Tiềm năng nguồn lợi cá vùng đầm nại tỉnh ninh thuận và đề xuất một số giải pháp quản lý phát triển bền vững

Đầm Nại là một trong hệ 12 đầm, là một đầm có diện tích trung bình, điển hình cho kiểu nhiệt đới khô hạn ven biển, có nguồn lợi thủy sản khá phong phú, nằm trong khu vực dân cư tập trung

§¹I HäC QUèC GIA Hµ NéI

TR¦êNG §¹I HäC KHOA HäC Tù NHI£N

-

NGUYÔN THÞ H¦¥NG LI£N

TIÒM N¡NG NGUåN LîI C¸ VïNG §ÇM N¹I (TØNH NINH THUËN)

Vµ §Ò XUÊT MéT Sè GI¶I PH¸P QU¶N Lý, PH¸T TRIÓN BÒN V÷NG

LUËN V¡N TH¹C SÜ KHOA HäC

Hµ NéI - 2015

ĐạI HọC QUốC GIA Hà NộI TRƯờNG ĐạI HọC KHOA HọC Tự NHIÊN

-

NGUYễN THị HƯƠNG LIÊN

TIềM NĂNG NGUồN LợI Cá VùNG ĐầM NạI (TỉNH NINH THUậN)

Và Đề XUấT MộT Số GIảI PHáP QUảN Lý, PHáT TRIểN BềN VữNG

Chuyên ngành : Sinh thái học Mã số : 60420120

LUậN VĂN THạC Sĩ KHOA HọC

người hướng dẫn khoa học:

ts Nguyễn văn quân pgs.ts lê thu hà

Hà NộI - 2015

LỜI CẢM ƠN

Đề hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được rất nhiều sự động viên, giúp

đỡ của nhiều cá nhân tập thể

Trước hết, tôi xin bày tỏ long biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Văn Quân và PGS.TS Lê Thu Hà đã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện nghiên cứu của mình

Xin cùng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy, cô giáo PTN Sinh thái học và Sinh học môi trường – Khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội – đã đem lại cho tôi những kiến thức bổ trợ vô cùng có ích trong những năm học vừa qua

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới ban chủ nhiệm đề tài trọng điểm cấp nhà nước KC.08.25 “ Nghiên cứu giải pháp phục hồi hệ sinh thái đầm, hồ ven biển

đã bị suy thoái ở khu vực miền Trung” đã cho phép sử dụng nguồn tư liệu của đề tài

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện đề tài của mình

Hà Nội, ngày 22 tháng 01 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Hương Liên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Khái quát về đầm phá ven biển Việt Nam 3

1.2 Những nghiên cứu nguồn lợi thủy sản đầm phá Việt Nam 5

1.3 Những nét khái quát về đầm Nại 10

1.3.1 Điều kiện tự nhiên 10

1.3.2 Một số vấn đề kinh tế xã hội vùng nghiên cứu 18

CHƯƠNG II: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU22 2.1 Địa điểm và đối tượng nghiên cứu 22

2.1.1 Địa điểm nghiên cứu 22

2.1.2 Đối tượng nghiên cứu 22

2.2 Thời gian nghiên cứu 22

2.3 Phương pháp nghiên cứu 22

2.3.1 Phương pháp thu mẫu phân tích 22

2.3.2 Phương pháp định loại trong phòng thí nghiệm 23

2.3.3 Phương pháp nghiên cứu kinh tế xã hội 26

2.3.4 Phương pháp xử lý thống kê 27

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 28

3.1 Thành phần loài cá khu vực đầm Nại 28

3.1.1 Thành phần loài 28

3.1.2 Cấu trúc và tính đa dạng thành phần loài cá đầm Nại 28

3.2 Cấu trúc khu hệ cá đầm Nại 33

3.2.1 Cấu trúc về sinh thái 33

3.2.2 Cấu trúc dinh dưỡng 34

3.2.3 Các loài cá kinh tế, quý hiếm 35

3.3 Hiện trạng khai thác nguồn lợi cá đầm Nại 38

3.3.1 Phương tiện, ngư cụ khai thác 38

3.3.2 Mùa vụ khai thác 40

3.3.3 Kích cỡ và trọng lượng các đối tượng khai thác 40

3.3.4 Sản lượng khai thác cá hàng năm tại đầm Nại 41

3.4 Đề xuất một số giải pháp quản lý và phát triển bền vững 45

3.4.1 Đánh giá nguyên nhân suy giảm 45

3.4.2 Đề xuất một số giải pháp 49

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT 54

TÀI LIỆU TIẾNG ANH 61 PHẦN PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Vị trí phân loại đầm phá miền Trung Việt Nam trong hệ thống phân loại

đầm phá ven bờ đại dương của thế giới 4

Bảng 2 Các đặc trưng khí hậu tại một số trạm thuộc địa bàn tỉnh Ninh Thuận 12

Bảng 3 Hàm lượng các muối trong đầm Nại 14

Bảng 4 Cơ cấu dân số của các thôn hành nghề khai thác thủy sản trên đầm Nại 18

Bảng 5 Trình độ dân trí của ngư dân khai thác ven đầm Nại 19

Bảng 6 Cơ cấu nghề nghiệp của ngư dân ven đầm Nại 20

Bảng 7 Tình hình kinh tế của các hộ ngư dân ven đầm Nại 21

Bảng 8 Số lượng và tỷ lệ % các họ, giống, loài có trong các bộ 29

Bảng 9 Số lượng giống, loài có trong các họ 30

Bảng 10 Tỷ lệ các nhóm sinh thái của khu hệ cá đầm Nại 33

Bảng 11 Các loài cá có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng ở đầm Nại 36

Bảng 12 Số lượng sỏng khai thác và số lượng sỏng hiện có 39

Bảng 13 Kích cỡ khai thác một số loài cá đầm Nại 41

Bảng 14 Sản lượng khai thác cá theo phiếu điều tra 42

Bảng 15 Diện tích sản xuất muối đầm Nại qua các năm 46

Bảng 16 Diễn biến diện tích nuôi trồng thủy sản ở đầm Nại qua các năm 48

DANH MỤC HÌNH

Hình 1 Sơ đồ vị trí địa lý đầm Nại tỉnh Ninh Thuận 11

Hình 2 Sơ đồ trạm thu mẫu cá đầm Nại 23

Hình 3 Các đặc điểm hình thái thông thường 25

Hình 4 Các số đo hình thái thông thường 25

Hình 5 Các loại vảy thông thường và hình dạng, độ nhô của miệng 26

Hình 6 Tỷ lệ họ, giống, loài của 14 bộ cá 32

Hình 7 Phân bố số lượng loài theo bậc dinh dưỡng 35

Hình 8 So sánh sản lượng và số hộ khai thác tại đầm Nại qua các năm 44

Hình 9 Rác thải ven đầm Nại (2014) 47

Hình 10 Đìa bỏ hoang ven đầm Nại 47

Hình 11 Đìa nuôi tôm ven đầm Nại (2014) 48

MỞ ĐẦU

Các đầm phá ven biển (coastal lagoon) là một loại hình thủy vực rất tiêu biểu

ở dải ven bờ miền Trung Ở đây có tất cả 12 đầm phá với tổng diện tích là 447,8

km2, lớn nhất là hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai rộng tới 216 km2, nhỏ nhất là đầm Nước Mặn 2,8 km2 Đầm Nại là một trong hệ 12 đầm, là một đầm có diện tích trung bình, điển hình cho kiểu nhiệt đới khô hạn ven biển, có nguồn lợi thủy sản khá phong phú, nằm trong khu vực dân cư tập trung của huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận Giá trị của đầm Nại nói riêng cũng như của hệ đầm phá nói chung có vai trò rất to lớn: cung cấp thực phẩm, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kinh tế bao gồm nông nghiệp, ngư nghiệp và lâm nghiệp; là nguồn gen bao gồm nhiều loài nước lợ và nước mặn thích nghi với điều kiện tự nhiên của đầm; vai trò trong điều hòa nguồn nước ngầm, là bể chứa trong mùa mưa và là nguồn cung cấp nước cho mùa khô, vai trò trong sản xuất sinh khối và lưu trữ dinh dưỡng, vai trò trong loại hình kinh tế du lịch cho cả vùng

