Tóm tắt luận án Tiến sĩ Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử: Ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Do đó, việc nghiên cứu ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, từ đó tìm ra nguyên nhân, có phương hướng v

BÙI QUỐC HƯNG

ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Mã số: 62 22 03 02

HÀ NỘI - 2019

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS, TS Nguyễn Minh Hoàn

2 TS Phan Mạnh Toàn

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm …

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia Hà Nội

hoặc Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nho giáo là học thuyết chính trị - xã hội lớn của Trung Quốc, ra đời từ rất sớm trong điều kiện nhà Chu đang bị suy yếu về địa vị kinh tế và vai trò chính trị Với chủ trương xây dựng đất nước thái bình thịnh trị theo khuôn mẫu của vua Nghiêu, vua Thuấn, tư tưởng trị quốc là một trong những nội dung chủ chốt của học thuyết chính trị - xã hội Nho giáo

Nho giáo được truyền vào nước ta từ những năm đầu công nguyên trong quá trình đô hộ của chính quyền phương Bắc Khi mới truyền vào Việt Nam, mặc dù lúc đầu sự thâm nhập và ảnh hưởng của nó có phần khó khăn hơn so với các học thuyết khác như Phật giáo và Đạo giáo Nhưng, trong quá trình phát triển của lịch

sử, nó đã từng bước chiếm ưu thế và có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực chủ yếu của đời sống xã hội và con người Việt Nam, góp phần vào việc hình thành các giá trị truyền thống của dân tộc Từ thời Lê, Nho giáo trở thành hệ

tư tưởng chính thống, ảnh hưởng sâu đậm đến đời sống tinh thần, tư tưởng ở nước

ta Lúc ấy, nó đã trở thành công cụ phục vụ đắc lực để trị nước, tổ chức nhà nước

và quản lý xã hội của các triều đại phong kiến Việt Nam

Nho giáo bàn nhiều về vấn đề trị quốc Tư tưởng trị quốc được ghi lại rõ ràng, khá nhiều trong các kinh điển Nho giáo Các di sản tư tưởng ấy không những không xa lạ, mà còn gần gũi với văn hóa và con người Việt Nam trong lịch sử Nó không chỉ ảnh hưởng đến xã hội và con người Việt Nam trong quá khứ mà cả trong giai đoạn hiện nay, dù Nho giáo không còn giữ địa vị của hệ tư tưởng thống trị Trong nội dung tư tưởng trị quốc của Nho giáo, bên cạnh những giá trị và những yếu tố có tính hợp lý nhất định thì những hạn chế có tính lịch sử của nó là điều không tránh khỏi Vì thế, ảnh hưởng của nó đến đời sống

xã hội nói chung, đến quá trình xây dựng, hoàn thiện nhà nước hiện nay nói riêng là sự ảnh hưởng mang tính hai mặt mà chúng ta phải tính đến

Ngày nay, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân hướng đến mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh", đòi hỏi phải xem xét ảnh hưởng của những tư tưởng, lý thuyết chính trị xã hội trong lịch sử, bởi chúng có ảnh hưởng cả tích cực lẫn tiêu cực đến quá trình ấy Trong

số đó, tư tưởng trị quốc Nho giáo có ảnh hưởng sâu đậm đến con người Việt Nam và đến xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay Ảnh hưởng mang tính hai mặt của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay là do nhiều nguyên nhân khác nhau, chừng nào những nguyên nhân ấy còn thì tư tưởng trị quốc Nho giáo sẽ còn ảnh hưởng ở những mức độ nhất định Do đó, việc nghiên

cứu ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, từ đó tìm ra nguyên nhân, có phương hướng và giải pháp phù hợp để phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nó là vấn đề mang ý nghĩa thực tiễn rõ rệt

Xuất phát từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, nghiên cứu sinh chọn

vấn đề Ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay làm đề tài luận án tiến

sĩ, chuyên ngành triết học của mình

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

Làm rõ nội dung chủ yếu của tư tưởng trị quốc Nho giáo; phân tích thực trạng ảnh hưởng và nguyên nhân, đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nó đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Để đạt được mục tiêu trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Làm rõ cơ sở hình thành, những nội dung cơ bản trong tư tưởng trị quốc Nho giáo và sự biến đổi của nó ở Việt Nam

- Phân tích thực trạng ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của thực trạng đó

