Tóm tắt Luận án tiến sĩ Ngữ văn: Khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Luận án nhằm xác định có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại với những nét riêng trong nhận thức, phản ánh hiện thực và thi pháp thể loại; góp phần vào việc nghiên cứu tiểu thuyết nước nhà trước yêu cầu của xu thế đổi mới và hội nhập.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong văn học hiện đại, tiểu thuyết là thể loại đóng vai trò chủ lực Cùngvới công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước, văn học Việt Nam đã có nhữngbước chuyển đổi sâu sắc, đặc biệt là tiểu thuyết Từ sau 1986, đổi mới đã trở thànhnhu cầu bức thiết của nhà văn, của công chúng và của chính bản thân văn học.Công cuộc đổi mới cho phép nhà văn phát huy sáng tạo, vận dụng nhiều bút pháp,thủ pháp nghệ thuật khác nhau, đào sâu hơn vào bản thể tâm hồn con người, mởrộng hơn biên độ hiện thực được nhận thức, phản ánh Cuộc sống và con ngườitrong tiểu thuyết được thể hiện đa dạng về nội dung, phong phú về hình thức nghệthuật Để tiếp cận, khám phá hiện thực phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ của thời đại,các nhà văn đã vận dụng sáng tạo nhiều thủ pháp nghệ thuật hoặc đã có từ trước,hoặc mới du nhập từ nước ngoài như trào lộng, huyền ảo, kỹ thuật dòng ý thức,phân tâm học, kỹ thuật phân mảnh lắp ghép, kỹ thuật độc thoại nội tâm, nghệ thuậtđồng hiện, liên văn bản Tiểu thuyết đương đại, trong tình hình đó, đã kết tinhđược những giá trị thẩm mỹ mới

1.2 Khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết là một khuynhhướng nghệ thuật đã có từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là giai đoạn 1930 – 1945, với

sự xuất hiện và phát triển vững vàng của chủ nghĩa hiện thực Các tác gia lớn nhưNguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao đã đóng góp cholịch sử văn học dân tộc nhiều tác phẩm có giá trị Với bút pháp và giọng điệu chủđạo là trào lộng – trào phúng – giễu nhại, nhiều tiểu thuyết hiện thực 1930 – 1945

đã góp phần quan trọng làm thay đổi diện mạo tiểu thuyết Việt Nam hiện đại trước

1945 và đẩy thể loại này bước thêm những bước phát triển mới Từ sau 1945,khuynh hướng này lắng xuống và đứt gãy trong một thời gian dài do sự chi phốicủa chiến tranh, phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa Từ sau 1975, nhất là từsau 1986, khuynh hướng trào lộng trong tiểu thuyết tái sinh và ngày càng pháttriển mạnh mẽ với các tác giả như Tô Hoài, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Ma VănKháng, Vũ Bão, Đỗ Minh Tuấn, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn BìnhPhương, Đặng Thân, Thuận, v.v Tiểu thuyết hiện thực – trào lộng phát triểnmạnh trong điều kiện đời sống xã hội dân chủ, mỗi tác phẩm là những giả thuyếthàm chứa ý nghĩa sâu sắc về cuộc sống Cùng với các nguồn cảm hứng khác, cảm

hứng về cái hài có vai trò tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tiểu thuyết Sự trở lạicủa tiếng cười là dấu hiệu lạc quan, nó tạo ra nhiều bè, nhiều giọng điệu nghệthuật và nhiều giá trị mới trong tiểu thuyết

