Sự cố môi trường do phát thải các chất thải độc hại cũng như thiên tai khi xảy ra sẽ gây ra những tác động xấu tới sức khỏe con người, tài sản và môi trường tự nhiên, đặc biệt là những sự cố ô nhiễm lớn ảnh hưởng diện rộng đã thay đổi đối với các yếu tố mang tính tự nhiên như nước, đất, không khí, hệ thực vật, động vật. Trước những tác động và thiệt hại môi trường từ sự cố môi trường lớn các quốc gia trên thế giới đã có những chuyển biến tích cực trong việc hoàn thiện bộ máy và năng lực quản lực quản lý cho các hoạt động phòng ngừa, ứng phó và xử lý hậu sự cố môi trường, thiên tai, thảm họa.
Trang 1KINH NGHI M C A M T S NỆ Ủ Ộ Ố ƯỚC V T CH C B MÁY TH CỀ Ổ Ứ Ộ Ự
HI N CH C NĂNG KI M SOÁT, GI I QUY T S C Ô NHI MỆ Ứ Ể Ả Ế Ự Ố Ễ MÔI TRƯỜNG LIÊN T NHỈ
TS. Bùi Hoài Nam, Th.S. L u Th Hư ị ương, Th.S Nguy n Th Thu Th oễ ị ả
Vi n Khoa h c môi tr ệ ọ ườ ng
S c môi trự ố ường do phát th i các ch t th i đ c h i cũng nh thiên taiả ấ ả ộ ạ ư khi x y ra s gây ra nh ng tác đ ng x u t i s c kh e con ngả ẽ ữ ộ ấ ớ ứ ỏ ười, tài s n vàả môi trường t nhiên., đăc biêt la nh ng s c ô nhi m l n nh hự ̣ ̣ ̀ ữ ự ố ễ ớ ả ưởng di nệ
r ng đã thay đôi đôi v i cac yêu tô mang tinh t nhiên nh nộ ̉ ́ ớ ́ ́ ́ ́ ự ư ươc, đât, khônǵ ́ khi, hê th c vât, đông vât. Tŕ ̣ ự ̣ ̣ ̣ ước nh ng tác đ ng và thi t h i môi trữ ộ ệ ạ ường từ
s c môi trự ố ường l n các qu c gia trên th gi i đã có nh ng chuy n bi n tíchớ ố ế ớ ữ ể ế
c c trong vi c hoàn thi n b máy và năng l c qu n l c qu n lý cho các ho tự ệ ệ ộ ự ả ự ả ạ
đ ng phòng ng a, ng phó và x lý h u s c môi trộ ừ ứ ử ậ ự ố ường, thiên tai, th mả
h a.ọ
T i Philipin. ạ
Philipin trong quá trình xây d ng B lu t môi trự ộ ậ ường 1977 đã l ng ghépồ các v n đ s c môi trấ ề ự ố ường. Philipin cũng đã xây d ng khung qu n lý toànự ả
di n c a H i đ ng đi u ph i th m h a qu c gia, xây d ng m ng lệ ủ ộ ộ ề ố ả ọ ố ự ạ ướ ơ i c quan/t ch c v qu n lý r i ro, các s c cũng nh th m h a môi trổ ứ ề ả ủ ự ố ư ả ọ ường, l pậ
b n đ nguy hi m và c nh báo s m s c môi trả ồ ể ả ớ ự ố ường d a vào c ng đ ng.ự ộ ồ
L ng ghép qu n lý gi m thi u r i ro do th m h a, s c môi trồ ả ả ể ủ ả ọ ự ố ường vào quy
ho ch, k ho ch s d ng đ t.ạ ế ạ ử ụ ấ
Hi n nay, Philippine phân c p sáu lo i hình các c quan, t ch c thamệ ấ ạ ơ ổ ứ gia th c hi n công tác qu n lý và gi m thi u r i ro, s c th m h a qu c gia,ự ệ ả ả ể ủ ự ố ả ọ ố