Do có nhiều vai trò quan trọng như vậy nên hệ 12 đầm phá ven biển miền Trung được rất nhiều nhà khoa học quan tâm Riêng với khu đầm phá Tam Giang – Cầu Hai có khoảng hơn 40 công trình khảo sát và nghiên cứu đã được công bố, các đầm phá như đầm Thị Nại, đầm Ô Loan, đầm Nha Phu, đầm Thủy Triều cũng được nhiều tác giả quan tâm ở nhiều mặt khác nhau: từ địa chất, khí hậu,…đến các hệ động thực vật Tuy nhiên, trong thống kê gần đây nhất về các bài báo nghiên cứu các đầm ven biển miền Trung thì vẫn chưa có nghiên cứu nào về thành phần loài cá đầm Nại được công bố [33] Trong khi đó, nghề khai thác nguồn lợi cá tự nhiên từ đầm Nại đang ngày càng được đẩy mạnh bằng các ngư cụ mang tính chất hủy diệt nguồn lợi như xung điện, chất độc, các ngư cụ có mắt lưới nhỏ,… đang dần gây ra những tác động tiêu cực làm suy giảm tính đa dạng sinh học, giảm sút nguồn lợi cá

có giá trị thủy sản trong đầm Những hậu quả của các tác động đó ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của những người dân nghèo sống phụ thuộc đầm Nại, không những thế, nó còn tác động ngược trở lại với sự phát triển của các nghề nuôi trồng thủy sản và khai thác thủy sản trong đầm

Trước thực trạng đó, việc nghiên cứu đánh giá nguồn lợi cá tại đầm Nại, tìm

ra những nguyên nhân cơ bản ảnh hưởng đến nguồn lợi là cần thiết để giúp công tác quản lý tốt hơn, nhằm kết hợp hài hòa giữa khai thác và bảo vệ nguồn lợi cá trong đầm, phục vụ cho những nhu cầu về thực phẩm, sinh kế của cư dân quanh đầm Với

bối cảnh như vậy, đề tài “Tiềm năng nguồn lợi cá vùng đầm Nại (tỉnh Ninh Thuận) và đề xuất một số giải pháp quản lý, phát triển bền vững” được thực hiện

với các mục tiêu sau:

- Cung cấp dữ liệu về thành phần loài cá vùng đầm Nại

- Đánh giá hiện trạng khai thác nguồn lợi cá ở đầm Nại

- Bước đầu đề xuất một số giải pháp quản lý và phát triển bền vững nguồn lợi

cá ở đầm Nại

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Khái quát về đầm phá ven biển Việt Nam

Đầm phá là một loại hình thủy vực đặc sắc về mặt địa chất cũng như sinh học sinh thái, một trong 4 loại hình thủy vực của đới ven bờ (coastal zone) bao gồm: vũng biển ven bờ (bay), đầm phá ven biển (coastal lagoon), cửa sông châu thổ (delta) và cửa sông hình phễu (estuary)

Đầm phá ven biển được hình thành ở những vùng bờ có động lực mạnh, đặc biệt là động lực sóng, với các dòng bồi tích dọc bờ, thủy triều và sóng gây nên hiện tượng dịch chuyển vật chất trong khu vực, trong quan hệ tương tác giữa lục địa và biển Về hình thái chung, đầm phá thường có dạng một thủy vực kéo dài dọc bờ, ngăn cách với biển bởi hệ cồn cát kéo dài, một mặt thu nhận lượng nước sông từ phía lục địa đổ vào qua các cửa sông, mặt khác thông với khối nước biển qua một hay nhiều cửa về phía biển

Tuy nhiên, do vị trí của mỗi thủy vực ở từng khu vực có điều kiện địa chất, thủy văn, chế độ động lực phát triển khác nhau đã tạo nên các kiểu đầm phá khác nhau với độ lớn, hình thái cấu trúc, xu thế phát triển tiến hóa khác nhau, dẫn đến các điều kiện sinh thái – sinh học khác nhau Việc phân chia các kiểu đầm phá dựa trên

sự phân dị của các đặc điểm trên, trên cơ sở sự thống nhất tương đối của tính chất chung của thủy vực đầm phá, trong đó đặc điểm chủ yếu là chế độ thủy văn của đầm phá phụ thuộc vào khả năng trao đổi nước giữa đầm phá và biển, vào cân bằng nước diễn ra trong đầm phá giữa khối nước sông và khối nước biển, liên quan tới vị trí độ lớn của cửa mở đầm phá ra biển và các cửa sông đổ vào đầm phá

Dải ven biển Việt nam có một hệ thống đầm phá tập trung chủ yếu ở ven biển miền Trung, phân bố từ vĩ độ 160B tới 110B, từ Thừa Thiên Huế tới Bình Thuận Các đầm phá tiêu biểu là Tam Giang-Cầu Hai, Lăng Cô (Thừa Thiên Huế), Trường Giang, An Khê, Nước Mặn (Quảng Ngãi), Trà Ô, Nước Ngọt, Thị Nại (Bình Định), Cù Mông, Ô Loan (Phú Yên), Thủy Triều (Khánh Hòa), Nại (Bình Thuận).[14]

Việc phân loại các đầm phá ở Việt Nam một cách có hệ thống chỉ mới được thực hiện trong những nghiên cứu gần đây [7] Kết hợp giữa các tiêu chuẩn lý luận

và thực tiễn, vận dụng các phương pháp đã được sử dụng trên thế giới (Nichols và Allen, 1981), chú trọng đặc điểm, trạng thái cửa mở và chế độ thủy văn đầm phá, bước đầu có thể phân chia các đầm phá ven biển miền Trung thành các kiểu loại sau (Bảng 1):

Bảng 1 Vị trí phân loại đầm phá miền Trung Việt Nam trong hệ

thống phân loại đầm phá ven bờ đại dương của thế giới

Phân loại chung đầm phá

ven biển thế giới

Phân loại ở Việt Nam

Cù Mông, Thủy Triều và Nại

(Nguồn: Nguyễn Hữu Cử, 1999)[5]

Kiểu I: Đầm phá gần kín, cửa mở rộng, chế độ nước lợ - lợ nhạt, độ mặn thường thấp, dưới 30‰ Thuộc kiểu này có các đầm: Tam Giang – Cầu Hai, Trường Giang, Thị Nại, Cù Mông, Thủy Triều, Nại

Kiểu II: Đầm phá kín từng phần, cửa mở rất hẹp, chế độ nước mặn-lợ, độ mặn có thể lên tới trên 35‰ Thuộc kiểu loại này có các đầm: Lăng Cô, Ô Loan, Nước Mặn, Nước Ngọt

Kiểu III: Đầm phá đóng kín gồm các đầm An Khê và Trà Ổ Riêng đầm Trà

5‰ Vào mùa mưa lũ, người dân sống quanh đầm phá thường phải đào để khơi thông cửa tạo điều kiện cho việc thoát lũ được dễ dàng

Việc phân chia như trên chỉ mang ý nghĩa tương đối, trên thực tế có thể thay đổi theo từng thời gian, trong quá trình biến động phát triển tiến hóa của thủy vực Với các đặc điểm chế độ thủy văn – trạng thái cửa mở liên quan đến chế độ nước ngọt - lợ - mặn đã tạo cho mỗi đầm phá một khu hệ sinh thái riêng biệt.[5]

1.2 Những nghiên cứu nguồn lợi thủy sản đầm phá Việt Nam

Đầm phá là vùng sinh thái nhạy cảm, phản ánh rõ nét sự thay đổi của môi trường, quy luật tương tác giữa lục địa và biển khơi Sự đa dạng sinh học, những đặc tính sinh học đặc trưng cùng nguồn giống thủy sản phong phú đã và đang được con người khai thác, sử dụng Để có thể sử dụng và khai thác tốt nguồn lợi sinh vật

ở các đầm, phá ven biển, nhiều công trình đã được tiến hành

- Trong các đầm phá ven biển miền Trung thì Phá Tam Giang – Cầu Hai là nơi được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhiều với khoảng 40 công trình khảo sát và nghiên cứu: Thành phần loài sinh vật phong phú (đặc biệt nhóm cá), bao gồm các nhóm nguồn gốc nước ngọt, lợ mặn Thực vật nổi giàu về số loài (171 loài), nghèo về sinh khối, bình quân toàn bộ là 290.103 – 1.400.103 tế bào/cm3 Động vật nổi, động vật đáy nghèo về thành phần loài nhưng lại giàu về sinh khối Động vật nổi gồm 34 loài, sinh khối trung bình là 3.027 cá thể và 44.8g/m3 Dinh dưỡng vô cơ trong đầm, phá nghèo và phân bố không đều Theo các tài liệu đã công bố, tài nguyên hệ sinh thái phong phú, đa dạng, đặc biệt là nguồn lợi thủy sản, nhưng chưa được khai thác hợp lý, đang suy giảm và có nguy cơ cạn kiệt Kết quả nghiên cứu đã cho biết ở hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai có 620 loài động thực vật thuộc

