Luận án Tiến sĩ Tài chính - Ngân hàng: Năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương

Rất ít tài liệu và công trình nghiên cứu sâu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP, một hiệp định được đánh giá có phạm vi ảnh hưởng sâu, rộn

PHẠM THỦY TÚ

NĂNG LỰC CẠNH TRANH VÀ MỨC ĐỘ ỔN ĐỊNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH THAM GIA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC TOÀN DIỆN VÀ

TIẾN BỘ XUYÊN THÁI BÌNH DƯƠNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 12 NĂM 2020

PHẠM THỦY TÚ

NĂNG LỰC CẠNH TRANH VÀ MỨC ĐỘ ỔN ĐỊNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH THAM GIA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC TOÀN DIỆN VÀ TIẾN BỘ

XUYÊN THÁI BÌNH DƯƠNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ BẢO VỆ CẤP TRƯỜNG

Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng

MÃ SỐ: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐOÀN THANH HÀ

TS ĐÀO LÊ KIỀU OANH

TP HỒ CHÍ MINH - THÁNG 12 NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên Phạm Thủy Tú, nghiên cứu sinh Khóa 19, niên khóa 2014 - 2017, Trường Đại Học Ngân Hàng TP Hồ Chí Minh Tôi cam đoan rằng luận án này chưa từng được trình nộp

để lấy học vị tại bất cứ một cơ sở đào tạo nào Luận án này là công trình nghiên cứu riêng của tác giả với sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học Kết quả nghiên cứu trong luận án này

là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung

do người khác thực hiện ngoại trừ các trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án

TP Hồ Chí Minh, ngày 06 tháng 12 năm 2020

Người cam đoan

Phạm Thủy Tú

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin kính gửi lời tri ân sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học của tôi là PGS.TS Đoàn Thanh Hà và TS Đào Lê Kiều Oanh Thầy, Cô đã hướng dẫn rất tận tình và thường xuyên động viên tôi hoàn thành luận án Bên cạnh đó, Thầy và Cô luôn đóng góp ý kiến vô cùng hữu ích và thiết thực cho tôi đối với các nội dung nghiên cứu của luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh đã giảng dạy và trang bị những kiến thức cần thiết trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Trường Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các Thầy, Cô phòng Sau đại học và các phòng ban liên quan đã hỗ trợ nhiệt tình cho tôi trong việc hoàn thành các thủ tục trong quá trình nghiên cứu tại Trường

Lời cuối cùng, tôi xin gửi lời tri ân đến Trường Đại học Tài chính Marketing đã hỗ trợ

về kinh phí cũng như các Anh, Chị đồng nghiệp đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành công việc và học tập như mong muốn Tôi xin chân thành cảm ơn sự chia sẻ và động viên của Gia đình, là nguồn động lực to lớn để tôi cố gắng thực hiện và hoàn thành luận án

TP Hồ Chí Minh, ngày 06 tháng 12 năm 2020

Tác giả luận án NCS PHẠM THỦY TÚ

TÓM TẮT LUẬN ÁN

Trong bối cảnh Việt Nam ký kết hiệp định Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), sẽ tác động rất lớn đến nền kinh tế Việt Nam nói chung và các ngân hàng thương mại Việt Nam nói riêng Hiệp định CPTPP được đánh giá là hiệp định

có khuôn khổ tự do hóa tài chính rất cao, các nội dung cam kết có phạm vi sâu và rộng, vì vậy buộc các ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM VN) muốn phát triển phải nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời tăng cường các biện pháp để gia tăng ổn định trong tình hình mới Luận án đã đưa ra mục tiêu nghiên cứu là xác định thực trạng hoạt động hiện tại của các NHTM

VN, so sánh với các nước thành viên khác trong khối CPTPP, đo lường năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định, chiều hướng và mức độ tác động của các yếu tố, từ đó xác định các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức đối với các NHTM VN khi tham gia CPTPP Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra một số hàm ý chính sách phù hợp để gia tăng năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP

Bằng cách sử dụng dữ liệu theo năm trong giai đoạn 2010 – 2018 cùng với phương pháp nghiên cứu định tính như mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh và các phương pháp định lượng như phương pháp Lerner, phương pháp chỉ số Zscore, luận án đã thực nghiệm phương pháp nói trên cho 31 ngân hàng thương mại Việt Nam Kết quả cho thấy rằng năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam đã có chiều hướng gia tăng trong các năm cuối Các yếu tố như quy mô vốn chủ sở hữu, quy mô ngân hàng, quy mô tín dụng, tốc độ tăng trưởng tổng tài sản, chỉ số khả năng đa dạng hóa, gia tăng tổng tài sản của các tổ chức tài chính nước ngoài trong thị trường nội địa, tỷ lệ lạm phát, tốc độ tăng trưởng GDP có tác động tích cực đến mức độ ổn định và các yếu tố như tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng, quy mô huy động vốn có tác động tiêu cực với ổn định ngân hàng Các yếu tố như năng lực cạnh tranh của năm trước, quy mô vốn chủ sở hữu, quy mô ngân hàng, quy mô tín dụng, tốc độ tăng trưởng tổng tài sản, khả năng đa dạng hóa, gia tăng sự hiện diện của các tổ chức tài chính nước ngoài trong thị trường nội địa, tỷ lệ lạm phát có tác động tích cực đến năng lực cạnh tranh và các yếu tố như tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng, quy mô huy động vốn, tốc độ tăng trưởng GDP có tác động tiêu cực với năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng Đồng thời, luận án cũng chỉ ra rằng

năng lực cạnh tranh có tác động tích cực đến mức độ ổn định ngân hàng, ủng hộ cho quan điểm

“cạnh tranh – dễ tổn thương”

Từ đó, luận án đã có những gợi ý chính sách phù hợp cho Việt Nam như các giải pháp

để phát huy các yếu tố làm gia tăng năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định ngân hàng và các phải pháp để kiểm soát các yếu tố tác động tiêu cực đến khả năng cạnh tranh, ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP

SUMMARY OF THESIS

In the context that Vietnam signs the Agreement for Comprehensive and Progressive Trans-Pacific Partnership (CPTPP), it will have a huge impact on the Vietnamese economy in general and on Vietnam's commercial banks in particular The CPTPP Agreement is considered

to be an agreement with a very high financial liberalization framework, the contents of the commitments are wide and wide, so it forces Vietnamese commercial banks to develop improve competitiveness, strengthen measures to increase stability in the new situation The dissertation has given the research objective of determining the current operating status of Vietnamese commercial banks, comparing with other member countries in the CPTPP, measuring competitiveness, stability, trend and the impact level of the factors, thereby identifying strengths, weaknesses, opportunities and challenges for Vietnamese commercial banks when joining CPTPP Based on the research results, the thesis gives some suitable policy implications to increase competitiveness and enhance banking stability in the context of CPTPP integration

By using data from 2010 - 2018 together with qualitative research methods such as descriptive, meta-analysis, comparison and quantitative methods such as Lerner index method, Zscore index method, The thesis has tested the above method for 31 Vietnamese commercial banks The results show that the competitiveness and stability of Vietnamese commercial banks tended to increase in the last years Factors such as size of equity, bank size, credit size, growth rate of total assets, diversification ability index, increase in total assets of foreign financial institutions In the domestic market, the inflation rate, GDP growth rate have a positive impact on the stability level and factors such as the rate of credit risk provision, the size of capital mobilization have negative effects with stable bank Factors such as the competitiveness of the previous year, the size of equity, the size of the bank, the size of the credit, the growth rate of total assets, the ability to diversify, increase the presence of foreign financial institutions in the domestic market, the inflation rate has a positive impact on competitiveness and factors such as credit risk reserve ratio, capital mobilization scale, growth rate GDP has a negative impact on banking competitiveness and stability At the same time,

the thesis also shows that competitiveness has a positive impact on the level of banking stability, supporting the view of "competition - vulnerability"

Since then, the thesis has suggested suitable policies for Vietnam such as solutions to promote factors that increase competitiveness, the level of banking stability and solutions to control factors factors that have a negative impact on banking competitiveness and stability in the context of CPTPP integration

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT LUẬN ÁN iii

SUMMARY OF THESIS v

MỤC LỤC vii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT xi

DANH MỤC BẢNG xii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ xiii

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU 1

1.1 Sự cần thiết của nghiên cứu 1

1.1.1 Bối cảnh nghiên cứu 1

1.1.2 Tổng quan nghiên cứu 5

1.1.3 Khe hở nghiên cứu 6

1.1.4 Sự cần thiết nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP 8

1.2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 10

1.2.1 Mục tiêu nghiên cứu 10

1.2.2 Câu hỏi nghiên cứu 10

1.3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 11

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 11

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 11

1.4 Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu 12

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu 12

1.4.2 Dữ liệu nghiên cứu 15

1.5 Đóng góp của luận án 15

1.6 Kết cấu của luận án 16

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 18

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 19

2.1 Một số khái niệm liên quan đến nghiên cứu 19

2.1.1 Khái niệm hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng 19

2.1.2 Khái niệm tự do hóa tài chính 20

2.1.3 Khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 21

2.1.4 Khái niệm ổn định ngân hàng 23

2.2 Cơ sở lý thuyết 24

2.2.1 Lý thuyết tự do hóa tài chính trong hội nhập quốc tế về ngân hàng 25

2.2.2 Lý thuyết liên quan đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại trong bối cảnh hội nhập 34

2.2.3 Lý thuyết về mức độ ổn định ngân hàng thương mại 40

2.2.4 Cơ sở lý thuyết về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng 46

2.2.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng 49

2.2.6 Phương pháp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP 56

2.3 Các bằng chứng thực nghiệm có liên quan đến nghiên cứu 61

2.3.1 Các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại 61

2.3.2 Các nghiên cứu về mức độ ổn định của ngân hàng thương mại 62

2.3.3 Các nghiên cứu về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng thương mại 63 2.3.4 Các nghiên cứu về hiệu ứng từ sự hiện diện của ngân hàng nước ngoài đến các ngân hàng thương mại nội địa 67

2.3.5 Các nghiên cứu về tác động của CPTPP đến ngành ngân hàng 69

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 71

CHƯƠNG 3 DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 72

3.1 Dữ liệu nghiên cứu 72

3.2 Phương pháp nghiên cứu 73

3.2.1 Phương pháp nghiên cứu định tính 73

3.2.2 Phương pháp nghiên cứu định lượng 74

3.3 Giả thuyết nghiên cứu 87

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 91

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 92

4.1 Thực trạng hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018 92

4.1.1 Vốn và tài sản 92

4.1.2 Hệ số an toàn vốn (CAR) 93

4.1.3 Huy động vốn và cho vay 94

4.1.4 Hiệu quả hoạt động kinh doanh 97

4.1.5 Vấn đề an toàn thanh khoản 99

4.1.6 Vấn đề nợ xấu 100

4.1.7 Một số yếu tố khác 102

4.2 Một số kết quả hoạt động ngân hàng trong khối CPTPP giai đoạn 2010 - 2018 107

4.2.1 Năng lực tài chính 108

4.2.2 Các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh lời 114

4.2.3 Mức độ phát triển và đóng góp của ngành ngân hàng đối với nền kinh tế 115

4.2.4 Mạng lưới hoạt động 121

4.3 Kết quả nghiên cứu thực nghiệm 124

4.3.1 Kết quả ước lượng mô hình hồi quy năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam 124

4.3.2 Kết quả ước lượng mô hình hồi quy mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam 134

4.3.3 Kết quả ước lượng mô hình hồi quy tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam 143

4.4 Thảo luận kết quả nghiên cứu 146

4.4.1 Thảo luận kết quả nghiên cứu tổng quan 147

4.4.2 Thảo luận kết quả nghiên cứu thực nghiệm 148

4.5 Điểm mạnh, điểm yếu, triển vọng và thách thức đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam khi hội nhập CPTPP 153

