Tóm tắt luận án Tiến sĩ Kinh tế: Phát triển kinh tế nông thôn Ba Lan trong những thập niên đầu thế kỷ XXI và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Mục tiêu nghiên cứu của luận án nhằm hệ thống hóa các vấn đề lý luận về phát triển kinh tế nông thôn, phân tích và đánh giá thực trạng phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, đánh giá những nét tương đồng, sự khác biệt và điều kiện có thể áp dụng vào Việt Nam. Trên cơ sở đó rút ra một số bài học kinh nghiệm và gợi ý chính sách cho Việt nam trong thời gian tới.

1

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

BÙI VIỆT HƯNG

PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN BA LAN TRONG NHỮNG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI

VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM NỘI ĐỊA Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế

Mã số: 9 31 01 06

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NÔI - 2020

2

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Nguyễn An Hà

2 PGS.TS Đặng Minh Đức

Phản biện 1: GS TS Đỗ Đức Bình

Phản biện 2: PGS TS Trịnh Thị Hòa Mai

Phản biện 3: PGS TS Trần Thị Lan Hương

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, tại: Học viện Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi … giờ, ngày … tháng … năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau khi trở thành thành viên của EU vào ngày 1/5/2004, Chính phủ Ba Lan đã thực hiện cải cách một cách sâu rộng và toàn diện, đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn gia nhập của EU trên tất cả các góc độ: Từ việc cải cách luật pháp, chính trị đến hoàn thiện khung thể chế kinh tế thị trường với mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững, thu hẹp khoảng cách thu nhập đầu người với mức bình quân chung của EU

Với việc áp dụng lý thuyết mô hình nông thôn mới, khu vực nông thôn Ba Lan cũng đã từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn chung của

EU theo hướng cạnh tranh, hiện đại và phát triển bền vững Những kết quả đạt được trong việc triển khai chính sách phát triển kinh tế nông thôn của Ba Lan trong thời gian qua đã tạo ra những chuyển đổi kinh tế, xã hội khu vực nông thôn hết sức ấn tượng: Quy mô trang trại nông nghiệp được mở rộng, sản lượng hàng nông sản ngày tăng, năng suất lao động tăng Bên cạnh đó, những điều chỉnh trong chính sách của chính phủ đã thúc đẩy quá trình đa dạng hóa kinh tế nông thôn được khởi sắc với việc bùng nổ của các doanh nghiệp phi nông nghiệp, tạo ra những cơ hội việc làm cho lao động nông thôn, thu nhập của người nông dân đã tăng nhanh và tiệm cận với thu nhập người dân đô thị

Việt Nam, qua 30 năm đổi mới, khu vực kinh tế nông thôn đã có những chuyển biến rõ rệt, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội được tăng cường Hoạt động sản xuất nông nghiệp đạt mức tăng trưởng nhanh và ổn định trong một thời gian dài, đưa Việt Nam đã trở thành một nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới Chính sách phát

triển nông thôn tiếp cận theo hướng xây dựng “nông thôn mới” được

bắt đầu từ năm 2008 thông qua Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn của Ban Chấp hành Trung ương Khóa X, đã tạo ra những tác động tích cực cải thiện cuộc sống người dân khu vực nông thôn

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, phát triển kinh tế nông thôn ở Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức và hạn chế, nhiều chỉ số tăng trưởng đang giảm, các nguồn lực cho việc mở rộng sản xuất như đất canh tác và nguồn tài nguyên khác

đã được sử dụng đến mức tới hạn Bên cạnh đó, dân số sống bằng nghề nông hiện vẫn còn chiếm tỷ trọng quá cao song lại đóng góp chưa đầy 20% GDP, khoảng cách chênh lệch thu nhập giữa nông dân

và thị dân ngày càng cao…

Trong quá trình phát triển, Việt Nam cần học hỏi những nước có nền sản xuất nông nghiệp tương đồng và những chính sách phát triển kinh tế nông thôn đã thành công để học hỏi và rút ra bài học kinh nghiệm Trên cơ sở các luận điểm đã nêu, các vấn đề có ý nghĩa cấp

