MÔN:CƠ SỞ TẠO HÌNH: Những vấn đề cơ bản trong nguyên lý thị giác

Bất kỳ sự phân tích nào về một bố cục cũng phải dựa trên những quy luật thị giác; và cũng bởi tất cả mọi sự phát triển – mà trong đó sự phát triển của nghệ thuật tạo hình bao giờ cũng là

MÔN:CƠ SỞ TẠO HÌNH

Những vấn đề cơ bản trong nguyên lý thị giác

Những vấn đề cơ bản của trật tự thị giác gắn bó mật thiết với bất kì một bố cục nào, bất luận đó là bố cục của một bức tranh tạo hình hay tạo hình cho một sản phẩm ứng dụng với nội dung hoàn toàn trang trí chỉ để bắt mắt hay ngay cả đối với các hiện vật mà cảm thụ thị giác chỉ đóng một vai trò thứ yếu Bởi vậy nguyên lý thị giác của “Cơ sở tạo hình” sẽ không bao giờ nhàm chán, lỗi thời nếu ta luôn bám vào các quy luật của tự nhiên để giảng dạy Nó tồn tại độc lập khách quan trước những xu hướng thời thượng, tồn tại độc lập với mọi sự hình thành của phong cách, độc lập với bất kể lời khen chê nào Vấn

đề chúng ta cần tôn trọng – đó là sự tồn tại độc lập và khách quan của những quy luật đã nêu ở trên

Song vấn đề này, chủ quan mà nói, đứng trước những thay đổi thường xuyên của sự tiến hóa các giá trị tự nhiên thì mỗi thời đại, mỗi giai đoạn đều có những quan điểm khác nhau Đối với bất kỳ một trang trí hay bố cục nào người

ta đều cần đến những nguyên lý cơ bản của trật tự thị giác; song không phải trong bất cứ một trang trí hay bố cục nào vấn đề này cũng được hiểu giống nhau Bởi vậy, cho nên ngay từ đầu chúng ta phải hiểu rằng một bố cục không bao giờ

có thể giải quyết một vấn trọn vẹn và cũng không bao giờ là một bài tính cộng đơn thuần của các vấn đề riêng lẻ

Bất kỳ một bố cục nào cũng đều là sự tổng hợp của một hay nhiều vấn đề đan xen lẫn nhau, hỗ trợ và tương hỗ cho nhau

Ngay cả trong những bố cục tạo hình cũng vậy, những mối liên hệ qua lại của vấn đề này liên quan đến vấn đề kia là một tất yếu Nhưng khi ta muốn tách bạch chúng ra từng chi tiết thì cần phải có biện pháp phân tích theo hệ thống để

có thể nhìn nhận được những mỗi liên hệ biện chứng này Bất kỳ sự phân tích nào về một bố cục cũng phải dựa trên những quy luật thị giác; và cũng bởi tất

cả mọi sự phát triển – mà trong đó sự phát triển của nghệ thuật tạo hình bao giờ cũng là sự phát triển liên tục đi từ cái đơn giản đến cái đa dạng, vậy chúng ta cũng phải bắt đầu bài tập này bằng tính chất đơn giản nhất của thị giác; đó cũng

là những yếu tố cơ bản của phương pháp biện chứng tạo hình Một hình thể đơn giản nhất, nguyên thủy nhất mà ta nhìn được đó là một điểm có một tâm cân đối, giống như một chấm tròn không hướng Hình thể ấy ta gọi là “Vô hướng

Bố cục mặt phẳng với các hình vô huớng

Chúng ta bắt đầu các bài tập cơ bản bằng việc tập trang trí trên mặt phẳng, bởi các bài tập cơ bản này rất cần cho việc làm quen với các hình thức trang trí; không những vậy, khi đã hiểu những bước đi ban đầu, nó còn giúp ta hiểu đuợc

hệ thống của những nguyên lý tạo hìnhvà có khả năng thể hiện ý tuởng của mình tren cơ sở của hệ thống tổng hợp này Giá trị mang tính giáo dục mà yêu cầu về đào tạo đặt ra cho chúng ta phải làm là thông qua các bài tập cơ bản này học viên nhận thuác đuợc tính hệ thống của trật tự thị giác và hiểu đuợc những tiền