4.5.1 Những điểm mạnh các ngân hàng thương mại Việt Nam trong khối CPTPP 155

4.5.2 Những yếu điểm của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong khối CPTPP 165 4.5.3 Cơ hội gia tăng năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định cho các ngân hàng thương mại Việt Nam khi gia nhập CPTPP 170

4.5.4 Những thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong việc gia tăng vị

thế cạnh tranh và ổn định ngân hàng khi gia nhập CPTPP 178

KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 184

CHƯƠNG 5 KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH 185

5.1 Kết quả nghiên cứu chính của luận án 185

5.2 Hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP 187

5.2.1 Nâng cao năng lực tài chính 188

5.2.2 Có chiến lược cạnh tranh hiệu quả tại các ngân hàng thương mại Việt Nam 192

5.2.3 Mở rộng đầu tư, phát triển dịch vụ ngân hàng đến khách hàng 193

5.2.4 Mở rộng thị trường ra ngoài nước 195

5.2.5 Kịp thời ứng phó với những biến động từ nền kinh tế vĩ mô trong khối CPTPP 196

5.2.6 Nâng cao năng lực quản lý điều hành và phát triển nguồn nhân lực 197

5.2.7 Xây dựng hành lang pháp lý theo chuẩn mực quốc tế 198

5.3 Những hạn chế và hướng phát triển 200

KẾT LUẬN CHƯƠNG 5 202

TÀI LIỆU THAM KHẢO i

PHỤ LỤC NGHIÊN CỨU x

PHỤ LỤC 1 x

PHỤ LỤC 2 xv

PHỤ LỤC 3 xviii

PHỤ LỤC 4 xix

PHỤ LỤC 5 xx

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ xl

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

CPTPP Comprehensive and Progressive

Agreement for Trans-Pacific Partnership

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Tóm tắt các nghiên cứu trước về ổn định ngân hàng 45

Bảng 2.2: Tóm tắt các nghiên cứu về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng 64

Bảng 3.1: Tóm tắt các biến trong mô hình hồi quy và tương quan kỳ vọng 80

Bảng 4.1: Thống kê một số chỉ tiêu cơ bản 92

Bảng 4.2: Xếp hạng cạnh tranh năng lực toàn cầu của các quốc gia CPTPP 108

Bảng 4.3: Xếp hạng chỉ tiêu phát triển hệ thống tài chính của các nước CPTPP 109

Bảng 4.4: Tỷ lệ tín dụng tiêu dùng so với GDP giữa các quốc gia CPTPP 110

Bảng 4.5: Tỷ lệ vốn trên tài sản của hệ thống ngân hàng trong nhóm CPTPP 112

Bảng 4.6: Quy mô hệ thống ngân hàng và tỷ lệ CAR của nhóm CPTPP năm 2018 113

Bảng 4.7: Tỷ lệ tiền rộng so với GDP giữa các quốc gia trong CPTPP 116

Bảng 4.8: Tỷ lệ tín dụng tiêu dùng so với GDP giữa các quốc gia CPTPP 117

Bảng 4.9: Mật độ chi nhánh ngân hàng thương mại phân bố trong CPTPP 119

Bảng 4.10: Mật độ máy ATM phân bố trong các nước CPTPP 119

Bảng 4.11: Chỉ số chiều sâu thông tin tín dụng của các quốc gia trong CPTPP 120

Bảng 4.12: Bảng thống kê mô tả các biến trong mô hình Lerner 124

Bảng 4.13: Tương quan giữa các biến trong mô hình ước lượng cạnh tranh 125

Bảng 4.14: Tóm tắt kết quả hồi quy cho mô hình đo lường năng lực cạnh tranh 127

Bảng 4.15: Bảng thống kê mô tả các biến trong mô hình đo lường mức độ ổn định 134

Bảng 4.16: Tương quan giữa các biến trong mô hình ước lượng Zscore 135

Bảng 4.17: Kết quả hồi quy mô hình ước lượng mức độ ổn định của 31 NHTM VN 138

Bảng 4.18: Bảng thống kê mô tả các biến trong mô hình đo lường mức độ ổn định 143

Bảng 4.19: Tương quan giữa các biến trong mô hình ước lượng Zscore 144

Bảng 4.20 Tóm tắt kết quả hồi quy tác động của cạnh tranh lên ổn định ngân hàng 144

Bảng 4.21: Kết quả hồi quy mô hình Lerner và kỳ vọng ban đầu 148

Bảng 4.22: Tóm tắt kết quả hồi quy mô hình ZscoreMH2 150

Bảng 4.23: Mô phỏng mô hình SWOT cho các ngân hàng thương mại Việt Nam 153

Bảng 4.24: Giao dịch ATM, POS/EFTPOS/EDC (Quý II/2019) 158

Bảng 4.25: Tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ khối CPTPP giai đoạn 2010 - 2018 165

Bảng 4.26: Số lượng lao động ngành tài chính, ngân hàng và bảo hiểm 168

Bảng 4.27: So sánh tác động của CPTPP đến nền kinh tế VN đến năm 2030 171

Bảng 4.28: Năm đối tác đầu tư thương mại lớn nhất của Việt Nam trong CPTPP 171

Bảng 4.29: Kim ngạch xuất/nhập khẩu của Việt Nam với các thành viên CPTPP 2018 175

Bảng 4.30: Tỷ lệ cấp tín dụng hệ thống ngân hàng khối CPTPP giai đoạn 2017 – 2018 178

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 4.1: Hệ số an toàn vốn (CAR) của các TCTD 2017 – 2018 93

Biểu đồ 4.2: Tỷ lệ cấp tín dụng trên vốn huy động của NHTM 96

Biểu đồ 4.3: Hiệu quả sinh lời của hệ thống tín dụng Việt Nam 2010 – 2018 97

Biểu đồ 4.4: Tỷ lệ NIM bình quân của 31 NHTM VN giai đoạn 2010 - 2018 99

Biểu đồ 4.5: Tỷ lệ cấp tín dụng trên nguồn vốn huy động (LDR) năm 2018 100

Biểu đồ 4.6: Tỷ lệ nợ xấu của toàn hệ thống tín dụng Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018 101