333 giống, 178 họ, trong đó có 171 loài cá Sản lượng thủy sản (tôm, cá, cua) khai thác từ năm 1979-1995 dao động từ 2100-2900 tấn/năm [4][7][10]

- Đầm Lăng Cô: đã xác định 99 loài thực vật phù du và 38 loài động vật phù

du, 132 loài thủy sản trong đó có 115 loài cá (18 loài có giá trị kinh tế), 7 loài tôm cua, 9 loài trai, ốc, 1 loài hải sâm Sản lượng cá khai thác trong

những năm gần đây khoảng 100 – 120 tấn/năm trung bình mỗi năm khoảng 15%, năng suất khai thác chỉ đạt 86/kg/ha/năm

- Đầm An Khê (Quảng Ngãi): Theo báo cáo khoa học điều tra nhiễm mặn vùng ven biển tỉnh Quảng Ngãi, do đài Khí tượng thủy văn Trung Trung bộ thực hiện năm 1998 cho thấy đầm có độ mặn thấp Vào mùa mưa nước trong đầm có độ mặn không đáng kể, nhưng về mùa khô là một đầm nước lợ, độ mặn từ 0,3 – 10%

- Đầm Nước Mặn (Quảng Ngãi) có tổng diện tích khoảng 150ha Đây là khu vực đầm phá kiểu vịnh kín, thông ra biển tại cửa Sa Huỳnh Nước đầm luôn

có độ mặn khá cao cả về mùa khô và mùa mưa, vì vậy có tên là đầm nước Mặn Với đầm này chỉ có thể nuôi trồng thủy sản và làm muối Vì thế, từ lâu nhân dân ở đây đã khai thác mộtphần diện tích của đầm để làm muối

- Đầm Cù Mông: Xác định 135 loài thuộc 3 lớp tảo, trong đó tảo Silic (Bacillariophyta) có 87 loài, tảo Giáp (Dinophyceae) có 47 loài, tảo Kim có

1 loài; là nơi trú ngụ của nhiều loài hải sản quý hiếm như cá ngựa, sò đá, tôm hùm giống

- Đầm Trà Ô (Bình Định) Có diện tích 1200 ha, thông với biển qua một đoạn sông ngắn Nơi đây có cửa Hà Ra là hệ thống ngập mặn Cửa có nhiệm vụ ngăn nước mặn vào đầm trong mùa khô để khỏi ảnh hưởng đất nông nghiệp, chỉ mở cửa vào mùa mưa Vì thế, vào mùa mưa, các loài thủy sản mới giao lưu được giữa hai môi trường trong đầm và ngoài biển Trong đầm hệ thực vật phù du rất phong phú như: tảo, rong, nhiều loài ấu trùng… tạo nguồn thức ăn ban đầu rất phong phú cho các loài tôm, cua, cá chình… Vào mùa lũ thường có cá hanh, cá hồng, cá chẽm… đặc biệt là cá chình, cá mun rất quý hiếm có trong sách đỏ thế giới Có chừng 650 hộ dân của 4 xã ven đầm chuyên sống bằng nghề khai thác đánh bắt trên đầm Mỗi năm khai thác được khoảng 1000 - 1200 tấn tôm, 780 – 1100 tấn cá các loại, thời gian khai thác quanh năm nhưng nhiều nhất là vào đầu mùa mưa Do nghề khai thác

quyền nên nguồn lợi ở đây suy giảm nghiêm trọng Sản lượng khai thác năm

2006 so năm 2000 đối với cá chình giảm 90%, cá giảm 50%, tôm giảm 84%,…

- Đầm Thị Nại (tỉnh Bình Định): Thực vật nổi ở đầm Thị Nại tương đối phong phú, có tới 185 loài, trong đó thường gặp 239 loài, chiếm ưu thế là tảo Silic,

136 loài rong biển và cỏ nước Động vật nổi có 58 loài, chiếm ưu thế là Copepoda với 46 loài Mật độ động vật nổi trung bình là 76.356 com/m3, biến động theo tháng từ 11.732 – 164.760 con/m3 Vùng cửa đầm mật độ động vật nổi thấp chỉ có 22.400 con/m3 Thực vật đáy gồm 136 loài trong đó ngành rong đỏ chiếm đa số với tỷ lệ 36,8% Động vật đáy có 191 loài, nhóm động vật thân mềm là 100 loài và giáp xác 71 loài Mật độ sinh vật đáy 580 con/m2 và sinh khối 97,9 g/m2.Ở vùng triều sinh khối của động vật thân mềm rất cao tới 196,5 g/m2 nhưng giun nhiều tơ thấp, chỉ đạt 0,92g/m2, vùng dưới triều tổng sinh khối của động vật đáy là 86,5 g/m2 Số lượng động vật đáy ít thay đổi theo thời gian trong năm nhưng lại thay đổi theo chất đáy.[3] [7] [12] [19] [27] [49]

- đầm Ô Loan thuộc tỉnh Phú Yên được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu như: Nguyễn Đình Mão (1996), Nguyễn Phi Loan (2008) Đặc điểm về nguồn lợi thủy sinh: Thực vật nổi tảo Silic chiếm ưu thế tuyệt đối (90%) về sinh khối cũng như về thành phần loài Trong năm, tổng số lượng tế bào thực vật nổi đạt hai đỉnh cao: cao nhất vào tháng 12 và một đỉnh cao khác vào tháng 6 Về động vật nổi: lớp chân mái chèo (Copepoda) chiếm tỷ lệ bình quân 80% Trong năm, có hai đỉnh cao, một đỉnh vào tháng 6 (đạt 5.425 con/m3) và đỉnh cao thứ hai vào tháng 12 Số lượng động vật nổi thấp nhất từ tháng 1 đến tháng 4 (tháng 1 thấp nhất chỉ đạt 344 con/m3) Sự phân bố của động vật nổi trong đầm luôn luôn thay đổi do sự giao lưu hỗn hợp của hai khối nước ngọt và mặn đổ vào đầm, năng suất sơ cấp dao động từ 40-1259 mgC/m2/ngày với trị số trung bình 209 mgC/m2/năm, tương tự như năng suất

sơ cấp của vùng nước trồi (upwelling) ở thềm lục địa và các đại dương

Nguồn lợi thủy sản khá phong phú, đã phát hiện 13 loài trong họ tôm he, 16 loài động vật thân mềm trong đó lớp mang tấm có 14 loài và lớp chân bụng

có 2 loài, đã định loại được 71 loài cá trong đó xác định 5 loài cá có giá trị kinh tế cho sản lượng khai thác cao.[21] [25]

- Đặc điểm về nguồn lợi thủy sản đầm Nha Phu (Khánh Hòa) cũng được một

số tác giả nghiên cứu với những kết luận: về thủy sinh vật , vào mùa khô mật

độ thực vật nổi là 604.000 tb/L, sinh khối 410 mg tươi/m3, sức sinh sản sơ cấp 49 mgC/m2/ngày Mật độ động vật nổi toàn đầm là 169.000 con/m2, sinh khối là 1,45 g/m2.Động vật đáy vùng triều 118 con/m2 với sinh khối 160,4 g/m2 , vùng ngập triều 220 con/m2 và sinh khối là 9,1 g/m2 Về động vật đáy: sinh vật lượng nhỏ hơn 10g/m2, nhóm bắt gặp chủ yếu là động vật thân mềm, đặc biệt là Vẹm Qua nghiên cứu của các tác giả cho thấy với số lượng động thực vật phong phú, đầm Nha Phu trở thành nơi cung cấp dinh dưỡng cho các loài hải sản tại đây.[19] [25]

- Đầm Thủy Triều thuộc huyện Cam Ranh, tỉnh Khánh Hòa được nghiên cứu bởi các tác giả: Nguyễn Trọng Nho(1994), Nguyễn Hữu Cử (1999, 2005), :

Về thủy sinh vật, năng suất sơ cấp trung bình là 180-430mgC/m3/ngày.Sinh khối của tảo khoảng 2-6g tươi/m2 Thành phần loài động vật đáy thường gặp

và có giá trị kinh tế khoảng 50 loài Sinh khối bình quân trong đầm là 65,48 g/m2 và mật độ trung bình là 302 con/m2, trong đó động vật thân mềm gặp nhiều nhất Nguồn lợi sinh vật đáng kể nhất trong đầm Thủy Tôm he, trong