c th : H i đ ng qu n lý th m h a qu c gia, 16 H i đ ng đi u ph i qu n lýụ ể ộ ồ ả ả ọ ố ộ ồ ề ố ả
Trang 2và gi m thi u r i ro th m h a khu v c, 80 H i đ ng đi u ph i qu n lý vàả ể ủ ả ọ ự ộ ồ ề ố ả
gi m thi u r i ro th m h a c p t nh, 117 H i đ ng đi u ph i qu n lý vàả ể ủ ả ọ ấ ỉ ộ ồ ề ố ả
gi m thi u r i ro th m h a c p thành ph , 1496 H i đ ng đi u ph i qu n lýả ể ủ ả ọ ấ ố ộ ồ ề ố ả
và gi m thi u r i ro th m h a c p đô th , 41945 H i đ ng đi u ph i qu n lýả ể ủ ả ọ ấ ị ộ ồ ề ố ả
và gi m thi u r i ro th m h a c p xã. H th ng mang lả ể ủ ả ọ ấ ệ ố ướ ơi c quan qu n lý,ả
t ch c qu n lý và gi m thi u r i ro do th m h a, s c môi trổ ứ ả ả ể ủ ả ọ ự ố ường đượ c phân công phân c p rõ ràng. Các c quan t p trung nhi u c p đ a phấ ơ ậ ề ở ấ ị ươ ng
h n c p trung ơ ấ ương, n i tr c ti p x y ra các s c , th m h a.ơ ự ế ẩ ự ố ả ọ
T i Úcạ
Kinh nghi m n i b t c a công ty Santos Ltd t i Úc v c c u t ch cệ ổ ậ ủ ạ ề ơ ấ ổ ứ phòng ng a và ng phó v i s c gây ô nhi m môi trừ ứ ớ ự ố ễ ường l n có th x y raớ ể ả
di n r ng nhi u bang trong quá trình v n hành các d án, là kinh nghi m
cho nhi u đ a phề ị ương và công ty khác t i Úc h c t p kinh nghi m.ạ ọ ậ ệ
Santos Ltd, d án Santos GLNG đã phát tri n m t k ho ch chu n bự ể ộ ế ạ ẩ ị
ng phó kh n c p nh là m t ph n c a h th ng qu n lý và ng phó s c
kh n c p s c môi trẩ ấ ự ố ường. K ho ch l n bao g m nhi u k ho ch chi ti tế ạ ớ ồ ề ế ạ ế
được xây d ng và duy trì ba c p đ :K ho ch ng phó kh n c p; Kự ở ấ ộ ế ạ ứ ẩ ấ ế
ho ch qu n lý s c ; K ho ch qu n lý th m h a. các k ho ch đ u ph iạ ả ự ố ế ạ ả ả ọ ế ạ ề ả đáp ng các yêu c u pháp lý qu c gia.ứ ầ ố
Các s c môi trự ố ường được phân chia theo 5 c p đ d a m c đ nhấ ộ ự ứ ộ ả
hưởng đ n con ngế ười, môi trường và xã h i, các trộ ường h p kh n c p m cợ ẩ ấ ứ
đ 4 và 5 v môi trộ ề ường là nh ng trữ ường h p gây t vong/ thợ ử ương t t vĩnhậ
vi n cho con ngễ ườ ải, nh hưởng nghiêm tr ng, lâu dài đ n môi trọ ế ường và xã
h iộ
Các d án c a Santos có c u trúc đáp ng 4 c p đ qu n lý các s cự ủ ấ ứ ấ ể ả ự ố môi trường: Đ i ph n ng t i hi n trộ ả ứ ạ ệ ường , đ i ph n ng nhanh, đ i qu n lýộ ả ứ ộ ả
s c (và đ i qu n lý th m h a). M i đ i có ch c năng nhi m v riêng vàự ố ộ ả ả ọ ỗ ộ ứ ệ ụ