đề cơ bản cần thiết làm chỗ dựa cho hoạt động sáng tác của mình

* Lập luận

Hãy tưởng tượng xem trên một mặt phẳng làm thế nào để tạo được điểm nhấn với một hình đơn giản nhất Chỉ có thể dặt lên mặt phẳng đó một chấm Cái chấm này có thể chỉ bằng hạt cát cũng có thể chiếm 1 diện tích bẳng cả 1 mặt phẳng Tỉ lệ của nó, sức mạnh của nó, mầu sắc của nó là do ta quyết định bằng phương tiện tạo hình mà ta có Nếu vẽ nó bằng 1 cây bút lông cỡ lớn với màu đen ta sẽ coa 1 chấm tròn khác với điểm nhấn của cây bút chì Một hình tròn vẽ bằng ngón tay khác một hình tròn vẽ bằng vải bông Song cái quyết định của một hình đơn giản không phải độ to, nhỏ của hình thể ấy được vẽ bằng chất liệu (phương tiện) nào, cái quyết định là hình thể ấy có phải là hình tròn hoặc có gắn với hình tròn hay không- hinh thể mà ta gọi là hình vô hướng

* Hình-nền

Điểm nhấn sẽ không nổi lên nếu đằng sau nó không có một cái nền Có nghĩa là khi một hình thể xuât hiện thì mối quan hệ đầu tiên mà con mắt ta va phải đó là một cái nền xuất hiện Chúng ta gọi mối quan hệ đó là mối quan hệ hình-nền Hình bao giờ cũng xuất hiện như một vật thể rõ nét dưới mọi dạng thức nổi lên trên một cái nền.Tương quan hình-nềnnằm trong mối liên hệ biệ chứng có những tỉ lệ khác nhau Hình-nền hoà quyện vào nhau khi biên giới của chúng không rõ, khi không coa đường viền ngăn cách, khi thị giác của ta không nhìn rõ đuợc sự chuyển động mạch lạc giữa hình và nền Có những tình huống con mắt ta chỉ nhìn thấy rõ một nửa của hình, còn nửa còn lại đường biên của nó

bị nhoà đi vì ánh sáng Như vậy có 3 dạng thức để phân biệt hình-nền:các dạng thức trong thỉên nhiên bao giờ cũng tồn tại trong tuơng quan hình-nền( ở các tư thế hình có đường viền toàn phần, hình có đường viền mờ do đối ngựơc chiếu sáng và hình có đường viền vừa rõ vừa mờ hoà vào ánh sáng) Từ đó ta rút ra kết luận:ta chỉ nhìn rõ một hình khi nó tách khỏi nền của nó, nguyên lý này có thể

áp dụng cho cả 3 dạng thức trên, cốt sao cho khi tổ chức các nhóm hình chúng ta sắp đặt được đúng chỗ các mối tương quan đó

*Để hiểu thêm về nguyên lý thị giác sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu về các

định luật của nguyên lý thi giác:

1 Định luật khoảng cách (Định luật của sự gần)

Do khoảng cách giữa các hình ảnh khác nhau nên những tín hiệu thị giác

Những nét ,những điểm hay những hình thể của tín hiệu thị giác chỉ ở gần nhau

về khoảng cách thì chúng sẽ tạo thành mối liên kết theo chiều ngang hay chiều dọc(phụ thuộc vào độ gần của khoảng cách ngang hay dọc).Đây chính là định luật của sự gần,tức là hình thể nào ở gần nhau bao giờ cũng tác động vào thị giác con người mạnh hơn ở xa

a |||||||||||||||||||||||

b || || || || || ||

c ||||| |||||| |||||

a Dàn đều >> Ko tạo hiệu quả thị giác

b Các ặp nối kết gần nhau >> Gây chú ý, tạo hiệu ứng thị giác

c Liên kết nhóm các tác động mạnh đến thị giác

2 Định luật đồng đẳng (Định luật của sự đồng đều _ Định luật của sự

giống nhau)

Tất cả những tín hiệu thị giác khi giống nhau về hình thể xếp đặt bên cạnh những hình thể khác xen kẽ.Tuy khoảng cách của chúng không gần nhau nhưng chúng vẫn có mối liên kết vơí nhau Nói lên khả năng bao quát hóa của hình thể, những chi tiết tinh vi được thị giác người loại bỏ.Vì vậy những hình giống nhau

Mắt ta sẽ quy nhóm theo vùng dẫn đến sự đồng đẳng bị phá vỡ Tính chất giống nhau về cấu trúc, hình thể, chất liệu màu sắc tạo hiệu quả thị giác về mặt không gian hình thành mối kết nối của các hình thể đó

3 Định luật trước sau (hẹp và rộng)

