KHÓA LUẬN tốt NGHIỆP dược học FULL (dược LIỆU và dược cổ TRUYỀN) nghiên cứu thành phần hóa học của cây chua me đất hoa vàng (oxalis corniculata l )

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘIKHOA Y DƯỢC NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY CHUA ME ĐẤT HOA VÀNG Oxalis corniculata L.KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH DƯỢC HỌC Hà Nội – 2018... Em xin châ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA Y DƯỢC

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY CHUA ME ĐẤT HOA VÀNG

(Oxalis corniculata L.)KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH DƯỢC HỌC

Hà Nội – 2018

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn TS Vũ Đức Lợi – Chủ nhiệm Bộ môn Dược

liệu và Dược học cổ truyền, Khoa Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội và

PGS.TS Nguyễn Quốc Huy – Cục Khoa học công nghệ và Đào tạo, Bộ Y tế

đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để em có thể nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này.

Em xin chân thành cảm ơn các giảng viên thuộc Bộ môn Dược liệu và Dược học cổ truyền và Bộ môn Hóa dược và Kiểm nghiệm thuốc, Khoa Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội; các cán bộ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã giúp đỡ em rất nhiều trong quá trình thực hiện khóa luận này.

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới tất cả quý thầy cô trong Khoa Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội đã dạy dỗ, trang bị kiến thức cho em trong suốt 5 năm theo học tại trường.

Em xin trân trọng cảm ơn Ban Chủ nhiệm Khoa Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại trường.

Và cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn đặc biệt tới gia đình, bạn bè đã luôn theo sát động viên, quan tâm và tạo điều kiện giúp em có thể hoàn thành khóa luận này.

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 25 tháng 4 năm

2018 Sinh viên

DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT STT Ký hiệu, chữ viết tắt Tên đầy đủ

7 ESI-MS Electrospray Ionization Mass Spectrometer

8 HMBC Heteronuclear Multiple Bond Correlation

9 HSQC Heteronuclear Single Quantum Correlation

DANH MỤC HÌNH

1 Hình 1.1: Hình vẽ mô tả cây Chua me đất hoa vàng 5

2 Hình 1.2: Cấu trúc hóa học của acid oxalic 7

3 Hình 1.3: Cấu trúc hóa học của acid ascorbic 8

4 Hình 1.4: Một số flavonoid phân lập từ loài Oxalis

8 Hình 3.1: Sơ đồ chiết tách phân đoạn loài Oxalis

9 Hình 3.2: Sơ đồ phân lập các hợp chất từ phân đoạn

10 Hình 3.3: Cấu trúc hóa học của acid eburicoic 26

11 Hình 3.4: Cấu trúc hóa học của

12 Hình 3.5: Cấu trúc hóa học của

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 10

1.1 Tổng quan về chi Oxalis 2

1.1.1 Vị trí phân loại chi Oxalis 2

1.1.2 Đặc điểm thực vật và phân bố chi Oxalis 2

1.1.3 Chi Oxalis ở Việt Nam 2

1.1.4 Thành phần hóa học chi Oxalis 3

1.2 Tổng quan về loài Oxalis corniculata L 4

1.2.1 Tên gọi 4

1.2.2 Đặc điểm thực vật 4

1.2.3 Phân bố 5

1.2.4 Thành phần hóa học 5

1.2.4.1 Hợp chất acid oxalic 6

1.2.4.2 Hợp chất acid ascorbic 7

1.2.4.3 Nhóm chất flavonoid 8

1.2.4.4 Một số hợp chất khác 11

1.2.5 Một số tác dụng dược lý đã được nghiên cứu 12

1.2.5.1 Tác dụng kháng khuẩn 12

1.2.5.2 Tác dụng chống oxy hóa 13

1.2.5.3 Tác dụng chống viêm 13

1.2.5.4 Tác dụng bảo vệ gan 13

1.2.5.5 Tác dụng bảo vệ thần kinh 13

1.2.5.6 Một số tác dụng khác 14

1.2.6 Tác dụng và công dụng theo Y học cổ truyền 14

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

2.1 Đối tượng và nguyên vật liệu nghiên cứu 16

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 16

2.1.2 Nguyên vật liệu nghiên cứu 16

2.1.2.1 Hóa chất và dung môi 16

2.1.2.2 Trang thiết bị 17

2.2 Phương pháp nghiên cứu 17

2.2.1 Phương pháp chiết xuất và phân lập hợp chất 17

2.2.2 Phương pháp xác định cấu trúc hợp chất 19

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN 21

3.1 Kết quả chiết xuất và phân lập hợp chất 21

3.2 Kết quả xác định cấu trúc hợp chất 24

3.2.1 Hợp chất 1 24

3.2.2 Hợp chất 2 27

3.2.3 Hợp chất 3 30

3.3 Bàn luận 32

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 34 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