thiết như đã phân tích, tác giả chọn vấn đề “Phát triển kinh tế nông

thôn ở Ba Lan trong những thập niên đầu thế kỷ XXI và bài học kinh

nghiệm cho Việt Nam” để làm luận án của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về phát triển kinh tế nông thôn, phân tích và đánh giá thực trạng phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, đánh giá những nét tương đồng, sự khác biệt và điều kiện có thể áp dụng vào Việt Nam Trên

cơ sở đó rút ra một số bài học kinh nghiệm và gợi ý chính sách cho Việt nam trong thời gian tới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án tập trung thực hiện những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, tổng quan và hệ thống hoá các vấn đề lý thuyết cơ bản về

phát triển kinh tế nông thôn của các công trình đã công bố có nội dung liên quan trực tiếp đến luận án, chỉ ra những vấn đề lý luận và thực tiễn mà luận án cần phải tiếp tục nghiên cứu và làm rõ

Thứ hai, nghiên cứu, đánh giá và phân tích các chính sách phát triển

kinh tế nông thôn ở Ba Lan trong những thập niên đầu thế kỷ XXI

Thứ ba, đánh giá những điểm tương đồng và khả năng áp dụng các

bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam, luận án đề xuất gợi mở một

số hàm ý chính sách phát triển kinh tế nông thôn bền vững ở Việt nam trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung vào đối tượng phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan nhìn từ các góc độ hoạt động sản xuất nông nghiệp và phi nông nghiệp trong khu vực nông thôn, vai trò của chính phủ Ba Lan trong việc ban hành, thực hiện các chính sách, chương trình phát triển kinh

tế nông thôn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nội dung: Luận án nghiên cứu các vấn đề phát triển kinh

tế nông thôn trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, trong đó tập trung vào các nội dung chủ yếu như: Các hoạt động sản xuất nông nghiệp (theo nghĩa hẹp không bao gồm lâm nghiệp và thủy sản) và các hoạt động phi nông nghiệp tại khu vực nông thôn Ba Lan

Phạm vi về không gian: Luận án tập trung sâu vào phân tích, đánh

giá tình hình phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan

Phạm vi về thời gian: Những thập niên đầu thế kỷ XXI, trong đó

tập trung phân tích sâu từ thời điểm năm 2004 trở lại đây (Sau khi Ba Lan trở thành thành viên chính chức của Liên minh châu Âu)

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận và cách tiếp cận vấn đề

4.1.1 Phương pháp luận:

Dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử trong học thuyết Mác- Lênin để xem xét quá trình phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan sau khi Ba Lan trở thành thành viên chính thức của Liên minh châu Âu

4.1.2 Phương pháp tiếp cận

Tiếp cận lịch sử Xem xét bối cảnh hình thành chính sách phát

triển nông thôn của EU, chính sách phát triển nông thôn Ba Lan và mục tiêu chính sách này đến chương trình phát triển kinh tế nông

thôn Ba Lan

Tiếp cận hệ thống : Xem xét quá trình vận động của chính sách

phát triển nông thôn đến việc triển khai chương trình phát triển kinh

tế nông thôn Ba Lan

Tiếp cận liên ngành: Phát triển nông thôn cần được xem xét và

phân tích theo hướng tiếp cận liên ngành bao gồm: Kinh tế, xã hội và môi trường

Tiếp cận kinh tế quốc tế: Tiếp cận hoạt động về kinh tế nông thôn

trong sự phụ thuộc về các chính sách phát triển khu vực, cũng như xác định sự đóng góp của lĩnh vực này đối với Ba Lan

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1.Phương pháp thu thập số liệu:

Luận án tiếp cận từ các tài liệu thứ cấp từ các tổ chức quốc tế

như: Ủy ban châu Âu, Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn Ba

Lan, các công trình nghiên cứu của các chuyên gia châu Âu và chuyên gia các nước khác, các thông tin trên sách báo điện tử, các số liệu của các cơ quan hữu quan của một số nước châu Âu và Việt Nam trên tất cả các khía cạnh liên quan đến phát triển kinh tế nông thôn

