Bài tiểu luận: Lễ tết cổ truyền của người Việt

Trải qua hơn 4000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước, Việt Nam là 1quốc gia mang trong mình một nền văn hóa lớn, đẹp đẽ và độc đáo. Văn hóa Việt Nam gắn liền với văn minh lúa nước vì vậy nó vẫn chất phác, đơn sơ, giản dị, gần gũi nhưng vẫn không kém phần tinh tế. Những nét văn hóa ấy được gìn giữ và lưu truyền qua bao đời nay. Một trong nhưng viên ngọc quý của văn hóa Việt Nam là các ngày lễ Tết cổ truyền. Tết cổ truyền dân tộc không chỉ là nét văn hóa mà là vốn văn hóa quý giá được cha ông ta gây dựng, bởi vì ngày Tết chứa đựng rất nhiều ý nghĩa, có những điều đẹp đẽ, nghĩa tình và thiêng liêng. Từ buổi “khai thiên lập địa” đã tiềm tang những giá trị nhân văn thể hiện mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ qua bốn mùa xuânhạthuđông. Những ngày Lễ Tết còn là dịp để mọi người tưởng nhớ, tri ân tổ tiên,nguồn cội, giao cảm nhân sinh trong quan hệ đạo lí “ ăn quả nhớ kẻ trồng cây” và tình nghĩa xóm làng. Sau đây, nhóm xin trình bày nguồn gốc, phong tục, ý nghĩa của các ngày Lễ tết cổ truyền của dân tộc.

LỄ TẾT CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT

Lời mở đầu

Trải qua hơn 4000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước, Việt Nam là 1quốcgia mang trong mình một nền văn hóa lớn, đẹp đẽ và độc đáo Văn hóa Việt Namgắn liền với văn minh lúa nước vì vậy nó vẫn chất phác, đơn sơ, giản dị, gần gũinhưng vẫn không kém phần tinh tế Những nét văn hóa ấy được gìn giữ và lưutruyền qua bao đời nay Một trong nhưng viên ngọc quý của văn hóa Việt Nam làcác ngày lễ Tết cổ truyền Tết cổ truyền dân tộc không chỉ là nét văn hóa mà là vốnvăn hóa quý giá được cha ông ta gây dựng, bởi vì ngày Tết chứa đựng rất nhiều ýnghĩa, có những điều đẹp đẽ, nghĩa tình và thiêng liêng Từ buổi “khai thiên lậpđịa” đã tiềm tang những giá trị nhân văn thể hiện mối quan hệ giữa con người vớithiên nhiên, vũ trụ qua bốn mùa xuân-hạ-thu-đông Những ngày Lễ Tết còn là dịp

để mọi người tưởng nhớ, tri ân tổ tiên,nguồn cội, giao cảm nhân sinh trong quan hệđạo lí “ ăn quả nhớ kẻ trồng cây” và tình nghĩa xóm làng

Sau đây, nhóm xin trình bày nguồn gốc, phong tục, ý nghĩa của các ngày Lễtết cổ truyền của dân tộc

1.Tết Nguyên Đán

Tên gọi(còn gọi là Tết ta, Tết âm lịch, Tết cổ truyền):

Chữ “Tết” do chữ “Tiết” mà thành “Tiết” ở đây là thời tiết “Nguyên” cónghĩa là sự khởi đầu hay sơ khai và “đán” có nghĩa là buổi sáng sớm “Tết nguyênđán” bắt nguồn từ Trung Hoa và đến bây giờ, đó vẫn là tết cổ truyền của ngườiTrung Quốc

Nguồn gốc: do nhu cầu canh tác nông nghiệp đã "phân chia" thời gian trong

một năm thành 24 tiết khí khác nhau (và ứng với mỗi tiết này có một thời khắc

"giao thừa") trong đó tiết quan trọng nhất là tiết khởi đầu của một chu kỳ canh tác,gieo trồng, tức là Tiết Nguyên Đán sau này được biết đến là Tết Nguyên Đán

Thời gian: Thường kéo dài trong khoảng 7,8 ngày cuối năm cũ và 7 ngày đầu

năm mới (23 tháng Chạp đến hết ngày 7 tháng Giêng)

Không gian:Trên đất nước Việt Nam và một vài nước khác có cộng đồng

người Việt sinh sống Tết nguyên đán

Nghi thức:

Vào 23 tháng Chạp có nghi thức đưa ông Táo (Táo quân) về chầu thiên đình

để tâu với Ngọc Hoàng về chuyện dưới trần gian Theo quan điểm của người Việtthì ông Táo vừa là thần bếp trong nhà vừa là người ghi chép tất cả những việc làmtốt xấu mà con người đã làm trong năm cũ và báo cáo với Ngọc Hoàng những vấn

đề tốt xấu của gia chủ Ông Táo được cúng vào trưa hoặc chiều ngày 23 thángChạp âm lịch hàng năm Lễ cúng gồm có hương, nến, hoa quả, vàng mã và hai mũđàn ông, một mũ đàn bà kèm theo ba con cá chép (cá chép thật hoặc cá chép làmbằng giấy kèm theo cỗ mũ) Theo sự tích ông Táo, cá chép sẽ đưa ông Táo vượtqua Vũ Môn để lên thiên đình gặp Ngọc hoàng

- Dựng cây nêu:

Một số gia đình ở nông thôn vẫn còn gìn giữ phong tục dựng cây nêu, trongkhi ở thành phố, phong tục này đã bị lãng quên Theo phong tục, cây nêu đượcdựng lên để chống lại quỷ dữ và những điềm gở Cây nêu thường được treo hoặctrang trí thêm những thứ được coi là để dọa ma quỷ như: tỏi, xương rồng, hìnhnộm và lá dứa

- Tất niên:

Ngày Tất niên có thể là ngày 30 tháng Chạp (nếu là năm đủ) hoặc 29 thángChạp (nếu là năm thiếu) Đây là ngày gia đình sum họp lại với nhau để ăn cơmbuổi tất niên.Buổi tối ngày này, người ta làm cỗ cúng tất niên Giữa ngày 30 (hoặc29) tháng Chạp và ngày mùng 1 tháng Giêng (từ 23 giờ hôm trước đến 1 giờ hômsau), trong đó thời điểm bắt đầu giờ Chính Tý (0 giờ 0 phút 0 giây ngày Mồng 1tháng Giêng) là thời khắc quan trọng nhất của dịp Tết Nó đánh dấu sự chuyển giao

năm cũ và năm mới, nó được gọi là Giao thừa Để ghi nhận thời khắc này, người ta

thường làm hai mâm cỗ Một mâm cúng gia tiên tại bàn thờ ở trong nhà mình vàmột mâm cúng thiên địa ở khoảng sân trước nhà

Sắp dọn bàn thờ Trong gia đình người Việt thường có một bàn thờ tổ tiên, ông

bà (hay còn gọi ông Vải) Cách trang trí và sắp đặt bàn thờ khác nhau tùy theo từngnhà Biền, bàn thờ là nơi tưởng nhớ, là thế giới thu nhỏ của người đã khuất Haicây đèn tượng trưng cho mặt trời, Mặt Trăng và hương là tinh tú Hai bát hương đểđối xứng Phía sau hai cây đèn thường có hai cành hoa cúc giấy với nhiều bôngnhỏ bao quanh bông lớn Có nhà cũng cắm "cành vàng lá ngọc" (một thứ hàng mã)với sự cầu mong làm ăn được quả vàng, quả bạc và buôn bán lãi gấp nhiều lần nămtrước Ở giữa có trục "vũ trụ" là khúc trầm hương dưới dạng khúc khủy và vươnlên trong bát hương Nhiều gia đình đặt xen hai cái đĩa giữa đèn và hương để đặthoa quả lễ gọi là mâm ngũ quả (tuỳ mỗi miền có sự biến thiên các loại quả, nhưngmỗi loại quả đều có ý nghĩa của nó) Trước bát hương để một bát nước trong để coinhư nước thiêng Hai cây mía đặt ở hai bên bàn thờ là để các cụ chống gậy về vớicon cháu và dẫn linh hồn tổ tiên từ trên trời về hạ giới

- Giao thừa:

Giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới Trong thời khắcgiao thừa mọi người trong gia đình thường dành cho nhau những lời chúc tốt đẹpnhất Dịp này, người ta thường bắn pháo hoa ở những địa điểm rộng rãi, thoángmát

Cúng Giao thừa là lễ cúng để đem bỏ hết đi những điều xấu của năm cũ sắpqua để đón những điều tốt đẹp của năm mới sắp đến

-Cúng Giao thừa ngoài trời

Theo tục lệ cổ truyền thì Giao thừa được tổ chức nhằm đón các Thiên binh

Lúc đó họ đi thị sát dưới hạ giới, rất vội không kịp vào tận bên trong nhà được, nên

bàn cúng thường được đặt ở ngoài cửa chính mỗi nhà Hết một năm, vị Hành khiển

cũ đã cai quản Hạ giới trong năm cũ sẽ bàn giao công việc cho vị Hành khiển mới

đi xuống sẽ cai quản Hạ giới trong năm mới

Mâm lễ được sắp bày với lòng thành kính tiễn đưa người Nhà Trời đã caiquản mình năm cũ trở lại thiên đình và đón người mới xuống sẽ làm nhiệm vụ caiquản Hạ giới năm tới Vì việc bàn giao, tiếp quản công việc hết sức khẩn trươngnên các vị chỉ có thể ăn vội vàng hoặc mang theo, thậm chí chỉ chứng kiến lòngthành của chủ nhà Trên chiếc hương án có bình hương, hai ngọn đèn dầu hoặc haingọn nến

- Ba ngày Tân niên

"Ngày mồng Một tháng Giêng" là ngày Tân niên đầu tiên và được coi là ngàyquan trọng nhất trong toàn bộ dịp Tết Không kể những người tốt số, hợp tuổi đượcmời đi xông đất, vào sáng sớm ngày này, người Việt cổ thường không ra khỏi nhà,

chỉ bày cỗ cúng Tân niên, ăn tiệc và chúc tụng nhau trong nội bộ gia đình Đối với

những gia đình đã tách khỏi cha mẹ và cha mẹ vẫn còn sống, họ đến chúc tết các

ông bố theo tục: Mồng Một Tết cha.

"Ngày mồng Hai tháng Giêng" là ngày có những hoạt động cúng lễ tại gia vào

sáng sớm Sau đó, người ta chúc tết các bà mẹ theo tục Mồng Hai Tết mẹ Riêng

đàn ông chuẩn bị lập gia đình còn phải đến nhà cha mẹ vợ tương lai (nhạc gia) để

chúc Tết theo tục Đi sêu.

"Ngày mồng Ba tháng Giêng" là ngày sau khi cúng cơm tại gia theo lệ cúng ít

nhất đủ ba ngày Tết, các học trò thường đến chúc Tết thầy dạy học theo tục Mồng

Ba Tết thầy Trong những ngày này người ta thường đi thăm viếng, hỏi thăm nhau

những điều đã làm trong năm cũ và những điều sẽ làm trong năm mới

- Xông đất

Xông đất (hay đạp đất, mở hàng) là tục lệ đã có lâu đời ở Việt Nam Nhiều

người quan niệm ngày Mồng Một "khai trương" một năm mới Họ cho rằng vào

ngày này, nếu mọi việc diễn ra suôn sẻ, may mắn, cả năm cũng sẽ được tốt lành,thuận lợi Ngay sau thời khắc giao thừa, bất cứ người nào bước từ ngoài vào nhàvới lời chúc năm mới được coi là đã xông đất cho gia chủ Người khách đến thămnhà đầu tiên trong một năm cũng vì thế mà quan trọng Cho nên cứ cuối năm, mọingười cố ý tìm xem những người trong bà con hay láng giềng có tính vui vẻ, linhhoạt, đạo đức và thành công để nhờ sang thăm Người đến xông đất thường chỉ đếnthăm, chúc tết chừng 5 đến 10 phút chứ không ở lại lâu, cầu cho mọi việc trongnăm của chủ nhà cũng được trôi chảy thông suốt.

