Luận văn: Những vấn đề lý luận cơ bản về CTĐTHS

Sau hơn hai mươi năm đổi mới, đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử trên nhiều phương diện. Đất nước đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng, nền kinh tế tăng trưởng nhanh, chính trị xã hội ổn định, đời sống của nhân dân được cải thiện rõ rệt, vị thế trên trường quốc tế không ngừng nâng cao. Chúng ta đang có cả thế và lực mới để đẩy nhanh quá trình hội nhập, đồng thời tạo đà cho sự phát triển của đất nước. Trong các nhân tố làm nên thành công đó, có...

bộ giáo dục và đào tạo bộ tư pháp

trường đại học luật hà nội

-*** -

phùng trung thắng

những vấn đề lý luận cơ bản về chiến thuật điều tra hình sự

khóa luận tốt nghiệp

hà nội - 2010

trường đại học luật hà nội

-*** -

phùng trung thắng

hs31c

những vấn đề lý luận cơ bản về chiến thuật điều tra hình sự

chuyên ngành: khoa học điều tra tội phạm

khóa luận tốt nghiệp

Người hướng dẫn: TS Bùi Kiên Điện

hà nội - 2010

LỜI CẢM ƠN

Để có được kết quả như ngày hôm nay, em xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc

tới thầy giáo, Tiến sĩ, Trưởng bộ môn KHĐTTP Bùi Kiên Điện vì sự giúp đỡ

nhiệt tình và những kinh nghiệm quý báu thầy đã dành cho em trong suốt thời gian hướng dẫn em hoàn thành khoá luận tốt nghiệp

Em cũng xin chân thành gửi lời cảm ơn, sự quan tâm, giúp đỡ của thầy

giáo, Tiến sĩ, Phạm Văn Hộ - giảng viên Học Viện Cảnh sát nhân dân và anh

Đào Tiến Hưng - phòng C16 Tổng cục cảnh sát phòng chống tội phạm, Bộ Công an

Cuối cùng, em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ, động viên của gia đình

và bạn bè trong suốt thời gian qua để em hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

Hà Nội, tháng 4 năm 2010

Sinh viên

Phùng Trung Thắng

: Khoa học điều tra hình sự : Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự : Trách nhiệm hình sự

: Xã hội chủ nghĩa

1.3 Nguyên tắc xây dựng và áp dụng chiến thuật điều tra hình sự 19

CHƯƠNG 2 CHIẾN THUẬT TỔ CHỨC, TIẾN HÀNH BIỆN PHÁP

2.1 Khái quát về thủ thuật chiến thuật và chỉ dẫn chiến thuật 25 2.2 Các giai đoạn của chiến thuật tổ chức và tiến hành biện pháp điều tra 30 2.3 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của chiến thuật tổ chức và tiến

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau hơn hai mươi năm đổi mới, đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu

to lớn và có ý nghĩa lịch sử trên nhiều phương diện Đất nước đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng, nền kinh tế tăng trưởng nhanh, chính trị xã hội ổn định, đời sống của nhân dân được cải thiện rõ rệt, vị thế trên trường quốc tế không ngừng nâng cao Chúng ta đang có cả thế và lực mới để đẩy nhanh quá trình hội nhập, đồng thời tạo đà cho sự phát triển của đất nước Trong các nhân tố làm nên thành công đó, có một nhân tố luôn được Đảng và Nhà nước đặc biệt coi trọng,

đó là sự ổn định về an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội Điều đó có được

là do tình hình tội phạm tiếp tục được kiềm chế, ngăn chặn kịp thời và không để xảy ra những đột biến lớn Tuy nhiên, tình hình tội phạm cũng nổi lên một số

vấn đề như: “Sự câu kết của tội phạm có xu hướng gia tăng, ngày càng diễn

biến phức tạp, tập trung chủ yếu tại các tỉnh, thành phố trọng điểm Hoạt động của các băng nhóm tội phạm có xu hướng ngày càng nghiêm trọng, tình trạng phạm tội trong học sinh, sinh viên có xu hướng tăng Tội phạm chống người thi hành công vụ ngày càng diễn biến phức tạp Bên cạnh đó, những mặt trái của quá trình toàn cầu hóa luôn tiềm ẩn nguy cơ và làm xuất hiện nhiều loại tội phạm mới, đặc biệt là sự gia tăng các loại tội phạm mang tính quốc tế liên quan đến Việt Nam đã gây những hậu quả nghiêm trọng cho đời sống xã hội"1

Trong suốt quá trình phát triển, khoa học điều tra hình sự (KHĐTHS) Việt Nam nói chung và khoa học chiến thuật điều tra hình sự nói riêng đã có nhiều đóng góp to lớn đối với công tác đấu tranh phòng chống tội phạm Chiến thuật điều tra hình sự (CTĐTHS) với tư cách là một bộ phận quan trọng của KHĐTHS có vị trí rất quan trọng trong hệ thống những biện pháp, phương tiện được áp dụng trong hoạt động điều tra Việc vận dụng trên cơ sở những thành

1

http://ca.cand.com.vn/viVN/binhyencuocsong/tinnganh/2010/1/157392.cand

tựu lý luận của CTĐTHS trong và ngoài nước, những tri thức của các lĩnh vực khoa học khác cùng với những kinh nghiệm của thực tiễn hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm luôn là điều hết sức cần thiết Thực hiện tốt công tác này không những sẽ giảm được khá lớn về mặt thời gian, công sức, vật chất v.v…mà còn đảm bảo hiệu quả công tác giải quyết án Tuy vậy trên thực tế, công tác áp dụng CTĐTHS trong quá trình điều tra nhiều khi bị xem nhẹ, bỏ qua các giai đoạn quan trọng cần thực hiện hoặc vận dụng một cách máy móc

đã gây nhiều khó khăn không đáng có trong quá trình điều tra Do vậy, lý luận

về CTĐTHS trong thời gian tới cần có sự quan tâm hơn nữa để đây không chỉ là tài liệu để giảng dạy, nghiên cứu mà còn có khả năng ứng dụng cao trong thực tiễn

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài “Những vấn đề lý

luận cơ bản về CTĐTHS ” cho khoá luận tốt nghiệp của mình

2 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Với đề tài này, đối tượng nghiên cứu là những tri thức lý luận khoa học

cơ bản về CTĐTHS

* Phạm vi nghiên cứu

Với sự hạn chế rất lớn chủ yếu về kiến thức chuyên ngành, kinh nghiệm thực tiễn hầu như không có và việc tiếp cận nghiên cứu nguồn tài liệu v.v… Do vậy, khoá luận chỉ tập chung nghiên cứu các vấn đề lý luận về: Khái niệm; nhiệm vụ; nội dung; mối liên hệ với những ngành khoa học khác và khuynh hướng phát triển; nguyên tắc xây dựng, áp dụng CTĐTHS; chiến thuật về tổ chức và tiến hành biện pháp điều tra (CTTC&THBPĐT)

3 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu đề tài được dựa trên cơ cở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác-xít, tư tuởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước về công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp mô tả; phương pháp lôgic; phương pháp so sánh; phương pháp mô hình hoá; phương pháp phân tích tổng hợp và các phương pháp nghiên cứu phù hợp khác được sử dụng để chứng minh và viện dẫn các luận điểm khoa học về CTĐTHS