Biểu đồ 4.7: Tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ qua các năm của khối CPTPP 111

Biểu đồ 4.8: Tỷ lệ ROA của các nước CPTPP giai đoạn 2010 – 2018 114

Biểu đồ 4.9: Tỷ lệ ROE của các nước CPTPP giai đoạn 2010 – 2018 115

Biểu đồ 4.10: Tốc độ tăng trưởng tiền rộng của khối CPTPP 117

Biểu đồ 4.11: Số lượng chi nhánh NHTM bình quân trong khối CPTPP 122

Biểu đồ 4.12: Số lượng máy ATM bình quân trong khối CPTPP 123

Biểu đồ 4.13: Chỉ số Lerner bình quân của các NHTM VN giai đoạn 2010 - 2018 126

Biểu đồ 4.14: Chỉ số Lerner bình quân của các NHTM VN theo hình thức sở hữu 127

Biểu đồ 4.15: Chỉ số ZscoreMH2 bình quân của 31 NHTM VN giai đoạn 2010 - 2018 136

Biểu đồ 4.16: Chỉ số ZscoreMH2 theo hình thức sở hữu giai đoạn 2010 - 2018 137

Biểu đồ 4.17: Số lượng chi nhánh ngân hàng thương mại Việt Nam ………157

Biểu đồ 4.18: Số lượng máy ATM tại Việt Nam……… ………157

Biểu đồ 4.19: Chỉ số chiều sâu tín dụng của Việt Nam giai đoạn 2013 - 2018………158

Biểu đồ 4.20: Tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ của Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018…………159

Biểu đồ 4.21: Tốc độ tăng trưởng tín dụng của toàn hệ thống giai đoạn 2013 - 2018 …… 162

Biểu đồ 4.22: Thống kê đầu tư FDI sau khi kết thúc đàm phám CPTPP 172

Biểu đồ 4.23: Kim ngạch xuất/nhập khẩu của Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018 174

Biểu đồ 4.24: Tốc độ tăng trưởng tổng tài sản các ngân hàng Việt Nam năm 2018 180

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU

Trong chương 1, nhằm cung cấp thông tin khái quát về vấn đề nghiên cứu của luận án, tác giả trình bày những vấn đề cơ bản và tổng quan nhất của nghiên cứu bao gồm: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp và dữ liệu nghiên cứu, đóng góp mới và kết cấu của luận án

1.1 Sự cần thiết của nghiên cứu

1.1.1 Bối cảnh nghiên cứu

Hội nhập kinh tế thế giới theo xu thế tự do hóa tài chính được coi là hướng đi thích hợp trong bối cảnh hiện nay và được nhiều quốc gia thực hiện, trong đó có Việt Nam Để mở rộng quy mô và thị trường hợp tác thương mại quốc tế, các quốc gia tiến hành tự do hóa tài chính từng bước thông qua các hiệp định thương mại tự do (FTA) với các đối tác trong khu vực tham gia Hiện nay, theo tổng hợp từ (Trung tâm WTO và Hội nhập, 2020), Việt Nam có thể được xem là một trong những nước có số lượng FTA được ký kết nhiều nhất thế giới, với 16 FTA Việc ký kết các hiệp định thương mại được kỳ vọng giúp Việt Nam tăng khả năng khai thác nguồn lực và cơ hội toàn cầu để đẩy nhanh công cuộc phát triển, đồng thời gia cường năng lực thích ứng của quốc gia với sự đổi thay và biến động trong thị trường quốc tế

Trong các FTA đã được kí kết, Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (The Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership – sau đây gọi là Hiệp định CPTPP) được xem là hiệp định thương mại tự do có quy mô và tầm cỡ lớn, có tác động sâu và rộng trên nhiều quan hệ thương mại giữa các quốc gia trong khối thành viên Trải qua nhiều cuộc đàm phán, Hiệp định CPTPP được chính thức kí kết tại Chile vào tháng 3 năm 2018 Khối CPTPP có 11 thành viên với tổng dân số 500 triệu người, tổng GDP vượt hơn 10 nghìn tỷ USD, chiếm khoảng 13,5% GDP toàn cầu và khoảng 14% tổng thương mại thế giới CPTPP là hiệp định thương mại có quy mô rộng và được đánh giá là chứa nhiều

“tham vọng” Quan chức cấp cao của các nước tham gia đàm phán đều tin tưởng rằng việc xây dựng thành công Bản mô tả các lĩnh vực đàm phán chính của hiệp định sẽ tạo cơ sở và động

lực cần thiết để kết thúc đàm phán hiệp định thành công CPTPP được xác định là một hiệp định mang tính bước ngoặc về thương mại của thế kỷ 21, thiết lập một tiêu chuẩn mới cho thương mại toàn cầu và đưa ra những vấn đề thuộc thế hệ mới có khả năng tăng cường năng lực cạnh tranh của các nước thành viên CPTPP trong nền kinh tế toàn cầu

Khi có hiệu lực, CPTPP sẽ loại bỏ 11.000 dòng thuế của các bên và có khả năng sẽ đóng vai trò như một khuôn mẫu cho các điều ước mậu dịch trong tương lai Nội dung CPTPP đã xây dựng được khung tổng thể của một hiệp định thương mại thế hệ mới, góp phần tăng cường hơn nữa mối quan hệ thương mại và đầu tư, tạo cơ sở cho việc hình thành một Khu vực thương mại tự do trên toàn khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời hỗ trợ việc làm, tăng trưởng kinh tế, nâng cao mức sống tại các quốc gia

Theo (Vụ Chính sách thương mại đa biên, 2018), các nội dung cam kết trong hiệp định CPTPP mang 5 đặc trưng chính như sau:

Thứ nhất, Tiếp cận thị trường toàn diện: bãi bỏ thuế quan và các hàng rào khác đối với

thương mại hàng hóa và đầu tư giữa các nước thành viên, tạo ra và duy trì việc làm ngày càng nhiều Mục tiêu của CPTPP là thúc đẩy hàng hóa của các nước thành viên được tiếp cận thị trường của nhau một cách toàn diện, miễn thuế cũng như các hạn chế về dịch vụ được đồng loạt xóa bỏ nhằm tạo ra cơ hội mới cho người lao động và doanh nghiệp cũng như những lợi ích trực tiếp cho người tiêu dùng

Thứ hai, Hiệp định khu vực toàn diện: các nước tham gia CPTPP nhất trí xây dựng một

biểu thuế thống nhất cũng như các quy tắc xuất xứ chung để giúp các doanh nghiệp tận dụng được hiệp định một cách dễ dàng hơn Cách tiếp cận mang tính khu vực này sẽ giúp thúc đẩy mạng lưới thương mại khu vực, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp và khuyến khích sử dụng các sản phẩm đầu vào của CPTPP Điều này góp phần tạo thuận lợi cho

sự phát triển sản xuất và chuỗi cung ứng giữa các thành viên trong CPTPP, đồng thời hỗ trợ mục tiêu tạo việc làm, nâng cao mức sống, cải thiện phúc lợi xã hội và tăng cường phát triển bền vững ở các nước thành viên

Thứ ba, Các vấn đề thương mại xuyên suốt: hình thành khung hiệp định trên cơ sở

những thỏa thuận đã thực hiện trong khuôn khổ APEC và các diễn đàn khác và bằng việc đưa vào CPTPP có 4 vấn đề mới và mang tính xuyên suốt bao gồm:

Gắn kết môi trường chính sách: các cam kết sẽ thúc đẩy thương mại giữa các nước thành viên thông qua việc tạo môi trường trao đổi thương mại gắn kết và hiệu quả giữa các nước trong CPTPP

Tạo thuận lợi thúc đẩy năng lực cạnh tranh và kinh doanh: các cam kết sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh trong nước và khu vực của từng nền kinh tế CPTPP và thúc đẩy hội nhập kinh

tế cũng như tạo thêm việc làm thông qua phát triển sản xuất và chuỗi cung ứng khu vực;

Doanh nghiệp vừa và nhỏ: các cam kết sẽ giải quyết những quan ngại của doanh nghiệp vừa và nhỏ về các vấn đề khó khăn trong việc hiểu và vận dụng các hiệp định thương mại bên cạnh đó khuyến khích họ giao thương quốc tế;

Phát triển: đẩy mạnh tự do hóa thị trường một cách toàn diện và mạnh mẽ, cải thiện tình hình thương mại và đầu tư, tăng cường kỷ cương và các cam kết khác, bao gồm việc thiết lập các cơ chế giúp các thành viên trong CPTPP thực thi hiệu quả và tận dụng được tối đa những lợi ích mà Hiệp định mang lại, qua đó góp phần tăng cường vai trò của những thể chế quan trọng đối với quản lý và phát triển kinh tế Góp phần đáng kể vào việc thúc đẩy những ưu tiên phát triển kinh tế của từng thành viên CPTPP;

Thứ tư, Những vấn đề mới trong thương mại: tích cực thúc đẩy thương mại và đầu tư

đối với cá sản phẩm và dịch vụ mang tính sáng tạo, trong đó có nền kinh tế kỹ thuật số và công nghệ xanh, đảm bảo một môi trường kinh doanh lành mạnh trên toàn bộ khu vực CPTPP

Thứ năm, Hiệp định mở: cho phép cập nhật hiệp định phù hợp khi cần thiết để giải

quyết các vấn đề thương mại nảy sinh trong tương lai cũng như các vấn đề mới phát sinh trong quá trình mở rộng Hiệp định để kết nạp thêm các thành viên mới Nói cách khác, mục tiêu cuối cùng của Hiệp định CPTPP là mở rộng cho các quốc gia khác trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương Các nhóm đàm phán đang tham vấn với những nước bày tỏ quan tâm đến việc tham gia hiệp định, nhằm giúp các nước này nhận thức được các mục tiêu CPTPP đã nhất trí theo đuổi Tính mở của CPTPP có ưu điểm là chỉ bằng đàm phán CPTPP, một nước có thể cùng có FTA với nhiều nước đối tác Đây cũng chính là lý do các nước tham gia khó đạt được

sự nhất trí và thời gian đàm phán bị kéo dài

Hoạt động ngân hàng là huyết mạch của nền kinh tế, chính vì vậy việc thực thi các cam kết trong CPTPP sẽ có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến lĩnh vực tài chính ngân hàng các

nước thành viên nói chung và các ngân hàng thương mại Việt Nam nói riêng Nhìn chung, các nội dung được cam kết thuộc lĩnh vực dịch vụ tài chính của CPTPP hướng tới đẩy mạnh sự phát triển của thị trường dịch vụ tài chính ở các nước thành viên như: Mở rộng cam kết về mở cửa thị trường đi kèm với cơ chế minh bạch hóa tạo cơ hội tiếp cận thị trường tốt hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài; Áp dụng cơ chế bảo hộ đầu tư nhằm bảo đảm đầy đủ lợi ích của các nhà đầu tư; Bảo đảm không gian chính sách để thực hiện các biện pháp quản lý thận trọng nhằm xây dựng một nền tài chính vĩ mô ổn định Đối với Việt Nam, các cam kết trong hiệp định CPTPP mở rộng (so với WTO) đối với một số loại hình dịch vụ mới như: Mở cửa dịch

vụ nhượng tái bảo hiểm qua biên giới; Dành đối xử quốc gia cho các nhà cung cấp dịch vụ chứng khoán nước ngoài đối với một số dịch vụ như xử lý dữ liệu tài chính qua biên giới; dịch

vụ tư vấn và các dịch vụ phụ trợ qua biên giới liên quan tới giao dịch tài khoản tự doanh hoặc tài khoản của khách hàng; Mở cửa dịch vụ quản lý danh mục đầu tư qua biên giới; Tăng cường không gian chính sách và sự linh hoạt các quy định thông qua bổ sung các điều khoản mới về