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Phạm vi nghiên cứu: Nho giáo và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay là những vấn đề có nội dung rất rộng, vì thế, luận án chỉ nghiên cứu về tư tưởng trị quốc của Nho giáo trong mối tương quan, ảnh hưởng của nó đến việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Bàn về tư tưởng trị quốc Nho giáo, luận án chủ yếu phân tích những nội dung của nó được thể hiện trong Nho giáo sơ kỳ

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án là những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh và các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền và xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

Phương pháp nghiên cứu: luận án sử dụng phương pháp luận của CNDV biện chứng và CNDV lịch sử Ngoài ra, luận án còn sử dụng một số phương pháp cụ thể như: phân tích - tổng hợp; quy nạp và diễn dịch; lịch sử - lôgíc; thống kê, đối chiếu, so sánh

5 Đóng góp mới của luận án

- Khái quát và trình bày một cách có hệ thống những nội dung cơ bản trong

tư tưởng trị quốc Nho giáo và du nhập, biến đổi của nó trong tiến trình lịch sử Việt Nam

- Phân tích ảnh hưởng có tính hai mặt của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay trên một số phương diện cơ bản cùng nguyên nhân của thực trạng đó

- Đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

- Hệ thống hóa và làm sáng tỏ thêm các nội dung cốt lõi trong tư tưởng trị quốc Nho giáo thông qua các tác phẩm kinh điển của học thuyết ấy, vị thế của

nó trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc và trong lịch sử tư tưởng Việt Nam

- Góp phần nhận diện rõ hơn thực trạng ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo và sự cần thiết phải phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc học tập, nghiên cứu, giảng dạy về lịch sử tư tưởng Việt Nam và cho những ai quan tâm đến các vấn đề về Nho giáo, về nhà nước pháp quyền, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nói riêng

7 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình của tác giả, tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO

Nghiên cứu về Nho giáo có không ít công trình của các nhà khoa học trong

và ngoài nước Trong số đó, có những công trình đã bàn về các khía cạnh liên quan đến tư tưởng trị quốc Nho giáo

Ngay ở Trung Quốc, nơi sản sinh ra học thuyết Nho giáo cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khá công phu Tuy nhiên, trong mỗi giai đoạn lịch

sử, do điều kiện, hoàn cảnh cụ thể nên những nhận định, đánh giá về Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc nói riêng cũng rất khác nhau Có những lúc người

ta quá đề cao, nhưng có những khi người ta lại phủ định sạch trơn những giá trị nhất định của nó Một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Trung Quốc đã được dịch ra tiếng Việt, trong đó nghiên cứu những tư tưởng chính trị của Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc của Nho giáo nói riêng Đây là những tài liệu cần thiết, cung cấp những tư liệu quan trọng, giúp tác giả luận án

có thêm những cứ liệu vững chắc để nghiên cứu về tư tưởng trị quốc Nho giáo Ngoài ra, có không ít nhà nghiên cứu phương Tây cũng quan tâm nghiên cứu về Nho giáo, trong đó có đề cập đến tư tưởng trị quốc của học thuyết ấy

Ở Việt Nam, có khá nhiều công trình nghiên cứu về Nho giáo, trong đó có

đề cập những vấn đề liên quan đến tư tưởng trị quốc của Nho giáo Chúng tôi coi đây là những tài liệu quý, có giá trị khoa học cần được tham khảo và kế thừa

có chọn lọc để giải quyết những nhiệm vụ luận án đặt ra

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

Nghiên cứu về ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội và con người Việt Nam trong lịch sử cũng như trong giai đoạn hiện nay đã có không ít công trình tiêu biểu, có giá trị Tuy nhiên, phần lớn các công trình bàn về ảnh hưởng của

tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với xã hội và con người Việt Nam trong lịch sử Những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đến quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

ở nước ta hiện nay không nhiều Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu đó cung cấp thêm tài liệu để tác giả luận án có căn cứ nhận định về ảnh hưởng của

tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Bàn về vấn đề này cũng có những cách tiếp cận và nhận định khác nhau của các công trình nghiên cứu Có tác giả cho rằng, hiện nay dù Nho giáo không còn tồn tại với bộ mặt đích thực của nó, nhưng những tàn dư, dấu vết Nho giáo trong phong tục tập quán và nếp sống ở xã thôn Việt Nam vẫn tồn tại ngoan cố và dai dẳng nên để khắc phục ảnh hưởng của những tàn dư đó, cần có

