặp thách thức nghiêm trọng Hiện nay, đa số doanh nghiệp của Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ, năng lực cạnh tranh hạn chế,

có thể cạnh tranh với các nước trong khu vực về lao động phổ thông Tuy nhiên, lao động Việt Nam có nhược điểm là rất kém về kỷ luật lao động, kỹ năng sống

và sẵn sàng chuyển việc nếu được hứa hẹn tiền lương cao hơn nơi đang làm Trình độ chuyên môn và kỹ năng của lao động trong nước đa số chưa cao Do vậy, lao động có tay nghề cao từ các nước ASEAN-6 phát triển hơn cũng có thể tràn vào Việt Nam và gây nhiều hệ lụy về xã hội Thực tế này đòi hỏi Chính phủ, doanh nghiệp và người dân Việt Nam phải có sự thuẩn bị tốt để đối phó các thách thức về dịch chuyển lao động từ AEC Vì vậy cần những nghiên cứu mới

về nguồn nhân lực trong bối cảnh Cộng đồng kinh tế ASEAN thành lập

Nhận thức được tầm quan trọng của yếu tố “nguồn nhân lực trong quá trình phát triển kinh tế ”, đặc biệt trong thời kỳ Cộng đồng kinh tế ASEAN thành

lập, chính vì vậy học viên quyết định chọn đề tài “ CHẤT LƯỢNG NGUỒN

NHÂN LỰC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH GIA NHẬP CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN ”

Để giải quyết vấn đề nghiên cứu đặt ra, học viên tập trung tìm lời giải cho

câu hỏi « Thực trạng nguồn nhân lực Việt Nam khi gia nhập cộng đồng kinh

tế ASEAN »

2.2 Câu hỏi nghiên cứu:

Để đạt mục đích đề ra, luận văn cần làm rõ các câu hỏi sau:

-Tìm hiểu thực trạng nguồn nhân lực Việt nam khi gia nhập AEC

-Tìn hiểu những yêu cầu cần thiết với người lao động trong thời kỳ mới như cơ cấu đào tạo, trình độ chuyên môn, kỹ năng mềm

- Tìm hiểu các quy định chung và riêng của các quốc gia về di chuyển nguồn nhân lực trong AEC

-Đánh giá ưu điểm, nhược điểm đối với lao động Việt Nam khi có quy định về lao động trong cộng đồng kinh tế ASEAN

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tƣợng nghiên cứu: Nguồn nhân lực Việt Nam

- Phạm vi nghiên cứu:

Về không gian: Việt Nam

Về thời gian: từ 2011 đến hiện tại

4 Đóng góp khoa học của đề tài

- Đề tài góp phần làm sáng tỏ thực trạng nguồn nhân lực Việt Nam khi gia nhập cộng đồng kinh tế ASEAN, phân tích đưa ra điểm mạnh, điểm yếu, của nguồn nhân lực Việt Nam khi hội nhập sâu hơn trong ASEAN

4

- Luận văn sẽ đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong thời kỳ mới, thời kỳ hội nhập sâu và các rào cản lao động quốc tế đang dần xóa bỏ, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nâng cao khả năng cạnh tranh của lao động Việt Nam trong tương lai

5 Kết cấu luận văn

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết về nguồn nhân lực

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng nguồn nhân lực Việt Nam khi gia nhập AEC Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam Kết luận

5

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ

THUYẾT VỀ NGUỒN NHÂN LỰC 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Tình hình nghiên cứu chất lượng nguồn nhân lực từ rất lâu đã được quan tâm phát triển, mỗi quốc gia đều rất chú trọng tới nghiên cứu và phát triển nguồn nhân lực của mình, những quốc gia mạnh mẽ đều là những quốc gia có nguồn nhân lực chất lượng cao mà không phải phụ thuộc nhiều vào tài nguyên thiên nhiên