4 Mục đích, nhiệm vụ của khoá luận

Thực tiễn hiện nay đã chỉ ra, công tác thực hiện CTĐTHS ở nhiều nơi không được coi trọng, mặt khác, những kiến thức được áp dụng đã không còn phù hợp và không thể áp dụng chung cho những thủ đoạn, loại tội phạm mới

Do vậy, việc nghiên cứu đề tài này không những hoàn thiện lý luận cơ bản về

CTĐTHS mà còn nhằm nâng cao hiệu quả việc áp dụng CTTC&THBPĐT thông

qua một số kiến nghị hoàn thiện

Để đạt được hai mục đích trên, khoá luận cần giải quyết những nhiệm vụ sau: Đưa ra và làm sáng tỏ những kiến thức cơ bản về CTĐTHS; phân tích được những yêu cầu, nhiệm vụ, tính khả thi của lý luận về CTTC&THBPĐT, trên cơ

sở đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng trong điều tra hình

sự

5 Cơ cấu khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, phần nội dung của khoá luận gồm có:

Chương 1: Nhận thức chung về CTĐTHS

Chương này, khoá luận trình bày những tri thức chung về CTĐTHS như: Khái niệm; nhiệm vụ; nội dung; mối liên hệ với các ngành khoa học khác và khuynh hướng phát triển; nguyên tắc xây dựng và áp dụng CTĐTHS

Chương 2 Chiến thuật tổ chức, tiến hành biện pháp điều tra và một số kiến nghị hoàn thiện

Đối với chương này, khoá luận nêu khái quát về thủ thật chiến thuật, chỉ dẫn chiến thuật; các giai đoạn của CTTC&THBPĐT và một số kiến nghị hoàn thiện

Trong quá trình nghiên cứu, mặc dù đã có rất nhiều cố gắng trong việc bám sát nội dung và yêu cầu của đề tài, tuy nhiên do kiến thức chuyên môn, khả năng tiếp cận nguồn tài liệu còn hạn chế và các quan điểm lý luận về CTĐTHS luôn vận động không ngừng v.v… Do vậy, khoá luận không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định Em rất mong nhận được sự góp ý từ phía quý thầy

cô, bạn bè và những ai có quan tâm tới đề tài nghiên cứu để khoá luận được hoàn thiện hơn

Hà nội, tháng 4 năm 2010

CHƯƠNG 1

NHẬN THỨC CHUNG VỀ CHIẾN THUẬT ĐIỀU TRA

HÌNH SỰ

1.1 KHÁI NIỆM, NHIỆM VỤ VÀ NỘI DUNG CỦA CTĐTHS

Chiến thuật đó là sự mềm dẻo, linh hoạt và tự do lựa chọn những biện pháp, thủ thuật, phương tiện một cách hợp lý và có hiệu quả để tiến hành hoạt động có mục đích của con người Vậy CTĐTHS là gì?

1.1.1 Khái niệm CTĐTHS

Ở Việt Nam, quá trình hình thành và phát triển của KHĐTHS diễn ra trong những điều kiện hết sức đặc biệt Một mặt tổng kết, tích tụ những tài liệu kinh nghiệm để xây dựng lý luận, mặt khác, khai thác, sử dụng có chọn lọc những thành tựu của KHĐTHS của các nước khác để xây dựng KHĐTHS nước

LÝ LUẬN CHUNG CỦA KHOA HỌC ĐIỀU TRA HÌNH SỰ

nghiên cứu, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong hoạt động điều tra; nghiên cứu thủ đoạn gây án và che giấu của tội phạm Sau đó, phần lớn các quan điểm cho rằng, nội dung chính của CTĐTHS là những thủ thuật tiến hành những biện pháp điều tra Hiện nay, hầu hết các nhà khoa học đã có sự thống nhất chung về bản chất và nội dung của CTĐTHS

Theo quan điểm của Trường Đại học Luật Hà Nội: “CTĐTHS là hệ thống

các quan điểm, thủ thuật và các chỉ dẫn về tổ chức, lập kế hoạch điều tra vụ án nói chung, tiến hành các biện pháp điều tra cụ thể nói riêng phù hợp với quy định của pháp luật và nhằm đạt hiệu quả cao nhất” 1

Còn theo quan điểm của trường Học viện Cảnh sát nhân dân: “CTĐTHS

là hệ thống những luận điểm khoa học, những thủ thuật chiến thuật, những chỉ dẫn về tổ chức và lập kế hoạch điều tra nói chung, tổ chức và tiến hành những biện pháp điều tra nói riêng, được xây dựng trên cơ sở những luận điểm khoa học đó nhằm mụch đích điều tra và phòng ngừa tội phạm” 2

Cả hai quan điểm trên cũng như một số quan điểm khác đều đã chỉ ra rằng, CTĐTHS gồm các luận điểm khoa học, thủ thuật chiến thuật và chỉ dẫn

chiến thuật không những thuộc chiến thuật tiến hành những biện pháp điều tra

mà còn thuộc nội dung của tổ chức hoạt động điều tra

Theo cách hiểu chung, những luận điểm khoa học bao gồm: Khái niệm, nhiệm vụ, nguyên tắc, mối quan hệ giữa CTĐTHS với các bộ phận khác của KHĐTHS v.v… Đây chính là cơ sở lý luận, đóng vai trò là phương pháp luận

để xây dựng và không ngừng hoàn thiện CTĐTHS nhằm đáp ứng những đòi hỏi

của thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm Còn những điều chỉ dẫn về tổ

chức và lập kế hoạch điều tra tạo thành nội dung của công tác tổ chức hoạt động điều tra - một nội dung rất quan trọng của CTĐTHS Bên cạnh đó, những thủ thuật tổ chức và tiến hành những biện pháp điều tra cấu tạo thành

Những luận điểm khoa học, thủ thuật và những chỉ dẫn chiến thuật được

áp dụng không những trong hoạt động thực tiễn của cơ quan điều tra, cơ quan trinh sát mà còn trong hoạt động thực tiễn của cơ quan truy tố, xét xử

Như vậy, từ kết quả nghiên cứu những quan điểm mới nhất về CTĐTHS

có thể hiểu khái niệm CTĐTHS như sau: CTĐTHS chính là những thủ thuật, chỉ

dẫn chiến thuật về tổ chức và lập kế hoạch điều tra nói chung, tổ chức tiến hành biện pháp điều tra cụ thể nói riêng trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm

1.1.2 Nhiệm vụ của CTĐTHS

Căn cứ vào nhiệm vụ chung và nhiệm vụ cụ thể của KHĐTHS, vị trí của CTĐTHS trong hệ thống KHĐTHS, CTĐTHS có 4 nhiệm vụ cơ bản sau đây:

 Trợ giúp cho cán bộ của các Cơ quan điều tra, các cơ quan được giao

tiến hành một số hoạt động điều tra những chỉ dẫn khoa học có cơ sở lý luận, thực tiễn về tổ chức và lập kế hoạch điều tra, xây dựng quan hệ phối hợp giữa các lực lượng trong quá trình điều tra