Xuất hành và hái lộc

Xuất hành là lần đi ra khỏi nhà đầu tiên trong năm, thường được thực hiệnvào ngày tốt đầu tiên của năm mới để đi tìm may mắn cho bản thân và gia đình.Trước khi xuất hành, người ta phải chọn ngày Hoàng đạo, giờ Hoàng đạo và cácphương hướng tốt để mong gặp được các quý thần, tài thần, hỉ thần Tại miềnBắc, nếu xuất hành ra chùa hay đền, sau khi lễ bái, người Việt còn có tục bẻ lấy

một cành lộc để mang về nhà lấy may, lấy phước Đó là tục hái lộc Cành lộc là

một cành đa nhỏ hay cành đề, cành si là những loại cây quanh năm tươi tốt vànảy lộc Tục hái lộc ở các nơi đền, chùa ngụ ý xin hưởng chút lộc của Thần, Phậtban cho nhân năm mới Cành lộc thường đem về cắm ở bàn thờ Khác với miềnBắc, miền Trung không có tục hái lộc đầu năm nhờ thế mà cây cối trong các đềnchùa ở miền Trung vẫn giữ nguyên lá xanh biếc suốt cả mùa xuân

Tuy nhiên việc hái lộc ngày nay đã có những quan niệm trái chiều so vớitrước đó là: - Việc hái lộc không nên vì có thể có những cành lộc có "Vong" (linhhồn) bám theo Khi chúng ta hái lộc về vô tình sẽ mang "Vong" về theo, nếu

"Vong" tốt thì không sao nhưng nếu "Vong" xấu thì có thể làm cho nhà cửa chúng

ta không may mắn Đây là vấn đề mang tinh Duy tâm tuy nhiên nó cũng có cái lýcủa nó - Tiếp theo việc hái lộc đôi khi làm ảnh hưởng đến cây xanh cảnh quan đôthị vì tâm lý mọi người đều muốn đem thật nhiều lộc về nhà cầu may, do vậy đã

không ít trường hợp làm hỏng hết cây cối gây ảnh hưởng đến môi trường - Cuốicùng việc hái lộc đôi khi dẫn đến xô xát do việc tranh cướp hoặc hái "trộm" lộctrong các cơ quan nhạy cảm như Ngân hàng chẳng hạn Những việc làm nàykhông biết có mang lại may mắn không nhưng nó phản ánh mặt xấu của Văn hóaứng xử của những người trong cuộc

Chúc Tết

Sáng mồng Một Tết còn gọi là ngày Chính đán, con cháu tụ họp ở nhà tộc

trưởng để lễ Tổ Tiên và chúc tết ông bà, các bậc huynh trưởng Theo quan niệm,

cứ năm mới tới, mỗi người tăng lên một tuổi, bởi vậy ngày mồng Một Tết là ngàycon cháu "chúc thọ" ông bà và các bậc cao niên (ngày xưa, các cụ thường khôngnhớ rõ ngày tháng sinh nên chỉ biết Tết đến là tăng thêm một tuổi)

Đến thăm những người bạn bè, đồng nghiệp và những người thân thiết vớimình để chúc họ những câu tốt lành, giúp tình cảm bạn bè gần gũi hơn

Mừng tuổi

Lì xì : người lớn thường tặng trẻ em tiền bỏ trong một bao giấy đỏ, hay "hồngbao", gọi là "lì xì" với những lời chúc mừng ăn no, chóng lớn Theo cổ tích Trung

Quốc thì trong "hồng bao" có 8 đồng tiền (là Bát tiên hóa thân) được đặt dưới gốiđứa trẻ để xua đuổi quỷ đến quấy nhiễu, vì ma sẽ sợ giấy màu đỏ.

Tiền mừng tuổi nhận được trong ngày Tết gọi là "Tiền mở hàng" Xưa còn có

lệ cho tiền phong bao với số tiền lẻ (chứ không phải là tiền chẵn), ngụ ý tiền này sẽsinh sôi nảy nở thêm nhiều.[20]

Hóa vàng

Ngày mồng 4 tháng Giêng theo lịch cổ là ngày con nước Trong ngày này,người Việt làm lễ cúng tổ tiên đã về ăn Tết với con cháu và đốt nhiều vàng mã đểtiền nhân về cõi âm có thêm tiền vốn đầu năm, đặng phù hộ độ trì cho con cháuhậu thế làm ăn phát đạt Tại nhiều vùng ở Đồng bằng Bắc Bộ, người Việt có tụchát chèo đò đưa tổ tiên trở lại thế giới bên kia

Tục hóa vàng ngày mồng 4 hoặc mồng 5, không ít gia đình vẫn theo truyềnthống cũ: làm cơm, đốt vàng mã gửi người thân khuất bóng lời cầu nguyện một

năm mới nhiều may mắn Theo nhà sử học Dương Trung Quốc tục hoá vàng dựa

trên tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vật hoá vàng thường gắn với đời sống thườngnhật, để thấy con người ở thế giới vô hình bên kia sống gần với dương gian ]Vàongày mồng 4 và mồng 5 tháng Giêng, người ta kiêng xuất hành vì đây là ngàykhông tốt

Khai hạ

Ngày mồng 7 tháng Giêng (cũng có thể là mồng 6 tháng Giêng) là ngày cuối

cùng của chuỗi lễ hội Tết Trong ngày này, người Việt làm lễ hạ Cây nêu, gọi là lễ Khai hạ, kết thúc dịp Tết Nguyên đán và bắt đầu bước vào việc làm ăn trong năm

mới từ ngày mồng 8 hoặc mồng 9 tháng Giêng

Mâm ngũ quả

Mâm ngũ quả là một mâm trái cây có chừng năm thứ trái cây khác nhauthường có trong ngày Tết Nguyên Đán của người Việt Các loại trái cây bày lên thểhiện nguyện ước của gia chủ qua tên gọi, màu sắc và cách sắp xếp của chúng

Một mâm Ngũ quả ngày Tết ở miền Bắc Việt Nam, gồm cam, quất, bưởi,chuối và dứa.