đó tôm sú, tôm bạc, tôm rằn là những đối tượng có giá trị kinh tế và cho sản lượng đánh bắt cao [27]

- Đầm Nại thuộc tỉnh Ninh Thuận là một đầm điển hình cho kiểu nhiệt đới khô hạn ven biển Do có tiềm năng phát triển về khai thác và nuôi trồng thủy sản nên từ năm 1983 đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các cơ quan: Trường Đại học Nha Trang, Viện nghiên cứu biển, Viện Kinh tế-Quy hoạch Thủy sản, Viện Sinh học nhiệt đới, Viện quy hoạch Thủy Lợi, Viện

sản Ninh Thuận, các đơn vị trực thuộc Sở Thủy sản, cũng như một số cơ quan nghiên cứu khác thực hiện Các nghiên cứu này đã cho ta một bức tranh khái quát về điều kiện tự nhiên, môi trường, nguồn lợi thủy sinh nói chung và mối quan hệ giữa chúng Tuy nhiên, còn ít công trình nghiên cứu

về nguồn lợi thủy sản, đặc biệt là các nghiên cứu về khu hệ cá và các đối tượng thủy sản có giá trị làm thực phẩm cho con người

Các nghiên cứu về công tác bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản đã minh chứng rằng khai thác thủy sản là một nghề truyền thống của đại bộ phận dân cư ven biển nước ta, hiện nay có hơn 80% số lượng tàu thuyền tập trung khai thác vùng biển ven bờ vốn được xem như là “bãi đẻ” của các loài thủy sản, vùng quan trọng nhất của nghề khai thác và nuôi trồng thủy sản (Nguyễn Văn Quân và nnk, 2013)

Để tận thu sản lượng, ngư dân sử dụng cả phương pháp đánh bắt mang tính hủy diệt nguồn lợi như: xung điện, chất nổ, chất độc, cường độ ánh sáng mạnh, các loại ngư

cụ như te, xiếc điện đã làm suy giảm rất lớn số lượng sinh vật biển và nguy hại tới môi trường sống của chúng làm số lượng loài có nguy cơ tuyệt chủng và cạn kiệt ngày càng tăng Hiện nay, theo thống kê có khoảng 75 loài hải sản ở tình trạng nguy cấp với nhiều mức độ khác nhau, trong đó nhiều loài vẫn đang là đối tượng khai thác [1] Nguyên nhân làm suy giảm nguồn lợi là do phá hoại hệ sinh thái rừng ngập mặn, cỏ biển, rạn san hô là nơi cư trú, sinh sản và sinh trưởng của nhiều loài thủy sinh vật; thải vào môi trường nhiều chất thải; sử dụng quá nhiều phân bón, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật; khai thác quá mức Hầu hết các ngư cụ đươc sử dụng trong thực tế đều vi phạm quy định về kích thước mắt lưới như lưới rê, lưới vây Hoạt động tàu kéo lưới đã tàn phá nền đáy, nơi sinh cư của rất nhiều sinh vật khác làm thức ăn cũng là nguyên nhân gây suy giảm nguồn lợi Kỹ thuật khai thác xa bờ còn nhiều yếu kém do trình độ ngư dân thấp; cơ sở hạ tầng, điều tra nguồn lợi chưa đáp ứng yêu cầu (Nguyễn Văn Quân và nnk, 2013) Trong khai thác thủy sản, hàng năm sản lượng khai thác của Việt Nam tăng trong khi năng suất đánh bắt thực tế giảm mạnh, trung bình trên 50%, điều đó chứng tỏ nguồn lợi thủy sản đang giảm dần Để bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản bền vững, các tác giả cho rằng trước

hết phải cơ cấu lại nghề khai thác cho phù hợp, giảm áp lực đối với nguồn lợi thủy sản ven bờ, cho từng vùng quản lý; quy định chi tiết thời gian, khu vực và đối tượng cấm khai thác, loại nghề bị cấm và kích thước nhỏ nhất được phép khai thác [16] Đồng thời, việc phát triển nuôi trồng thủy sản và khai thác thủy sản phải kết hợp chặt chẽ với việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản, phục hồi và tăng diện tích rừng ngập mặn, bảo vệ môi trường sinh thái.[36]

1.3 Những nét khái quát về đầm Nại

1.3.1 Điều kiện tự nhiên

1.3.1.1 Vị trí địa lý, địa hình

Đầm Nại thuộc địa phận huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận Bắc Giáp Tân Hải (thôn Gò Đền), Tây bắc giáp Hộ Hải (thôn Lương Cách, Hộ Diêm), Đông và Đông bắc giáp Phương Hải (thôn Phương Cựu), Đông nam giáp Tri Hải (thôn Tri Thủy), Nam và Tây nam giáp Khánh Hải (thôn Dư Khánh)

Đầm Nại là một lòng chảo nông dạng lục giác không đều ít eo ngách Nối với biển qua lạch Ninh Chữ dài 2km, rộng 150 – 300m, sâu 3-5m, chỗ hẹp nhất 140m tại cầu Tri Thủy Diện tích lòng đầm nại khoảng 700ha, vùng đồng bằng ven đầm bị chi phối triều trên 400ha Bao quanh đầm Nại là ruộng lúa, các ngọn núi Cà

Đú, núi Đình, Hòn Thiên, các ruộng muối và các ao nuôi tôm

Đầm Nại là một hồ biển nông, thông ra biển bởi lạch Ninh Chữ dài khoảng 2,2km Hai đầu lạch rộng khoảng 150m, ở giữa lạch rộng nhất vào khoảng 550m.[46]

Hình 1 Sơ đồ vị trí địa lý đầm Nại tỉnh Ninh Thuận 1.3.1.2 Đặc điểm khí hậu

Đầm Nại thuộc khu vực mang tính chất khí hậu nhiệt đới gió mùa Đặc điểm nổi bật là khô nóng, ít mưa, lượng bốc hơi cao (cao nhất trong toàn quốc)

 Đặc điểm gió: Đầm Nại thuộc khu vực nhiệt đới gió mùa, một năm có 2 mùa gió chính:

+ Gió mùa Đông Bắc thịnh hành từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau

+ Gió mùa Tây nam thịnh hành từ tháng 5 đến tháng 9

Tốc độ gió trung bình năm 2,3m/s Chế độ gió ảnh hưởng khá lớn đến độ đục của đầm Hiện nay gần như toàn bộ rừng ngập mặn xung quanh đầm bị chặt phá gần hết nên trong mùa gió Đông Bắc tốc độ gió trên đầm khá lớn làm cho nước trong đầm thường bị đục bởi sự xáo trộn lớn chất lắng đọng trên nền đáy đầm, đặc biệt chất thải trong quá trình cải tạo ao nuôi tôm thải ra vùng đầm

 Chế độ mưa: Lượng mưa ở vùng đầm nại thường thấp, mức thấp nhất trung bình 731,6mm (700 -800 mm) tập trung từ tháng 8 đến tháng 11 (chiếm 58,4% lượng mưa cả năm) Do đó thời gian này thường xảy ra lũ lụt làm ngọt hóa đầm

Tình hình bão: Ninh Thuận có  20 trận bão đổ bộ vào (trung bình 4 năm/lần), tập trung vào các tháng 10, 11, 12 Sức bão vào Ninh Thuận nhìn chung không lớn do địa hình 3 phía được núi che chắn, nhưng trong vài năm gần đây bão gia tăng và sức phá lớn hơn, đặc biệt vào những lúc thời tiết đặc biệt như mưa, lũ lớn gặp triều cường và gió mạnh

Lũ quét: Kèm theo một số trận bão, lũ lớn là hiện tượng lũ quét trên thượng nguồn tuy nhiên ở mức độ nhẹ, hậu quả thiệt hại không trầm trọng

 Chế độ nhiệt

Nhiệt độ không khí: Nhiệt độ trung bình cả năm 27,10C dao động từ 140C –

380C Nhiệt độ nước: nhiệt độ nước trung bình 24,40C – 28,60C, dao động 22,50C – 34,70C, chênh lệch nhiệt độ nước trong ngày không quá 50C

Hạn hán: Do thời tiết khô hạn nên thường xảy ra hiện tượng cháy rừng làm thiệt hại môi trường sinh thái và gia tăng mức độ khô hạn vốn đã lớn tại tỉnh