1.3 Việc nghiên cứu các khuynh hướng khác nhau của tiểu thuyết đã đượckhông ít các bài báo, công trình, luận văn, luận án tìm hiểu từ nhiều góc độ Tiếntrình đổi mới văn học ở nước ta nói chung, tiểu thuyết nói riêng diễn ra ngót bathập kỷ với rất nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cần được nhìn nhận, lý giải, đánhgiá một cách thỏa đáng và có hệ thống Tuy nhiên, đến nay chưa có công trình nàothật chuyên sâu nghiên cứu tiểu thuyết hiện thực – trào lộng với chủ đích xem nó

là một khuynh hướng, nhất là trong thời gian gần đây, nhiều tiểu thuyết mới ra đời

mà chưa có thêm sự khảo sát Thực hiện đề tài này, chúng tôi xác định đi sâu tìmhiểu, nghiên cứu nhằm góp một tiếng nói khẳng định có một khuynh hướng hiệnthực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Khuynh hướng này là mộtbiểu hiện cụ thể đời sống dân chủ trong văn học, góp phần tạo nên sự đa dạng củatiểu thuyết trên nhiều phương diện

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận án là Khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án bao quát tiểu thuyết Việt Nam đương đại (từ sau 1986) để tìm hiểukhuynh hướng hiện thực – trào lộng (tiểu thuyết trước 1986, đặc biệt là tiểu thuyếttrào lộng giai đoạn 1930 – 1945 được xem như là một tiền đề và là một đối tượng

để đối sánh) Theo yêu cầu của đề tài, luận án tập trung đi sâu khảo sát hơn 30 tiểuthuyết đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng, hoặc chứa nhiềuyếu tố trào lộng của các tác giả: Tô Hoài, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Phạm Thị Hoài,

Ma Văn Kháng, Nguyễn Bắc Sơn, Vũ Bão, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Thuận, Đỗ

Minh Tuấn, Nguyễn Khắc Trường, Chu Lai, Võ Văn Trực, Nguyễn Quang Vinh,

Nguyễn Việt Hà, Trịnh Thanh Phong, Nguyễn Đình Tú, Đặng Thân, Nguyễn Một,

Lê Minh Quốc, Trần Nhương, v.v

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án nhằm xác định có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểuthuyết Việt Nam đương đại với những nét riêng trong nhận thức, phản ánh hiệnthực và thi pháp thể loại; góp phần vào việc nghiên cứu tiểu thuyết nước nhà trướcyêu cầu của xu thế đổi mới và hội nhập.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.2.1 Trên cơ sở bao quát tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tổng quan vấn đềnghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết của đề tài

3.2.2 Nhận diện khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong bối cảnh đổi mớicủa tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3.2.3 Đi sâu khảo sát, phân tích con người và thế giới hiện thực trong tiểuthuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

3.2.4 Đi sâu khảo sát, phân tích những đặc điểm về thi pháp thể loại của tiểuthuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

4 Phương pháp nghiên cứu

Chọn đề tài Khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tác giả luận án vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau,

trong đó chủ yếu sử dụng một số phương pháp cơ bản sau:

4.1 Phương pháp liên ngành: Phương pháp này giúp cho việc huy động tri

thức của một số ngành khác như văn hóa học, triết học, tâm lý học, ngôn ngữhọc, nhằm tham chiếu, soi tỏ các vấn đề được đề cập trong luận án

4.2 Phương pháp thống kê – miêu tả: Phương pháp này vận dụng các thao

tác thống kê – miêu tả, tìm tần số xuất hiện có ý nghĩa dự báo tính quy luật của cácyếu tố thể hiện qua các tác phẩm, giúp các nhận định có cơ sở khoa học

4.3 Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phương pháp này đi vào phân tích

tác phẩm, các vấn đề, trên cơ sở đó, tổng hợp theo định hướng của luận án

4.4 Phương pháp lịch sử: Phương pháp này giúp cho việc nhìn nhận, xác

định tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiến trình đổimới tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tái diễn những nét chính của bối cảnh lịch sử– văn hóa – xã hội có ảnh hưởng đến khuynh hướng tiểu thuyết này

4.5 Phương pháp so sánh – loại hình: Phương pháp này được dùng để đối

chiếu, so sánh các tác phẩm và các vấn đề văn học cùng hoặc khác loại hình nhằm

chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt của tiểu thuyết viết theo khuynh hướnghiện thực – trào lộng và tiểu thuyết viết theo khuynh hướng khác