Cán bộ của các Cơ quan điều tra và các cơ quan được giao tiến hành điều tra là những người trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quá trình điều tra Do vậy, họ cần phải được trang bị những tri thức cần thiết để đảm bảo thực hiện tốt các nhiệm vụ điều tra Những chỉ dẫn khoa học về tổ chức và lập kế hoạch điều tra giúp cho việc định hướng, xác định, giải quyết các nội dung trong từng giai đoạn điều tra một cách chính xác và hiệu quả đồng thời phát huy được tối đa những thế mạnh từ sự phối kết hợp giữa các lực lượng tham gia

 Xây dựng hệ thống lý luận, những thủ thuật chiến thuật cụ thể và tiến

hành có hiệu quả các biện pháp điều tra trong các tình huống cụ thể

Biện pháp điều tra là hệ thống những thủ thuật có mối liên hệ hữu cơ với nhau, do Điều tra viên và những người theo luật định tiến hành nhằm phát hiện, thu thập theo trình tự tố tụng hình sự những tài liệu, chứng cứ có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra Kết quả tiến hành những biện pháp điều tra là những nguồn tài liệu; chứng cứ cơ bản tạo điều kiện để làm rõ tội phạm, đối tượng gây án;

động cơ và mụch đích phạm tội; đặc điểm nhân thân bị can, tính chất và mức độ thiệt hại; những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm và phát hiện người đang bị truy nã v.v…Tuy vậy, thủ thuật của từng biện pháp điều tra có những đặc điểm riêng khác với những thủ thuật của biện pháp điều tra khác Sự khác nhau này bắt nguồn chủ yếu từ đặc điểm tố tụng của từng biện pháp điều tra, mụch đích tiến hành và đặc điểm của đối tượng mà biện pháp điều tra tác động trực tiếp đến Bên cạnh đó, thủ thuật chiến thuật của từng biện pháp được

áp dụng trong từng tình huống là khác nhau Ví dụ, Chiến thuật bắt đối tượng tại nhà khác với chiến thuật bắt đối tượng trên đường đi, bắt nhiều đối tượng một lúc, bắt người là chủ thể đặc biệt v.v…

Vì vậy, công tác xây dựng hệ thống lý luận, thủ thuật chiến thuật cụ thể

và tiến hành có hiệu quả các biện pháp điều tra trong các tình huống cụ thể là một nhiệm vụ quan trọng của CTĐTHS

 Xây dựng những điều chỉ dẫn để khắc phục với những hành vi cản trở

hoạt động điều tra của những người có lợi ích trong vụ án

Đối với những người có lợi ích trong vụ án, việc vụ án được làm sáng tỏ

sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới quyền và nghĩa vụ mà họ phải thực hiện Những

người có lợi ích trong vụ án là người không tham gia vào việc thực hiện tội phạm, có tham gia mà không bị truy cứu TNHS hoặc được miễn TNHS nhưng Toà phải xử lý theo pháp luật những vấn đề về quyền lợi, tài sản của họ có liên quan đến tội phạm Ví dụ, chị X được người yêu tặng một chiếc nhẫn mà anh ta

ăn trộm của tiệm vàng B trước đó ít ngày v.v Do đó, việc họ bằng những thủ đoạn trực tiếp hoặc gián tiếp tác động đến quá trình điều tra làm sai lệch vụ án theo hướng có lợi cho họ là một việc làm gây khó khăn rất lớn tới quá trình xác minhh sự thật của vụ án Bởi vậy, nhiệm vụ của CTĐTHS là xây dựng những điều chỉ dẫn để khắc phục những hành vi cản trở, bất hợp tác, chống đối có thể

có của những người có lợi ích trong vụ án

 Xây dựng hệ thống các thủ thuật chiến thuật và các biện pháp tổ chức

đảm bảo việc bảo vệ và củng cố chứng cứ và các nguồn chứng cứ, trong đó có

cả bảo vệ người làm chứng, người bị hại, người giám định, Điều tra viên v.v…

Chứng cứ không những là cơ sở để nhận định tính chất vụ án, phương thức thủ đoạn của đối tượng gây án mà còn là căn cứ quan trọng để cơ quan điều tra quyết định các biện pháp ngăn chặn, cơ quan thực hành quyền công tố quyết định việc truy tố tại toà án v.v…Tội phạm sau khi đã hoàn thành luôn ý thức được việc xoá bỏ những dấu vết gây án khiến cho việc phát hiện ra thủ phạm gặp rất nhiều khó khăn Mặt khác, những người biết được những tình tiết quan trọng của vụ án như người bị hại, người làm chứng, Điều tra viên luôn nằm trong tầm ngắm nhằm loại bỏ hoàn toàn chứng cứ buộc tội đối với tội phạm Do vậy, công tác bảo vệ, củng cố chứng cứ, trong đó có việc bảo đảm an toàn, bí mật cho người làm chứng, người bị hại, Điều tra viên luôn phải được chú trọng và có kế hoạch xây dựng chi tiết

Như vậy, nhiệm vụ chung của CTĐTHS là xây dựng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật trên cơ sở các văn bản pháp luật; sử dụng rộng rãi những tri thức của KHĐTHS và những khoa học khác; tổng kết những kinh nghiệm tiên tiến đồng thời tích cực ứng dụng những thủ thuật và những chỉ dẫn chiến thuật trong hoạt động thực tiễn của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử

1.1.3 Nội dung của CTĐTHS

CTĐTHS là những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật về tổ chức và lập kế hoạch điều tra nói chung, những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật về tổ chức tiến hành biện pháp điều tra cụ thể nói riêng Do vậy, có thể chia nội dung của CTĐTHS bao gồm những yếu tố sau đây:

 Lý luận chung về giả thuyết điều tra, xây dựng và kiểm tra giả thuyết điều tra; lý luận chung về lập kế hoạch điều tra, những nguyên tắc lập kế hoạch điều tra, trình tự lập kế hoạch điều tra v.v…

 Lý luận chung về tình huống điều tra, những chỉ dẫn về đánh giá và sử dụng tình huống điều tra trong hoạt động điều tra

 Quyết định chiến thuật và những chỉ dẫn thông qua quyết định chiến thuật trong các tình huống điều tra khác nhau

 Nội dung, những nguyên tắc của sự phối hợp giữa cơ quan điều tra và những lực lượng khác tham gia vào cuộc đấu tranh chống tội phạm; những nguyên tắc sử dụng những tài liệu thu thập được từ việc tiến hành những biện pháp trinh sát trong hoạt động điều tra

 Những chỉ dẫn về sử dụng những phương tiện KTHS, những thủ thuật chiến thuật để thu thập và nghiên cứu chứng cứ

 Những chỉ dẫn về sử dụng những kiến thức chuyên ngành, sự giúp đỡ của những chuyên gia và của quần chúng trong hoạt động điều tra

 Những hình thức tổ chức hoạt động điều tra

 Những thủ thuật và những điều chỉ dẫn về chuẩn bị, tiến hành những biện pháp điều tra

