Hiện giờ ở Huế có 2 nơi đào tạo các nhạc công Nhã nhạc, thứ nhất là Trường Đại học nghệ thuật Thừa Thiên Huế; thứ hai là trường Trung học văn hóa nghệ thuật Thừa Thiên Huế, với nguồn [r]
Trang 1Sau năm 1945, Nhã nhạc đã mất không gian vốn có của nó và có nguy cơ mai một dần Hiện nay Nhã nhạc không còn giữ được diện mạo như xưa, nhưng nó vẫn có thể là một minh chứng độc đáo về sự sáng tạo văn hóa đặc biệt của dân tộc Việt Nam Tuy đã được duy trì và phát triển qua cả nghìn năm, nhưng ngày nay, các tài liệu lịch sử về Nhã nhạc không còn nhiều, lại phân bố ở nhiều nơi, không có một cơ sở lưu trữ bài bản và hệ thống, các nghệ nhân, người hiểu biết về kỹ thuật diễn xướng cũng như kiến thức về Nhã nhạc còn quá ít ỏi thực tế đó đã và đang đặt ra nhiều vấn đề nan giải
và bức xúc về công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật Nhã nhạc cung đình Huế đã đâm chồi nảy lộc từ sự quan tâm của những người yêu loại hình nghệ thuật này và nguồn tài trợ từ các tổ chức quốc tế Tính đến năm 2003, khi UNESCO công nhận Nhã nhạc là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại thì bộ môn nghệ thuật này đã có lịch sử hơn nửa thế kỷ gìn giữ
và bảo tồn Đầu tiên phải kể đến đức Từ Cung - thân mẫu của vua Bảo Đại Sau năm 1945, bà đứng ra bảo trợ và duy trì đội Nhã nhạc cung đình dưới biên chế của đoàn Ba Vũ cổ nhạc Đoàn tồn tại cho đến năm 1975 thì tan rã Các nhạc công của đoàn mỗi người mỗi ngả, làm nhiều việc để kiếm sống, hầu ít ai nhắc đến hai từ Nhã nhạc
Đức từ cung.
Từ sau năm 1975, Chính phủ, Bộ Văn hóa Thông tin và lãnh đạo của tỉnh Thừa Thiên Huế đã có nhiều chủ trương, quyết định để bảo tồn loại hình văn hóa độc đáo này Đến năm 1992, trong dịp Festival văn hóa Việt - Pháp, dưới sự chỉ đạo của Sở Văn hóa -Thông tin Thừa Thiên-Huế và Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô, dàn đại nhạc và tiểu nhạc đã được dựng lại Trên thành quả của liên hoan và sự quy tụ một số lượng lớn các nghệ nhân, cùng năm đó, CLB Nhã nhạc Phú Xuân ra đời với những nhạc công đẳng cấp như
Trang 2các cụ Trần Kích, Hồ Viết Châu, Trần Thảo Để đảm bảo có không gian diễn xướng tương ứng theo lịch sử, Trung tâm BTDTCĐ Huế đã triển khai
tu bổ các công trình như Duyệt Thị Đường, Lương Khiêm Đường, Nam Giao, Thế Miếu Bên cạnh đó đã tổ chức nhiều chương trình, đề tài nghiên cứu liên quan đến âm nhạc cung đình
Năm 1993, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế mời các nghệ nhân biểu diễn trong điện Thái Hòa, sau đó động viên họ đứng ra tuyển chọn đội ngũ
kế cận và truyền dạy tại nhà Tháng 3/1994 UNESCO đã phối hợp với Bộ Văn hóa Thông tin, UBND tỉnh, Trung tâm BTDTCĐ Huế tổ chức Hội nghị quốc tế về bảo vệ và giữ gìn phục hồi văn hóa phi vật thể vùng Huế
Tiếp theo là các dự án đào tạo được Bộ Văn hóa Thông tin, các Quỹ của UNESCO, Chính phủ Nhật Bản tài trợ cho các lớp nhạc công, diễn viên
ca múa cung đình Giáo sư Tôn Thất Tiết về nước nhận bảo trợ cho các nghệ nhân Nhã nhạc Lần đầu tiên một đoàn Nhã nhạc ra đời, lấy nòng cốt là CLB Phú Xuân, năm 1995 đoàn sang Pháp biểu diễn và thu băng