4.6 Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Phương pháp này được dùng để xâu

chuỗi, hệ thống các vấn đề nghiên cứu trong tính thống nhất chỉnh thể

Luận án tạo dựng và phác thảo bức tranh tiểu thuyết Việt Nam đương đại,trên cơ sở đó khu biệt và nhận diện diện mạo, vị thế, đường hướng vận động củatiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Luận án là công trình đi sâu khảo sát con người, thế giới hiện thực và chỉ ra,làm rõ những đặc điểm nổi bật về thi pháp thể loại của tiểu thuyết viết theokhuynh hướng hiện thực – trào lộng

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo choviệc nghiên cứu và vận dụng vào việc dạy học ở học đường về thể loại tiểu thuyết,trong đó có khuynh hướng hiện thực – trào lộng

6 Cấu trúc luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án

được triển khai thành 4 chương:

Chương 1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương 2 Khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong bối cảnh đổi mới của

tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 3 Con người và thế giới hiện thực tiểu thuyết Việt Nam đương đạiviết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Chương 4 Thi pháp thể loại của tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theokhuynh hướng hiện thực – trào lộng

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Các khuynh hướng vận động, phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đương đại trên lịch trình nghiên cứu

Tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1975, đặc biệt từ 1986 đến nay phát triển mạnh

mẽ, ngày càng phong phú và đa dạng Thể loại văn học này không ngừng đổi mới,cách tân trên các phương diện như chức năng, nội dung và thi pháp thể loại Nhìnmột cách khái quát, các hội thảo, trao đổi, tọa đàm đều khẳng định tiểu thuyết ViệtNam đã tạo ra những cao trào từ cuối những năm tám mươi, đầu những năm chínmươi của thế kỷ trước Dư luận chung đều khẳng định tiểu thuyết đương đại ngàycàng phát triển mạnh mẽ, giàu chất văn xuôi, mang tính hướng nội, có nhiều cáchtân, sáng tạo trong nhận thức và thể hiện cuộc sống

Nhiều cách nhận diện đã thể hiện được diện mạo của tiểu thuyết Việt Nam

đương đại, tuy nhiên, nó chỉ có tính chất tương đối, vì thường trong một tác phẩm

có thể tìm thấy sự giao thoa, chuyển hóa giữa các khuynh hướng khác nhau Sựphân chia các khuynh hướng nhằm nhận diện toàn bộ diện mạo tiểu thuyết Việt

Nam đương đại là vấn đề không thể dừng lại, vì tiểu thuyết là thể loại chưa hoàn

thành, đang tiếp diễn Căn cứ vào nội dung tư tưởng và thi pháp thể loại, tác giảluận án có thể nhận diện tiểu thuyết Việt Nam đương đại vận động, phát triển theocác khuynh hướng nổi trội như: khuynh hướng hiện thực – trào lộng, khuynhhướng hiện thực – huyền ảo, khuynh hướng hiện thực – tâm lý, khuynh hướnghiện thực – hiện sinh, khuynh hướng hiện thực – lịch sử

1.1.2 Vấn đề tìm hiểu, nghiên cứu khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Tiếng cười xuất hiện trong tiểu thuyết với tần số ngày càng cao sau một thờigian dài “ngủ đông” đã cho thấy vai trò quan trọng của vấn đề dân chủ trong đờisống xã hội Hầu hết, các nhà nghiên cứu đã nhận thấy sự xuất hiện trở lại củatiếng cười trong hàng loạt tiểu thuyết xuất hiện từ sau 1986 như là một khuynhhướng chủ đạo Nhiều hội thảo, bài báo và công trình nghiên cứu đã đề cập sâurộng đến yếu tố trào lộng, cảm hứng trào lộng, bút pháp trào lộng trong tiểu thuyếtđương đại Đây là những tư liệu quý, là cơ sở để chúng tôi một lần nữa khẳng định

có một khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.Khuynh hướng tiểu thuyết này đã có những đổi mới quyết liệt, tỏ ra ưu trội trong

việc nhận thức và xử lý chất liệu hiện thực, tất cả đều thích ứng với yêu cầu thểloại