4.2.2 Phương pháp xử lý số liệu

Các tài liệu được tập hợp, dịch (nếu là tài liệu tiếng nước ngoài), sắp xếp, phân loại theo từng chủ đề nội dung trong khung phân tích Các số liệu cần xử lý thống kê được nhập số liệu và xử lý số liệu qua phần mềm Excel để hình thành các bảng biểu, biểu đồ, đồ thị

4.2.3 Phương pháp thông kê, phương pháp so sánh và phân tích và

dự báo

Phân tích các số liệu thống kê về tình hình phát triển kinh tế xã hội Ba Lan, tính toán tốc độ tăng trưởng kinh tế, tính tỷ trọng kinh tế khu vực nông thôn trong nền kinh tế quốc dân ở các giai đoạn khác nhau Phương pháp so sánh được sử dụng để đánh giá mức độ khác nhau giữa các thời kỳ như tăng giảm trong sản xuất nông nghiệp, lao động nông thôn…

4.2.4 Phương pháp phân tích SWOT: Phương pháp này sử dụng, để

cho thấy thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng một cách rõ ràng nhất,

từ đó nhìn nhận rõ hơn những giải pháp của Chính phủ Ba Lan trong việc phát huy thế mạnh, tận dụng cơ hội cũng như khắc phụ điểm yếu trong phát triển kinh tế nông thôn nhằm đối phó với thách thức đặt ra

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Về lý luận: Hoàn thiện khung lý thuyết về phát triển kinh tế nông

thôn, thông qua việc làm rõ những lý thuyết phát triển kinh tế nông thôn, các yếu tố tác động từ bên ngoài và bên trong quốc gia, các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế nông thôn

Về thực tiễn: Phân tích thực trạng phát triển kinh tế nông thôn Ba

Lan, đánh giá những thành công, hạn chế và thách thức đặt ra trong phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan những thập niên đầu thế kỷ XXI

Đánh giá những điểm tương đồng, khác biệt giữa Ba Lan và Việt Nam, những bài học kinh nghiệm có thể học hỏi, và hàm ý chính sách đối với Việt Nam

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Thứ nhất, luận án đã chỉ ra phát triển kinh tế nông thôn theo lý

thuyết mô hình nông thôn mới với việc phát triển sản xuất nông nghiệp và phi nông nghiệp, khai thác những sáng kiến ở cấp địa phương đang trở thành xu hướng chính trong phát triển nông thôn ở

các nước phát triển và đang phát triển

Thứ hai, từ việc đánh giá những thành công và tồn tại, những

điểm tương đồng và điều kiện áp dụng trong triển khai phát triển phát triển kinh tế nông thôn ở Ba Lan, luận án đã rút ra bài học và hàm ý chính sách đối với phát triển kinh tế nông thôn Việt Nam trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới

Thứ ba, kết quả nghiên cứu của luận án là một tài liệu hết sức

hữu ích cho công tác giảng dạy ở các trường đại học, tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, các nhà hoạch định và thực thi chính sách phát triển kinh tế nông thôn ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục các công trình nghiên cứu đã công bố của tác giả liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, mục lục và phần phụ lục, luận án được kết cấu gồm 4 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế nông thôn

Chương 3: Thực trạng phát triển kinh tế nông thôn Ba Lan những thập niên đầu thế kỷ XXI

Chương 4 Bài học kinh nghiệm và hàm ý chính sách cho Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Những công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến luận

án

1.1.1.Nghiên cứu lý luận về khu vực nông thôn và thành thị

Các nghiên cứu làm rõ hơn về khái niệm khu vực nông thôn và thành thị ở nước ngoài có: Wiggins S, Proctor S (2001) Kathy Miller (2002) Kostas Stamoulis (2007) Ủy ban Châu Âu (2014) giả Joop de Beer (2014) Gustavo Bastos BragaI và các cộng sự, (2016); trong nước có Mai Thanh Cúc (2005) Hoàng Việt (2013)

1.1.2.Nghiên cứu lý luận về kinh tế nông thôn

Các nghiên cứu cụ thể bao gồm: Gustav Ranis và Frances Stewart (1993), Clack Edward (2011) Guogang Wang (2015); Daphne Meredith (2016); Alexandru Pavel (2019)