Năm 1996, đĩa ghi âm Nhã nhạc đầu tiên được phát hành tại Pháp và lọt vào top 10 đĩa CD hay nhất của Pháp trong năm Dự án đào tạo Nhã nhạc đầu tiên ở Việt Nam đã được xây dựng và tổ chức khai giảng tại trường ĐH Nghệ thuật Huế, với 15 sinh viên theo học các nhạc cụ thuộc dàn Đại nhạc
và Tiểu nhạc Sau đó, năm 1997 - 2000, JFAC đã tài trợ để tổ chức các hội nghị, tọa đàm về Nhã nhạc với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, nhiều nhà quản lý và đào tạo của nhiều nước như Nhật Bản, Phi-lip-pin, Việt Nam
Năm 2002, Bộ Văn hóa -Thông tin (nay là Bộ Văn hóa -Thể thao và Du lịch) giao cho Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế tiến hành xây dựng bộ
hồ sơ Nhã nhạc để đệ trình lên UNESCO công nhận là Kiệt tác văn hóa phi vật thể của nhân loại Cuối tháng 8/2002, phối hợp với Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, Viện Âm nhạc Việt Nam, Trung tâm BTDTCĐ Huế,
đã tổ chức Hội thảo Quốc tế về Âm nhạc cung đình Huế - Nhã nhạc, với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm góp phần thúc đẩy công cuộc bảo tồn di sản Nhã nhạc
Bên cạnh đó, nhà hát Truyền thống cung đình Huế đã được thành lập (trực thuộc Trung tâm BTDTCĐ Huế) bước đầu đã bảo tồn được một số bản nhạc như: 10 bản Ngự (Phẩm tuyết, Nguyên tiêu, Hồ quảng, Liên hoàn, Bình bán, Tây mai, Kim tiền, Xung phong, Long hổ, Tẩu mã), Long đăng, Long ngâm, Tiểu khúc ; các bản nhạc thường dùng trong dàn Đại nhạc (Tam luân Cửu
Trang 3chuyển, Thái bình Cổ nhạc, Đăng đàn cung, Phú lục, Tẩu mã, Bông, Mã vũ, Mang, Đăng đàn đơn, Đăng đàn kép) cùng một số bài bản khác Sự góp sức của đoàn Nghệ thuật Truyền thống Huế (thuộc Sở Văn hóa Thông tin và Câu lạc bộ Phú Xuân cũng góp phần tích cực vào việc bảo tồn di sản Nhã nhạc Năm 2003, Nhã nhạc cung đình Huế chính thức được UNESCO vinh danh
Ngay sau đó, Việt Nam đã xây dựng một chương trình hành động quốc gia nhằm bảo tồn, phục hồi và phát huy các giá trị của Nhã nhạc Chương trình này được UNESCO lựa chọn và chấp thuận tài trợ, nguồn vốn từ quỹ uỷ thác Nhật Bản và đối ứng của phía Việt Nam (hơn 300.000 USD) Sau 3 năm thực hiện, dự án đã thu được kết quả rất khả quan ở nhiều phương diện và được Văn phòng UNESCO tại Hà Nội đánh giá là mẫu mực trong khu vực
về tính hiệu quả Lo ngại về sự mất dần nghệ nhân có khả năng trình diễn và hiểu biết về Nhã nhạc, ông Phùng Phu, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích
cố đô Huế, Phó trưởng ban điều hành dự án cho biết: “Qua dự án, 20 nhạc công tuổi từ 16-20 đã được đào tạo bài bản ưu điểm của các nhạc công trẻ này là ngoài khả năng trình diễn Nhã nhạc, họ còn được cung cấp phương pháp luận Nhờ đó, các em có nền tảng văn hoá, hiểu được các giá trị của di sản để có nghĩa vụ bảo tồn và phát huy tốt hơn”