1.2 Cơ sở lý thuyết của đề tài

1.2.1 Lý thuyết về mối liên hệ giữa văn học và hiện thực, văn học phản ánh hiện thực

Trong lịch sử nghiên cứu văn học, đã có nhiều lý thuyết khẳng định văn học

là sự nhận thức, phản ánh hiện thực Bản chất hiện thực bao hàm cả cái khả năng,

vì thiếu tính khả năng thì hiện thực chưa phải là hiện thực của văn học Mệnh đề

“văn học phản ánh hiện thực” từng được hiểu một cách giản đơn là “sao chép” các

sự kiện của thời đại, tôn trọng nguyên mẫu, miêu tả người thật việc thật, phảnánh các mâu thuẫn bản chất của xã hội Tuy nhiên, nó vẫn có cơ sở lý luận, bởi đó

là mệnh đề được xác lập một cách tổng quát nhất mối liên hệ giữa văn học vớihiện thực, vì khó có cách biểu đạt khác khái quát hơn Về phương diện lý luậnphản ánh, hiện thực được thể hiện trong tác phẩm cũng như tư tưởng và tình cảmcủa nhà văn đều là thuộc tính của văn học Về phương diện lý luận nghệ thuật,hiện thực được phản ánh trong tác phẩm là quá trình nhận thức và sáng tạo nghệthuật của nhà văn Bản chất và chức năng của văn học là nhận thức hiện thực, làvấn đề xử lý chất liệu hiện thực của nhà văn

1.2.2 Lý thuyết về trào lộng, trào phúng và các loại hình, thể loại của văn

Trào phúng là tiếng cười phê phán, châm biếm, đả kích những hiện tượngchứa dựng sự mâu thuẫn đấu tranh giai cấp, chống tiêu cực, chống cái xấu, cái ác.Trào lộng là tiếng cười chứa dựng sự mâu thuẫn mang tính toàn dân, cười vào mọiđối tượng, mang màu sắc khôi hài, hài hước, giễu nhại Tiếng cười trong tiểuthuyết Việt Nam đương đại nghiêng về sự hài hước, giễu cợt, giễu nhại gắn vớinhững phẩm chất thẩm mỹ trong bối cảnh lịch sử – văn hóa – xã hội mới nênthường được gọi là tiếng cười trào lộng Trong luận án, chúng tôi đề cập đến tiếngcười trào lộng mang tư tưởng xã hội, có ý nghĩa phổ quát, thể hiện sự nhận thứcnhất định về đời sống và con người với ý nghĩa xã hội – thẩm mỹ mới Yếu tố tràolộng, cảm hứng trào lộng, bút pháp trào lộng là những phương diện chủ đạo tạonên nên khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đươngđại Chúng tôi nhận thấy tiếng cười trào lộng có sự kế thừa và cách tân từ tiếng