Bảng 2.Các đặc trưng khí hậu tại một số trạm thuộc địa bàn tỉnh Ninh Thuận

1231 694,9 272,2

1076,6 789,2 550,4

1.3.1.3 Thủy, hải văn

 Thủy văn

Nguồn cung cấp nước ngọt cho đầm: Đầm Nại nhận nước ngọt từ : suối Màn Màn, Ngòi Quạ, Gò Thao, Mương Mê, Đồng Nha Lượng nước ngọt cung cấp cho đầm Nại hàng năm đạt 350 – 400 triệu m3 Riêng 3 tháng mùa mưa (9,10,11) chiếm gần 70% tổng lượng nước ngọt cung cấp cho đầm (khoảng 250 – 300 triệu m3), các tháng khác thường khô cạn Kênh Bắc thuộc hệ thống thủy lợi Nha Trinh – Lâm Cấm bao bọc gần hết diện tích quanh đầm: kênh T5, Mương Tháo, Lê Đình Chinh, mương Đồng Lớn… phục vụ cho nông nghiệp và nuôi thủy sản

 Dòng chảy:

Hoàn lưu nước tại đầm Nại phụ thuộc vào trường gió thổi trên mặt đầm Mùa gió Đông Bắc mạnh: hình thành nhiều xoáy cục bộ, nhất là phía Tây đầm, kích thước xoáy thuận khi triều lên có thể đạt 2/3 đầm Nại Vận tốc tại cửa đầm có thể đạt 50-65cm/s khi triều rút và đạt 30-35 cm/s khi triều dâng Ở tâm đầm, vận tốc chỉ vào khoảng 20-25 cm/s khi triều dâng và 10-15cm/s khi triều rút

 Khả năng trao đổi nước giữa đầm Nại và vịnh Phan Rang

Vịnh Phan Rang là nơi trực tiếp trao đổi nước mặn với đầm Nại qua lạch Ninh Chữ Hàng ngày đầm Nại nhận một lượng nước biển khoảng 3-4 triệu m3 vào

kỳ nước kém và 5-6 triệu m3 vào kỳ nước cường Lượng nước này chiếm khoảng 12-25% tổng lượng nước của đầm Mức nước thay hàng ngày ở đầm nại khoảng 20% vào mùa khô và 15% vào mùa mưa, tạo ra sự cân bằng ổn định cho đầm lâu dài, nếu không có tác động của con người Song nguồn nước mặn ra vào đầm có

hiện tượng quay vòng, không thay nước triệt để được, nên đầm Nại trở thành túi chứa nước thải của vùng nuôi tôm quanh đầm Nại

1.3.1.4 Đặc tính thủy lý, hóa học

Đầm Nại thuộc thủy vực nước mặn, độ muối dao động trong khoảng 28 - 32‰ Đầm chỉ bị nhạt hóa sau những đợt mưa lớn, song thời gian có độ mặn thấp không dài (khoảng 1-2 ngày) và không xuống thấp 10‰ Mặt khác, đầm Nại cũng chịu ảnh hưởng của nước nhạt thường xuyên từ lưu vực Độ mặn trong đầm thường thấp hơn 34‰

Trong các đìa, độ mặn thay đổi lớn theo 2 mùa: mùa mưa nhiều lúc nước quá nhạt, mùa khô quá mặn Độ mặn trong các đìa dao động 2-52‰ Tuy nhiên về bản chất các đìa quanh đầm vẫn là các đìa nước mặn lợ, độ mặn trong khoảng 16-32‰

Độ sâu của đầm không lớn, chịu ảnh hưởng của sóng gió, nhất là gió mùa Đông Bắc, nên nước trong đầm thường đục Độ trong giảm dần từ tháng 3 tới tháng

12, độ trong trung bình đạt 0,7m dao động 0,3-1,6m Trong các đìa độ trong thấp (0,5m) và biên độ dao động cũng hẹp (0,3-0,8m)

Giá trị các yếu tố thủy hóa đều nằm trong giới hạn của các khu vực nước ven biển, pH trung tính hoặc hơi kiềm Độ tiêu hao oxy trong đầm đạt 0,4 mg O2/l Khoảng dao động của giá trị độ tiêu hao oxy không lớn (2,6-6,6 mg O2/l), chứng tỏ hàm lượng chất hữu cơ phân bố tương đối đồng đều ở đầm Nại Điều này cũng chứng tỏ khối nước trong đầm luôn xáo trộn (do sóng gió và hoạt động khai thác của ngư dân), trao đổi với nhau và trao đổi với biển

Bảng 3 Hàm lượng các muối trong đầm Nại[50]

Muối

min Max trung bình min max trung bình

Hàm lượng các muối dinh dưỡng dao động lớn:, hàm lượng muối dinh dưỡng trong các đìa thấp hơn ngoài đầm

1.3.1.6 Nguồn lợi thủy sinh vật

Thành phần loài thực vật phù du khá phong phú Đã giám định được 125

loài thuộc 50 chi của 5 ngành tảo, trong đó tảo silic chiếm ưu thế (70,4% tổng số

loài) Các chi thường gặp ở đầm Nại là Chaetoceros, Nitzschia, Rhizosolenia, Biddulphia, Pleurosigma, Lyngbya, Melosira… Số lượng thực vật phù du đạt

166,500 tb/l (ngoài đìa) và 76.400tb/l (trong đìa) Sinh khối thực vật phù du tương ứng là 3,32 và 0,51 g/m3 Về cấu trúc thành phần số lượng tảo khuê chiếm ưu thế

tuyệt đối (hơn 90%) với các chi ưu thế là Mavicula, Melosira, Nitzschia… Trong

các đìa tảo khuê chỉ chiếm 34,5% số lượng và 65,5% sinh khối Ở đây tảo lam Osillatoria phát triển rất mạnh, chiếm 54,5 số lượng và 25% sinh khối chung Trong các đìa được cải tạo tốt để nuôi tôm cá, số lượng tảo khuê và tảo giáp có xu thế tăng lên, tảo lam giảm xuống.[20]

Động vật phù du có 25 loài và một số nhóm ấu trùng Thành phần loài động

vật phù du đầm Nại mang tính chất biển rõ rệt, chỉ gặp Moina, Asplanchna trong các đìa về mùa mưa Cấu trúc thành phần loài động vật phù du ở đây đơn giản, chỉ gặp các loài phân bố rộng, không thấy các loài đặc hữu

Số lượng động vật phù du khá phong phú trung bình đạt 34.900 con/m3(ngoài đầm) và 61.700 con/m3 (trong đìa), sinh khối tương ứng là 281,4 và 550,0 mg/m3 Trong thành phần số lượng loài Copepoda luôn chiếm ưu thế: 94,2 % số lượng cá thể 76,2% sinh khối (ngoài đầm) và 90% số lượng cá thế, 68,8% sinh khối (trong đìa) Nhóm thứ hai có số lượng nhiều, nhưng sinh khối nhỏ là ấu trùng phù

du, trong đó ấu trùng Mollusca là loài thường gặp với số lượng nhiều, tiếp đó là Nauplius của Copepoda và ấu trùng tôm Trong Copepoda, loại Calanoida có kích thước lớn tương đối phát triển, đã góp phần làm tăng sinh khối động vật phù du ở đầm Nại.[49]

Rong biển có 36 loài thuộc 3 ngành Chlorophyta (18 loài), Phaeophyta (9

loài) Rodophyta (9 loài) Sinh khối rong cao nhất đạt tới 0,8-2,4 kg/m2.[23]

Cỏ biển: Theo Nguyễn Trọng Nho (1994), ở đầm Nại có 3 chi cỏ biển: Diplanthera (Halodule), Thalassia và Halophila Trong đó chi cỏ Thalassia phát

triển gần như quanh năm, trữ lượng khoảng 200 tấn/ năm, được sử dụng làm phân bón và chăn nuôi Theo Nguyễn Văn Tiến (2014), tổng hợp các kết quả nghiên cứu

cho thấy đầm Nại có tổng số 6 loài cỏ biển: Halodule pinifolia, Halophila ovalis, Halophila major, Enhalus acoroides, Zuppia maritima, và Thalassia hemprichii Cỏ

biển tại đầm Nại phân bố rải rác phía đông nam của đầm, tập trung chỉ yếu gần cầu

Trị Thủy (đơn loài Halophila ovalis), cầu cảng khu vực Dư Khánh (Đơn loài Enhalus acoroides), cầu Đồng Nha là các đầm nuôi lớn với bãi cỏ hỗn hợp đa

loài.Cỏ biển phân bố ở độ sâu 0,5-1,5m Ngoại trừ khu vực cầu cảng Dư Khánh, cỏ biển phân bố ở độ sâu tới 5m Về diện tích, ước tính đầm Nại có khoảng 90 ha cỏ biển.[23]