Chọn 5 thứ quả theo quan niệm người xưa là ngũ hành ứng với mệnh của conngười Chọn số lẻ tượng trưng cho sự phát triển, sinh sôi Mâm ngũ quả của ngườimiến Bắc gồm: chuối, bưởi, đào, hồng, quýt hay là chuối, ớt, bưởi, quất, lê Có thểthay thế bằng cam, lê-ki-ma,táo, mãng cầu Nói chung, người miền Bắc không cóphong tục khắt khe về mâm ngũ quả và hầu như tất cả các loại quả đều có thể bàyđược, miễn là nhiều màu sắc.Mâm ngũ quả người miền Nam gồm dừa, đu

đủ, mãng cầu Xiêm, xoài, sung, với ngụ ý cầu sung vừa đủ xài Người miền Nam

thường kiêng kỵ chưng trái có tên mang ý nghĩa xấu (kể cả khi đọc trại) như chuối

- chúi nhủi, cam - cam chịu, lê - lê lết, sầu riêng, bom (táo), lựu- lựu đạn và

không chọn trái có vị đắng, cay

Tranh tết

Phía trên bàn thờ thường treo một tranh dân gian vẽ ngũ quả, chiếc cuốn thư

có khi là một chữ Nho (chữ Tâm, Phúc, Đức )

Tranh Tết từ lâu đã trở thành một tập quán, một thú chơi của người dân ViệtNam và không chỉ người có tiền mới chơi tranh mà người ít tiền cũng có thể chơitranh Nó là một phần không thể thiếu trong không gian của ngày Tết cổ truyềnxưa kia Những màu sắc rực rỡ như khơi gợi nên cảm giác mới mẻ ấm cúng rộn rãsắc xuân trong mỗi gia đình của người Việt

Để trang hoàng nhà cửa và để thưởng Xuân, trước đây từ các nho học cho tớinhững người bình dân "tồn cổ" vẫn còn trọng tục treo "câu đối đỏ" nhân ngày Tết.Những câu đối này được viết bằng chữ Nho (màu đen hay vàng) trên những tấmgiấy đỏ hay hồng đào cho nên còn được gọi là câu đối đỏ.[28] Bản thân chữ "câu đốiđỏ" cũng xuất hiện trong câu đối Tết sau:

Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh

Hoa tết

Ngoài hai loại hoa đặc trưng cho Tết là đào và mai, hầu như nhà nào cũng cóthêm những loại hoa để thờ cúng và hoa trang trí Hoa thờ cúng có thể như hoa vạnthọ, cúc, lay ơn, hoa huệ ; hoa để trang trí thì muôn màu sắc như hoa hồng, hoathủy tiên, hoa lay ơn, hoa thực dược Ngoài ra, hoa hồng, cẩm chướng, loa kèn, huệtây, lá măng, thạch thảo cắm kèm sẽ tạo sự phong phú và mang ý nghĩa sum họpcho bình hoa ngày tết Màu sắc tươi vui chủ đạo của bình hoa cũng ngụ ý cầumong một năm mới làm ăn phát đạt, gia đình an khang và sung túc

Thành ngữ Việt Nam có câu Đói giỗ cha, no ba ngày Tết Tết đến, dù nghèokhó đến đâu thì người ta cũng cố vay mượn, xoay xở để có đủ ăn trong ba ngày Tếtsao cho "già được bát canh, trẻ có manh áo mới" Hơn thế nữa, dù có đói khátquanh năm thì đến Tết, mọi người mà nhất là trẻ em thường được ăn uống no đủ.Bữa ăn ngày Tết thường có nhiều món, đủ chất hơn và sang trọng hơn bữa ăn ngàythường Vì vậy mà người ta cũng thường gọi là "ăn Tết" Ngoài cơm, ngày Tết còncó:

Bánh truyền thống: bánh chưng, bánh giầy, bánh tét Đây là các loại bánhđặc trưng cho phong tục ăn uống ngày Tết ở Việt Nam Bánh chưng và bánh giầycòn được gắn với các sự tích cổ của cácvua Hùng, tổ tiên của người Việt

Cỗ Tết: dịp Tết người Việt thường tổ chức ăn uống lớn, gọi là ăn cỗ Các món

cỗ trong nhiều gia đình có thể có bóng bì, canh măng, chân giò có nấmhương, miến nấu lòng gà, nem rán, xôi gấc,xôi đỗ, thịt gà, thịt đông, món xào, giòlụa, giò mỡ, nộm, dưa hành muối

Mứt Tết và các loại bánh kẹo khác để thờ cúng, sau đó dọn ra để đãi khách.Mứt có rất nhiều loại như: mứt gừng, mứt bí, mứt cà chua, mứt táo, mứt dừa, mứt

quất, mứt sầu riêng, mứt mít, mứt khoai, mứt hạt sen, mứt chà-là, mứt lạc, mứtme

Trái cây, mâm ngũ quả, và đặc biệt là dưa hấu đỏ không thể thiếu trong nhữnggia đình miền Nam.[35] Dưa hấu được chưng cúng nơi bàn thờ Tổ tiên, bên cạnh cácloại mứt, mâm ngũ quả, bánh kẹo , và nhiều quả dưa còn được gắn thêmchữ Phước - Lộc - Thọ Sáng mồng một Tết, người nhà cử người bổ quả dưa để bóicầu may và lấy hên

Kẹo bánh thì đa dạng hơn như: Kẹo bột, kẹo dồi, kẹo vừng (mè), kẹo thèolèo, kẹo dừa, kẹo cau, kẹo đậu phụng (kẹo cu-đơ), bánh chè lam Ngoài ra, Tếtcòn có hạt dưa, hạt bí, hạt hướng dương, hạt điều, hạt dẻ rang

Thức uống ngày Tết: Phổ biến nhất vẫn là rượu Các loại rượu truyền thốngcủa dân tộc như rượu nếp thơm, nếp cái hoa vàng (người Kinh), nếp nương (ngườiThái), nếp cẩm (người Mường), rượu San lùng, rượu ngô (người H'Mong, ngườiDao), rượu Mẫu sơn (người Tày, người Nùng), ruợu Bàu đá (Trung bộ), rượu

đế (Nam Bộ) thường được dùng Sau bữa ăn, người ta thường dùng trà xanh.Ngày nay còn có thêm các loại ruợu của phương Tây, bia và các loại nước ngọt.Ngoài ra, các gia đình miền Nam thường có thêm nồi thịt kho nước dừa (thịtkho rệu) và nồi khổ qua hầm và nem bì, dưa giá miền Nam, củ kiệu ngâm, bánhtráng (để quấn) để ăn mấy ngày tết.[36][37] Miền Bắc có cơm rượu và thịt đông, dưahành [38] và ngày trước có chè kho, mọc vân ám, thang ngày Tết, hiện nay ít đượcbiết đến.[39][40] Miền Trung có dưa món và món tré, giống giò thủ của miền Bắcnhưng nhiều vị củ riềng, thịt chua và tai heo.[38] Thông thường, người nội trợ miềnNam lục tỉnh nghỉ ngơi, không nấu nướng trong 3 ngày Tết, mà chỉ dùng thức ăn

đã được chuẩn bị sẵn trước Tết

Pháo.