cười trào phúng của văn học truyền thống, như là một phương thức sáng tác phổbiến trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Từ sau 1975, đặc biệt là từ 1986, trong xu thế chung của văn học Việt Namđương đại, tiểu thuyết là thể loại phát triển mạnh mẽ và phát triển theo nhiềukhuynh hướng tư tưởng và nghệ thuật khác nhau Vấn đề nghiên cứu tiểu thuyếtViệt Nam đương đại và các khuynh hướng vận động, phát triển của nó được giớinghiên cứu cũng như sáng tác đặc biệt quan tâm Việc phân loại các khuynhhướng tiểu thuyết là một vấn đề phức tạp Có nhiều cách phân loại khác nhau tùythuộc góc nhìn, tiêu chí và dụng ý của người nghiên cứu Từ góc nhìn và tiêu chíbút pháp nghệ thuật, có thể thấy, hiện thực – trào lộng là một khuynh hướng nổitrội trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Các khuynh hướng vận động, phát triểncủa tiểu thuyết Việt Nam đương đại trên tiến trình nghiên cứu đã có một bề dàyphải ghi nhận Riêng vấn đề cảm hứng trào lộng, bút pháp trào lộng, yếu tố tràolộng trong tiểu thuyết cũng đã có một số công trình và bài viết bàn đến Đấy lànhững tiền tố quan trọng giúp tác giả luận án trên cơ sở quan sát, bao quát củamình (về tiểu thuyết Việt Nam đương đại) khẳng định có một khuynh hướng hiệnthực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay Vấn đề là cần phảilàm sáng tỏ nó bằng những khảo sát, phân tích, luận giải có cơ sở khoa học và cơ

sở thực tiễn

Về lý thuyết về mối liên hệ giữa văn học và hiện thực, văn học là sự nhậnthức, phản ánh hiện thực, cũng như lý thuyết về trào lộng, trào phúng và các loạihình, thể loại của văn học trào lộng, trào phúng cũng đã có nhiều công trình, bàiviết chuyên sâu luận bàn Những ý kiến xác đáng, tin cậy mang tính “lập thuyết”trên là cơ sở giúp tác giả luận án hệ thống hóa, xác lập cơ sở lý thuyết cho mìnhnhằm triển khai thực thi đề tài này

Chương 2 KHUYNH HƯỚNG HIỆN THỰC - TRÀO LỘNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

2.1 Tiểu thuyết Việt Nam đương đại trong bối cảnh đổi mới văn học 2.1.1 Cơ sở xã hội – thẩm mỹ của sự đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương

Từ sau 1986, tiểu thuyết khúc xạ rõ nhất diện mạo đời sống tinh thần, nhữngbiến đổi xã hội và thế giới tâm hồn của con người Từ sau đổi mới, tiểu thuyết đã

có những bước tiến đột phá về tư duy nghệ thuật thể loại, quan niệm nghệ thuật vềcon người, nghệ thuật trần thuật, gia tăng chất văn xuôi và chuyên chở nhiều thôngđiệp cảnh tỉnh con người Hướng đến chân – thiện – mỹ, nhìn chân – thiện – mỹtrong một mối liên hệ gắn bó, thống nhất (thậm chí nhiều khi là đồng nhất) là mộtnét nổi bật, quán xuyến trong truyền thống thẫm mỹ của người Việt và văn họcViệt Truyền thống thẩm mỹ của văn học trào phúng, trào lộng dân tộc là khátvọng hướng về cái đẹp mang tinh thần của con người thời đại, đối tượng của vănhọc trong tiến trình đổi mới và tinh thần dân chủ là những cơ sở thẩm mỹ để tiểuthuyết viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng phát triển mạnh mẽ

2.1.2 Bức tranh chung tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Từ 1975 đến 1985 là chặng đường khép lại một giai đoạn văn học và phôithai một giai đoạn văn học mới Trong mười năm này, tiểu thuyết còn vận độngtheo quán tính tư duy sử thi, đề tài chiến tranh giữ vai trò chủ yếu, mặc dù chưatạo nên những chuyển đổi sâu rộng nhưng đang trong tâm thế khởi động cho sựđổi mới, cách tân sâu sắc ở những chặng tiếp theo Từ sau 1986, tiểu thuyết ViệtNam đã có những bước đổi mới tư tưởng, quan điểm và tư duy nghệ thuật thể loạicủa chủ thể sáng tạo Đội ngũ nhà văn viết tiểu thuyết ngày càng nhiều, số lượngtác phẩm ngày càng gia tăng, phong phú về nội dung và đa dạng về hình thức (baohàm cả mảng sáng tác của cộng đồng người Việt ở hải ngoại) Sự góp mặt củanhững nhà văn ở hải ngoại đã làm giàu có thêm đời sống của thể loại, làm chodiện mạo tiểu thuyết Việt Nam đương đại thêm đa dạng, phong phú, cuộc sống vàcon người trong tiểu thuyết trở nên giàu sắc điệu và mang nhiều giá trị thẩm mỹ -