 Những phối hợp chiến thuật được áp dụng trong hoạt động điều tra Trên thực tế, những thủ thuật chiến thuật và những chỉ dẫn chiến thuật cần phải đảm bảo ứng dụng một cách đầy đủ, có hiệu quả những phương tiện KTHS Ví dụ, trình tự khám nghiệm hiện trường cần phải đảm bảo việc áp dụng những phương tiện KTHS để mô tả hoàn cảnh của hiện trường và những dấu vết trên ở hiện trường Tiến hành thực nghiệm điều tra theo các giai đoạn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng những phương tiện kỹ thuật để quay phim, chụp ảnh từng bước và tới kết quả của cuộc thực nghiệm điều tra Đồng thời, sự phát triển của CTĐTHS sẽ thúc đẩy sự ứng dụng trong hoạt động điều tra những phương tiện kỹ thuật mới, những thủ thuật và những chỉ dẫn phải sử dụng những phương tiện kỹ thuật đó

Như vậy, những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật của CTĐTHS được ứng dụng trong thực tiễn hoạt động điều tra thông qua phương pháp điều tra những tội phạm cụ thể Đặc biệt, với việc ứng dụng trong thực tiễn những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật mới sẽ dẫn đến bổ sung và thay đổi phương pháp điều tra, tạo ra

những điều kiện tối ưu để áp dụng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật để khám phá những vụ án xảy ra

1.2 MỐI LIÊN HỆ VỚI NHỮNG LĨNH VỰC KHOA HỌC KHÁC VÀ KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA CTĐTHS

1.2.1 Mối liên hệ với những lĩnh vực khoa học khác của CTĐTHS

CTĐTHS có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều khoa học mà những tri thức của những khoa học này được sử dụng để xây dựng những luận điểm khoa học, những thủ thuật chiến thuật và những chỉ dẫn chiến thuật của CTĐTHS

1.2.1.1 Mối liên hệ giữa chiến thuật điều tra với KTHS

Mối liên hệ giữa CTĐTHS với KTHS chính là mối liên hệ giữa những

thủ thuật chiến thuật với những thủ thuật áp dụng những phương tiện kỹ thuật

Phát hiện dấu vết của tội phạm là nhiệm vụ của kỹ thuật cũng như CTĐTHS, nhưng biện pháp và phương tiện giải quyết nhiệm vụ này của hai bộ phận hoàn toàn khác nhau KTHS xuất phát từ những thuộc tính của những đối tượng tác động tương hỗ lẫn nhau và những phương tiện để phát hiện dấu vết Còn CTĐTHS lại xuất phát từ những hình mẫu hoạt động của thủ phạm khi gây

án Mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau và sự tác động tương hỗ giữa những thủ thuật chiến thuật và những thủ thuật áp dụng những phương tiện kỹ thuật biểu hiện trên một số phương diện sau đây:

 Những tiền đề chiến thuật của sự lựa chọn, áp dụng những thủ thuật

của kỹ thuật điều tra hình sự chi phối phạm vi và nội dung của những thủ thuật

áp dụng những phương tiện kỹ thuật, hiệu quả của những biện pháp và phương tiện kỹ thuật được áp dụng để nghiên cứu

Phạm vi và nội dung chung của những thủ thuật áp dụng những phương tiện kỹ thuật trong quá trình điều tra nói chung được xác định bởi cấu trúc của

vụ tội phạm (dạng của sự tác động tương hỗ vật chất), đối tượng của quá trình chứng minh và những nhiệm vụ chung của quá trình điều tra Ví dụ, các thủ thuật và phương tiện kỹ thuật áp dụng trong điều tra vụ án giết người khác với

thủ thuật và phương tiện kỹ thuật áp dụng trong hoạt động điều tra những vụ án trộm cắp

Lựa chọn thủ thuật áp dụng những phương tiện kỹ thuật bị chế ước bởi tài liệu về cấu trúc của những tác động tương hỗ vật chất và hình mẫu tưởng tượng của vụ án được phác thảo dựa trên cơ sở những tác động tương hỗ đó

Hiệu quả của những biện pháp và phương tiện kỹ thuật được áp dụng phụ thuộc nhiều vào trình độ đào tạo nghề nghiệp, kinh nghiệm, những phẩm chất cá nhân của Điều tra viên, kỹ thuật viên, giám định viên và trang bị kỹ thuật của những cơ quan tương ứng

 Mối liên hệ, chế ước lẫn nhau giữa những thủ thuật chiến thuật và

những thủ thuật áp dụng những phương tiện kỹ thuật liên quan đến việc đánh giá kết quả ứng dụng những phương tiện kỹ thuật trong hệ thống thông tin đã

thu thập được về vụ án Mỗi một thủ thuật được áp dụng những phương tiện kỹ

thuật được tiến hành nhằm thực hiện một ý đồ chiến thuật nào đó với tư cách là một yếu tố trong hoạt động nghiệp vụ của Điều tra viên để giải quyết những nhiệm vụ như thu thập dấu vết, tài liệu của vụ án v.v…

 Ảnh hưởng của kỹ thuật đối với chiến thuật điều tra trong mối liên hệ

chế ước lẫn nhau giữa hai bộ phận này Sự xuất hiện của những phương tiện kỹ

thuật mới, biện pháp kỹ thuật mới tác động trực tiếp đến chiến thuật, mở ra triển vọng của chiến thuật và khả năng của hoạt động điều tra tội phạm Ví dụ, những phương pháp xác định đồng nhất người qua giọng nói, qua nguồn hơi được xây dựng sẽ làm thay đổi chiến thuật và phương pháp điều tra những tội phạm cụ thể Mặc khác, cần chú ý đến sự ảnh hưởng của quá trình phát triển của khoa học công nghệ đến sự xuất hiện những thủ đoạn gây án mới của bọn tội phạm

Như vậy, trong quá trình nhận thức điều tra vụ án, những biện pháp và phương tiện kỹ thuật là những yếu tố bổ trợ rất quan trọng trong hoạt động của Điều tra viên Những biện pháp và phương tiện kỹ thuật được áp dụng trên cơ

sở của những tiền đề chiến thuật, còn kết quả áp dụng có thể được diễn giải chỉ trong hệ thống những tài liệu chứng cứ của vụ án

1.2.1.2 Mối liên hệ giữa chiến thuật điều tra với khoa học luật tố tụng hình

định: “Việc khám người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm chỉ được tiến hành khi có

căn cứ để nhận định trong người, chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm của một người

có công cụ, phương tiện phạm tội, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc đồ vật, tài liệu khác có liên quan đến vụ án”1 Còn đối với CTĐTHS, việc nghiên cứu các biện pháp điều tra nhằm xây dựng những thủ thuật có mối liên hệ hữu

cơ với nhau, do Điều tra viên và những người theo luật định tiến hành nhằm phát hiện, mô tả, thu thập những tài liệu, chứng cứ có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm Ví dụ, xây dựng thủ thuật chiến thuật ở các giai đoạn điều tra như: Chuẩn bị; tiến hành; mô tả sao chép kết quả thu thập được; kiểm tra, đánh giá và sử dụng kết quả tiến hành từng biện pháp điều tra tạo thành CTTC&THBPĐT đó