sự phấn đấu kiên trì của nhân dân trong suốt tiến trình cách mạng Có tác giả cho rằng, do quá trình tồn tại lâu dài trên đất nước ta, Nho giáo trở thành một

bộ phận của truyền thống dân tộc và ngày nay một số yếu tố nào đó của Nho giáo vẫn còn có mặt ở nước ta nên “nó phải được đối xử như là truyền thống lớn của dân tộc” Có tác giả nhận định, tình hình ngày nay đã đổi khác, khi các nước đang mở cửa giao lưu, hội nhập, các dân tộc vươn tới những giá trị toàn nhân loại thì những lý tưởng làm người, tu thân, tề gia để đạt đến cuộc sống hòa thuận an vui… có những ý nghĩa tích cực chứ không chỉ dẫn đến trì trệ, ảo tưởng Do đó, kế thừa, phát huy là việc làm cần thiết, song nó cũng rất dễ dẫn đến sự tái sinh, quay lại cái cũ

Mặc dù các quan niệm không hoàn toàn thống nhất, các hướng tiếp cận đa

chiều, song đó là những căn cứ giúp nghiên cứu sinh lựa chọn cách tiếp cận của riêng mình để thực hiện nhiệm vụ luận án

1.4 KHÁI QUÁT KẾT QUẢ CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ TỔNG QUAN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

Trên đây là những nét khái quát về một số công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài luận án Ngoài ra còn rất nhiều tài liệu khác mà trong khuôn khổ có hạn, tác giả luận án không có điều kiện phân tích hết

Với những tài liệu đã được tổng quan cho thấy, do nhiệm vụ, mục tiêu và cách tiếp cận khác nhau, nên các nhà nghiên cứu đã có sự quan tâm tìm hiểu những nội dung khác nhau trong học thuyết Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc trong học thuyết đó nói riêng, nhưng chưa có công trình nào tập trung bàn luận có hệ thống và chuyên sâu về ảnh hưởng của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Tuy nhiên, đó là những công trình nghiên cứu có giá trị của các nhà khoa học đi trước, giúp tác giả luận án có thêm những tư liệu, những cơ sở khoa học

để tiếp tục đi sâu nghiên cứu những nội dung thuộc chủ đề luận án của mình Trên cơ sở kế thừa những yếu tố hợp lý trong các công trình của những nhà khoa học đi trước, luận án tập trung đi sâu nghiên cứu và giải quyết những vấn

đề sau:

Một là, khái quát một cách có hệ thống về cơ sở hình thành, nội dung chủ

yếu trong tư tưởng trị quốc của Nho giáo Trung Quốc; sự du nhập và biến đổi nội dung của nó trong Nho giáo Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử tiêu biểu

Hai là, phân tích ảnh hưởng mang tính hai mặt của tư tưởng trị quốc Nho

giáo đến việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay cùng những nguyên nhân của thực trạng đó

Ba là, đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy

ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng trị quốc Nho giáo đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Tác giả luận án hy vọng, với việc tiếp tục đi sâu nghiên cứu, luận giải những vấn đề trên, luận án sẽ góp thêm một cách tiếp cận và có thêm những đóng góp mới về một khoảng trống trong nghiên cứu về Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong xã hội Việt Nam hiện nay

Chương 2

TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO

2.1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC NHO GIÁO

2.1.1 Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội

Về kinh tế, đồ sắt thời kỳ này được sử dụng phổ biến, nghề luyện sắt, chế

tạo công cụ lao động bằng sắt phát triển Cùng với việc chế tạo và sử dụng công

cụ lao động bằng sắt, người Trung Quốc thời kỳ này còn biết sử dụng sức kéo của súc vật, biết dùng súc vật làm công cụ lao động trong sản xuất nông nghiệp Mặt khác, họ còn chú trọng làm thủy lợi phục vụ cho cấy trồng, sản xuất ra của cải vật chất

Về chính trị, xã hội, thời Xuân Thu - Chiến quốc trên đất nước Trung Quốc

cổ đại cũng có nhiều biến cố, sự kiện trọng đại Nhà Chu trong khoảng 4 thế kỷ,

từ thế kỷ XI trước công nguyên đến năm 771 trước công nguyên đóng đô ở phía Tây là thời kỳ cường thịnh Đến thời Đông Chu thì ngày càng suy yếu Ngược lại, một số nước chư hầu của nhà Chu trước đây vốn nhỏ yếu buộc phải thần phục, triều cống nhà Chu, thì nay ngày một lớn mạnh, họ tiến hành chiến tranh nhằm giành quyền làm bá chủ