xã hội mới Đổi mới đã mở ra những ngả đường mới cho tiểu thuyết, một mặt kếthừa và phát huy những ưu việt của tiểu thuyết truyền thống, mặt khác tiếp thu vàvận dụng linh hoạt, sáng tạo những kĩ thuật mới của tiểu thuyết hiện đại thế giớitrên tinh thần dân tộc

2.2 Nhận diện khuynh hướng hiện thực – trào lộng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2.2.1 Những tiền đề cho sự xuất hiện các khuynh hướng trong tiểu thuyết

Trước hết là tính chất mở và trạng thái đang vận động, không đứng yên của

tự thân thể loại tiểu thuyết là một tiền đề khiến cho tiểu thuyết có thể hình thành

nhiều khuynh hướng khác nhau Thứ hai, quá trình đổi mới quan niệm về nhà văn

diễn ra trong tinh thần dân chủ, cá tính sáng tạo của nhà văn thể hiện ở việc họ cóquyền viết những gì mà họ muốn và viết theo nhiều khuynh hướng nghệ thuật

khác nhau Thứ ba, tiểu thuyết đương đại chuyển từ tư duy nghệ thuật mang tính

sử thi sang tư duy nghệ thuật mang tính thế sự, đời tư Những vấn đề mang tính dựbáo, dự cảm, hướng tới sự khơi mở và vun đắp những giá trị nhân bản mới về conngười và cuộc sống

2.2.2 Giới thuyết về tiếng cười trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Tiếng cười trong văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng, dĩ nhiên được tạo

ra từ cái hài Cái hài xuất hiện và phổ biến trong tất cả các loại hình nghệ thuật

đương đại, nó bao hàm ý nghĩa xã hội gắn liền với sự khẳng định lý tưởng thẩm

mỹ cao đẹp và là sự phê phán mang tính tích cực Đặc trưng thể loại của tiểuthuyết là tính tự giễu nhại, tinh thần của tiểu thuyết là yếu tố trào tiếu Tiếng cườitrong tiểu thuyết Việt Nam đương đại thể hiện cách nhìn, thái độ của nhà văn đốivới hiện thực cuộc sống và con người, mang ý nghĩa phổ quát, thể hiện chiều sâunhận thức xã hội – thẩm mỹ về các giá trị, cũng như thái độ và vị thế con ngườitrong cuộc sống

2.2.3 Một cái nhìn khái quát về tiếng cười trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào

lộng đề cập đến mọi tầng vỉa của cuộc sống, nhận thấy sự sai lầm của quan niệm

giản đơn về con người, phản ánh cái lạc hậu trong cung cách làm ăn và lề lối quản

lý kinh tế, xã hội, những nhếch nhác, những lề thói cổ hủ, những con người tha

hóa Hiện thực đời sống xã hội từ sau đổi mới là nguồn nguyên liệu quý cho tiếng

cười trong tiểu thuyết phát triển, vì nó có lắm cái để cười Tiếng cười trong tiểuthuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng là sựphản ứng và thể hiện thái độ của nhà văn trước xã hội với những gì đang diễn ratrong đời sống sinh động bằng cái nhìn cận cảnh