Rừng ngập mặn: Xác định được tổng sổ 26 loài thực vật ngập mặn thuộc 20

chi, 15 họ, 2 ngành Thực vật ngập mặn đầm Nại có độ đa dạng loài thấp hơn so với các đầm phá lân cận như đầm Thủy Triều (Khánh Hòa) và đầm Thị Nại (Bình Định)

do mùa mưa ngắn nên lượng nước ngọt trong đầm hạn chế, lượng trầm tích từ thượng nguồn rất thấp nên bãi bồi ít dinh dưỡng và hẹp Hơn nữa, do quá trình đô thị hóa và việc phá rừng làm đầm nuôi đã làm giảm đáng kể diện tích, cũng như thành phần loài thực vật ngập mặn phân bố trong khu vực Thảm thực vật ngập mặn tại đầm Nại chia làm 2 nhóm: Nhóm cây ngập mặn chính thức có 11 loài chiếm 42,3% tổng số loài, nhóm cây tham gia ngập mặn có 15 loài chiếm 57,7% tổng số loài cây ngập mặn với 3 kiểu quần xã tiêu biểu:

+ Quần xã Mắm biển (A marina)- Sú (A.corniculatum): đây là quần xã ngập

mặn tiên phong trên bãi bồi mới với nền đất lỏng lẻo và thường xuyên ngập nước

+ Quần xã Mắm biển (A marina); Mắm quăn (A.lanata) – Đước vòi (R.stylosa),

quần xã này phân bố khu vực trung triều, nền đất bùn cứng Ở đây đang xảy ra diễn

thế tự nhiên, quần thể Đước đôi (R.apiculta) có phần phát triển lấn át quần thể Mắm biển (A.marina), do nền đáy dần được nâng cao và cứng hơn nên phù hợp với sự

phát triển của loài Đước (Rhizophora)

+ Quần xã cây bụi phân bố ven bờ đầm gồm có: Vạng hôi (Clerodendrum inerme); Cỏ lức (Pluchea pteropoda); Sam biển (Sesuvium portulacastrum) và một

số loài cỏ Đặc biệt khu vực kênh lạch ở Phương Cựu có sự phân bố của Dừa nước

(Nypa frutican).[7]

Diện tích RNM khu vực đầm Nại có biến động rất lớn, từ 343 ha (1975) giảm xuống 5,48 ha (1996), RNM trong khu vực gần như bị xóa sổ Thông qua các chương trình trồng rừng phục hồi diện tích RNM hiện nay là 10,22 ha (2014) Đặc biệt phát triển và mở rộng tại xã Phương Hải.[15]

Động vật đáy: Theo báo cáo của Nguyễn Trọng Nho (1994), thành phần loài

động vật đáy gồm 81 loài: Thân mềm 58 loài, Giáp xác 18 loài, Giun nhiều tơ 5 loài Ở đây gặp cả các loài biển xa (Cephalopoda) và tôm nước ngọt

(Macrobrachium nipponense) Các giống có giá trị kinh tế thường gặp là Penaeus, Metapenaeus, Acra, meretrix, Acetes, Scylla, Portunus Sự phân bố động vật đáy ở

đầm Nại không đều Các vùng đáy cứng xen bùn, bùn cát, có rong phân bố số loài nhiều hơn (chiếm gần 70% tổng số loài) Dạng cát và cát bùn có ít loài phân bố Số lượng động vật đáy đạt 148 con/m2 với sinh khối 16,3 g/m2(8-400g/m2) Trong thành phần số lượng nhóm giun chiếm ưu thế (64%), song về sinh khối nhóm động vật thân mềm lại chiếm ưu thế (91%) Sinh khối bình quân động vật đáy trong các đìa đạt 1,5-16,4 g/m2, dao động trong khoảng 0,25-146 g/m2 Gastropoda chiếm ưu thế hơn cả về số lượng lẫn sinh khối, trung bình đạt 52 con/m2 (12-425 con/m2) và 9,8 g/m2 (0,24 – 68,5 g/m2) tiếp đến là nhóm giun nhiều tơ.[27]

1.3.2 Một số vấn đề kinh tế xã hội vùng nghiên cứu

1.3.2.1 Dân số

Vùng ven biển và xung quanh các đầm phá, là nơi giàu có nguồn lợi thủy sinh vật Ở đây cũng là nơi tập trung đông đúc dân cư sinh sống, với các hoạt động kinh tế như khai thác thủy sản, nuôi trồng thủy sản, công nghiệp, du lịch Từ đó làm cho môi trường và nguồn lợi thủy sản bị suy thoái và cạn kiệt nhanh chóng

Phân bố của cư dân hành nghề khai thác trên đầm Nại rải rác xung quanh đầm nhưng chủ yếu tập trung vào thôn Tri Thủy thuộc xã Tri Hải, thôn Phương Cựu thuộc xã Phương Hải, Hòn Thiên thuộc xã Hộ Hải, thị trấn Khánh Giang thuộc xã Khánh Hải Nên việc điều tra nguồn lợi thủy sản ở các thôn trên, phản ánh cơ bản đặc trưng hoạt động khai thác trên đầm Dân số của cộng đồng dân cư hành nghề khai thác nguồn lợi thủy sản trên đầm Nại năm 2005 được thể hiện dưới bảng 4:

Bảng 4 Cơ cấu dân số của các thôn hành nghề khai thác thủy sản trên đầm Nại

Chỉ tiêu

Thôn Hòn

Thiên

Tri Thủy

Khánh Giang

Phương Cựu

Tổng cộng Nhân

(Nguồn: từ trưởng thôn các xã có hoạt động khai thác quanh đầm Nại, 2005)[50]

Qua bảng 4, ta thấy số hộ hoạt động khai thác thủy sản ở thôn Tri Thủy cao

80 người (18,18%), thôn Khánh Giang ít nhất 30 người (6,82%) Kết quả phỏng vấn cộng đồng khai thác (111 phiếu) thì số nam giới đi khai thác là chủ yếu: 204 người (87,17%), nữ 34 người (12,83%) Số nữ tham gia hoạt động khai thác tập trung ở thôn Phương Cựu với nghề khai thác Hàu, Ngao, Sò, Ốc

3.1.2.2 Trình độ dân trí

Hiện nay, trên địa bàn huyện đã có 2 trường phổ thông trung học, 11/12 xã

có trường phổ thông cơ sở, riêng trường tiểu học hầu hết các thôn đã có cơ sở trường lớp Đến nay công tác phổ cập giáo dục tiểu học chống mù chữ trên toàn huyện Ninh Hải đã có 12/12 xã, thị trấn duy trì đạt phổ cập giáo dục tiểu học

Bảng 5 Trình độ dân trí của ngư dân khai thác ven đầm Nại (n=111)[50]

Trình độ

Thôn Hòn Thiên Tri Thủy Khánh Giang Phương Cựu

Trung bình (%)

Số

lượng

Tỷ lệ (%)

Số lượng

Tỷ lệ (%)

Số lượng

Tỷ lệ (%)

Số lượng

Tỷ lệ (%) Không đi học 4 20,00 12 26,66 1 12,50 7 18,42 19,39 Tiểu học 5 25,00 18 40,00 1 12,50 24 63,16 35,16 THCS 10 50,00 10 22,22 4 50,00 7 18,42 35,16

(Nguồn: từ trưởng thôn các xã có hoạt động khai thác quanh đầm Nại, 2005)[50]

Số người đi khai thác có trình độ Tiểu học, THCS cao nhất đều 35,16% tiếp đến số ngư dân không đi học cũng chiếm một tỷ lệ tương đối cao 19,39% Còn số ngư dân có trình độ THPT, CĐ/THCN rất thấp tương ứng là 71,15% và 3,12% Đặc biệt không có ngư dân nào có trình độ Đại học Như vậy, trình độ dân trí thấp của các hộ khai thác trên đầm Nại đã ảnh hưởng đến khả năng nhận thức về các chủ trương chính sách của nhà nước trong việc khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên đầm Nại

3.1.2.3 Cơ cấu nghề nghiệp

Cư dân thuộc các xã ven đầm nại làm đủ nghề để kiếm sống như: nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, khai thác thủy sản, làm muối, chạy xe thờ, bóc hạt điều,

vá lưới thuê Cơ cấu nghề nghiệp của các thôn làm nghề khai thác thủy sản được thể hiện qua bảng 6

Bảng 6 Cơ cấu nghề nghiệp của ngư dân ven đầm Nại

(Nguồn: từ trưởng thôn các xã có hoạt động khai thác quanh đầm Nại, 2005)[50]