ph i h p v i nhau trong ng phó, kh c ph c s c môi trố ợ ớ ứ ắ ụ ự ố ường. Đ i ph nộ ả
ng nhanh s c và đ i ph n ng hi n tr ng đ c thi t l p trong k ho ch
Trang 3và được kích ho t khi có s c x y ra. Hai nhóm này có s k t h p ch t chạ ự ố ả ự ế ợ ặ ẽ
v i nhau theo quy trình trong k ho ch th c hi n. C u trúc qu n lý s c môiớ ế ạ ự ệ ấ ả ự ố
trường t i Santos GLNGạ th hi n trong s đ sau:ể ệ ơ ồ
T i Trung Qu cạ ố
C ch qu n lý c a Trung Qu c, x lý h u qu s c môiơ ế ả ủ ố ử ậ ả ự ố
trường/th m h a k t h p qu n lý gi a các b ngành liên quan và có s k tả ọ ế ợ ả ữ ộ ự ế
h p gi a các c p trung ợ ữ ấ ương v i đ a phớ ị ương. Lu t ng phó Kh n c p 2007ậ Ứ ẩ ấ phân các s c / th m h a b ng các màu khác nhau d a vào m c đ nghiêmự ố ả ọ ằ ự ứ ộ
tr ng xanh dọ ương, vàng, cam ho c đ , v i màu đ tặ ỏ ớ ỏ ượng tr ng cho c p đư ấ ộ nghiêm tr ng nh t. Trong trọ ấ ường h p x y ra th m h a, tuyên b qu c gia sợ ả ả ọ ố ố ẽ
được ban hành kèm theo màu s c c th T ch c b máy phân c p, phânắ ụ ể ổ ứ ộ ấ
Trang 4công qu n lý s c /th m h a đả ự ố ả ọ ược chia thành các giai đo n ti n th m h aạ ề ả ọ
t p trung vào vi c phân quy n; giai đo n th m h a, t p trung vào vi c thànhậ ệ ề ạ ả ọ ậ ệ
l p h th ng qu n lý kh n c p; và giai đo n h u th m h a nh m m c tiêuậ ệ ố ả ẩ ấ ạ ậ ả ọ ằ ụ
đ m b o ph i h p gi a chính quy n trung ả ả ố ợ ữ ề ương và đ a phị ương.1 C th ụ ể ở
m t s ho t đ ng nh :ộ ố ạ ộ ư
ng phó kh n c p
Ứ ẩ ấ : H th ng này đệ ố ược thi t l p cho các thiên tai và sế ậ ự
c kh n c p v môi trố ẩ ấ ề ường bao g m m t k ho ch ng phó kh n c p chungồ ộ ế ạ ứ ẩ ấ
c a qu c gia, các k ho ch ng phó kh n c p chuyên bi t c p qu c gia vàủ ố ế ạ ứ ẩ ấ ệ ấ ố các k ho ch ng phó kh n c p c p b ph n. Trong tình tr ng kh n c p,ế ạ ứ ẩ ấ ấ ộ ậ ạ ẩ ấ
H i đ ng Nhà nộ ồ ướ ẽc s giám sát vi c th c hi n t t c các k ho ch ng phóệ ự ệ ấ ả ế ạ ứ
kh n c p c a t ng b ph n. c p chính quy n đ a phẩ ấ ủ ừ ộ ậ Ở ấ ề ị ương, chính quy n đ aề ị
phương b nh hị ả ưởng thành l p các ban ng phó kh n c p, do lãnh đ o chínhậ ứ ẩ ấ ạ quy n làm Ch huy, v ch ra k ho ch kh n c p, đi u ph i công tác c u trề ỉ ạ ế ạ ẩ ấ ề ố ứ ợ
và báo cáo cho các c quan chính quy n c p cao h n. ơ ề ấ ơ
Cung c p thông tin: ấ Các c p chính quy n trung ấ ề ương và đ a phị ươ ng
h p tác đ m b o vi c cung c p thông tin k p th i liên quan đ n th m h aợ ả ả ệ ấ ị ờ ế ả ọ