Không chỉ bảo tồn, dự án còn quảng bá và phát huy các giá trị của Nhã nhạc khi thường xuyên tuyên truyền, biểu diễn cho công chúng trong và ngoài nước thưởng thức Ngoài ra, dự án còn tổ chức các buổi nói chuyện có minh hoạ của giáo sư Trần Văn Khê dành cho học sinh, sinh viên trên địa bàn thành phố nhằm nâng cao nhận thức của lớp trẻ về Nhã nhạc Hiện giờ ở Huế có 2 nơi đào tạo các nhạc công Nhã nhạc, thứ nhất là Trường Đại học nghệ thuật Thừa Thiên Huế; thứ hai là trường Trung học văn hóa nghệ thuật Thừa Thiên Huế, với nguồn giáo viên chủ yếu lấy từ 11 cử nhân tốt nghiệp khóa 1 đào tạo các nhạc công Nhã nhạc tại trường Đại học nghệ thuật Thừa Thiên Huế, gần đây dù có mời thêm cụ Trần Kích và anh Trần Thảo đến giảng dạy nhưng mỗi khi có dịp Festival là hầu như học sinh và sinh viên hai trường này được huy động để đi biểu diễn Hầu hết các em đều chưa cung cấp cho mình đủ một bản lĩnh để học Nhã nhạc, điều này quả là một sự khó khăn Ví dụ, hầu hết các bài bản của Nhã nhạc do đều được tấu ở những không gian trang trọng, mang tính tôn nghiêm nên đòi hỏi tính ngay ngắn, sự chuẩn xác, lề lối
Hầu hết khi diễn xướng thì nhạc công ít khi được thể hiện các ngón nhấn nhá, chuốt để tạo sự lẳng lơ trong tiếng đàn, mỗi bản Nhã nhạc chỉ được
Trang 4nhấn nhá ở một số chỗ nhất định, tạo nên những nét đặc trưng của nghệ thuật này Thế nhưng các em học viên giờ không nắm được điều này nên khi diễn xướng, các ngón đàn nhấn nhá một cách rất tùy tiện.Đây cũng là một điều đáng quan tâm
Bên cạnh những khó khăn căn bản đó còn có sự lúng túng trong chương trình, phương pháp đào tạo Nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền cho rằng lớp nhã nhạc ở trường đại học này cần phải được đào tạo một cách chuyên biệt, chương trình chỉ nên tập trung cho kiến thức chuyên ngành, cách đào tạo mũi nhọn như thế mới đem lại hiệu quả Hiện tại sinh viên nhã nhạc nhưng chỉ học kiến thức chuyên ngành có 117 đơn vị học trình, trong khi các môn đại cương cũng đã đến 88 học trình Ông Phu cũng cho biết:
“Đội ngũ kế thừa này là các em có năng khiếu và xuất thân từ gia đình có truyền thống nghệ thuật, am hiểu nhạc cung đình Bản thân các em hầu hết
đã sử dụng được các nhạc cụ trình diễn”
Tuy nhiên, để có thế hệ kế cận xứng đáng, bảo tồn và phát triển Nhã nhạc một cách bền vững, theo ông Phu, trước hết, cần có chính sách quản lý bảo tồn đặc thù dành cho Nhã nhạc, có chế độ ưu đãi đặc biệt đối với các nghệ nhân nhằm khuyến khích họ đóng góp, truyền đạt kinh nghiệm và bí quyết nghề nghiệp cho thế hệ trẻ Sau khi nghệ thuật Nhã nhạc được UNESCO công nhận, hầu hết các nghệ nhân như cụ Lữ Hữu Thi, cụ Hồ Viết Châu không được mời tham gia biểu diễn và giảng dạy trong bất cứ chương trình hay lớp học nào
Đây là một bài báo trích dẫn từ:
httpwww.tuoitre.com.vnTianyonIndex.aspxArticleID=161467&ChannelID=
58 nói về thưc trạng của các nghệ nhân ngày nay:
Theo thông tin trên báo Tuổi trẻ Online ngày 15-11-2003, Trung tâm bảo tồn
di tích cố đô Huế đã mời nghệ nhân Lữ Hữu Thi vào nhà hát Duyệt thị đường để dựng lại đội Hòa Thanh (dàn Tiểu nhạc) và đội Kỳ Cổ (Dàn Đại Nhạc) Ba năm sau, đến Duyệt thị đường hay Trung tâm bảo tồn di tích cố
đô, chúng tôi không còn được nghe thêm thông tin gì về hai đội này, bản thân cụ Lữ Hữu Thi cũng không dạy trong nhà hát nữa Theo một số nguồn thông tin, cụ Lữ Hữu Thi hiện còn nhớ được toàn bộ 7 bản Thài cổ (Thài là
Trang 5các bản nhạc lễ, dùng trong việc tế lễ gồm có 7 bản - PV) dùng trong lễ tế Nam Giao