Hoạt động khai thác thủy sản thôn Hòn Thiên là cao nhất 35,08% kế đến là nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, các nghề khác chiếm tỷ lệ thấp 0,9% Đối với thôn Tri Thủy, thị trấn Khánh Giang nghề khác chiếm tỷ lệ cao nhất là 54,60% và 78,74% Ở thôn Phương Cựu hoạt động nông nghiệp chủ yếu 65,73% Đặc biệt ở Tri Thủy có hoạt động công nghiệp là sản xuất xi măng

Những hộ khai thác được phỏng vấn đều cho rằng nghề khai thác không thuận lợi Nhưng số hộ muốn chuyển nghề khác như trồng rong, nông nghiệp, làm muối chỉ có 43 hộ (38,74%) số hộ không muốn chuyển nghề là 68 hộ (61,26%) Nguyên nhân chủ yếu do thiếu vốn và không biết sẽ làm nghề gì nên vẫn phải sống dựa vào nghề khai thác Số người coi nghề khai thác là chính chiếm 94 hộ (84,68%), nghề khai thác là phụ có 17 hộ (15,31%)

3.1.2.4 Mức sống của ngư dân ven đầm Nại

Đời sống của ngư dân ven đầm Nại vẫn còn rất khó khăn, mặc dù nhà nước

đã có chính sách xóa đói giảm nghèo và chuyển đổi cơ cấu kinh tế(Bảng 7)

Bảng 7 Tình hình kinh tế của các hộ ngư dân ven đầm Nại

Chỉ tiêu

trung bình Hòn Thiên Tri Thủy Khánh Giang Phương Cựu

(Nguồn từ trưởng thôn các xã có hoạt động khai thác quanh đầm Nại, 2005)[50]

Trong các thôn hoạt động khai thác thì số hộ nghèo chiếm tỷ lệ cao 13,34% Với đặc trưng dân số trẻ, thiếu việc làm và tỷ lệ hộ nghèo cao đang là vấn đề bức xúc trong cộng đồng ngư dân ở đây

3.1.2.5 Y tế

Có 1 phòng khám đa khoa và 5 trạm y tế xã, số giường bệnh bình quân/1000 dân là 1,14 giường, phần lớn các trạm y tế xã thiếu trang thiết bị khám bệnh và thuốc men

CHƯƠNG II: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, TƯ LIỆU VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Địa điểm và đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Địa điểm nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào các tiểu hệ sinh thái thủy vực thuộc phạm vi đầm Nại tỉnh Ninh Thuận

2.1.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là cá phân bố trong phạm vi đầm Nại – Ninh Thuận, trữ lượng, sản lượng khai thác và thực trạng nghề cá trong khu vực

2.2 Thời gian nghiên cứu

Đã tiến hành 2 đợt thực địa để điều tra, khảo sát, thu thập mẫu vật và các tài liệu liên quan

Đợt 1 mùa mưa (10/2013)

Đợt 2 mùa khô (4-5/2014)

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu mẫu phân tích

Mẫu vật tiêu bản được thu tại 3 trạm thu mẫu cố định được lặp lại theo mùa, đại diện cho các vị trí khảo sát tại: cửa đầm, giữa đầm và đỉnh đầm(Hình 2) Tập trung thu mẫu từ các loại nghề: đăng đáy, lồng bẫy và lưới rê cố định (lưới ba mành) Ngoài ra còn tiến hành thu mẫu bằng lưới quây xung quanh khu vực các sinh cảnh: cỏ biển, rừng ngập mặn và khu vực phân bố của nền san hô chết Các mẫu vật được xử lý tiêu bản tại chỗ, chụp bằng máy kỹ thuật số có độ phân giải cao,

cố định trong dung dịch foocmôn 10% trước khi được chuyển về phòng thí nghiệm của Viện Tài nguyên và Môi trường Biển

Hình 2 Sơ đồ trạm thu mẫu cá đầm Nại Một số loài không thu được mẫu được xác định bởi phương pháp phỏng vấn trực quan với người dân địa phương thông qua các bản ảnh minh họa kèm theo 2.3.2 Phương pháp định loại trong phòng thí nghiệm

Mẫu vật được chuyển sang dung dịch Ethanol nồng độ 70% để bảo quản lâu dài Các mẫu cá được tiến hành định loại ở phòng thí nghiệm bằng phương pháp phân tích, so sánh hình thái ngoài, dựa trên tài liệu của các tác giả trong và ngoài nước: Nguyễn Nhật Thi (1991), Nguyễn Hữu Phụng và Nguyễn Nhật Thi (1993 – 1997) Việc sắp xếp các họ cá theo hệ thống tiến hóa của Nelson JS (1994) Tên tiếng Việt theo các tác giả Trần Định và Nguyễn Nhật Thi (1995),Nguyễn Văn Quân (1997), Eschmeyer W N (1998), Allen GR (2000), Nakabo T (2002), Froese

R, Pauly D (eds) phiên bản online (2014)

Các số liệu thu thập được lưu trữ theo định dạng bảng tính Excel

Một số dấu hiệu dùng trong phân loại [35]

Các đơn vị đo lường tuân thủ theo hệ thống chuẩn đo lường quốc gia của Tổng cục tiêu chuẩn đo lường chất lượng, Bộ khoa học và Công nghệ ban hành Dưới đây là một số chỉ tiêu hình thái cơ bản:

- Kích thước cơ thể: theo sơ đồ hình 2 chỉ dẫn cách đo các bộ phận của cá có vai trò quan trọng đối với công tác định loại cá Dụng cụ đo được sử dụng có thể là thước kẹp Palmer, compa (đối với các loài có kích thước nhỏ) hoặc thước dây (đối với các loài có kích thước lớn) Đơn vị đo được tính bằng milimét (mm)

- Cân khối lượng cơ thể (P): mẫu vật được cân trực tiếp khi còn tươi ngoài thực địa và đơn vị tính bằng gam (gr)

- Các chỉ tiêu đếm bao gồm:

+ Các tia vây lưng (D), tia vây hậu môn (A), tia vây ngực (P), tia vây đuôi (C) Đếm số tia cứng và mềm riêng biệt cho mỗi loại vây Lưu ý thống kê đầy đủ các tia vây cứng khác thường: bị ẩn ở gờ thân (cá khế) hoặc kéo dài (cá móm bạc) Đây là các đặc điểm định loại hết sức quan trọng nhưng đôi khi bị bỏ quên hoặc bị mất do quá trình đánh bắt hoặc vận chuyển mẫu vật

+ Số vảy đường bên: được xác định là các vẩy nằm ở hai hàng vảy bên thân

có lỗ của cơ quan đường bên xuyên qua

+ Số hàng vảy trên đường bên: là số vảy được tính từ khởi điểm vây lưng đến khi gặp hàng vảy ở đường bên

+ Số hàng vảy dưới đường bên: là số vảy được tính từ khởi điểm vây bụng đến khi gặp hàng vảy ở đường bên

+ Số vảy trước vây lưng: là số vảy được tính từ khởi điểm vây lưng về phía đầu cá cho đến khi không còn gặp vảy

+ Số lược mang ở cung mang thứ nhất: là số lược mang được đếm ở mặt phải của cung mang I

+ Các đặc điểm nhận dạng đặc biệt khác: số lượng chấm đen ở một số bộ phận của cơ thể (đuôi, thân, vây lưng…), số lượng vạch ngang, dọc trên cơ thể, số lượng râu, gai nắp mang…

Hình 3 Các đặc điểm hình thái thông thường (theo FAO, 1981; Nguyễn Phong Hải và Stefano Carboni, 2008)

Hình 4 Các số đo hình thái thông thường (theo FAO; Nguyễn Phong Hải và Stefano Carboni, 2008)

CÁC LOẠI VẢY THƯỜNG GẶP HÌNH DÁNG VÀ ĐỘ NHÔ MIỆNG Hình 5 Các loại vảy thông thường và hình dạng, độ nhô của miệng

(theo FAO, 1981; Nguyễn Phong Hải và Stefano Carboni, 2008)

* FAO : Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc

2.3.3 Phương pháp nghiên cứu kinh tế xã hội

Xác định khu vực khai thác của các nghề tại đầm Nại bằng cách phỏng vấn ngư dân Xác định thành phần loài cá và giáp xác bằng cách phỏng vấn, kết hợp với

bộ sưu tập hình ảnh những loài cá thường gặp ở Việt Nam để so sánh, đối chiếu về hình thái giúp cho ta nhận biết tên loài

có liên quan về thủy sản, nông nghiệp, dân sinh, kinh tế - xã hội từ năm 2004 –

2006 cho tới nay

Thu thập từ các báo cáo nghiên cứu khoa học có liên quan đến đầm Nại 2.3.4 Phương pháp xử lý thống kê