“rút lui”, “gia nhập” và “rà soát lại” hiệp định

Như vậy, mức độ tự do hóa tài chính trong khuôn khổ CPTPP rất cao dù các nước thành viên được quyền chủ động thực hiện các biện pháp củng cố tính ổn định tài chính và tính thống nhất của hệ thống tài chính của mình Bên cạnh đó, Việt Nam cũng như các nước thành viên được áp dụng các ngoại lệ cần thiết, gồm các biện pháp thận trọng bảo vệ an ninh quốc gia, quyền lợi và thông tin cá nhân; chính sách về tỷ giá, tiền tệ nhằm bảo đảm môi trường đầu tư

ổn định, an toàn Đối với lĩnh vực dịch vụ tài chính trong CPTPP, mặc dù yêu cầu cung cấp nhiều cơ hội tiếp cận thị trường và đầu tư qua biên giới nhưng vẫn đảm bảo rằng, các nước trong CPTPP có đủ năng lực điều hành thị trường và các tổ chức tài chính cũng như thực hiện các biện pháp khẩn cấp trong trường hợp khủng hoảng

Ngành Ngân hàng Việt Nam đóng vai trò trung gian rất quan trọng trong việc kết nối mọi hoạt động của nền kinh tế, là tiền đề của phát triển kinh tế xã hội, cũng sẽ không nằm ngoài các tác động, ảnh hưởng từ CPTPP Cùng với sự vận động phát triển của toàn nền kinh tế và

sự phát triển mạnh mẽ của các DN xuất khẩu có lợi thế cạnh tranh (như dệt may, da giày, linh kiện điện tử …), ngành ngân hàng sẽ phát huy tối đa vai trò là cầu nối, kênh dẫn vốn hiệu quả giữa nền kinh tế và các doanh nghiệp, đồng thời mở rộng hệ thống thanh toán quốc tế giúp hỗ

trợ doanh nghiệp Việt Nam trong việc mở rộng hoạt động tới các thị trường mới Qua đó, hiện thực hóa các cơ hội do hội nhập kinh tế quốc tế mang lại, ngành ngân hàng cũng cần phải chủ động đánh giá các thách thức khó khăn, các sức ép cạnh tranh phải đối mặt để có những định hướng, giải pháp phù hợp cho sự phát triển ổn định và bền vững trước bối cảnh mới

1.1.2 Tổng quan nghiên cứu

Có nhiều nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định ngân hàng trong và ngoài nước được thực hiện Nhiều phương pháp đo lường và mô hình nghiên cứu được đề cập tùy theo đặc trưng của quốc gia nghiên cứu

Để đo lường năng lực cạnh tranh và tác động của các yếu tố đến năng lực cạnh tranh ngân hàng, các phương pháp đo lường chủ yếu dựa trên 3 chỉ số: phương pháp Panzar và Rosse (1987) sử dụng chỉ số H, Lerner, Bone Để đo lường mức độ ổn định ngân hàng, ban đầu các nghiên cứu tập trung theo phương pháp phân tích tỷ lệ (ratio analysis), sau đó là phương pháp phân tích đơn biến, phương pháp phân tích kết hợp các chỉ số được nhà kinh tế học Edward I (1968) Nghiên cứu của Altman được tiến hành ra để dự báo xác suất phá sản của doanh nghiệp

kế thừa từ chỉ số Z-Score của (Edward I Altman, 1968), hàng loạt các nghiên cứu thực nghiệm còn sử dụng thêm các chỉ số khác để đo lường toàn diện hơn ổn định ngân hàng như: ROA, ROE, RARROA, RARROE Chỉ số thống kê H đã được nhiều học giả nghiên cứu sử dụng như: (Claessens, 2001), (Carbó, S, Humphrey, D, Maudos, 2009), (Soedarmono, W., Machrouh, 2011) Chỉ số Lerner cũng được nhiều học giả trên thế giới sử dụng như: nghiên cứu của (Berger et al, 2009), (Fungáčová et al, 2013), (Fu et al, 2014)…

Phần lớn các nghiên cứu ở Việt Nam về năng lực cạnh tranh sử dụng chỉ số H và Lerner, các nghiên cứu gần đây chủ yếu dùng chỉ số Lerner bởi tính thuận lợi trong việc thu thập dữ liệu và sự phù hợp của kết quả tính toán so với tình hình thực tế Việt Nam Các nghiên cứu về mức độ ổn định ngân hàng tại Việt Nam sử dụng chỉ số Zscore và thêm các chỉ số khác để đo lường toàn diện hơn ổn định ngân hàng như: ROA, ROE, RARROA, RARROE …

Các nghiên cứu về hiệp định CPTPP trong và ngoài nước cho ngành ngân hàng chủ yếu được thực hiện bằng phương pháp nghiên cứu định tính và nội dung nghiên cứu tập trung xác định những nội dung cam kết liên quan, những cơ hội, thách thức mà ngành ngân hàng sẽ đối mặt khi tham gia CPTPP Có một vài nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về tác động

từ sự gia nhập của các tổ chức tài chính nước ngoài đến thị trường ngân hàng nội địa sau kí kết các hiệp định FTA nói chung

Tại Việt Nam, tác giả chưa tìm được nghiên cứu nào “đo lường năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia hiệp định CPTPP” Thông qua việc xác định thực trạng tình hình hiện tại của các ngân hàng thương mại Việt Nam, so sánh với hệ thống tài chính giữa các nước thành viên, kết hợp kết quả đo lường thực nghiệm làm căn cứ đề xuất hàm ý chính sách hữu hiệu trong bối cảnh hội nhập CPTPP Các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định ngân hàng có xét tới yếu tố sự gia nhập của ngân hàng nước ngoài vào Việt Nam rất ít Tác giả cũng nhận thấy rằng hầu như chưa

có một cơ sở lý thuyết nền tảng về cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập quốc tế được tập hợp và trình bày đầy đủ, mang tính khoa học đóng vai trò như lý thuyết nền nghiên cứu tại Việt Nam