Tóm lại, những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, xã hội thời kỳ này cho

thấy, trật tự xã hội được tổ chức theo mô hình thể chế nhà Chu đã lỗi thời, mất sức sống, không thích ứng nổi trước những diễn biến phức tạp của lịch sử Trước thực tế đó, nhiều trào lưu tư tưởng đương thời hướng đến việc lý giải nguyên nhân trật tự xã hội rối loạn, từ đó tìm kiếm mô hình xã hội lý tưởng và con đường ổn định trật tự xã hội đương thời Tư tưởng trị quốc Nho giáo ra đời trong bối cảnh lịch sử đầy biến động đó

2.1.2 Những tiền đề văn hóa, tư tưởng

Không một học thuyết nào ra đời từ hư vô mà bao giờ cũng mang tính kế thừa trong sự hình thành, phát triển Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nói riêng cũng không ngoại lệ Sự ra đời của Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nói riêng còn trên cơ sở kế thừa những tư tưởng về chính trị, đạo đức, tôn giáo trong lịch sử tư tưởng trước đó, nhất là những tư tưởng này ở thời Chu

Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nói riêng ra đời trên cơ sở tiếp thu những tư tưởng về đạo đức, chính trị, tôn giáo đã có trước nó để giải

đáp những vấn đề mà thực tiễn xã hội đang đặt ra Mặt khác, sau khi ra đời, Nho giáo có quá trình tồn tại và phát triển qua các giai đoạn lịch sử khác nhau

và gắn với chế độ xã hội phong kiến đang trong quá trình hình thành, phát triển

Vì thế, nội dung của học thuyết ấy cũng có sự đổi thay, bổ sung, thêm bớt trong mỗi thời kỳ lịch sử cụ thể

2.2 TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC CỦA NHO GIÁO TRUNG QUỐC

2.2.1 Quan niệm của Nho giáo về “gia”, “quốc” và “trị quốc”

Trong quan niệm của các nhà nho, gia (nhà), quốc (nước) và thiên hạ là những loại hình đồng dạng, giống nhau về bản thể và tính chất, chỉ khác về phạm vi và qui mô lớn nhỏ Nước là sự mở rộng qui mô của nhà, thiên hạ là sự

mở rộng về qui mô của nước Điều đó đã được Mạnh Tử khái quát: "Thiên hạ gốc ở nước, nước gốc ở nhà" (Thiên hạ chi bản tại quốc, quốc chi bản tại gia –

Mạnh Tử, Ly lâu, thượng) Do đó, muốn bình thiên hạ phải trị được quốc, muốn

trị được quốc trước hết phải yên được nhà

Nho giáo bàn về nước nhưng không bàn từ góc độ sản xuất vật chất mà chủ yếu bàn từ góc độ chính trị, đứng trên phương diện đạo đức, chính trị để nhìn nhận, phán xét Vì thế, về thực chất, nó chủ yếu quan tâm đến vấn đề trị quốc,

cố gắng đi tìm con đường, cách thức cai trị đất nước và đào tạo chủ thể làm nhiệm vụ đó nhằm hướng đến mục tiêu là xây dựng một mô hình xã hội lý tưởng Điều đó được thể hiện khá rõ trong ba cương lĩnh và bát điều mục của

sách Đại học, một tác phẩm quan trọng cấu thành bộ Tứ thư của Nho giáo “Trị

quốc”, theo Nho giáo, là làm cho đất nước yên ổn, an bình Đấy là quan niệm, đồng thời là chủ trương của Nho giáo Muốn trị quốc được thì trước đó phải tề gia, tức là sửa sang, chỉnh đốn việc nhà Nho giáo lý giải tiếp: muốn tề gia thì phải tu thân, tức là sửa mình thành người tốt

2.2.2 Mục tiêu trị quốc trong quan niệm của Nho giáo

Mục tiêu cao nhất của Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nói riêng là nhằm tìm kiếm mô hình xã hội lý tưởng để thay thế cục diện đương thời Mô hình xã hội lý tưởng với tư cách là mục tiêu trị quốc của Nho giáo mang những nét đặc trưng cơ bản sau:

Một là, xã hội ổn định, có trật tự tôn ti theo đúng chuẩn mực của từng mối

quan hệ

Hai là, xã hội lý tưởng phải đảm bảo cho con người có đời sống vật chất

tương đối đầy đủ, thực hiện nguyên tắc phân phối quân bình

Ba là, xã hội lý tưởng phải là xã hội có đạo đức, coi trọng giáo dục đạo đức

cho mọi người

2.2.3 Đường lối trị quốc của Nho giáo

Để thực hiện mục tiêu trị quốc là hướng đến xây dựng một mô hình xã hội

lý tưởng với những đặc trưng cơ bản nêu trên, Nho giáo đề xuất con đường để thực hiện mục tiêu đó với những nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, muốn trị được nước, trước hết những chủ thể trị quốc, những con

người tham gia chính sự phải tu được thân và tề được gia để làm gương cho dân chúng

Thứ hai, dùng đức để trị quốc kết hợp với sử dụng pháp luật và hình phạt

khi cần thiết

Thứ ba, phải dưỡng dân, giáo dân và làm cho dân tin

Vậy là, theo các đại biểu sáng lập Nho giáo, trong việc trị quốc, quản lý chính sự quốc gia phải chú trọng nuôi dưỡng dân, làm cho dân giàu lên, mở mang trí tuệ, trở nên có văn hóa, văn minh, và phải làm cho dân tin tưởng vào người có vai trò cầm quyền trị quốc

2.2.4 Chủ thể trị quốc trong quan niệm của Nho giáo

Quan niệm của Nho giáo về chủ thể trị quốc thể hiện mong ước về những con người có khả năng bình ổn xã hội, đảm đương được các công việc của quốc gia, xã tắc Có thể hình dung quan niệm về chủ thể trị quốc của Nho giáo là những bậc vua thánh tôi hiền, mang phẩm chất của những mẫu hình lý tưởng

như kẻ sĩ, quân tử, thánh nhân

Thứ nhất, những phẩm chất của kẻ sĩ

Thứ hai, những phẩm chất của bậc quân tử

Thứ ba, phẩm chất của những bậc thánh nhân

Tóm lại, qua nghiên cứu sự hình thành và những nội dung cơ bản của tư

tưởng trị quốc trong Nho giáo Trung Quốc, có thể rút ra một số nhận định sau:

Một là, mặc dù trong tư tưởng trị quốc của Nho giáo Trung Quốc ra đời

trong bối cảnh lịch sử cách ngày nay hơn 2000 năm, song nó chứa đựng những giá trị lịch sử không thể phủ nhận Tiêu biểu là:

Thứ nhất, về mục tiêu trị quốc, Nho giáo đã nhận thấy vai trò quan trọng

của đời sống vật chất, của đạo đức và việc giáo dục đạo đức đối với việc duy trì

ổn định trật tự xã hội Nó quan tâm đến việc tạo lập các mối quan hệ giữa người

với người từ gia đình đến xã hội theo những chuẩn mực cụ thể, đề cao trách nhiệm của con người trong cuộc sống

Thứ hai, về đường lối trị quốc, mặc dù đề cao vai trò của đạo đức, chủ

trương dùng đức để trị quốc, song Nho giáo cũng đã nhận thấy vai trò và tầm quan trọng nhất định của pháp luật, chủ trương việc trị quốc phải có pháp luật

và hình phạt khi cần thiết Mặt khác, trong tư tưởng trị quốc Nho giáo, dân được coi trọng, được quan tâm, chăm lo, làm cho giàu lên cả về vật chất và tinh thần Nó chú trọng đồng thời cả lương thực, binh lực, tài năng, trí tuệ, đạo đức của con người, niềm tin của con người vào chủ thể trị quốc, coi niềm tin (chữ tín) này là quan trọng nhất Nho giáo đã nhận thấy được vai trò quan trọng của dân, xem dân là gốc của nước

Thứ ba, về chủ thể trị quốc, Nho giáo hướng đến những mẫu người lý

tưởng như kẻ sĩ, đại trượng phu, quân tử, thánh nhân Nó yêu cầu người trị quốc, tham gia chính sự phải là những con người có đạo đức, có tài năng, được đào tạo và không ngừng nỗ lực tự tu dưỡng Đó còn phải là những con người vì dân, biết dưỡng dân, giáo dân, sai khiến dân hợp thời và làm cho dân tin Nó phê phán, lên án người cầm quyền xa dân, phản dân, độc ác, tàn bạo, hoang dâm vô đạo