2.3 Phạm vi nhận thức, phản ánh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

2.3.1 Phạm vi nhận thức, phản ánh của tiểu thuyết hiện thực – trào

Tiếng cười trong tiểu thuyết hiện thực (1930 – 1945) có khả năng khái quát

và phương thức tư duy tổng hợp của các cây bút hiện thực, nhiều tác phẩm đạt đếnđỉnh cao nghệ thuật, bức tranh hiện thực đời sống từ nông thôn đến thành thị đượckhắc họa chân thực, sâu sắc, đậm nét Quá trình vận động, phát triển của tiểuthuyết hiện thực – trào phúng đã phản ánh sâu sắc quy luật vận động chung của cả

nền văn học dân tộc Số đỏ đã cô đúc tất cả những vấn đề thời sự nóng bỏng, một

thế giới nhân vật đại diện cho nhiều loại người, một bức tranh hoành tráng vớihàng loạt tình tiết, tình huống hài hước và các bức hí họa độc đáo, sinh động

2.3.2 Sự mở rộng phạm vi nhận thức, phản ánh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – tràolộng có cái nhìn hiện thực khác trước, sâu sắc và thú vị hơn về những phần ẩnkhuất, những miền tâm linh, những ẩn ức tâm lý với những số phận con người đầytính bi hài (khám phá những vấn đề gai góc, vùng cấm, kiêng kị trước đó như cảicách ruộng đất, bản năng tính dục, những ngộ nhận, bệnh cuồng tín, tệ quan liêutham nhũng, sự tha hóa về nhân cách…) đã tạo nên những “vùng thẩm mĩ” mới

trong khuynh hướng tiểu thuyết này Sự mở rộng phạm vi nhận thức, phản ánh của

tiểu thuyết gắn với những đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người vớinhững phức tạp và bí ẩn của nó

2.3.3 Đường hướng vận động và diện mạo của khuynh hướng tiểu thuyết hiện thực – trào lộng Việt Nam đương đại

Từ sau 1975, tiểu thuyết đã có những dấu hiệu đổi mới, tuy chưa hình thành

và phát triển thành một khuynh hướng nhưng đã xuất hiện yếu tố trào lộng trongnhiều tiểu thuyết Từ sau 1986, tiểu thuyết càng phát triển mạnh, phát triển theohướng tiếp cận sát với hiện thực đời sống Đường hướng vận động và phát triểncủa khuynh hướng hiện thực – trào lộng diễn ra trong bối cảnh ấy nên diện mạocủa nó càng trở nên độc đáo, sắc nét Tiểu thuyết hiện thực – trào lộng có đườnghướng vận động ngày càng rõ nét và phát triển ngày càng mạnh mẽ, trở thành mộtkhuynh hướng nghệ thuật nổi trội trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại Từ sauđổi mới, bức tranh tiểu thuyết Việt Nam (bao hàm cả ở trong nước và hải ngoại) là

sản phẩm nghệ thuật của nhiều thế hệ cầm bút viết theo nhiều khuynh hướng khácnhau Số lượng nhà văn chú trọng lấy tiếng cười làm phương thức chủ đạo để nhậnthức, khám phá hiện thực ngày càng gia tăng Về chất lượng, tiểu thuyết là thể loạitạo nên những hiện tượng và dư chấn trên văn đàn đương đại, trong đó có sự gópmặt không nhỏ của khuynh hướng hiện thực – trào lộng

Tiểu kết

Những nỗ lực cách tân, đổi mới, lạ hóa là đòi hỏi sống còn của văn học nghệ

thuật Sự đa dạng trong cách thức xử lý chất liệu hiện thực của nhà văn đã tạo nên

sự phong phú về khuynh hướng sáng tác, trong đó, hiện thực – trào lộng là khuynhhướng tiểu thuyết đã tạo ra nhiều giá trị mới

Bằng tiếng cười trào lộng, nhiều nhà văn đã mạnh dạn thể hiện những mặttrái của hiện thực đời sống thời đổi mới, đi sâu khám phá bản chất bên trong conngười, khơi gợi ra những hạn chế mà không phải lúc nào con người cũng đủ tỉnhtáo và bản lĩnh để nhận thấy được Đường hướng vận động và diện mạo của tiểuthuyết đã tạo được niềm tin cho người đọc bởi những giá trị xã hội – thẩm mỹ sâurộng của tiếng cười Với ưu thế riêng của mình, tiểu thuyết Việt Nam đương đạiviết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng có khả năng nhận thức, phản ánhhiện thực đầy đủ và sâu sắc nhất, đưa người đọc đứng trên những tầng bậc caonhất để có cái nhìn khái quát về cuộc sống hôm nay