1

khoản 1 Điều 140 BLTTHS 2003

● Hệ thống những quy định của khoa học luật tố tụng hình sự về trình tự

tiến hành các biện pháp điều tra là cơ sở rất quan trọng trong xây dựng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật về tổ chức và tiến hành các biện pháp điều tra Mặt khác thực tiễn vận dụng chiến thuật điều tra sẽ dẫn tới yêu cầu sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện những quy định về các biện pháp điều tra của khoa học luật

tố tụng hình sự

Theo quy định của pháp luật, những biện pháp điều tra chỉ được tiến hành đối với những vụ án đã được khởi tố trừ khám nghiệm hiện trường có thể được tiến hành trước Không được tiến hành những biện pháp điều tra đối với những

vụ án đã tạm đình chỉ điều tra hay đình chỉ điều tra Nếu như xuất hiện sự cần thiết phải tiến hành những biện pháp điều ra để thu thập những tài liệu, chứng

cứ đã có thì cần phải ra quyết định phục hồi điều tra theo quy định của BLTTHS hiện hành Căn cứ vào đó, những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật được xây dựng vừa phải đảm bảo phù hợp với quy định trong BLTTHS vừa phải đáp ứng yêu cầu về hiệu quả công tác điều tra Ví dụ, chiến thuật hỏi cung đối với người chưa thành niên phạm tội đã cho kết quả nghiên cứu: Vị thành niên từ 14 đến 16 tuổi có thể chú ý trong một giờ, từ 8 đến 13 tuổi chỉ chú ý trong khoản thời gian

từ 15 đến 30 phút Trong khoảng thời gian này, cần phải tiến hành hỏi cung liên tục và khi hết khoảng thời gian đó có thể cần phải tạm dừng cuộc hỏi cung1 Đó chính là hệ quả từ việc BLTTHS quy định về việc áp dụng thủ tục tố tụng riêng đối với người chưa thành niên do những đặc điểm tâm sinh lý đặc biệt của lứa tuổi này

Bên cạnh đó, CTĐTHS xây dựng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật tổ chức tiến hành các biện pháp điều tra không chỉ phù hợp với những yêu cầu của BLTTHS mà còn phải phù hợp với thực tiễn áp dụng Đây chính là một trong hai nhân tố quan trọng đảm bảo hiệu quả của công tác điều tra tội phạm Cần phải nhấn mạnh rằng, thực tiễn hoạt động điều tra, truy tố, xét xử có vai trò rất quan trọng trong quá trình xây dựng những thủ thuật chiến thuật và chỉ dẫn

1

Giáo trình CTĐTHS, Học viện Cảnh sát nhân dân năm 2006 Tr 254

chiến thuật Bởi vì, chính việc xây dựng những thủ thuật chiến thuật và những chỉ dẫn chiến thuật là do yêu cầu của thực tiễn hoạt động điều tra, truy tố, xét

xử Mặt khác, kết quả tổng kết những kinh nghiệm của thực tiễn hoạt động điều tra, truy tố, xét xử là cơ sở rất quan trọng không thể thiếu được để xây dựng, hoàn thiện những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật Đặc biệt, chính trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử những vụ án để kiểm tra hiệu quả của những thủ thuật và chỉ dẫn chiến thuật được áp dụng sẽ phát hiện ra được những quy định chưa phù hợp của BLTTHS về sử dụng các biện pháp điều tra Từ đó đề xuất việc sửa đổi,

bổ sung và hoàn thiện cho phù hợp với yêu cầu thực tế của công tác đấu tranh phòng chống tội phạm

1.2.1.3 Mối liên hệ giữa CTĐTHS với khoa học tâm lý học, lôgic học, khoa học lãnh đạo, khoa học tổ chức lao động và những lĩnh vực tri thức khác

Trong quá trình hình thành và phát triển của CTĐTHS, những tri thức khoa học của tâm lý học, lôgic học, khoa học lãnh đạo, khoa học tổ chức lao động và những lĩnh vực tri thức khác là cơ sở để xây dựng những thủ thuật chiến thuật Ví dụ, Tâm lý học tội phạm tác động đến quá trình xây dựng những thủ thuật chiến thuật chủ yếu thông qua Tâm lý học tư pháp, còn Sinh vật học

và Y học chủ yếu thông qua Y học tư pháp và những khoa học chuyên ngành khác v.v…

Dựa trên cơ sở của những tri thức về tâm lý học, những nhà KHĐTHS xây dựng nhiều thủ thuật chiến thuật và những thủ thuật chiến thuật này được áp dụng trong quá trình tiến hành những biện pháp điều tra Ví dụ, trong quá trình khám xét áp dụng thủ thuật theo dõi đối tượng bị khám xét và đánh giá những hành vi, thái độ phản ứng của đối tượng bị khám xét đối với hoạt động lục soát, tìm kiếm, nghiên cứu của lực lượng tiến hành khám xét Áp dụng thủ thuật này thường giúp cho lực lượng tiến hành khám xét phát hiện nơi cất giấu những vật chứng của vụ án v.v…

Bên cạnh đó, cần phải chú ý đặc biệt tới những luận điểm lý luận của lôgic hình thức được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn hoạt động điều tra, truy tố,

xét xử Nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện những tình tiết của vụ án đòi hỏi Điều tra viên, Thẩm phán cần biết những phạm trù lôgic để có những phương pháp và cách tiếp cận khoa học nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ

án Những thủ thuật của lôgic như: Giả thuyết; so sánh; phân tích; tổng hợp;

quy nạp và diễn giải chính là cơ sở khoa học để nhận thức những vụ án đang

được điều tra Ví dụ, bằng việc xây dựng và kiểm tra những giả thuyết điều tra, Điều tra viên nghiên cứu những tình tiết có liên quan đến đặc điểm nhân thân của người phạm tội, thủ đoạn gây án và che giấu tội phạm, những vũ khí, công

cụ được sử dụng trong quá trình gây án v.v Xây dựng và kiểm tra giả thuyết

để nhận thức những tình tiết chưa rõ của vụ án Những quy luật của lôgic được ứng dụng không chỉ trong quá trình đánh giá chứng cứ mà còn trong quá trình tiến hành những biện pháp điều tra Đặc biệt, áp dụng thủ thuật phân tích lôgic những thông tin mà Điều tra viên thu thập được trong quá trình khám nghiệm hiện trường, bắt, khám xét và hỏi cung sẽ tạo điều kiện cho Điều tra viên xác định những biện pháp điều tra khác cần phải tiến hành

CTĐTHS sử dụng rộng rãi những thành tựu của khoa học tổ chức lao động và khoa học lãnh đạo Những luận điểm lý luận của khoa học tổ chức lao động, khoa học lãnh đạo chính là cơ sở khoa học để không ngừng hoàn thiện những hình thức và biện pháp của hoạt động điều tra, thực hiện những biện pháp trinh sát bổ trợ trong quá trình điều tra đồng thời tổ chức hệ thống cơ quan điều tra trên cơ sở sử dụng những thành tựu mới nhất của khoa học lãnh đạo Dựa trên cơ sở sử dụng những thành tựu của khoa học này, CTĐTHS xây dựng những biện pháp và thủ thuật lập kế hoạch điều tra, lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động điều tra, tổ chức và tiến hành những biện pháp điều tra

Như vậy, trong suốt quá trình phát triển của mình, CTĐTHS có mối liên

hệ chặt chẽ với nhiều ngành khoa học khác nhau và việc sử dụng những thành tựu nghiên cứu của các ngành khoa học đó giúp cho CTĐTHS đã có những bước tiến vững chắc để trở thành một trong bốn bộ phận quan trọng không thể thiếu của KHĐTHS

1.2.2 Khuynh hướng phát triển của CTĐTHS

Khuynh hướng phát triển của CTĐTHS bị chế ước bởi yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm Những khuynh hướng này bao gồm:

● Mở rộng phạm vi ứng dụng trong CTĐTHS những tài liệu của

những lĩnh vực tri thức khác Trong giai đoạn hiện nay, quá trình liên kết và

phân hoá tri thức của các ngành khoa học đang diễn ra mạnh mẽ Phân hoá tri thức đã dẫn tới sự xuất hiện trong ranh giới giữa khoa học CTĐTHS với một số khoa học lân cận những lĩnh vực tri thức khác như tâm lý học hình sự, lôgích điều tra v.v Đồng thời, sự liên kết tri thức sẽ phát triển một bước mới, thể hiện

ở việc sử dụng sáng tạo những tri thức của những khoa học khác đối với quá trình nghiên cứu của khoa học CTĐTHS

Thực tế hiện nay đã chỉ ra, để nghiên cứu một đối tượng nào đó cần phải

sử dụng nhiều biện pháp, phương pháp của nhiều khoa học khác mới có hiệu quả và đối với khoa học CTĐTHS cũng vậy Điều đó dẫn đến đối tượng của CTĐTHS trở thành đối tượng chung của hai hay nhiều khoa học Mỗi khoa học nghiên cứu đối tượng đó trong mối liên hệ với những lĩnh vực tri thức khác nhằm giải quyết những nhiệm vụ đặt ra cho CTĐTHS

CTĐTHS ra đời nhằm đáp ứng những yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm Những nhiệm vụ đặt ra cho CTĐTHS chỉ có thể được thực hiện trên cơ sở khai thác và sử dụng triệt để những thành tựu của những lĩnh vực tri thức khác nhất là những thành tựu của tâm lý học, lôgic học, khoa học lãnh đạo v.v… và đó chính là một trong những khuynh hướng phát triển của khoa học CTĐTHS

● Hoàn thiện những thủ thuật và những chỉ dẫn chiến thuật

Khoa học CTĐTHS cũng như những ngành khoa học khác phát triển không ngừng là do có sự tích luỹ tri thức và dựa vào những thành tựu đã đạt được Sự phát triển của khoa học xảy ra tỷ lệ thuận với khối lượng tri thức do chính khoa học đó kế thừa từ sự tích luỹ trước đó Điều đó thật hiển nhiên, vì những tri thức khoa học không nảy sinh một cách tình cờ, hỗn độn mà vận động

theo con đường lôgic biện chứng từ đơn giản đến phức tạp Các tri thức về những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật của khoa học CTĐTHS cũng phát triển theo con đường đó Những nguyên tắc biện chứng của quá trình nghiên cứu hiện thực khách quan (động lực thúc đẩy quá trình phát triển) luôn đòi hỏi sự cần thiết làm chính xác, hoàn thiện những thủ thuật và những chỉ dẫn chiến thuật đã

có Những thủ thuật và những chỉ dẫn chiến thuật đã xây dựng cần phải được hoàn thiện về cơ sở pháp luật, cơ sở khoa học cũng như nội dung nhằm đáp ứng yêu cầu của thực tiễn hoạt động điều tra

Do đó, đối với những yêu cầu như vậy, việc hoàn thiện những thủ thuật chiến thuật và những chỉ dẫn chiến thuật trong thời gian tới luôn là một xu thế tất yếu của CTĐTHS

● Xây dựng những thủ thuật chiến thuật mới nói chung,

CTTC&THBPĐT mới

Trong những năm gần đây, một số loại tội phạm như: Tội phạm có tổ chức; tội phạm quốc tế; tội phạm sử dụng công nghệ cao v.v… với những thủ đoạn hết sức tinh vi và rất khó phát hiện đã gây những hậu quả to lớn đối với toàn xã hội Bởi vậy, một yêu cầu cấp bách đã đặt ra cho CTĐTHS là phải nhanh chóng xây dựng được những thủ thuật chiến thuật mới trên cơ sở tổng kết những kinh nghiệm thực tiễn của hoạt động điều tra kết hợp với sử dụng những thành tựu của các lĩnh vực tri thức khác nhằm đối phó có hiệu quả với các loại tội phạm phát sinh đó Đồng thời, đề xuất những biện pháp điều tra mới cần được quy định bổ sung trong BLTTHS làm tiền đề cho việc xây dựng CTTC&THBPĐT mới này

Như vậy, nắm bắt và nghiên cứu các khuynh hướng của CTĐTHS không những giúp cho việc xác định và phân bổ hợp lý những nhiệm vụ cần giải quyết trước mắt và lâu dài mà còn đáp ứng kịp thời yêu cầu đấu tranh, phòng chống tội phạm trong từng giai đoạn phát triển của đất nước

1.3 NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG CTĐTHS

Quá trình xây dựng và áp dụng CTĐTHS không thể được tiến hành một cách tuỳ tiện mà cần phải dựa trên cơ sở những nguyên tắc nhất định Đây là những phương châm chỉ đạo, định hướng cho tất cả hoạt động của CTĐTHS Những nguyên tắc đó bao gồm: Đảm bảo tuân thủ pháp chế; đảm bảo cơ sở khoa học và thực tiễn; đảm bảo phù hợp với các chuẩn mực đạo đức xã hội

có nghĩa là hoạt động điều tra phải tuân thủ Hiến pháp của nước CHXHCN Việt Nam, BLHS, BLTTHS và các văn bản pháp luật khác của nước CHXHCN Việt Nam Nguyên tắc này cũng là một nguyên tắc quan trọng đối với quá trình xây dựng và phát triển CTĐTHS Điều đó được thể hiện trong việc Điều tra viên không chỉ đơn thuần chấp hành những yêu cầu của pháp luật, nhất là BLTTHS, Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự (PLTCĐTHS) v.v… mà còn áp dụng có hiệu quả những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật trong hoạt động điều tra Nguyên tắc này không cho phép xây dựng và sử dụng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật

tổ chức tiến hành các biện pháp trái với pháp luật, chống lại pháp luật Tất cả những biện pháp được áp dụng trong hoạt động điều tra phải theo đúng thủ tục, trình tự và kết quả tiến hành phải được phản ánh chính xác, khách quan trong các văn bản tố tụng

Để thực hiện tốt nguyên tắc này không những đòi hỏi Điều tra viên phải nắm vững những quy định của pháp luật có liên quan mà còn phải có ý thức tôn trọng pháp luật trong quá trình tiến hành các hoạt động điều tra Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra trong quá trình chỉ đạo hoạt động điều tra phải

thường xuyên kiểm tra tính hợp pháp và sự cần thiết của những biện pháp được

áp dụng trong hoạt động điều tra, kịp thời thay đổi, huỷ bỏ những biện pháp nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc không còn cần thiết nữa

1.3.2 Đảm bảo cơ sở khoa học và thực tiễn

Đảm bảo cơ sở khoa học và thực tiễn luôn là một nguyên tắc chiếm vị trí quan trọng trong quá trình xây dựng, áp dụng CTĐTHS