Đến Tết, khi những vị thần tốt đã lên Trời chầu Ngọc Hoàng thì hai vị thầnxấu càng lộng hành và gây nhiều khó khăn cho dân chúng.Dân chúng biết là Nã-

Ông và Nã-Bà rất sợ ánh sáng và tiếng động, cho nên người ta thắp đèn sáng trongnhà và đốt pháo để đuổi những vị thần xấu nầy đi chỗ khác.

Người ta tiếp tục đốt pháo và thắp đèn sáng liên miên cho đến khi Tết đã hết

và những vị thần tốt bảo vệ dân từ Trời trở về.Ngày này, người ta dùng pháo đểđón Giao-Thừa năm mới Có một sự thay đổi trong ý nghĩa của truyền thống nầy.Tiếng pháo vui mừng được coi như biểu hiệu của hạnh phúc hơn là một cách đểđuổi hung thần đi nơi khác

Việt Nam ta có rất nhiều thứ pháo Chẳng hạn như pháo tống, pháo xiết, pháochuột, pháo nổ chậm, pháo thăng thiên, pháo đôi, pháo hoa …Ngày xưa là vậy, còn ngày nay với nhiều lý do, tập tục đốt pháo ở nước ta đã đượcxóa bỏ Duy chỉ còn pháo hoa là được nhà nước ta tổ chức rất hoành tráng, đốt vàođêm giao thừa ở các thành phố lớn và được truyền hình trực tiếp cho mọi ngườichiêm ngưỡng

Người xông Đất (nhà)

Người Việt Nam tin tưởng ở sự liên quan giữa con người và huyền bí, maymắn nên người ta chọn người để xông nhà Nếu người xông đất là người vui vẻ thìchủ nhân sẽ có một năm vui vẻ, hạnh phúc Ngược lại, gặp người thô lỗ cọc cằn,rượu chè, hút xách, cờ bạc thì năm đó chắc chắn sẽ gặp nhiều chuyện không may,rắc rối

Để tránh các điều trên, người ta thường chọn mặt gửi vàng, nghĩa là chọntrước người xông đất, nếu là người quen thân thì điều đình trước để có sự phốihợp Thông thường người được lựa chọn xông đất thường là người có đạo đức, cógia đình hạnh phúc, sức khoẻ cường tráng

2 Tết Thượng Nguyên

Tết Thượng nguyên (Tết Nguyên tiêu) vào đúng Rằm tháng Giêng - ngàytrăng tròn đầu tiên của năm Tết này phần lớn tổ chức tại chùa vì Rằm tháng Giêngcòn là ngày vía của Phật tổ

Từ xa xưa trong dân gian Việt Nam đã truyền tụng câu ca:

"Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng" Xuất phát từ đó Sau khi

đi chùa, mọi người về nhà họp mặt, cúng gia tiên và ăn cỗ

Tết Thượng Nguyên - rằm tháng Giêng Theo sử sách cũ chép lại, ThượngNguyên vừa được gọi là lễ vừa được gọi là Tết, một trong những cái Tết trong nămđầy ý nghĩa của người dân Việt Nam Lễ Thượng Nguyên có sách ghi có nguồngốc từ thời Tây Hán Lễ được khởi hành vào buổi tối để cúng thần sao, cầu mộtnăm mưa thuận gió hoà cho mùa màng tốt tươi Song, Tết Thượng Nguyên cũngđược coi là ngày vía phật Vào ngày này, Phật tổ giáng trần tại các chùa để chứng

độ lòng trung thành của các tăng ni, phật tử Vì thế, các lão bà thường tới chùa đểcầu kinh niệm phật Các cụ vừa lần tràng hạt, vừa kể lại sự tích của Đức Phật, củaChư vị bồ tát Chùa Quán Sứ, trụ sở của Trung ương Hội Phật giáo Việt Nam lànơi nhiều người tìm đến cầu khấn Các đôi lứa, nam thanh nữ tú cũng dắt tay nhauđến cửa Phật, để khấn nguyện cầu may mắn, tài lộc cho cả năm, không gặp điềugiữ chỉ gặp điều lành Chùa Hà (Cầu Giấy- Hà Nội) là một địa chỉ có đông các đôitrai gái tìm về hành hương khấn vái cầu mong được se duyên kết tóc với nhau đếntrọn đời

Vào ngày rằm tháng Giêng, ở tất cả các chùa, đền, phủ đều nghi ngút khóinhang của người đến cúng bái Các tín đồ phật tử đổ về đông, các dịch vụ phục vụtín ngưỡng như: hương hoa, vàng, mã của các bà các cô cũng cực kỳ đắt khách,người mua không mặc cả và người bán không nói thách Tất cả mọi người đều vui

vẻ hướng về đất Phật với nhiều tâm trạng khác nhau Người bán đồ lễ trước cổngchùa Quán Sứ (Hà Nội) cho biết: Ngày nay không riêng gì lớp người già tới chùa

mà lớp thanh niên trẻ tới chùa ngày một đông Lớp trẻ thể hiện lòng cung kínhngưỡng mộ hướng về cửa Phật như thế lớp già cả như chúng tôi cũng mừng vìhướng về Phật là hướng tới cái thiện, ở đời người ta sống không thể thiếu cái thiện,cái thiện nhiều, kỷ cương trật tự xã hội mới tốt Thực vậy cùng với tín ngưỡng tâm

linh, đầu năm đi lễ rằm tháng Giêng đã trở thành một phong tục đẹp, một nét sinhhoạt văn hoá trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Đi lễ chùa đúng dịp lễ Thượng Nguyên là nhu cầu tâm linh của người Việt.Nếu xa xưa chủ yếu là các bà, các chị thì nay đã thay đổi nhiều Ngoài các bà, cácchị ăn mặc áo nâu sòng nhà phật, đến đền, chùa còn có nhiều lứa tuổi khác nhau