Cụ Trần Kích hiện đã hơn 80 tuổi, cách đây không lâu được Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế mời vào nhà hát Duyệt thị đường để hiệu chỉnh cho các nhạc công Nhã nhạc, nhưng theo cụ kể lại thì: “Tui chỉ ngồi vô đấy để cho
có mặt chứ nào có được dạy dỗ gì đâu” Vậy là sáng sáng, cụ đạp xe vào nhà hát, đến trưa thì về và được trung tâm cho lĩnh tiền dạy
Ngay cả nếu như cụ Kích có được dạy đi chăng nữa thì với tần số một ngày
4 suất diễn của nhà hát, việc dạy dỗ chắc lại lâm vào cảnh dạy suất sáng thì suất chiều quên Gần đây, cụ Trần Kích và anh Trần Thảo, con trai cụ, cũng đồng thời là một nhạc công Nhã nhạc được mời đến dạy tại Trường Đại học nghệ thuật Thừa Thiên Huế và Trung học văn hóa nghệ thuật Thừa Thiên Huế nhưng công việc giảng dạy rất bập bõm vì học viên cả hai trường
thường xuyên bị điều động đi diễn
Nghệ nhân Trần Kích (trái) và Nghệ nhân Hồ Viết
Châu
Đến thăm nhà nghệ nhân Trần Kích, anh Trần Thảo cho biết: “Có lẽ cuối năm nay, ông cụ được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú” Cụ bảo: “Nói
về chuyện phong tặng thì cũng dận dịp từ năm ngoái, chả biết năm nay có được không?” Tôi bất giác nghĩ đến cụ Lữ Hữu Thi hay cụ Hồ Viết Châu,
cả hai cụ đều chưa nhận được một danh hiệu tôn vinh một cách quan phương nào cả, liệu những người như các cụ còn phải chờ đến bao lâu?
Trang 6Như cụ Hồ Viết Châu năm nay cũng hơn 70 tuổi, vốn ở trong lớp học Đồng
ấu của dưới sự bảo trợ của đức Từ Cung, là nhạc công về trống và được thừa hưởng từ người cha là nhạc công trong đội tiểu nhạc của cung đình ngón phách tiền điêu luyện, vậy mà sau khi Nhã nhạc được công nhận, ông không được mời dạy, không được mời biểu diễn Cụ sống ở huyện Phong Điền, sống bằng nghề đánh trống hay thổi kèn trong các đám ma Rồi như anh Trần Thảo, anh Nguyễn Đình Vân biết bao
nhiêu các nghệ nhân đã từng là linh hồn của bộ
Hồ sơ Nhã nhạc để đệ trình lên UNESCO giờ
không được làm nghề, không được dạy nghề và
không được tôn vinh trong nghề.(nguồn :
httpwww.tuoitre.com.vnTianyonIndex.aspxArticleID=161467&ChannelID= 58)
Lo lắng về đội ngũ kế thừa, giáo sư Trần Văn Khê cảnh báo về xu hướng biểu diễn vô hồn của nhạc công Nhã nhạc trẻ tuổi, cũng như xu hướng thêm vào các nhạc cụ, bài bản vốn không phải của Nhã nhạc để tạo sự hoành tráng, phong phú “Chúng ta chỉ nên phát triển Nhã nhạc bằng cách sáng tác những bài bản mới trên cơ sở của giai điệu cũ Và khi trình diễn, chúng ta cần công khai, minh bạch cho người nghe biết đâu là nguyên gốc, đâu là những bài bản được làm mới” - ông bày tỏ Bên cạnh đó là sự biến tướng về mặt chất lượng Trong Festival Huế năm 2006, một tin vui cho những người làm công việc bảo tồn văn hóa là tại lễ tế đàn Nam Giao, người ta đã phục dựng lại được các bản Thài cổ Nhưng thật sự phần lời của bảy bản Thài cổ vẫn được giữ lại khá nhiều trong các sách cổ của triều Nguyễn nhưng các sách chỉ ghi lại được phần Lời chứ không ký tự được về mặt Âm, tức là hệ thống tiết tấu vào giai điệu
Nghệ nhân Nhã nhạc Lữ Hữu Thi, người đang giữ
7 bản Thài cổ