1.1.3.Những nghiên cứu về phương thức phát triển kinh tế nông thôn

Một số công trình tiêu biểu như: J Kirk Ring (2005); OECD (2006); Peter Midmore (2007)

1.1.4 Nghiên cứu các trường hợp cụ thể về phát triển kinh tế nông thôn Ba Lan

Các tác giả như: A.Kowalski, M.Wigier, P.Chmieliński (2008); Józef Mosiej(2014); Agnieszka Baer-Nawrocka (2016) Anetta Barska (2018)

1.1.5 Nghiên cứu về phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn của Việt Nam

Một số tác giả tiêu biểu như: Lưu Đức Khải (2012) Vũ Trọng Khải (2015) World Bank 2016, Michaud (2016) Finn Tarp (2017) Bộ nông nghiệp &PTNT (2018)

1.2.Một số kết luận được rút ra liên quan đến luận án và khoảng trống cần phải tiếp tục nghiên cứu trong luận án

1.2.1.Các vấn đề đã thống nhất:

Thứ nhất: Khái niệm khu vực nông thôn là những khái niệm còn

gây nhiều tranh cãi và chưa được đồng nhất trong việc áp dụng giữa các quốc gia trong khu vực

Thứ hai, cung cấp một phần những luận cứ khoa học về lý luận

phát triển kinh tế nông thôn, tiêu chí đánh giá về phát triển nông thôn

Thứ ba, chính sách của chính phủ cần tập trung nhằm khuyến

khích cung cấp các yếu tố đầu vào, trong đó tập trung vào hạ tầng cứng để thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn

Cuối cùng, cần phải đa dạng hóa kinh tế khu vực nông thôn, trong

đó trú trọng phát triển các doanh nghiệp sản xuất phi nông nghiệp để phát triển kinh tế nông thôn

Các vấn đề còn tranh luận

Thứ nhất, áp dụng đồng nhất một khái niệm khu vực nông thôn để

so sánh, đánh giá sự phát triển kinh tế nông thôn mỗi một quốc gia

Thứ hai, các hình thức áp dụng mô hình phát triển nông thôn nào

là hợp lý đối với các quốc gia, cụ thể: Phương thức phát triển nông thôn cũ tập trung vào trợ cấp nông nghiệp, hay phương thức mới tập

trung vào: Đầu tư, nâng cao cạnh tranh khu vực nông thôn bằng việc khai thác những thế mạnh, đặc trưng từng vùng, khu vực

Thứ ba, vấn đề thể chế, chính sách phát triển kinh tế nông thôn

cần được cụ thể hóa, tạo ra động lực thúc đẩy các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp trong khu vực nông thôn

Cuối cùng, thúc đẩy quá trình phân cấp giữa chính quyền Trung

ương với chính quyền địa phương nhằm tăng tính trách nhiệm và giải trình trong hoạch định và thực thi chính sách, nâng cao hơn khả năng gắn kết với các tổ chức tư trong khu vực, khai thác và phát huy các sáng kiến cộng động trong phát triển kinh tế nông thôn

1.2.2 Những vấn đề liên quan đến đề tài luận án mà các công trình trên còn bỏ ngỏ cần tiếp tục nghiên cứu:

Thứ nhất, chưa có một công trình nghiên cứu nào phân tích được

đầy đủ luận cứ khoa học, xây dựng được khung lý thuyết đầy đủ về phát triển kinh tế nông thôn

Thứ hai, các công trình chưa áp dụng khung lý thuyết để nhìn

nhận rõ hơn những thành công trong việc thực thi phát triển kinh tế nông thôn những thập niên đầu thế kỷ XXI

Thứ ba, chưa có công trình đánh giá những điểm tương đồng và

khác biệt giữa hai nước, rút ra những bài học thành công của Ba Lan

mà Việt Nam có thể học hỏi, cũng như những bài học chưa thành công mà Việt Nam cần tránh