Họ là công chức,doanh nhân hay liên doanh nước ngoài Nhiều cặp trai gái độ tuổisinh viên mang đồ lễ tới chùa cầu chúc cho mình gặp may trong học tập và conđường công danh sự nghiệp Dẫu là ai, làm gì, khi đến lễ chùa họ đều thanh thản vàthành tâm cầu ước cho bản thân và gia đình những điều tốt lành

3 Tết Khai hạ

Theo cách tính của người xưa, ngày mùng Một tháng Giêng ứng vào gà,mùng Hai - chó, mùng Ba - lợn, mùng Bốn - dê, mùng Năm - trâu, mùng Sáu ngựa,mùng Bảy - người, mùng Tám - lúa Trong 8 ngày đầu năm, cứ ngày nào sáng sủathì coi như giống thuộc về ngày ấy cả năm được tốt Vì vậy, đến mùng Bảy, thấytrời tạnh ráo thì người ta tin cả năm mọi người sẽ gặp may mắn, hạnh phúc MùngBảy kết thúc Tết Nguyên Đán thì cũng là lúc bắt đầu Tết Khai hạ - Tết mở đầungày vui để chào mùa Xuân mới Theo tục lệ Việt Nam, ngày mồng bảy thánggiêng là ngày hạ cây nêu Cây nêu trồng trong năm, khi sửa soạn đón tết cùng vớicung tên bằng vôi trắng vẽ trước cửa nhà để "trừ ma quỷ", nay được hạ xuống Lễ

hạ nêu còn được gọi là lễ Khai hạ Nhân dịp này, ngoài lễ giữa trời cúng trời đất,người ta còn sửa lễ cúng Gia tiên, cúng Thổ công và thần tài Thường sau ngày lễnày, mọi công việc thường xuyên mới được bắt đầu trở lại Theo tục xưa, cây tredài khoảng 5 – 6m được dùng làm cây nêu Cây thường được dựng vào ngày 23tháng Chạp hoặc chiều 30 Tết Cây được chôn chặt, trên ngọn cây treo một vòngtròn nhỏ và treo nhiều vật dụng có tính chất biểu tượng tùy theo địa phương, phongtục, dân tộc

Có nơi người ta treo bó lá dứa, khung tre nứa dán giấy màu xanh đỏ, lá bùahình bát quái, vàng mã, câu đối hoặc hình con vật bằng đất nung… Có nơi lại là túinhỏ đựng trầu cau và ống sáo, chiếc khánh (chuông gió), những miếng kim loại lớnnhỏ, lá thiên tuế, lông gà, củ tỏi Khi có gió thổi, chiếc khánh và những miếng kimloại phát ra tiếng leng keng như tiếng phong linh Chiếc khánh, đồng âm với

“khánh” có nghĩa là “phúc”có ý nghĩa năm mới đem lại hạnh phúc cho gia đình.Dưới chân cây nêu có rắc vôi bột và vẽ hình cung tên Trong sách Gia Định ThànhThông Chí của Trịnh Hoài Đức, Tập Hạ chép rằng: "Bữa trừ tịch (tức ngày cuốinăm) mọi nhà ở trước cửa lớn đều dựng một cây tre, trên buộc cái giỏ bằng tre,trong giỏ đựng trầu cau vôi, ở bên giỏ có treo giấy vàng bạc, gọi là "lên nêu" có ýnghĩa là để làm tiêu biểu cho năm mới mà tảo trừ những xấu xa trong năm cũ"

4 Tết Hàn thực

Tết Hàn Thực là một ngày tết vào ngày mồng 3 tháng 3 Âm lịch Theo

nghĩa chữ Hán "Hàn" là lạnh, "thực " là ăn; " Tết Hàn thực" là tết ăn đồ lạnh.Phong tục cổ truyền này có nguồn gốc từ Trung Quốc, được biết tới nhiều qua tiểu

thuyết Đông Chu liệt quốc.

Đời Xuân Thu (770-221 trước công nguyên), vua Tấn Văn Công, nước Tấn,gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước Tề, mai trú nước Sở

Bấy giờ có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi theo vua giúp đỡ mưu kế Mộthôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếngthịt đùi mình nấu lên dâng vua Vua ăn xong hỏi ra mới biết, đem lòng cảm kích vôcùng

Giới Tử Thôi theo phò Tấn Văn Công trong mười chín năm trời, cùng nhautrải nếm bao nhiêu gian truân nguy hiểm Về sau, Tấn Văn Công giành lại đượcngôi báu trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công,nhưng lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi

Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình làm được việc gì, cũng là cáinghĩa vụ của mình, chứ không có công lao gì đáng nói Vì vậy, ông về nhà đưa mẹvào núi Điền Sơn ở ẩn.

Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm Giới Tử Thôi không chịu rờiĐiền Sơn ra lĩnh thưởng, Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý muốn thúc ép Giới TửThôi phải ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, rốt cục cả hai mẹ conông đều chết cháy

Vua thương xót, lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa bangày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mồng 3/3 đến mồng5/3 âm lịch hàng năm) Từ đó ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm được coi là ngàytết Hàn thực, nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người đã khuất

Tết hàn thực của người Việt Nam

Do giao lưu văn hoá lâu đời với Trung Hoa nên người Việt ảnh hưởng tết Hànthực Ở Việt Nam cũng theo tục ấy và ăn Tết Hàn Thực ngày mồng 3 tháng 3 Tuynhiên, người ta chỉ làm bánh trôi hay bánh chay để thế cho đồ lạnh nhưng chỉ cúnggia tiên, và có ít liên hệ đến Giới Tử Thôi và những kiêng kỵ khác, mang ý nghĩadân tộc sâu sắc Hàng năm vào ngày này, nhiều gia đình cho xay bột, đồ đỗ xanh,làm bánh trôi, bánh chay, nấu xôi chè lễ Phật và cúng gia tiên, có lẽ đó cũng là mộtcách tưởng niệm người thân trong những ngày tháng cuối xuân