khác ở trong vườn, ngoài đồng ruộng, bãi sông, trên đồi và nương rẫy Cây ưa

ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam là quốc gia có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, tạo nên hệ thựcvật đa dạng và phong phú Hệ thực vật không những cung cấp nguồn lươngthực dồi dào mà còn đem lại nguồn thuốc chữa bệnh quý giá Tuy nhiên, cónhiều cây thuốc chưa được nghiên cứu hoặc nghiên cứu chưa có hệ thống.Cùng với sự phát triển của tổng hợp hóa dược, việc nghiên cứu và phát triểnthuốc có nguồn gốc từ dược liệu góp phần nâng cao tính an toàn và hiệu quảđiều trị

Chi Oxalis là chi lớn nhất trong họ Chua me đất (Oxalidaceae), có

khoảng 950 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, một số

loài còn thấy ở vùng ôn đới ẩm Chi Oxalis ở Việt Nam có 04 loài: Chua

me đất (Oxalis acetosella L.), Chua me đất hoa vàng (Oxalis corniculata L.), Chua me đất hoa hồng (Oxalis corymbosa DC.) và Chua me đất hoa đỏ (Oxalis deppei Lodd.), trong đó có 03 loài được dùng để làm thuốc [1, 11].

Cây Chua me đất hoa vàng có tên khoa học là Oxalis corniculata L., thuộc chi Oxalis, phổ biến khắp nước ta, thường mọc lẫn các loại cây trồng

sống nơi đất ẩm và hơi chịu bóng Cây được người dân dùng để giải nhiệt,kháng sinh, tiêu viêm, làm dịu, hạ huyết áp, lợi tiêu hóa, lợi tiểu, giảm ho, tiêu phù thũng, sát trùng [1] Cho đến nay, chưa có nhiều công trình nghiên cứu

đã công bố về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Chua me đấthoa vàng ở Việt Nam Để làm sáng tỏ thành phần hóa học của loài này,

chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học của

cây Chua me đất hoa vàng (Oxalis corniculata L.)” với mục tiêu:

1 Chiết xuất, phân lập được một số hợp chất từ cây Chua me đất hoavàng

2 Xác định được cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập ở trên

Chi Oxalis, họ Chua me đất (Oxalidaceae): Phần lớn là cây thân thảo sống hai năm hay nhiều năm hoặc cây gần hóa gỗ Thân có củ, có hành hoặc không, chứa nhiều acid oxalic Lá mọc so le, gồm 3-4 lá chét, ít khi 5 đến 20, có thể có cử động thức ngủ Hoa ở nách lá hoặc mọc từ gốc, 5 lá đài 5 cánh hoa, 10 nhị mà 5 cái ngắn, bao phấn hướng trong, chỉ nhị rời hay hợp Bầu 5 ô, 5 vòi nhụy Quả nang mở ô mà vỏ quả ngoài có đỉnh đàn hồi sẽ tung hạt ra khi hạt chín Hạt có nội nhũ [3]

phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới như Nam Mỹ, Nam Phi, Madagasca, Châu Á Một số loài còn thấy ở vùng ôn đới ẩm [3, 11]

Chi Oxalis ở Việt Nam có 04 loài, trong đó có 03 loài được dùng để làm thuốc [3, 4]

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN

1.1 Tổng quan về chi Oxalis

1.1.1 Vị trí phân loại chi Oxalis

Theo hệ thống phân loại thực vật APG III (2009) [37], vị trí phân loại

1.1.2 Đặc điểm thực vật và phân bố chi Oxalis

Chi Oxalis là chi lớn nhất trong họ Chua me đất, có khoảng 950 loài,

1.1.3 Chi Oxalis ở Việt Nam

Oxalis acetosella L – Chua me đất, Me chua đất: Cây cao 5-8 cm, gốc

mảnh, thân rễ mọc trườn phủ vẩy nạc lông chim Lá có cuống dài, 3 lá chét

Oxalis deppei Lodd (O tetraphylla Cav.) – Chua me đất hoa đỏ: Cỏ có củ to đến 2 cm và những củ non, vẩy bao to 2,5 cm Lá có cuống đứng, cao đến 40 cm, thường mang 4 lá chét dài đến 6 cm, đầu lõm ít, không lông hay có lông Trục cụm hoa cao 50 cm; lá bắc nhiều, dài 2-3 mm; cuống hoa cao 3 cm; lá đài 5-7 mm; cánh hoa dài 2,5 cm, màu đỏ đậm, bầu không lông Gốc ở Mexico được nhập trồng làm cây cảnh [4]

malic, acid palmitic, hỗn hợp các acid stearic, acid oleic, acid linoleic và acid

dạng tim, phiến lõm Hoa mọc đơn độc, có cuống dài, có lá bắc con; tràng hoa

màu trắng có vân hồng; quả nang mập cao đến 6 mm, khi chín tách ra và búng

hạt đi Hoa mọc vào tháng 8 Ở nước ta, chỉ gặp ở ven các thác nước và rừng

thưa ở độ cao 1500 m ở Sapa, tỉnh Lào Cai [4]