Sử dụng phương pháp phân tích ANOVA một yếu tố để đánh giá sự khác biệt về cường lực khai thác (CPUE) qua chuỗi thời gian Đánh giá sự khác biệt của yếu tố mùa vụ đến năng suất khai thác cá của một số đối tượng cá kinh tế quan trọng.Các số liệu được lưu trữ dưới định dạng số liệu bảng tính Excel phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu khác

Sản lượng cá khai thác được tính theo công thức Hensen:

P = a.S.s-1Trong đó:

P: sản lượng đối tượng khai thác trong vùng nghiên cứu

a: sản lượng bình quân mẫu khai thác

S: Diện tích khu vực nghiên cứu

s: Tổng diện tích các khu vực thu mẫu

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Thành phần loài cá khu vực đầm Nại

3.1.1 Thành phần loài

Trên cơ sở 250 mẫu tiêu bản thu thập vào mùa mưa (10/2013) và mùa khô (4-5/2014) đã xác định được khu hệ cá biển đầm Nại gồm 126 loài, 96 giống 54 họ,

14 bộ (Phụ lục 1)

3.1.2 Cấu trúc và tính đa dạng thành phần loài cá đầm Nại

Trong danh sách cá đầm Nại, lần đầu tiên phát hiện có sự phân bố của cá Đối

mục (Mugil cephalus), đây là dẫn liệu mới về sự phân bố địa lý của loài này so với

kết quả nghiên cứu của Durand Jean-Do, 2013 và các tác giả khác trong nước thì cá Đối mục được xếp vào loài ôn đới và cận nhiệt đới Ở Việt Nam,giới hạn phân bố của loài này chỉ đến phá Tam Giang – Cầu Hai Chính vì vậy, cần tiếp tục có những nghiên cứu bổ sung về sinh học tập tính, sinh học sinh sản để nhằm sáng tỏ thêm sự

mở rộng phạm vi phân bố của loài này đến các thủy vực ven bờ Nam Trung Bộ - khu vực đặc trưng bởi đới khí hậu nhiệt đới điển hình với đặc điểm chế độ nhiệt duy trì nóng quanh năm

Với 14 bộ, 54 họ, 96 giống, 126 loài, khu hệ cá đầm Nại thể hiện tính đa dạng cao về bậc bộ, bậc họ, bậc giống và bậc loài

- Về bậc bộ: trong số 14 bộ tìm được thì bộ cá Vược (Percifomes) có 27 họ,

chiếm 50%; bộ cá Bơn (Pleuronectiformes) có 5 họ, chiếm 9,26%; bộ cá Chình (Anguiliformes) có 4 họ chiếm 7,41%; bộ cá Mù Làn (Scorpaeniformes) và bộ cá Nóc (Tetraodontiformes) có 3 họ chiếm 5,56% Các bộ còn lại mỗi bộ chỉ có 1-2 họ

- Về bậc họ: trong số 54 họ đã tìm được, có 96 giống thì họ cá Khế

Carangidae và họ Bống trắng (Gobiidae) chiếm số giống lớn nhất với 7 giống, chiếm 7,29%; họ cá Trích (Clupeidae),họ cá Đối (Mugillidae), họ cá Liệt Leiognathidae và họ cá Hồng Lutjanidae có 5 giống Các họ còn lại từ 4 giống trở xuống

- Về bậc giống: trong 96 giống đã tìm được, có 1 giống có 4 loài, 4 giống có

- Về bậc loài: trong số 126 loài đã thu được thì bộ cá Vược có số loài nhiều

nhất với 76 loài (61,11%) Các bộ còn lại đều dưới 10 loài: bộ cá Trích và cá Bơn

có 9 loài (7,14%); bộ cá Đối có 7 loài (5,56%), bộ cá Chình và cá Mù làn có 5 loài (3,97%); bộ cá Nhói và bộ cá Nóc có 3 loài (2,38%), bộ cá Cháo biển, cá Mối, cá Gai có 2 loài, bộ cá Sữa, cá Nheo, cá Suốt có 1 loài (Bảng 8)

Bảng 8 Số lượng và tỷ lệ % các họ, giống, loài có trong các bộ

Số lượng % Việt Nam Khoa học

1 Cá Cháo biển Elopiformes 2 3.7 2 2.08 2 1.59

 Số liệu của nghiên cứu này

Như vậy, trung bình mỗi bộ có 3,86 họ; 6,86 giống; 9 loài Trong đó có tới 5

bộ chỉ có 1 họ với số lượng 1-2 loài Mỗi họ trung bình có 1,78 giống; 2,33 loài

Bảng 9 Số lượng giống, loài có trong các họ

giống

Số loài

Số giống trong từng họ có

số lượng loài tương ứng là

(Số liệu của nghiên cứu này)

Đối với tính đa dạng loài ở bậc họ, từ những kết quả thống kê trong phụ lục 1 cho thấy, họ có số lượng loài nhiều nhất là họ cá Bống trắng (Gobiidae) với 11 loài, tiếp đến là họ cá Khế (Carangidae) với 10 loài, họ cá Liệt (Leognathidae) với 8 loài,

họ cá Đối (Mugilidae) với 7 loài

Như vậy, tính chất khu hệ cá đầm Nại điển hình khu hệ cá biển nhiệt đới với đặc tính có số họ nhiều nhưng số giống trong từng họ không nhiều, đặc biệt số loài trong giống thường ít với nhiều họ chỉ có một giống, một loài như đã nêu trên

9.26 7.41 5.56 5.56 3.70 3.70

Tỷ lệ về bậc họ của 14 bộ cá (%)

Perciformes Pleuronectiformes Anguilliformes Scorpaeniformes Tetraodontiformes Elopiformes Clupeiformes Beloniformes

5 bộ còn lại

52.08

8.33 8.33 5.21 5.21 5.21 3.13

3.13

9.37

Tỷ lệ về bậc giống của 14 bộ cá (%)

Perciformes Clupeiformes Pleuronectiformes Anguilliformes Mugiliformes Scorpaeniformes Beloniformes Tetraodontiformes

6 bộ còn lại

60.32 7.14

7.14 5.56 3.97 3.97

7.14

Tỷ lệ về bậc loài của 14 bộ cá (%)

Perciformes Clupeiformes Pleuronectiformes Mugiliformes Anguilliformes Scorpaeniformes Beloniformes Tetraodontiformes

3.2 Cấu trúc khu hệ cá đầm Nại

3.2.1 Cấu trúc về sinh thái

Việc phân chia nhóm sinh thái dựa vào các đặc điểm dinh dưỡng theo FAO

Cá tầng đáy (Demersal)

Cá rạn san hô/rạn đá (Coral reef/rocky associated)

+ Nhóm cá nổi (pelagic): gồm 33 loài, chiếm tỷ lệ 26,19% tổng số loài Đại

diện là các loài thuộc họ cá trích (Clupeidae): Anodontostoma chacunda, Escualosa thoracata, Sardinella gibbosa, Tenualosa toil, họ cá Trổng (Engraulidae): Engraulis japonica, Stolephorus indicus, họ cá Suốt Atherinidae: Atherinomorus duodecimalis, họ cá Kìm (Hemiramphidae): Hyporhamphus quoyi, Zenarchopterus buffonis, họ cá Nhói (Belonidae): Strongylura strongylura Đặc điểm chung của

nhóm cá nổi là đặc tính kết thành những đàn lớn để tránh tối đa những thiệt hại khi

bị cá dữ tấn công, khả năng di chuyển linh hoạt (giữa biển và đầm), có sự biến động lớn về trữ lượng theo mùa

+ Nhóm cá tầng đáy: với 90 loài, chiếm 71,43% tổng số loài Đại diện là các

loài thuộc các họ cá Chai (Platycephalidae): Platycephalus indicus, cá Đục (Sillaginidae): Sillago sihama, cá Đối (Mugillidae): Liza subviridis, Valamugil perusii, Mugil cephalus, cá Khế (Carangidae): Atropus Atropos, Caranx ignobilis,

cá Bống (Gobiidae): Acentrogobius caninus, Glossogobius giuris, Oxyurichthys tentacularis, cá Dìa (Siganidae): Siganus guttatus, S fuscescens, cá Bơn cát