Ngày ấy các gia đình làm bánh trôi bánh chay cúng ông bà, tổ tiên và khôngkiêng đốt lửa Cũng trong dịp này nhiều nơi làm bánh trôi bánh chay cúng thầnhoàng

Làng Hát Môn (PhúcThọ - Hà Tây) có lệ dâng bánh trôi lễ Hai Bà Trưng ngày

6 tháng 3, theo một truyền thuyết linh dị: Khi Hai bà thua trận từ Cấm khê chạy vềHát Môn là nơi phất cờ khởi nghĩa, Hai Bà bị thương ở cổ còn ăn được bánh trôicủa Bà hàng mời rồi theo lời chỉ dẫn của Bà hàng (Bà hàng chính là Tiên hiện đónHai Bà về Trời) để gieo mình xuống dòng sông Hát tuẫn tiết

Hoặc hơn nữa ngày giỗ Tổ Hùng Vương ngày 10 tháng 3 hàng năm lễ hộicũng dâng cúng bánh trôi Trong hội Phủ Giầy tháng 3 lễ Mẫu cũng thấy cúngbánh trôi.

Như thế rõ ràng Tết Hàn thực của ta mang màu sắc dân tộc riêng, trường tồntrong quá trình dựng nước và giữ nước

Hai thứ bánh trôi và chay đều làm từ bột gạo nếp thơm Bánh trôi nặn viênnhỏ, ngoài trắng, trong nhân đường đỏ, thả luộc trong nồi nước sôi, khi bánh nổilên mặt nước vớt ra vừa chín tới vì thế bà Hồ Xuân Hương viết :

Thân em vừa trắng lại vừa tròn

Bẩy nổi ba chìm với nước non

Còn bánh chay thì nặn tròn dẹt, không nhân, đặt lên đĩa nhỏ, khi ăn đổ nướcđường lên trên

Ngày nay, cứ mỗi dịp tết Hàn thực về, người dân mọi vùng quê đều làm bánhtrôi, bánh chay Còn ở thị thành, ngày xuân đi du ngoạn, khách cũng được hưởnghương vị bánh trôi, bánh chay từ các quán hàng Giữa thủ đô Hà Nội, trong nhữngphố cổ du khách có dịp được tận hưởng hương vị bánh trôi bánh chay mà tưởngđến chuyện xưa nhiều điều thú vị

bầu trời trở nên quang đãng, sáng sủa là sang tiết Thanh Minh (thường bắt đầutrong tháng ba hoặc muộn lắm là đầu tháng tư âm lịch tùy từng năm).

Thanh Minh là tiết thứ 5 trong 24 tiết của một năm, đây là dịp tiết trời trongsáng mát mẻ nhất của năm, và ngày tiết Thanh Minh cách ngày tiết lập xuân 60ngày

Tết Thanh minh mang ý nghĩa cội nguồn, nhắc chúng ta không quên hướng vềquê cha đất tổ Người dân nhiều nơi kết hợp Tết Thanh minh với Tết Hàn thực, tứcngày bánh trôi bánh chay, được tổ chức vào ngày 3 tháng Ba âm lịch Tuy nhiên,trên thực tế Tết Thanh minh đi theo quy luật vận hành của mặt trời - lịch dương,chứ không theo lịch mặt trăng - lịch âm, thường rơi vào ngày 4 hoặc ngày 5 củatháng Tư dương lịch

Phong tục làm cỏ các phần mộ (lễ tảo mộ), sửa sang, thắp hương, đặt hoa quảthành kính tưởng nhớ ông bà tổ tiên là những hoạt động không thể thiếu trong ngày

Bên cạnh những ngôi mộ được trông nom, săn sóc, còn có những ngôi mộ vôchủ, không người thăm viếng Những người có lòng nhân đức không khỏi mủi lòngthường cắm một nén hương, đốt nắm vàng mã cho những ngôi mộ này Tại các nơitha ma mộ địa còn có lập một cái am để thờ chung những mồ mả vô chủ gọi là Am

chúng sinh và mỗi cửa am có một bà đồng sớm tối đèn hương thờ phụng. Mọingười đi tảo mộ ăn vận rất chỉnh tề Những người quanh năm đi làm ăn xa cũng

thường trở về vào dịp này để tảo mộ gia tiên và sum họp với đại gia đình Thườngngười ta đi tảo mộ từ sáng sớm cho đến gần trưa Thường người ta đi tảo mộ vàotiết Thanh Minh trời quang mây tĩnh, và sau đó kính mời hương hồn tổ tiên vềhưởng cỗ con cháu cúng trong dịp này Nhưng cũng có nhiều nơi người ta tảo mộ

vào dịp trước và sau ngày Tết Nhiều làng thuộc tỉnh Hà Ðông ở vào vùng đất thấp,

tới vụ nước, ruộng nương và cả bãi tha ma đều ngập nước, thì người ta đi tảo mộvào đầu tháng chín, sau khi nước đã rút Dù đi tảo mộ vào ngày nào thì việc thămnom mồ mả tổ tiên cũng là việc hay Nghĩ đến gia tiên tức là nghĩ đến gốc, tưởngđến nguồn

- Cúng lễ trong ngày tết thanh minh

Tết Thanh Minh cũng là dịp để con cháu sửa lễ cúng gia tiên sau khi viếng mộ

về Cũng có nhà sửa lễ mang ra mộ cúng, nhưng đó chỉ là cúng riêng một ngôi mộ.Còn sau đó người ta vẫn cúng ở bàn thờ tổ tiên và khấn tất cả gia tiên nội ngoại vềphối hưởng Người ta thường cúng mặn trong ngày Thanh Minh, nghĩa là có làm

cỗ, hoặc không làm cỗ thì cũng có đĩa xôi, con gà cùng với hương hoa, trà rượu,vàng mã Và đồng thời với việc cúng tổ tiên cũng có cúng Thổ Công như trongmọi dịp