Oxalis corniculata L (O repen Thunb.) – Chua me đất hoa vàng: Cây

thảo sống nhiều năm, mọc bò sát đất Thân mảnh, thường có màu đỏ nhạt, hơi

có lông Lá có cuống dài mang 3 lá chét mỏng hình tim ngược Hoa mọc

thành tán gồm 2-3 hoa, có khi 4 hoa màu vàng Quả nang thuôn dài, khi chín

mở bằng 5 van, tung hạt đi xa Hạt hình trứng, màu nâu thẫm, dẹt, có bướu

Mùa hoa tháng 3-7 Cây mọc phổ biến khắp nước ta, chỗ đất ẩm mát, có đủ

ánh sáng trong các vườn, ở bờ ruộng và các bãi đất hoang [4]

Oxalis corymbosa DC (O martiana Zucc.) – Chua me đất hoa hồng:

Cây thảo có rễ mọc đứng, nạc, trắng, mang một vòng các hành nhỏ phủ vẩy

Lá có cuống chung nạc, có tuyến, mang 3 lá chét hình xoan, dài khoảng 2 cm,

rộng 3 cm, lõm sâu ở giữa, có lông mi Tán đơn hoặc kép, thân có hoa dài

10-12 cm, mang 4-10-12 hoa màu hồng, có sọc, hơi cong xuống [4]

1.1.4 Thành phần hóa học chi Oxalis

Thành phần hóa học có trong chi Oxalis chủ yếu là acid oxalic, muối

kali oxalat, muối calci oxalat, acid ascorbic, alkaloid, phenol, tanin,

flavonoid, saponin, steroid, glycosid, carbohydrat, phytosterol, terpenoid,

tocopherol, phylloquinon, chlorophyll, các amino acid, protein, acid tartric,

acid citric, acid

linolenic [22, 34], carotenoid, anthocyanin, betaxanthin, betacyanin [39], acid

vanillic, acid cinnamic, acid caffeic [32]… Ngoài ra trong chi Oxalis còn chứa

những nguyên tố như: K, Ca, Na, C, Mg, P, Cu, Fe… [31]

1.2 Tổng quan về loài Oxalis corniculata L.

1.2.1 Tên gọi

Tên khoa học: Oxalis corniculata L [1].

Tên đồng nghĩa: Oxalis repens Thunb., Oxalis javanica Blume [1, 6]

Tên tiếng Việt: Chua me đất hoa vàng, Toan tương thảo, Tạc tương thảo,

Toan vị vị, Tam diệp toan, Chua me ba chìa, Sỏm hém (Tày) [1, 6]

Tên nước ngoài: Yellow Oxalis, Yellow Creeping Lady’s Sorrel, India sorrel, Pimson weed, Procumbent Oxalis, Procumbent yellow sorrel (Anh),

Surrele jaune, Acétoscelle à fleurs jaunes, Trèfle jaune (Pháp) [1]

Họ: Chua me đất (Oxalidaceae) [1]

1.2.2 Đặc điểm thực vật

Cây thân thảo sống nhiều năm, mọc bò sát đất Thân hơi màu đỏ, hìnhtrụ, hơi có lông Lá có 3 lá chét hơi có lông hoặc gần nhẵn, mỏng, hình timngược, cuống lá mảnh hơi có lông, ở gốc có hai chỗ lồi thuộc về một lá kèm,

có lông và tù ở ngọn, dính vào cuống lá suốt chiều dài Cụm hoa mảnh, hơi cólông, tạo thành một tán thưa hoa, gồm 2-4 hoa Lá bắc hẹp, nhọn và có lông,cuống hoa rất nhỏ Hoa màu vàng 5 lá đài rời nhau, thuôn mũi mác, tù ởngọn 5 cánh hoa dài hơn các lá đài, trải ra, tù ở ngọn, nhẵn, rất mỏng, màuvàng, có tiền khai vận 10 nhị, rời nhau, trừ ở tận gốc; chỉ nhị mọc đứng, rấtmảnh, 5 cái to đối diện với các cánh hoa, dài bằng các lá đài; bao phấn hìnhbầu dục, có 2 ô, hướng trong, nứt dọc Bầu kéo dài, có lông, có 5 ô; 5 vòingắn, có lông, đầu nhụy hình đầu Noãn nhiều, treo, đảo Quả nang kéo dài,5-6 lần dài hơn đài còn lại, trên mang 5 vòi còn lại; nứt chẻ ô, các mảnh vỏcong lại và tung các hạt đi Hạt hình trứng, có mũi nhọn, dẹt ở bên, màu nâusẫm [3, 4]