Tất cả các tín hiệu thị giác có hình thể nhỏ và khoảng cách hẹp bao giờ cũng tiến lên phía trước trở thành hình ,còn tín hiệu thị giác có hình thể lớn khoảng cách rộng lại lùi về phía sau trở thành nền.Vậy hình thể và khoảng cách nhỏ hẹp bằng hình thể có khoảng cách rộng lớn.được sự liên kết chặt chẽ của nó

Ở hình 1 diện tích cánh quạt nhỏ cho cảm nhận phía trước trên phông nền trắng .Điều đó xem như mặc định của thị giác Ở hình số 2 diện tích của hình và nền bằng nhau sự phân định trước sau xa gần của thị giác bị đánh lừa Có thể trắng ở trước và ngược lại, tạo ra hiệu quả rung Do tranh chấp diện tích dẫn đến tranh chấp thị giác ,lúc này trắng trước hay đen trước thì phụ thuộc vào tâm lý người xem

Sự trước sau mang tính hai mặt gây hiệu quả rung của thị giác ( khi có sự can thiệp của sắc độ)

4 Định luật của sự khép kính

Các hình thể của tín hiệu thị giác bằng nhau và giống nhau đặt cạnh nhau thì luôn luôn khép kín tạo cho thị giác cảm thụ được sự liên kết chặt chẽ của nó

để trở thành một hình thể mới

5 Định luật của sự liên tục

6 Định luật liên tưởng (định luật của kinh nghiệm)

Khi những tín hiệu xuất hiện 1 chiều hay một phía tạo cho thị giác cảm nhận được một hình thể vô hình hiện lên

Về cơ bản là những biện pháp kinh điển về sự dồn nén tối thiểu những tín hiệu thẩm mỹ nhằm biểu hiện tối đa cảm xúc của cái đẹp

Đa nghĩa nhất trên cơ sở sử dụng thông tin ít nhất Trong một bố cục hướng đi của những nét lớn gợi ta liên tưởng chiều hướng Nét ẩn trở thành điểm dị biệt gây hứng thú tò mò Cái thông dụng nhất của ngôn ngữ hình ảnh liên tưởng thường dùng hình thành trong quá trình lịch sử

7 Định luật của sự nhấn

Khoảng cách của các tín hiệu thị giác càng gần thì sẽ nhấn mạnh hình tổng thể Nhưng nếu càng xa thì hình tổng thể bi phá vỡ Những hình thể đường nét tương ứng với đường diềm.Những đường ảo này nối giữa các tín hiệu thị giác sẽ tạo cho thị giác 1 cái ảo ảnh hình có đường viền liên tục

8 Định luật của sự chuyển đổi (định luật âm dương)

Khi 2 nhóm tín hiệu thị giác xuất hiện trên 1 mặt phẳng mà có tỉ lệ kích thước đối tượng tương đồng nhau sẽ tạo cho thị giác một sự chuyển đổi

9 Định luật của sự cân xứng song song

Tất cả các tín hiệu thị giác khi xuất hiện mà có hình thể giống nhau ,diện tích bằng nhau thì nó tạo nên được tính chất cân đối song song

10 Định luật tương phản - đối lập

Từ thời hy lạp đã có quan niệm mỹ học (đối lập tạo nên hài hòa) Tương phản là một thủ pháp quan trọng cấu thành cái đẹp hình thức

*Tương phản chiều hướng:

Thẳng -nghiêng

Trước -sau

Trên -dưới

*Tương phản hình thể

Kỷ hà -tự do ,cong

Vuông -tròn

*Tương phản về đường nét

*Tương phản về màu sắc

*Tương phản về sắc độ

*Tương phản về kích thước

Những yêu cầu của bố cục

Bố cục là sự sắp xếp các yếu tố tạo hình ( hình khối, đường nét, ánh

sáng,mầu sắc ) tuân theo một số điều kiện nhất định, theo khung hình(khung hình chữ nhật, khung hình tròn, ), theo vị trí (tượng để bên ngoài hay bên trong nhà),theo thể loại ( tranh liên hoàn hay tranh đơn chiếc)

Bên cạnh những quy luật về tương phản, độ nhấn, chính phụ nhằm tạo được một bố cục đẹp thì một yếu tố cơ bản nữa chúng ta phải quan tâm Đó là sự sắp xếp hợp lý các yếu tố trên trong bố cục

Các yếu tố của bố cục tạo hình

Những yếu tố quan trọng tạo nên tác phẩm có bố cục đẹp và hấp dẫn: 1.Đáp ứng yêu cầu của việc sử dụng