Trang 7Tuy vậy, có những hình thức bản Thài khác hiện vẫn đang tồn tại trong dân gian, như trong các đội nhạc tế ở các làng xã, trong Phật giáo cũng có các bản Thài Hình thức Thài ngoài dân gian này vẫn còn giữ được phần lời và giai điệu Người ta đã đem phần lời của cung đình để ghép và giai điệu tiết tấu của dân gian, rồi công bố tại lễ hội Nam Giao là đã phục dựng xong bảy bản Thài cổ, chứng minh cho công quả của cuộc bảo tồn Nhã nhạc 3 năm sau khi được công nhận
Nhiều nghệ nhân cũng rất bất bình khi có nhiều tiết mục bị biến tướng với lối tấu nhạc “cắm đầu mà đánh”, còn các nữ vũ công “vừa múa vừa cười” trong khi Nhã nhạc cần sự trang trọng
Bên cạnh đó vấn đề trang phục cũng cần được quan tâm sao cho giữ đúng trang phục cổ truyền dân tộc,với một bộ thường phục (áo dài đen hoặc tím sẫm và khăn đóng) chỉ trên 150.000 đồng theo đúng lễ phục của các nghệ nhân xưa đã được trưng bày trong các hội thảo quốc tế thì không mấy là tốn kém so với nhưng bộ trang phục hiện giờ
Thách thức đối với những người bảo tồn di sản văn hoá của dân tộc và nhân loại là không nhỏ Vấn đề là cái Tâm và trình độ của những người làm công tác bảo tồn đến đâu Ông Phu cho biết, trong thời gian tới, Trung tâm sẽ tổ chức và mở rộng thêm một số đợt nghiên cứu thực tế tại Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản để khai thác, tìm kiếm nguồn tư liệu tại các viện bảo tàng
và trên thực tế để bổ sung nguồn thông tin tin cậy phục vụ công tác nghiên cứu và phục hồi Nhã nhạc sau này
Ba năm sau khi UNESCO công nhận nghệ thuật Nhã nhạc cung đình Huế;
ba năm với những nguồn vốn đầu tư cho việc phục hồi Nhã nhạc chất chồng,
và ba năm với khoảng trống của sự mất mát, nhã nhạc giờ đã không còn là Nhã nhạc Vẻ đẹp đẽ và hào nhoáng của Phú Văn Lâu ở Huế đã không thể che được một Tử cấm thành hoang tàn bên trong Và lời của những người yêu Huế, yêu những nét đẹp, những giá trị văn hóa đích thực chỉ như cánh chim Tinh Vệ đời đời lấp một biển bàng quan của thế nhân và sự im lặng đáng sợ của những người đang nắm trọng trách quan trọng trong các cuộc bảo tồn
Trang 8nguồn:
ttpvietbao.vnVan-hoaUNESCO-thuc-hien-du-an-bao-ton-Nha-nhac-Hue-dau-tien20374886181
httpwww.btv.org.vnchuyen-devan-hoa-giao-ducbao-ton-nha-nhac-hue-can-phai-giu-duoc-tinh-nguyen-goc
httpwww.kinhtenongthon.com.vnStoryvanhoa20081015418.html
httpwww.nhanhac.com.vnact=ddstg&catid=1
httpwww.tuoitre.com.vnTianyonIndex.aspxArticleID=14116&ChannelID=5 8
httpwww.tuoitre.com.vnTianyonIndex.aspxArticleID=15088&ChannelID=5 8
httpwww.tuoitre.com.vnTianyonIndex.aspxArticleID=161467&ChannelID= 58
httpwww.tuoitre.com.vnTianyonIndex.aspxArticleID=161870&ChannelID= 58
Cách bố trí của Nhà hát Nghệ thuật cung đình ngược lại hoàn toàn với sân khấu của nhà hát Duyệt Thị Đường xưa Chỗ sân khấu xưa giờ là chỗ ngồi của khán giả, quay mặt về phía chỗ ngồi các hoàng phi, cung phi Đặc biệt, trên sân khấu bây giờ lại có ngai vàng ở
Đội nhã nhạc cung đình Huế ngày xưa.
(Ảnh tư liệu của nhà nghiên cứu Phan Thuận An)
Lễ tế Nam Giao Ảnh:
www.nguyentl.free.fr
Đây là hình ảnh tư liệu về một dàn
ty trúc nhạc thời Nguyễn (thuộc hệ
thống nhã nhạc, có biên chế tương
tự tiểu nhạc), không hề thấy đàn
bầu, tranh và bộ gõ bằng trống lớn
(tư liệu của Trung tâm Bảo tồn di
tích cố đô Huế)