KHĐTHS nói chung và khoa học CTĐTHS nói riêng ra đời do đòi hỏi khách quan phải tổ chức khoa học quá trình điều tra, đặt hoạt động này trên nền tảng cơ sở khoa học Quá trình làm rõ sự thật khách quan của vụ án diễn ra thuận lợi khi và chỉ khi trong quá trình này áp dụng những thủ thuật chiến thuật hoàn hảo để thu thập chứng cứ Chính vì vậy, những tài liệu của khoa học khác

là cơ sở khoa học và là tiền đề đảm bảo hiệu quả của việc sử dụng những thủ thuật chiến thuật được áp dụng trong quá trình điều tra

Cơ sở khoa học của việc áp dụng những thủ thuật chiến thuật chung quy

lại thể hiện ở chỗ: Những tài liệu của khoa học chuyên ngành được sử dụng để

xây dựng, áp dụng những thủ thuật chiến thuật đóng vai trò là cơ sở nhận thức khoa học của những thủ thuật đó và đảm bảo mức độ xác thực của kết quả thu thập được Cơ sở khoa học của thủ thuật chiến thuật tạo điều kiện loại trừ

những kết quả ngẫu nhiên, làm rõ một số quy luật chung của quá trình áp dụng thủ thuật chiến thuật Nhận thức những quy luật này sẽ giúp cho Điều tra viên tiến hành có hiệu quả từng biện pháp điều tra cụ thể nói riêng và trong hoạt động điều tra nói chung

Bên cạnh đó, có một số lượng không nhỏ những thủ thuật chiến thuật ra đời trong thực tiễn hoạt động điều tra chứ không phải là kết quả nghiên cứu hay tìm kiếm khoa học Thực tiễn hoạt động điều tra là một nguồn cơ bản hình thành những thủ thuật chiến thuật Trên cơ sở thành tựu của các khoa học chuyên ngành phù hợp với yêu cầu của hoạt động tố tụng, CTĐTHS tổng kết kinh nghiệm tiên tiến của hoạt động điều tra và xây dựng những thủ thuật chiến thuật mới nhằm loại bỏ những thủ thuật chiến thuật không có cơ sở khoa học

Chính trong quá trình này phản ánh tính độc lập tương đối của CTĐTHS trong mối quan hệ với thực tiễn hoạt động điều tra Ở Việt Nam hiện nay, không hiếm trường hợp áp dụng những thủ thuật chiến thuật xuất hiện trong khoảnh khắc do một số Điều tra viên áp dụng trong từng thời điểm cụ thể nhưng chưa được làm

rõ, chưa được tổng kết và chưa được lập luận khoa học Phải chăng những thủ thuật này chưa được thừa nhận? Để giải quyết vấn đề này, cần phải làm rõ những thủ thuật chiến thuật được áp dụng trong thực tiễn hoạt động điều tra và tác dụng của chúng thông qua trao đổi, toạ đàm v.v… giữa những Điều tra viên, cán bộ trinh sát nhằm tìm tòi những biện pháp, phương tiện và thủ thuật mới để nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra Khi xây dựng những thủ thuật, chỉ dẫn

chiến thuật cần phải xác định: Dựa trên cơ sở những tài liệu của những khoa

học nào sẽ đảm bảo cho quá trình tiến hành biện pháp điều tra đạt được hiệu quả cao với chi phí ít nhất về thời gian, sức lực, phương tiện và tài chính; những tài liệu nào của những khoa học chuyên ngành sẽ tạo điều kiện nâng cao tính hợp lý và tính hiệu quả của những thủ thuật chiến thuật được áp dụng trong phạm vi tiến hành những biện pháp điều tra đó Ví dụ, ghi âm có ý nghĩa

quan trọng, bởi vì trong lời nói số lượng thông tin dồi dào hơn 70% so với bản viết, ngữ điệu chứa đựng 40% thông tin 1 v.v…

Vai trò của thực tiễn thể hiện ở chỗ, thực tiễn là nguồn gốc cơ bản hình thành những thủ thuật chiến thuật Trong mối quan hệ với những chỉ dẫn chiến thuật do CTĐTHS xây dựng, thực tiễn hoạt động điều tra đóng vai trò là tiêu chuẩn của chân lý và giá trị thực tiễn Chính vì vậy, thực tiễn hoạt động điều tra

và khoa học CTĐTHS trong quá trình hình thành thủ thuật chiến thuật có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung cho nhau Trong quá trình này, nhìn thấy sự đảm bảo

về cơ sở khoa học của những thủ thuật chiến thuật trong thực tiễn và giá trị thực tiễn của những chỉ dẫn chiến thuật do CTĐTHS xây dựng

Do vậy, nguyên tắc đảm bảo cơ sở khoa học và thực tiễn có vị trí hết sức quan trọng trong việc xây dựng, áp dụng CTĐTHS Công tác nghiên cứu, quán

1

Giáo trình lý luận và phương pháp luận của KHĐTHS, Trường Đại học Cảnh sát nhân dân, 1998 Tr 424

triệt tư tưởng về nguyên tắc này cần được tiếp tục tiến hành, nhất là đối với nước ta nhằm đáp ứng kịp thời những đòi hỏi của hoạt động điều tra

1.3.3 Đảm bảo phù hợp với các chuẩn mực đạo đức xã hội

Trong BLTTHS, các nguyên tắc của bộ luật mang những sắc thái đạo đức, chế ước mối liên hệ và sự phụ thuộc qua lại lẫn nhau của mối quan hệ giữa

pháp luật với những chuẩn mực của đạo đức XHCN – những tiêu chuẩn thừa

nhận xây dựng và áp dụng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật trong hoạt động điều tra Trên thực tế, giữa pháp luật và chuẩn mực đạo đức có những khác

nhau nào đó trong một số trường hợp Vì vậy, tính hợp pháp của thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật không có nghĩa là những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật đó đã hoàn hảo ở phương diện đạo đức Đồng thời, không thể xem xét thừa nhận những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật trái với những chuẩn mực đạo đức, mặc dù những thủ thuật, chỉ dẫn đó dựa trên cơ sở những luận điểm của lôgic học, tâm

lý học, khoa học tổ chức lao động và các khoa học khác

Quá trình xây dựng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật cần chú ý tới việc đảm bảo việc sử dụng trên thực tế phải phù hợp với các chuẩn mực đạo đức

xã hội Điều này là hết sức quan trọng bởi lẽ sẽ có những biến đổi trong việc sử dụng những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật theo quan điểm về chuẩn mực đạo đức và pháp luật của mỗi Điều tra viên khác nhau Do vậy, công tác nâng cao phẩm chất đạo đức của Điều tra viên sẽ có ý nghĩa rất lớn trong nhiều trường hợp phức tạp, bất ngờ phải đề xuất những quyết định nhân đạo Ví dụ, khi áp dụng một thủ thuật chiến thuật nào đó, Điều tra viên không chỉ cân nhắc xem thủ thuật đó có hợp pháp hay không mà còn phải cân nhắc đến đặc điểm của những thói quen, truyền thống của dân tộc và địa phương, những kỹ năng nếu như tất cả chúng không trái với những quy tắc của cuộc sống