đ n công chúng thông qua báo chí, ph ng v n và h p báo. ế ỏ ấ ọ
D tr và nguyên v t li u c u tr kh n c p: Trung Qu c có ít nh tự ữ ậ ệ ứ ợ ẩ ấ ố ấ
mười kho d tr các ngu n c u tr kh n c p c p trung ự ữ ồ ứ ợ ẩ ấ ở ấ ương cũng v i m tớ ộ
s các kho ch a khác c p t nh. Đ đ m b o r ng các ngu n cung c p cóố ứ ở ấ ỉ ể ả ả ằ ồ ấ
th để ược tr ng thu kh n c p, có m t danh sách các nhà s n xu t đư ẩ ấ ộ ả ấ ượ ủ c y quy n cung c p hàng c u tr và các h p đ ng mua bán kh n c p m u đ t oề ấ ứ ợ ợ ồ ẩ ấ ẫ ể ạ
đi u ki n thu n l i cho quá trình này. ề ệ ậ ợ
1 OECD, ‘Integrated Disaster Risk Management of China’ (2007)
Trang 5D báo, tham v n và chia s thông tin ự ấ ẻ : các ngành bao g m n i v , đ t ồ ộ ụ ấ
và tài nguyên, tài nguyên nước, nông nghi p, lâm nghi p, th ng kê, đ a ch n, ệ ệ ố ị ấ hàng h i và khí tả ượng được yêu c u thầ ường xuyên chia s thông tin liên quan ẻ đên d báo. Có m t c s d li u v th m h a, m t di n đàn công c ng v ự ộ ơ ở ữ ệ ề ả ọ ộ ễ ộ ề thông tin đ a lý qu c gia và h th ng chia s và xu t b n thông tin th m h a. ị ố ệ ố ẻ ấ ả ả ọ
C u tr và c u n n th m h a l n: ứ ợ ứ ạ ả ọ ớ đ i v i công tác tìm ki m c u n nố ớ ế ứ ạ
và c u tr kh n c p, các ngành liên quan s đi u ph i các nhóm làm vi cứ ợ ẩ ấ ẽ ề ố ệ
th c hi n đánh giá thi t h i và nhu c u và đi u h i công vi c c u tr Nh ngự ệ ệ ạ ầ ề ố ệ ứ ợ ữ nhóm này cũng được H i đ ng Nhà nộ ồ ước yêu c u đi u ph i v i các ngànhầ ề ố ớ khác liên quan đ v ch ra k ho ch c u n n, tham gia vào công vi c c u trể ạ ế ạ ứ ạ ệ ứ ọ
th m h a và gi m thi u thi t h i cũng nh ngăn ch n b t k th m h a thả ọ ả ể ệ ạ ư ặ ấ ỳ ả ọ ứ
y u nào. ế
Huy đ ng xã h i kh n c p: ộ ộ ẩ ấ Hi n t i đang có m t h th ng đ m b o sệ ạ ộ ệ ố ả ả ự tham gia c a các t ch c phi Chính ph , các t ch c qu n chúng, H i chủ ổ ứ ủ ổ ứ ầ ộ ữ
th p đ , các t ch c t qu n c p xã và các tình nguy n viên đ ngăn ch nậ ỏ ổ ứ ự ả ở ấ ệ ể ặ
th m h a, c u n n kh n c p, c u tr và quyên góp, các công tác cách ky, vả ọ ứ ạ ẩ ấ ứ ợ ệ sinh và y t , tái thi t h u th m h a, h tr tâm lý. ế ế ậ ả ọ ỗ ợ
T i Braxinạ
Braxin là m t nhà nộ ước liên bang v i truy n th ng dân lu t. T t c cácớ ề ố ậ ấ ả
v vi c môi trụ ệ ường đ u đề ược xét x b i tòa án; Braxin không có m t quyử ở ộ trình hành chính đ x lý các tranh ch p môi trể ử ấ ường do ô nhi m môi trễ ường.