1.1.3 Khe hở nghiên cứu

Nhìn chung, những vấn đề mà các sản phẩm khoa học trước đó đã đề cập chủ yếu: Đã khắc hoạ tiến trình Việt Nam tham gia ký kết TPP và CPTPP và những vấn đề được đặt ra khi Việt Nam tham gia Hiệp định này; Các nhà nghiên cứu chính sách thương mại quốc tế đã đưa

ra những khuyến nghị đối với cơ quan có thẩm quyền của Chính phủ về những vấn đề phái đoàn đàm phán của Việt Nam cần lưu ý, cũng như là Hiệp định CPTPP mang lại những cơ hội

và thách thức nào đối với nền kinh tế Việt Nam nói chung; Đề xuất giải pháp: Chính phủ phải làm gì? Cộng đồng doanh nghiệp phải làm gì? Để nắm bắt cơ hội, hạn chế khó khăn thách thức khi Hiệp định CPTPP được ký kết và chính thức có hiệu lực thực thi đối với Việt Nam

Rất ít tài liệu và công trình nghiên cứu sâu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP, một hiệp định được đánh giá có phạm vi ảnh hưởng sâu, rộng, mức độ tự do hóa tài chính trong bối cảnh hội nhập quốc tế được mở rộng đánh kể thông qua các nội dung cam kết giữa 11 nước trong khối thành viên Bên cạnh đó, xu thế tự do hóa tài chính trong bối cảnh hội nhập quốc tế, với các nội dung cam kết toàn diện và tiến bộ trong CPTPP, việc xác định và đánh giá mức độ ảnh hưởng từ sự hiện diện của các tổ chức tài chính (TCTC) nước ngoài tại Việt Nam là vô cùng thiết thiết Đây là cơ sở hàm ý chính sách để các nhà hoạch định chính sách cũng như ban ngành chức năng liên quan đưa ra

những quyết sách đúng đắn dựa theo phạm vi, nội dung đã ký kết, thỏa thuận trong quá trình đàm phán trước đó Từ đó đề xuất các khuyến nghị và giải pháp cho các ngân hàng Việt Nam tăng cường năng lực của mình để nắm lấy cơ hội và vượt qua được những thách thức CPTPP mang lại

Nhìn chung, các nghiên cứu trước còn có một số khe hở nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, khoảng trống về không gian và thời gian nghiên cứu: Các nghiên cứu trước

đây chủ yếu trong giai đoạn trước năm 2016: Hiệp định CPTPP chưa được ký kết, vấn đề xử

lý nợ xấu và tái cấu trúc đang trong giai đoạn thực hiện, quy mô và thị trường hoạt động của ngân hàng nước ngoài (NHNNg) tại Việt Nam còn nhiều rào cản và hạn chế, một số ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM VN) đang trong giai đoạn thí điểm thực hiện theo chuẩn Base

2 Vì vậy nghiên cứu được tiến hành trên dữ liệu thu thập từ 31 NHTM tại Việt Nam và 11 NHTM có vốn nước ngoài (NH liên doanh hoặc 100% vốn nước ngoài) giai đoạn 2010 – 2018

Thứ hai, khoảng trống về phương pháp nghiên cứu: Phần lớn các nghiên cứu sử dụng

phương pháp định lượng để đo lường mức độ ổn định tài chính hoặc đo lường năng lực cạnh tranh của NHTM VN Các nghiên cứu về ngân hàng Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP chủ yếu là nghiên cứu bằng phương pháp định tính thông qua một số bài báo, nhận định chung

về thực trạng của ngân hàng Việt Nam hoặc dự đoán những cơ hội và thách thức mà CPTPP mang lại cho Việt Nam Để đánh giá những cơ hội – thách thức đến với hoạt động NHTM VN chủ yếu là các nghiên cứu định tính dựa trên dữ liệu thứ cấp thu thập được Trong nghiên cứu này, luận án sử dụng phối hợp cả hai phương pháp định tính và định lượng nhằm tăng tính vững làm cơ sở lập luận để xác định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến tính ổn định và khả năng cạnh tranh của NHTM VN Từ đó là cơ sở để nắm bắt hiệu quả các cơ hội cũng như kịp thời ứng phó các thách thức từ các cam kết về lĩnh vực ngân hàng trong CPTPP

Thứ ba, khoảng trống về các yếu tố đo lường: Trong bối cảnh hội nhập CPTPP, NLCT

và mức độ ổn định ngân hàng sẽ chịu ảnh hưởng nhất định từ các tổ chức tín dụng nước ngoài tại Việt Nam, rất ít nghiên cứu trong nước đo lường mức độ ảnh hưởng từ sự hiện diện NHNNg đến NLCT và mức độ ổn định của NHTM VN vì vậy yếu tố số lượng chi nhánh NHNNg và tỷ

lệ tổng tài sản của các NHNNg trên toàn hệ thống tín dụng được đưa vào mô hình nghiên cứu

Thứ tư, khoảng trống về nội dung nghiên cứu: Hầu hết các nghiên cứu tập trung xác

định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến NLCT và mức độ ổn định của các NHTM VN nói chung hoặc nghiên cứu về các cơ hội – thách thức của NHTM VN khi tham gia CPTPP Tuy nhiên chưa có các nghiên cứu chuyên sâu vào vấn đề đo lường NLCT và mức độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP, dựa vào một số chỉ tiêu vĩ mô đặc trưng để

so sánh giữa hệ thống NHTM VN với hệ thống tài chính của 10 thành viên còn lại trong CPTPP,

từ đó làm căn cứ thiết thực xác định triển vọng và áp lực cạnh tranh nhằm góp phần cho các nhà quản trị ngân hàng những hàm ý chính sách phù hợp nâng cao NLCT, giữ vững ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP

Đó là những khe hở nghiên cứu mà tác giả sẽ lấp đầy trong luận án, cũng là những điểm mới của đề tài