Trong hoạt động của Điều tra viên, cần phải tìm được những biểu hiện của phẩm chất đạo đức nghề nghiệp nói chung Những phẩm chất nghề nghiệp

và đạo đức càng gắn liền với nhau bao nhiêu thì hiệu quả của từng biện pháp điều tra trong toàn thể hoạt động của Điều tra viên càng cao bấy nhiêu Ví dụ,

những thủ thuật chiến thuật được áp dụng phù hợp với chuẩn mực đạo đức sẽ kích thích bị can xem xét lại lập trường khai báo gian dối của mình, đặc biệt là lôi cuốn những người có liên quan tham gia vào các hoạt động đáp ứng những nhiệm vụ và mụch đích của quá trình tố tụng, kích thích sự xuất hiện ở họ một

số phẩm chất tâm lý tốt, có lợi cho quá trình tiến hành các biện pháp điều tra Chính điều này thể hiện chức năng giáo dục của những thủ thuật chiến thuật Tuy vậy, không phải mọi thủ thuật chiến thuật điều tra đều có chức năng giáo dục, ví dụ như thủ thuật chiến thuật tổ chức hoạt động điều tra Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, những hành vi tích cực của Điều tra viên nhằm phát hiện, thu thập chứng cứ đồng thời có thể xâm phạm đến danh dự và lòng tự trọng, gây

ra những thiệt hại nào đó cho bị can và những người khác Điều này đặt ra một

vấn đề cần phải làm rõ, đó là mối quan hệ giữa hiệu quả và tính đạo đức của

những thủ thuật chiến thuật Vấn đề này cần được xem xét trong mối liên hệ

chặt chẽ với vấn đề về mối quan hệ giữa mụch đích của quá trình tố tụng hình

sự với những phương tiện để đạt được mụch đích đó Giải quyết vấn đề này

đứng trên cơ sở nền tảng đạo đức có ý nghĩa rất quan trọng để thừa nhận việc áp dụng những thủ thuật chiến thuật trong hoạt động điều tra Nhiều Điều tra viên trong thực tiễn hoạt động điều tra thừa nhận, áp dụng những thủ thuật chiến thuật không trái với những chuẩn mực đạo đức thường đem lại được hiệu quả Nói dối và lừa đảo đem lại hậu quả không thể khắc phục được cho quá trình làm

rõ sự thật của vụ án, làm tổn hại uy tín của cơ quan bảo vệ pháp luật và làm mất tác động giáo dục của hoạt động điều tra Vì vậy, một trong những cơ sở có tính nguyên tắc của áp dụng tất cả những thủ thuật chiến thuật là hoàn toàn không thừa nhận việc gian dối Trong một số vụ án, động cơ khai báo gian dối có thể

do thành kiến dân tộc, tôn giáo Trong trường hợp này, hoàn toàn có thể sử dụng

mê tín, lạc hậu trong quá trình phát triển văn hoá để thuyết phục bị can khai đúng sự thật Mặt khác, cũng có thể áp dụng những thủ thuật dựa trên cơ sở sử dụng những đặc điểm cá nhân về dân tộc và tôn giáo để thuyết phục bị can khai đúng sự thật

Nhiều Điều tra viên thừa nhận, áp dụng những thủ thuật dựa trên cơ sở sử dụng những hành vi không thực hiện lời hứa, mâu thuẫn về quyền lợi của những đồng phạm và những tình tiết thân tình của cuộc sống lại có hiệu quả Trong khi

đó, một số Điều tra viên khác áp dụng những thủ thuật thiết lập sự tiếp xúc tâm

lý giữa Điều tra viên và bị can thông qua những biểu hiện đồng ý với bị can đánh giá tình huống trong đó vụ phạm tội xảy ra và bào chữa cho hành động của

bị can Do vậy, dù sử dụng những thủ thuật nào, Điều tra viên phải chịu trách nhiệm trên phương diện đạo đức về việc lựa chọn chính xác và áp dụng có hiệu quả những thủ thuật chiến thuật đó Trong quá trình điều tra cần hiểu, không trái đạo đức nghĩa là Điều tra viên khi thực hiện nhiệm vụ của mình vừa phải đảm bảo tuân thủ chặt chẽ pháp luật vừa phải đảm bảo đạo đức nghề nhiệp Ví dụ, một Điều tra viên dù phát hiện thấy người nhà của mình có liên quan tới vụ phạm tội, anh ta từ chối tham gia vào vụ án hoặc khi phát hiện người mình có thù oán trước đây có liên quan tới vụ phạm tội, anh ta vẫn làm đúng trách nhiệm của mình mà không làm tăng các yếu tố bất lợi cho người đó v.v…

Nguyên tắc đảm bảo phù hợp với các chuẩn mực đạo đức xã hội thực hiện chức năng rất quan trọng Chức năng nay thể hiện ở sự lập luận một cách khoa học trên phương diện đạo đức khả năng sử dụng trong quá trình điều tra tội phạm những thủ thuật và những chỉ dẫn chiến thuật, bảo vệ danh dự, lòng tự trọng của những người tham gia tố tụng và uy tín của những cơ quan bảo vệ pháp luật

Như vậy, việc bám sát nghiên cứu nội dung các nguyên tắc của CTĐTHS

có ý nghĩa cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn Những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật được xây dựng không những đảm bảo việc trang bị đầy đủ những tri thức cần thiết cho cán bộ điều ra mà còn tăng cường khả năng khám phá tội phạm, làm

rõ chân lý khách quan và đáp ứng yêu cầu của công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm

CHƯƠNG 2

CHIẾN THUẬT TỔ CHỨC, TIẾN HÀNH BIỆN PHÁP ĐIỀU

TRA VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN

2.1 KHÁI QUÁT VỀ THỦ THUẬT CHIẾN THUẬT VÀ CHỈ DẪN CHIẾN THUẬT

Hạt nhân của CTĐTHS là những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật và phối hợp chiến thuật Tiến hành tổng hợp những thủ thuật, chỉ dẫn chiến thuật đó tạo thành CTTC&THBPĐT cụ thể

2.1.1 Thủ thuật chiến thuật

2.1.1.1 Khái niệm thủ thuật chiến thuật

Thực tiễn hoạt động điều tra đã chỉ ra rằng, những thủ thuật chiến thuật được áp dụng hết sức đa dạng và phong phú Đó có thể là thao tác của hành vi như những thủ thuật được áp dụng trong quá trình khám nghiệm hiện trường, trong quá trình khám xét hoặc có thể là những cử chỉ hay nói cách khác là cách

xử thế trong quá trình lấy lời khai, nhận dạng, hỏi cung v.v…Vì vậy, dưới góc

độ thực tiễn, thủ thuật chiến thuật được áp dụng trong hoạt động điều tra có thể

nói là hành vi ứng xử (thủ đoạn của hành vi) hay là cách xử thế của Điều tra viên

(có thể bằng hành vi, lời nói, điệu bộ) trong quá trình thu thập (là chủ yếu) nhằm nghiên cứu, đánh giá và sử dụng chứng cứ Vậy, có thể hiểu thủ thuật chiến thuật trong KHĐTHS như sau:

“Thủ thuật chiến thuật là hành vi ứng xử hay là cách xử thế hợp lý và có

hiệu quả cao nhất của Điều tra viên trong từng tình huống điều tra cụ thể, phù hợp với những yêu cầu của pháp luật, dựa trên cơ sở những tri thức của các lĩnh vực khoa học, kinh nghiệm của thực tiễn hoạt động điều tra nhằm mụch đích tiến hành có hiệu quả biện pháp điều tra” 1

1

Giáo trình CTĐTHS, Học viện cảnh sát nhân dân, NXB Hà Nội năm 2006 Tr16