H u h t các v vi c v môi trầ ế ụ ệ ề ường v b n ch t là dân s và đề ả ấ ự ược kh i ki nở ệ
ch y u b i các công t viên, nh ng ngủ ế ở ố ữ ười có th m quy n pháp lý đ kh iẩ ề ể ở
ki n. Tòa án môi trệ ường c p qu n đ u tiên đấ ậ ầ ược thành l p năm 1996 t i bangậ ạ Mato Grosso. Tòa phúc th m c p bang đ u tiên đẩ ấ ầ ược thành l p t i Sao Pauloậ ạ năm 2005 v i 360 th m phán và ch xét x các v vi c thi t h i dân s Nămớ ẩ ỉ ử ụ ệ ệ ạ ự
Trang 62010, b n tòa án môi trố ường c p qu n c a liên bang đã đấ ậ ủ ược H i đ ng tộ ồ ư pháp liên bang thành l p vùng Amazon. ậ ở
Antonio Benjamin, m t th m phán c a Tòa án t i cao Braxin (Superiorộ ẩ ủ ố Tribunal de Justica), cho bi t Tòa án t i cao có r t nhi u kinh nghi m trongế ố ấ ề ệ xét x các v ki n t ng v môi trử ụ ệ ụ ề ường, x lý các đ lo i v vi c t ô nhi mử ủ ạ ụ ệ ừ ễ
và c p phép môi trấ ường t i t i ph m môi trớ ộ ạ ường, đ c bi t là các v ô nhi mặ ệ ụ ễ môi trường liên bang.
Đi n hình g n đây nh t, v ô nhi m môi trể ầ ấ ụ ễ ường liên bang được gi iả quy t t i tòa án là v kh i ki n công ty s h u m khai thác qu ng s tế ạ ụ ở ệ ở ữ ỏ ặ ắ Samarco s ti n 44 t USD do v v đ p khi n 19 ngố ề ỷ ụ ỡ ậ ế ười ch t và làm ôế nhi m c con sông l n, v v đ p x y ra h i đ u tháng 11/2015 t i làngễ ả ớ ụ ỡ ậ ả ồ ầ ạ Bento Rodrigues, bang Minas Gerais. Ước tính h n 60 tri u mơ ệ 3 bùn đ t ch aấ ứ các ch t th i đ c h i sau quá trình khai thác qu ng s t đã b tràn ra ngoài. Conấ ả ộ ạ ặ ắ ị sông l n Doce g n đó cũng b ô nhi m trên di n r ng đ n h n 500 km. ớ ầ ị ễ ệ ộ ế ơ Ngày 27/12, công ty khoáng s n Samarco đã ch p nh n b i thả ấ ậ ồ ường h n 25.300ơ USD cho m i n n nhân c a v v đ p ch a ch t th i đ c h i, nỗ ạ ủ ụ ỡ ậ ứ ấ ả ộ ạ goài ra m iỗ gia đình bu c ph i r i b ch cũng s nh n thêm 5.000 USD và s độ ả ờ ỏ ỗ ở ẽ ậ ẽ ượ c
nh n lậ ương tháng cũng nh th c ph m c n thi t trong th i gian ch đ i xâyư ự ẩ ầ ế ờ ờ ợ
d ng nhà m iự ớ Samarco và hai công ty m ph i tr trẹ ả ả ước 2,2 t USD trongỉ vòng 30 ngày đ kh c ph c ô nhi m. ể ắ ụ ễ Vi n Môi trệ ường Brazil (Ibama) phụ trách vi c ệ gi i quy t thi t h iả ế ệ ạ và kh c ph c h u qu ắ ụ ậ ả