Hai là, bên cạnh những giá trị cần được ghi nhận, khẳng định, tiếp thu để

phát triển, tư tưởng trị quốc của Nho giáo Trung Quốc không tránh khỏi những hạn chế bởi hoàn cảnh thời đại:

Thứ nhất, xã hội lý tưởng trong quan niệm về mục tiêu trị quốc của Nho

giáo phản ánh những mơ ước của các nhà nho trong bối cảnh lịch sử đầy hỗn loạn song nó mang tính ảo tưởng, chưa có cơ sở kinh tế - xã hội hiện thực của

nó Xã hội đại đồng trong mong ước của các đại biểu Nho giáo, như có người nhận định, là một dạng của chủ nghĩa xã hội không tưởng phương Đông

Thứ hai, trong quan niệm về đường lối trị quốc, có lúc các tác giả Nho giáo

tỏ ra mâu thuẫn và sai lầm khi bàn về mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật, giữa việc làm giàu và việc thực hành nhân nghĩa, quan niệm “không nên xem tài sản là lợi ích” mà chỉ “nên xem nhân nghĩa là lợi ích” trong đạo trị quốc Mặc dù nhận thấy vai trò của đời sống vật chất song về cơ bản, Nho giáo coi trọng "vi nhân" hơn "vi phú"; nhận thấy sự cần thiết của pháp luật và hình phạt nhưng Nho giáo nhấn mạnh, đề cao đến mức tuyệt đối hóa vai trò của "đức" mà chưa thấy hết vai trò, vị trí quan trọng của "pháp"

Thứ ba, trong quan niệm về chủ thể trị quốc, Nho giáo chủ yếu nhấn mạnh

và đề cao vai trò của nam giới với những mẫu hình lý tưởng được vẽ ra mà chưa nhận thức và quan tâm đúng mức đến vai trò, đóng góp to lớn, quan trọng của phụ nữ Đôi chỗ, học thuyết ấy còn thể hiện sự coi thường phụ nữ, nhất là trong các giai đoạn Hán Nho, Tống Nho sau này Mặt khác, học thuyết ấy cũng chưa đánh giá đúng mức vai trò quan trọng của tuổi trẻ trong xã hội, nó đề cao, coi trọng người già và tri thức kinh nghiệm hơn sự đổi mới, sáng tạo đột phá

2.3 TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC CỦA NHO GIÁO VIỆT NAM

2.3.1 Vài nét về sự du nhập tư tưởng trị quốc Nho giáo vào Việt Nam

Tư tưởng trị quốc Nho giáo du nhập Việt Nam và có những biến đổi nhất định là do yếu tố:

Một là, yếu tố đầu tiên chi phối, làm biến đổi nội dung tư tưởng trị quốc

Nho giáo khi du nhập Việt Nam chính là thực tiễn xây dựng, phát triển của dân tộc ta qua các thời kỳ lịch sử

Hai là, sự lan truyền, ảnh hưởng tác động qua lại giữa các trào lưu tư

tưởng trong lịch sử nhân loại là vấn đề mang tính qui luật Tri thức, văn hóa, tư tưởng của con người ở đâu, bao giờ cũng mang tính phổ biến của toàn nhân loại, chứ không thể bị giới hạn trong một phạm vi nào đó

Ba là, sự tiếp thu và bổ sung, lược bỏ, vận dụng của các nhà nho trong mỗi

giai đoạn lịch sử cũng là nhân tố quan trọng làm nên những biến đổi của tư tưởng trị quốc Nho giáo khi vào Việt Nam

Do sự tác động đan xen của các yếu tố trên mà Nho giáo nói chung, tư tưởng trị quốc Nho giáo nói riêng khi du nhập Việt Nam đã có sự biến đổi, làm cho tư tưởng trị quốc trong Nho giáo ở Việt Nam có những nét riêng biệt nhất định chứ không hoàn toàn chỉ là "vay mượn", "sao chép", "thích nghi" như có người nhận định

2.3.2 Một số nội dung cơ bản của tư tưởng trị quốc trong Nho giáo Việt Nam

Một là, quốc gia độc lập, thái bình, giàu mạnh, trường tồn là mục tiêu trị

quốc mà các đại biểu Nho giáo Việt Nam hướng tới Điều đó được thể hiện qua những áng thơ văn bất hủ, để lại ấn tượng sâu sắc cho muôn đời sau

Hai là, về đường lối trị quốc trong quan niệm của Nho giáo Việt Nam

Ba là, về chủ thể trị quốc trong quan niệm của Nho giáo Việt Nam