Chương 3 CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI HIỆN TƯỢNG ĐỜI SỐNG

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

VIẾT THEO KHUYNH HƯỚNG HIỆN THỰC - TRÀO LỘNG

3.1 Con người trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực - trào lộng

3.1.1 Nhìn chung về con người trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực - trào lộng

Từ sau đổi mới, hành trình nhận thức về cái tôi và kiếm tìm bản thể của conngười là một khám phá mới của tiểu thuyết hiện thực – trào lộng Con người trongtiểu thuyết hôm nay đang thoát khỏi kiếp “manơcanh” trước đây và đang tự làmmột cuộc tìm kiếm chính mình, tự soi tỏ và tự khám phá cái bản ngã, tâm linh củamình Tiểu thuyết không hề hạ thấp nhân phẩm người, mà đây là những thử thách

trong quá trình đổi mới và đặt ra một vấn đề nghiêm túc là nếu không có một lối

tư duy mới phù hợp với sự phát triển của thời đại Cơ chế thị trường đưa đến mộtlối sống cạnh tranh vô chính phủ, lối sống chụp giật hoặc thực dụng, lấy đồng tiềnlàm thước đo mọi giá trị Những vấn đề này được tiểu thuyết hiện thực – trào lộngthể hiện rõ nét qua nhiều tác phẩm Tấn bi hài kịch của việc kiếm tiền bằng thủđoạn, bất chấp luật pháp và đạo lý là mù quáng, tiếp tay cho cái xấu hoành hành,

là đồng lõa với tội ác

3.1.2 Các dạng thái con người và đặc điểm

Con người nổi loạn bản năng, dục vọng trong tiểu thuyết xuất hiện không

biết bao nhiêu mâu thuẫn về ý thức, hành vi và lối sống của con người Bằng nghệthuật trần thuật đa điểm nhìn, tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynhhướng hiện thực – trào lộng thể hiện sự đa dạng và phức tạp về con người, dungnạp và chuyển hóa lẫn nhau giữa cái cao cả với cái thấp hèn, cái thiện với cái ác,cái bi với cái hài

Con người “tâm linh” cuồng tín, huyễn hoặc trong tiểu thuyết Việt Nam

đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng được thể hiện với nhữngtọa độ ứng xử và chiều kích khác nhau trong đời sống (lợi dụng tâm linh để trục

lợi như dùng phép thuật, ngoại cảm, lễ bái…) một cách cuồng tín Cơ chế thị

trường đã biến thiên nhiên, thần thánh, hoa thơm bướm đẹp, phong tục, tập quánthành hàng hóa và tất cả đều quy đổi bằng tiền, người có chức càng to thì niềm tinvào “tâm linh” càng lớn, cần cù lễ tế cúng bái, có những kẻ cướp trước khi đi hành

sự cũng lên chùa thành tâm xin Phật phù hộ…

Con người giáo điều, ngộ nhận được tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – trào lộng thể hiện sâu sắc, làm bật lên tiếng cười

trào lộng đa âm sắc Nó có tác dụng mở rộng khái niệm hiện thực, và là một cách

để nhà văn đối thoại với cuộc sống hôm nay

Con người tha hóa, trác táng hồi sinh trở lại và xuất hiện ngày càng nhiều

trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – tràolộng Nhà văn đặt nó ở trạng thái đối diện với cuộc sống và khám phá nó từ nhiềuchiều kích khác nhau Việc phản ánh con người tha hóa, trác táng là thể hiện quanniệm đa chiều về con người và cuộc sống hôm nay