Cuối cùng, các công trình nghiên cứu chưa có kết nối với thế giới,

đặc biệt là Ba Lan Với những bài học kinh nghiệm được rút ra, trong bối cảnh Ba Lan đang hội nhập sâu rộng với khu vực

Theo lý thuyết này, khu vực thành thị mang tính hiện đại, năng động, còn khu vực vùng nông thôn được mặc định là kém phát triển Các quốc gia nên ưu tiên tập trung vào phát triển sản xuất công nghiệp hơn là phát triển khu vực nông thôn

2.1.2 Thuyết tăng trưởng nội sinh (hay thuyết tăng trưởng mới)

Thúc đẩy thị trường tự do và giảm sự can thiệp của chính phủ Cần phải kêu gọi sự tham gia của cộng đồng, tăng cường các cơ hội kinh tế khu vực nông thôn Phương pháp tiếp cận phát triển nông thôn cần phải được thay đổi từ trên xuống (top-down) đến hướng tiếp cận từ dưới lên (bottom-up) nhằm khai thác có hiệu quả các nguồn lực địa phương

2.1 3 Lý thuyết sinh kế bền vững

Tập trung vào quá trình chuyển đổi sản xuất cũng như thay đổi thể chế với mục tiêu xóa đói giảm nghèo và xóa bỏ bất bình đẳng trong khu vực nông thôn (Schejtman và Berdegué, 2004) Các phương pháp này này chú trọng vào các phương pháp phát triển kinh tế theo khu vực và sử dụng các lợi thế so sánh đặc trưng của từng vùng miền làm động lực cho phát triển

2.1.4 Lý thuyết mô hình nông thôn mới

Các quốc gia cần phải hướng cách tiếp cận vào khu vực khi hoạch định các chính sách phát triển nông thôn thay thế cho cách tiếp cận lĩnh vực, làm cho chính sách nông thôn có thể lồng ghép, hòa hợp với các chính sách ngành khác và cải thiện việc chi tiêu công sao cho có hiệu quả và hợp lý ở các khu vực nông thôn Dựa vào đầu tư chiến lược nhằm khuyến khích phát triển các hoạt động đem lại hiệu quả sản xuất cao nhất cho từng khu vực; Khai thác các đặc trưng của từng khu vực như là một yếu tố tạo ra sự khác biệt về lợi thế cạnh tranh mới

2.2.Pphát triển kinh tế nông thôn

2 2.1 Các Khái niệm về khu vực nông thôn, kinh tế nông thôn và phát triển kinh tế nông thôn

Tại khu vực EU (2014) quy định là khu vực nông thôn là khu vực

có mật độ dân số dưới 150 người trên mỗi km2 Tại Ba Lan, việc phân loại các tiêu chí được áp dụng theo chuẩn chung của liên minh châu Âu

Khái niệm phát triển

Phát triển là một quá trình thay đổi liên tục làm tăng trưởng mức sống của con người và phân phối công bằng những thành quả tăng trưởng trong xã hội

Khái niệm về phát triển kinh tế

Phát triển kinh tế, là sự thay đổi về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kì nhất định, là sự tăng và giảm về quy mô sản lượng, chất lượng của sự thay đổi trong nền kinh tế và cả đến sự tiến bộ của xã hội

Khái niệm về kinh tế nông thôn

Khái niệm kinh tế nông thôn bao hàm các hoạt động gồm sản xuất nông nghiệp và phi nông nghiệp nhằm tạo ra sự tăng trưởng khu vực nông thôn Quá trình đa dạng hóa các hoạt động kinh tế trong khu vực nông thôn, trong đó, tập trung mọi nguồn lực nhằm thu hút và thúc đẩy hoạt động phi nông nghiệp nhằm tạo việc làm, nâng cao thu nhập người dân

Nội hàm của phát triển kinh tế nông thôn bao gồm 05 thành tố sau: (1) Nhiều hơn về số lượng: (2) Tốt hơn về chất lượng; (3) Đa dạng hơn về cơ cấu sản phẩm; (4) Thay đổi về tổ chức và thị trường

và (5) Đảm bảo công bằng giữa các vùng miền trong quốc gia

2 2.2 Đặc điểm phát triển kinh tế nông thôn