Bộ phận dùng: toàn cây hoặc chỉ dùng lá, thường dùng tươi Mùa thuhái tốt nhất vào tháng 6-7 [6]

1.2.3 Phân bố

núi xuống trung du, đồng bằng và đến các đảo; có mặt ở hầu hết các nước nhiệtđới và ôn đới thuộc châu Phi, Bắc Mỹ, Trung Mỹ và Nam Mỹ; châu Á như

Loài này phổ biến khắp nước ta, thường mọc lẫn các loại cây trồng khác

ở trong vườn, ngoài đồng ruộng, bãi sông, trên đồi và nương rẫy Cây ưa sống

mùa xuân, sinh trưởng nhanh trong mùa hè và có thể tàn lụi vào mùa thu, saukhi đã ra hoa kết quả Tuy nhiên, đối với những cây mọc muộn vào cuối mùa

Loài Oxalis corniculata L chứa gần như đầy đủ các thành phần hóa họcphổ biến đã được nghiên cứu trong chi Oxalis Loài này chứa acid oxalic, muối

Hình 1.1: Hình vẽ mô tả cây Chua me đất hoa vàng [19]

Chua me đất hoa vàng là loại cây quen thuộc, phân bố toàn cầu, từ vùng

vùng Đông Nam Á, Trung Quốc, Nepal, Ấn Độ và một số nước khác [1, 3, 4]

nơi đất ẩm và hơi chịu bóng Hàng năm, cây con mọc từ hạt xuất hiện vào cuối

hè hoặc đầu thu sẽ không bị tàn lụi mà tồn tại qua đông [3, 4]

1.2.4 Thành phần hóa học

kali oxalat, muối calci oxalat, acid ascorbic, các flavonoid, β-caroten, alkaloid,

phenol, tanin, acid tartric, acid citric, acid malic, acid palmitic, glycosid,carbohydrat, phytosterol, terpenoid, hỗn hợp các acid stearic, acid oleic, acidloài này còn tìm thấy các nguyên tố như C, N, P, Na, Ca, K, Mg, S, Zn, Cu, Fe,

Một số thành phần hóa học trong loài Oxalis corniculata L được phân

linoleic và acid linolenic, các amino acid, protein [17, 27, 38] Ngoài ra trong

Mn, Mo, B [34]

tích định lượng (Bảng 1) [23]

Bảng 1: Hàm lượng một số thành phần trong loài Oxalis corniculata L.

STT Tên thành phần lượng Hàm STT Tên thành phần lượng Hàm

Tinh thể màu trắng, có tính chất thăng hoa, không mùi, dễ tan trong

nước, ethanol, tan ít trong ether, không tan trong chloroform, benzen, xăng dầu

Độ tan trong nước: 220 g/L ở 25oC

Nhiệt độ nóng chảy: 189,5oC [2]

Loài Oxalis corniculata L còn chứa các muối oxalat như calci oxalat,

kali oxalat, có thể gây độc ở liều cao Muối oxalat chủ yếu ở dưới dạng muốikali tan, kết hợp với calci ở huyết thanh để tạo calci oxalat không tan Sự giảmcalci máu dẫn đến sự kích thích cơ mạnh với co giật và trụy tim mạch Trongtrường hợp ngộ độc Chua me đất hoa vàng, đã thấy những tinh thể calcioxalat; có thể gây suy thận cấp do nghẽn các tiểu quản thận Triệu chứngngộ độc oxalat là vô niệu Trên động vật thí nghiệm, triệu chứng ngộ độccấp tính là thận to, tái nhợt, mất kiểm soát sức lực hoặc thân sau và co cứng

Dùng vitamin C liều cao có thể tạo sỏi oxalat (do dehydroascorbicchuyển thành acid oxalic) hoặc sỏi thận urat, rối loạn tiêu hóa, giảm độ bềnhồng cầu [2].