Việt Nam ngay từ thời phong kiến cũng đã tập trung cho giáo dục, xây dựng trường quốc học, tổ chức khoa thi nhằm tìm kiếm người có trình độ cao Ngày 11/6/1948 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc lời Kêu gọi thi đua ái quốc trước quốc dân, đồng bào Người đã chỉ rõ “Mục đích của thi đua ái quốc là diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm”, từ đó có thể thấy các đời lãnh đạo từ xưa tới nay rất quan tâm tới trình độ, chất lượng nguồn nhân lực vì nó đi kèm với sự phát triển của quốc gia

Đã có rất nhiều nghiên cứu, luân văn, luận án về chất lượng nguồn nhân lực trong quốc gia, trong các tỉnh thành và trong các doanh nghiệp ở các thời điểm phát triển khác nhau, đặc biệt là nghiện cứu về phát triển nguồn nhân lực trong các thời kỳ hội nhập, dưới đây là một vài nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực trong thời kỳ hội nhập của một số tác giả

1.1.1 Lê Thị Hồng Điệp (2008), „„ Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế‟‟, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị, Đại học Quốc gia Hà nội

Đây là sách của chủ biên Lê Thị Hông Điệp, Nguyễn Mạnh Hùng và Vũ Trường Giang xuất bản năm 2008 Trong sách đã làm rõ khái niệm, nội dung của hội nhập kinh tế quốc tế, khái niệm nguồn nhân lực chất lượng cao cũng như những yêu cầu đối với nguồn nhân lực chất lượng cao cảu Việt Nam, trong sách đã tổng kết kinh nghiệm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của một số quốc gia

6

Phân tích thực trạng thực trạng nguồn nhân lực chất lượng cao ở một số ngành, khu vực kinh tế để đánh giá khả năng đáp ứng yêu cầu của lực lượng này trong bối cảnh hội nhập Đề xuất một số giải pháp về giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao như : xác định một triết lý rõ ràng cho giáo dục đại học Việt Nam, đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy theo hướng hiện đại, sắp xếp lại hệ thống giáo dục đại học, thành lập mới các trường đại học đẳng cấp quốc tế, chuẩn hóa đội ngũ giảng viên đại học Đồng thời đưa ra một số giải pháp về sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao như: khơi dậy, nuôi dưỡng và phát huy tính tích cực của lao động qua đào tạo, sử dụng có hiệu quả nhân lực có chuyên môn kỹ thuật, để đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế

1.1.2 Phạm Thị Thu Hằng (2008),„„Doanh nghiệp Việt Nam 2007, Lao động

và phát triển nguồn nhân lực‟‟, Báo cáo thường niên về doanh nghiệp Việt Nam, phòng Thương mại và Công thương Việt Nam

Đây là báo cáo thường niên về doanh nghiệp Việt Nam của Phòng Thương mại và Công thương Việt Nam do Phạm Thị Thu Hằng làm chủ biên, các tác giả đã đánh giá tổng quan về mội trường kinh doanh của Việt Nam năm 2007, phân tích các hoạt động sản xuất và kinh doanh cảu Việt Nam trên 4 khía cạnh lao động, tài chính, công nghệ và tiếp cận thị trường trong 6 ngành( dệt may, du lịch, ngân hàng, bảo hiểm, xây dựng, sản xuất và chế biến thực phẩm) Việt Nam bị ảnh hưởng nhiều nhất khi gia nhập WTO từ các vấn đề lao động và phát triển nguồn nhân lực Trong

đó phần III của báo cáo là Lao động và phát triển nguồn nhân lực, phần này phân tích thực trạng lao động và phát triển nguồn nhân lực trên cơ sơ xem xét, so sánh tác động của yếu tố lao động khi hội nhập tới các ngành nói trên, đồng thời đưa ra giải pháp phát triển nguồn nhân lực với các ngành này trong quá trình gia nhập WTO Đây là đóng góp không chỉ với doanh nghiệp mà là tài liệu tham khảo với cả các nhà hoạch định chính sách Việt Nam thời điểm đó

7

1.1.3 Lê Thị Mỹ Linh (2009), „„Phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế‟‟, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội

Đây là luận án tiến sĩ của Lê Thị Mỹ Linh bảo vệ năm 2009 tại hội đồng trường Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội Luận án đã phân tích một cách có hệ thống các khái niệm về nguồn nhân lực, khái niệm về phát triển nguồn nhân lực cũng như thế nào là hội nhập kinh tế quốc tế Luận án tập trung vào tìm hiểu sâu về phát triểm nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đã đưa ra các hình thức phát triển, đào tạo, quản lý nguồn nhân lực mà các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường sử dụng vào khoảng thời gian này Luận án đã nêu rõ những yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa bao gồm yếu tố bên trong và yếu tố bên ngoài, trong đó yếu tố bên ngoài có phần lớn chịu sự thay đổi bởi hội nhập kinh tế quốc tế đưa đến yêu cầu về chất lượng lao động phải được nâng cao Luận án đã kể ra các kinh nghiệm quý báu trên quốc tế về phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp cũng như chính sách hỗ trợ phát triển nguồn nhân lực cho doanh nghiệp của các quốc gia trên thế giới sau khi gia nhập WTO Từ những phân tích đánh giá của mình, luận án đã đưa ra các giải pháp cho phát triển nguồn nhân lực cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa trong giai đoạn từ 2009-2015 Điểm hạn chế của luận án là mới chỉ phân tích và đưa ra giải pháp phát triển chung nguồn nhân lực cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ Chưa đi sâu phân tích cho từng ngành khác nhau cần yêu cầu về lao động khác nhau, chưa phân tích tổng quan cho phát triển, nâng cao nguồn nhân lực cho nhiều khối ngành khác

1.1.4 Lê Thị Hồng Điệp (2010), „„Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

để hình thành nền kinh tế tri thức ở Việt Nam‟‟, Trường Đại học Kinh tế- Đại học Quốc gia Hà Nội

Đây là luận án tiến sĩ kinh tế của Lê thị Hồng Điệp bảo vệ năm 2010 tại hội đồng trường Đại học Kinh Tế- Đại học Quốc Gia Hà Nội Luận án đã hệ thống hóa

cơ sở lý luận về vai trò của nguồn nhân lực, nêu ra kinh nghiệm của quốc tế và trong nước về việc phát triển nguồn nhân lực Luận án đã hệ thống hoá và phát triển

1.1.5 Nguyễn Mai Hương (2008), „„Phát triển nguồn nhân lực trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam‟‟, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên

lý luận chính trị, Đại học Quốc gia Hà nội

Đây là luận văn thạc sĩ của Nguyễn Mai Hương bảo vệ năm 2008 tại hội đồng Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị, Đại học Quốc gia

Hà nội Luận văn đã phân tích tính thiết yếu của chất lượng nguồn nhân lực với phát triển kinh tế xã hội đồng thời nêu ra được các yêu cầu đối với nguồn nhân lực của một quốc gia khi hội nhập kinh tế quốc tế Luận văn đã nêu thực trạng nguồn nhân lực Việt Nam khi gia nhập WTO, tuy nhiên chưa so sánh với các nước trong khu vực mà chỉ lấy ví dụ về kinh nghiệm phát triển nguồn nhân lực của một số quốc gia trên thế giới khi hội nhập kinh tế quốc tế Luận văn cũng đã đưa ra một số giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong quá trình hội nhập kinh tế thế giới

1.1.6 Phương Thị Thu Hương (2008), „„Vai trò của giáo dục, đào tạo đối với việc phát triển nguồn nhân lực ở nước ta hiện nay‟‟, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn

Đây là luận văn thạc sĩ của Phương Thị Thu Hương bảo vệ năm 2008 tại hội đồng trường Đại học Kinh Tế- Đại học Quốc Gia Hà Nội Luận văn đã trình bày khái quát quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về nguồn nhân lực, vai trò của giáo dục, đào tạo đối với phát triển nguồn nhân lực, nhấn mạnh những yêu cầu đối với giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh toàn cầu hóa Tìm hiểu thực trạng công tác giáo