Ngoài tục lệ trên, người Việt Nam còn có tục lệ làm bánh trôi, bánh chaythắp hương, sau đó cả gia đình quây quần bên nhau thưởng thức hương vị đậm đàcủa món bánh này

5 Tết Đoan ngọ

Nguồn gốc Tết Đoan ngọ: Không thể quan niệm Tết của người Việt có từ

Trung Quốc

Ở Việt Nam, Tết Đoan ngọ còn được dân gian gọi là bằng cái tên dân dã hơn

là Tết giết sâu bọ Đây là một trong những ngày lễ truyền thống có nội hàm vănhóa phong phú Không chỉ riêng ở Việt Nam hay Trung Quốc mà ở Triều Tiên,

Hàn Quốc cũng có Tết Đoan ngọ Vì vậy, Tết Đoan ngọ thực chất là một phong tục

lễ tết Á Đông gắn liền với quan niệm về sự tuần hoàn của thời tiết trong năm

Trung Quốc với truyền thuyết Khuất Nguyên:

Vào cuối thời Chiến Quốc, có một vị đại thần nước Sở là Khuất Nguyên Ông

là vị trung thần nước Sở và còn là nhà văn hoá nổi tiếng Tương truyền ông là tácgiả bài thơ Ly Tao (thuộc thể loại Sở từ) nổi tiếng trong văn hóa cổ Trung Hoa, thểhiện tâm trạng buồn vì đất nước suy vong với hoạ mất nước Do can ngăn vua HoàiVương không được, lại bị gian thần hãm hại, ông đã uất ức gieo mình xuống sôngMịch La tự vẫn ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch Thương tiếc người trung nghĩa, mỗinăm cứ đến ngày đó, dân Trung Quốc xưa lại làm bánh, quấn chỉ ngũ sắc bênngoài (ý làm cho cá sợ, khỏi đớp mất) rồi bơi thuyền ra giữa sông, ném bánh, lấy

bỏ gạo vào ống tre rồi thả xuống sông cúng Khuất Nguyên

Ngoài ra, có truyền thuyết khác về sự bắt nguồn của ngày tết Đoan ngọ, nhiềunguồn tin cho rằng tập tục tết Đoan Ngọ là bắt nguồn từ Hạ Trí trong thời cổ, cóngười thì cho rằng, đây là sự tôn sùng vật tổ của người dân vùng sông TrườngGiang

Truyền thuyết Tết Đoan ngọ tại Việt Nam:

Vào một ngày sau vụ mùa, nông dân ăn mừng vì trúng mùa nhưng sâu bọ năm

ấy lại kéo dày ăn mất cây trái, thực phẩm đã thu hoạch Nhân dân đau đầu khôngbiết làm cách nào để có thể giải được nạn sâu bọ này, bỗng nhiên có một ông lão từ

xa đi tới tự xưng là Đôi Truân Ông chỉ dân chúng mỗi nhà lập một đàn cúng gồmđơn giản có bánh tro, trái cây, sau đó ra trước nhà mình vận động thể dục Nhândân làm theo chỉ một lúc sau đó sâu bọ đàn lũ té ngã rã rượt Lão ông còn bảothêm: Sâu bọ hằng năm vào ngày này rất hung hăng, mỗi năm vào đúng ngày này

cứ làm theo những gì ta đã dặn thì sẽ trị được chúng.Dân chúng biết ơn định cảm

tạ thì ông lão đã đi đâu mất Để tưởng nhớ việc này, dân chúng đặt cho ngày này là

ngày "Tết diệt sâu bọ", có người gọi nó là "Tết Đoan ngọ" vì giờ cúng thường vàogiữa giờ Ngọ Bởi vậy, không thể quan niệm Tết Đoan Ngọ của người Việt bắtnguồn từ Trung Quốc như một số người vẫn lầm tưởng như hiện nay.

Ý nghĩa Tết Đoan ngọ

Ở Việt Nam, Tết Đoan ngọ được “Việt hóa” thành ngày Tết diệt sâu bọ và thờcúng tổ tiên Người Việt Nam còn gọi Tết Đoàn Ngọ là "Tết giết sâu bọ" vì tronggiai đoạn chuyển mùa, chuyển tiết, dịch bệnh dễ phát sinh Vào ngày này, dân gian

có nhiều tục trừ trùng phòng bệnh

Hiện ở một số làng quê Việt Nam vẫn còn giữ nếp xưa, rất coi trọng ngày Tếtnày Sau Tết Nguyên Đán, có lẽ “Tết giết sâu bọ” là cái Tết sum họp đầm ấm nhất

và có nhiều tục lệ gắn kết với đời sống của người dân… vì vậy con cháu dù làm ăn

xa xôi mấy cũng cố thu xếp để về

Vào thời điểm này, trái cây, hoa lá bắt đầu đơm hoa kết trái mong một mùabội thu, vì vậy, hoa quả là thứ đồ cúng không thể thiếu Ngoài ra còn có nhữngmón ăn khác tùy theo tập quán của từng địa phương

Vào ngày này, cả làng nhộn nhịp hẳn lên, nhà nào cũng dậy từ sớm chuẩn bịphẩm vật cúng tổ tiên và hoa quả là thứ đồ cúng không thể thiếu Người ta quanniệm rằng, đây là thời điểm quả trên cây, lá trên cành bắt đầu đơm hoa kết trái vàcúng tổ tiên để mong một mùa bội thu

Sau lễ cúng là các tục lệ giết sâu bọ Cả nhà quây quần ăn những thứ quảchua, rượu nếp, bánh tro để diệt trừ" sâu bọ", xua đuổi hết bệnh tật

Theo lệ, đúng ngọ (12h trưa), người dân ở các vùng thôn quê rủ nhau đi hái

lá Đây là thời khắc có dương khí tốt nhất, là giờ mặt trời toả ánh nắng tốt nhấttrong năm Lá cây cỏ hái được vào giờ này có tác dụng chữa bệnh rất tốt như cácbệnh ngứa ngoài da, nhất là các bệnh về đường ruột hay khi cảm mạo, đem những

lá thuốc này nấu nước xông giải cảm rất tốt