Hình 1.3: Cấu trúc hóa học của acid ascorbic

1.2.4.3 Nhóm chất flavonoid

Một số flavonoid phân lập từ loài Oxalis corniculata L.:

- Flavonoid glycosid:

luteolin-6''-(E-p-hydroxycinnamoyl)4'-O-β-D-glucopyranosid (corniculata A) (1) [29].

- Glycosylflavon: 6-C-glucosylluteolin (isoorientin) (2),

6-C-glucosylapigenin (isovitexin) (3), isovitexin 7-methylether (sertisin) (4), isovitexin 4’-methylether (5), orientin 3',4'-dimethylether (6), vitexin 4’- methylether (7) [34].

- Flavon: 5-hydroxy-7,8-dimethoxyflavon (8), pentamethoxyflavon (9), 7,5'-dimethoxy-3,5,2'-trihydroxyflavon (10), 5-

5-hydroxy-3',4',6,7,8-hydroxy-3,6,7,4'-tetramethoxyflavon (11),

4',5-hydroxy-3,6,7-trimethoxyflavon (12), 5-hydroxy-3,6,7,4´-tetramethoxyflavon (13), acacetin (14), apigenin 7,4’-dimethylether (15), apigenin 7-O-β-D-glucosid (16) và 3,3',5,7-trihydroxy-4'-methoxyflavon 7-O-β-D-glucopyranosid (17) [34].

- Flavonol: quercetin 3',4'-dimethylether (18) [34].

- Isoflavon: 4’,5,7-trihydroxy-6-methoxyisoflavon (19), trihydroxy-3’,6-dimethoxyisoflavon (20), 3’,5,7-trihydroxy-4’,5’,6-

4’,5,7-trimethoxyisoflavon (21) [7].

1.2.4.4 Một số hợp chất khác

β-sitosterol

Hình 1.5: Một số hợp chất khác phân lập từ loài Oxalis corniculata L [34]

Dịch chiết từ loài Oxalis corniculata L có hoạt tính kháng khuẩn đối với

pyogenes, Staphylococcus epidermidis và Pseudomonas aeruginosa [35].

Các nghiên cứu cho thấy dịch chiết ethanol từ loài Oxalis corniculata L ở các liều khác nhau đều có hoạt tính chống oxy hóa trên chuột Dịch chiết methanol từ loài này có tác dụng chống oxy hóa mạnh so với acid ascorbic tiêu chuẩn [36].

Chua me đất hoa vàng cũng chứa các hoạt chất có khả năng chống oxy hóa, loại bỏ các gốc tự do, thúc đẩy các phản ứng sinh hóa có lợi cho cơ thể,

1.2.5.3.Tác dụng chống viêm

Arijit Dutta và cộng sự (2015) đã báo cáo thử nghiệm tác dụng chống viêm đại tràng trên chuột của dịch chiết ethanol từ lá Oxalis corniculata L Kết quả cho thấy ở cả ba liều 200 mg/kg, 300 mg/kg và 400 mg/kg, dịch chiết đều có khả năng chống viêm (p < 0,01) Loài Oxalis corniculata L cũng được sử dụng rộng rãi trong Y học cổ truyền Ấn Độ trong điều trị chống viêm, lợi tiểu,

Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết ethanol từ lá cây Chua me đất hoa vàng có tác dụng bảo vệ gan Cụ thể, dịch chiết ở hai liều 200 mg/kg và 400 mg/kg làm giảm các chỉ số men gan như SGOT (146,42 ± 2,54 và 136,75 ± 1,37 IU/L tương ứng), SGPT (81,96 ± 3,15 và 72,05 ± 2,33 IU/L tương ứng), GGT (16,6

± 0,49 và 15,02 ± 0,68 IU/L tương ứng), ALP (241,86 ± 3,94 và 202.42 ± 5.37

tương ứng) và làm giảm hoại tử gan [30]

1.2.5.5.Tác dụng bảo vệ thần kinh

Năm 2017, nhóm nghiên cứu của K Aruna và cộng sự đã báo cáo dịch chiết ethanol từ loài Oxalis corniculata L làm suy yếu sự suy giảm nhận thức và hành vi gây ra bởi 1-methyl-4-phenyl-1,2,3,6-tetrahydro pyridine (MPTP) trên mô hình điều trị Parkinson ở chuột Khả năng này có được do các chất

ngăn ngừa quá trình lão hóa như: vitamin C, vitamin E, acid ascorbic,flavonoid, acid phenolic, glutathion [9, 13]

kháng khuẩn và sát trùng [10]

1.2.5.4 Tác dụng bảo vệ gan

IU/L tương ứng), tổng bilirubin (0.226 ± 0.00 mg/dL và 0,288 ± 0,01 mg/dL