2.Tính thẩm mỹ cao

3.Sự tương quan tỷ lệ giữa các thành phần và bố cục

4.Sự tương quan và hòa hợp kể cả màu sắc

5.Nhịp điệu và sự cân bằng thị giác

6.Nhấn mạnh trọng tâm của tác phẩm

Các yêu cầu của bố cục tạo hình

1- Sắp xếp hợp lý

Sắp xếp hợp lý có nghĩa là nhìn tổng thể một bố cục những yểu tố cần nêu, cần đề cập, những giã trị của hình thể, của hình và màu nằm trong trường nhìn của ta cũng như trên diện tích mà ta nhìn thấy không triệt phá nhau, không làm giảm giá trị của nhau mà làm cho giá trị đó được nâng cao

Theo tinh thần đó thì vấn đề cần nêu là yếu tố tương quan Và mối quan hệ của các hình thể tách khỏi mối quan hệ của tương phản-chính phụ

Mối quan hệ của hình với hình là mối quan hệ của việc sắp dặt vị trí, các đường cắt nhau, giao nhau, là vị trí của hình so với đường khung của một bố cục

Những nguyên lý hàng lối sẽ tạo sự nhàm chán bởi các hình thể được sắp xếp theo thứ tự đều nhau sẽ có khoảng cách với đường khung bằng nhau Trong trường hợp này phải tạo ra một độ nhấn, gây ra sự tương phản

Còn nếu ta sắp xếp các hình vào góc của một bố cục thì cũng pham vào một sai làm tương tự Ngoài ra, khi sắp xếp các hình thể mà điểm cắt của chúng

va vào các đường khung thì cấn đặc biệt quan tâm tới mối quan hệ của hình thể-khung

Tóm lại cần tránh sự lập lại, những điểm giao nhau không rõ, không dứt khoát giữa các hình với nhau, hình với khung và tránh các hình thừa

2 Cân bằng thị giác

Cân bằng thị giác có nghĩa là sắp xếp các hình thể mà ta nhìn thấy trên bề mặt của diện tích bố cục hài hoà, hợp lý và ổn định; phải khái quát được diện tích đó dù to hoặc nhỏ như một tổng thể Cũng vì vậy người ta còn gọi cân bằng thị giác-theo cảm quan của ta- là cân bằng trọng lượng Một bố cục chỉ làm cho

ta thoả mãn khi các lực của nó được sẵp xếp hợp lý Bởi khi quan sát một hình thể bao giờ chúng ta cũng phải xác định cho hình đó một tâm điểm, một trục đứng để từ đó sắp xếp bố cục với không gian bao quanh Như vậy à khi đã ước đoán được vị trí của trục đứng cũng là lúc con mắt ta bắt đầu liên hệ và so sánh với không gian xung quanh nó để đo được các khối hình của hai phía Một hình thể có trọng lượng lớn có thể được cân bằng bằng 1 hình nhỏ nhưng có đòn bẩy dài hơn, hay một hình có diện tích lớn nhưng sắc độ mờ nhạt so với nền thì cũng

bằng một hình có diện tích nhỏ có sắc độ đậm hơn nó Vậy trong trường hợp này

ta lại liên tưởng đến tương quan hình-nền

3.Tạo sức căng của bố cục

Sau khi đã tiến hành cân bằng thị giác ở bên trái và bên phải của một bố cục thì công việc cuối cùng là hoàn chỉnh công việc đó Yếu tố thứ 3 này là vô cùng quan trọng, đó là nhiệm vụ sắp đặt các hình thể trong không gian sao cho bản thân chúng có mối tương quan hài hoà đến các góc,các khu vực từ trung tâm của hình đến các đường viền bao quanh Ở đây đừng nhầm lẫn giữa khái niệm sắp xếp hợp lý với quan niệm làm cho hình đó lấp đầy bề mặt bó cục, song nếu chia một diện tích ra nhiều diện tích khác nhau sẽ làm cho tổng thể bố cục đó hấp dẫn hơn và tạo được những khả năng kích thích Ta không thể coi trên một nền trống nào đó là vô nghĩa, thiếu độ nhấn; ngược lại khoảng trống đó lắm khi

sẽ tạo nên lực đối trọng giữa “đầy-vơi” và có ý nghĩa quyết định của một bố cục Bởi vậy, vấn đề tạo sức căng là vấn đề đặc biệt của sắp xếp bố cục

Đó cũng là vấn đề số lượng và chất lượng của hình và nền Bởi một hình không chỉ tồn tại độc lập riêng nó mà một hình còn phụ thuộc vào tỷ lệ to nhỏ, tương quan của nó với nền, nó có ảnh hưởng trược tiếp đến vùng trống xung quanh và tạo sức căng cho toàn bộ kích thước bức tranh