1.1.4 Sự cần thiết nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP

Ngày nay, xu thế tự do hóa tài chính trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế nhằm thúc đẩy mở rộng hoạt động thương mại ra thị trường thế giới đang được ủng hộ mạnh mẽ Hoạt động thương mại giữa các nước gắn liền với hoạt động của hệ thống ngân hàng của mỗi quốc gia Việc các hiệp định thương mại được thực thi theo các nội dung cam kết sẽ tác động rất lớn đến nền kinh tế quốc gia nói chung và các ngân hàng thương mại Việt Nam nói riêng Việt Nam được xem là một trong những quốc gia có nhiều hiệp định thương mại tự do kí kết nhất hiện nay Trong đó, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương có quy

mô lớn được đánh giá mang lại nhiều tiềm năng phát triển cho 11 thành viên, trong đó có Việt Nam

Đối với Việt Nam, việc ký kết thành công hiệp định CPTPP là bước ngoặc lớn đánh dấu cột mốc quan trọng cho sự chuyển mình của nền kinh tế nói chung và lĩnh vực tài chính ngân hàng nói riêng Ngành ngân hàng đóng vai trò huyết mạch của nền kinh tế quốc gia Trong toàn

bộ những nội dung được ký kết có liên quan trực tiếp đến lĩnh vực tài chính ngân hàng, kì vọng

sẽ mang đến những triển vọng lớn về mở rộng đầu tư và dịch vụ tài chính mới song cũng là sức ép cạnh tranh bắt buộc các ngân hàng thương mại Việt Nam phải tự điều chỉnh, cơ cấu lại phù hợp với tình hình mới

Với các cam kết mở rộng xóa bỏ rào cản gia nhập giữa các nước thành viên trong khối CPTPP chắc chắn sẽ có sự gia nhập từ các tổ chức tài chính nước ngoài với quy mô lớn, trình

độ chuyên môn cao, công nghệ tiên tiến và loại hình dịch vụ đa dạng sẽ tiến vào thị trường Việt Nam Đã có nhiều nghiên cứu thực nghiệm cho thấy khi có sự hiện diện của các tổ chức tài chính nước ngoài sẽ có nhiều tác động trực tiếp và gián tiếp đến hệ thống ngân hàng thương mại trong nước, đặc biệt ở 2 hiệu ứng: hiệu ứng lan tỏa làm gia tăng mức sinh lợi và làm giảm chi phí hoạt động; còn hiệu ứng cạnh tranh sẽ làm giảm mức sinh lời và chi phí hoạt động (Berger and Hannan, 1998) Điều này có thể sẽ là áp lực cạnh tranh hay tác động gây bất ổn ngân hàng nhưng đồng thời cũng có thể là cơ hội tiếp cận các tiến bộ từ cộng đồng quốc tế cho các ngân hàng thương mại nội địa Vì vậy, để nắm bắt các cơ hội và kịp thời ứng phó thách thức mang lại từ hiệp định CPTPP, các ngân hàng thương mại Việt Nam cần phải tự xác định thực trạng năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định trong hiện tại, dự đoán được những áp lực cạnh tranh cũng như các nguy cơ bất ổn để có chiến lược ứng phó thách thức, nâng cao năng lực cạnh tranh, củng cố giữ vững và gia tăng mức độ ổn định trong hoạt động ngân hàng trước bối cảnh hội nhập CPTPP

Khi CPTPP được thực thi đồng bộ trên tất cả các lĩnh vực kinh tế thì hoạt động của hệ thống ngân hàng các nước trong khu vực sẽ có những thay đổi theo nội dung cam kết chung Mức độ ổn định tài chính của các NHTM VN cũng chịu ảnh hưởng bởi tác động của việc mở rộng thị trường, sự gia nhập của các tổ chức tài chính nước ngoài vào Việt Nam và ngược lại,

áp lực cạnh tranh từ các tổ chức tài chính trong và ngoài nước Hội nhập quốc tế về ngân hàng giúp các NHTM trong nước thông qua môi trường cạnh tranh ngày càng tự do hơn và phù hợp với thông lệ quốc tế Đồng thời giúp ngân hàng trong nước cần nhận thức được tình hình mới

để tự nâng cao, hoàn thiện nhằm đương đầu với cạnh tranh và duy trì sự ổn định của hệ thống

tài chính ngân hàng trong điều kiện hội nhập với khu vực và thế giới Do đó, đề tài “NĂNG

LỰC CẠNH TRANH VÀ MỨC ĐỘ ỔN ĐỊNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH THAM GIA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC TOÀN DIỆN

VÀ TIẾN BỘ XUYÊN THÁI BÌNH DƯƠNG” được tác giả chọn làm nội dung nghiên cứu

Thông qua việc đo lường năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định của các NHTM VN, xác định mức độ và chiều hướng tác động của các yếu tố đặc trưng nội tại của ngân hàng, yếu tố

ảnh hưởng từ sự gia nhập của ngân hàng ngoại, tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập nhằm xác định điểm mạnh, điểm yếu của các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP làm cơ sở hoạch định chiến lược tận dụng tối đa cơ hội, chuẩn bị chủ động kiểm soát thách thức góp phần giúp ngân hàng Việt Nam hoạt động an toàn, hiệu quả, vững mạnh và nâng dần vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế Kết quả nghiên cứu được dùng làm sơ sở khoa học để giúp các nhà quản trị ngân hàng một số hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, gia tăng khả năng cạnh tranh, tăng cường ổn định cho các NHTM

VN trước bối cảnh thực thi các nội dung cam kết trong hiệp định CPTPP

1.2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án: đo lường năng lực cạnh tranh và mức độ

ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP, từ đó đưa

ra các gợi ý chính sách từ các kết quả nghiên cứu của luận án

Mục tiêu cụ thể: Để thực hiện mục tiêu tổng quát nêu trên, luận án sẽ tiến hành nghiên

cứu các mục tiêu cụ thể như sau:

- Xác định thực trạng hoạt động của các NHTM VN và so sánh với các nước thành viên còn lại trong CPTPP giai đoạn 2010 - 2018

- Đo lường năng lực cạnh tranh và chiều hướng tác động của các yếu tố đến năng lực cạnh tranh của các NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP

- Đo lường mức độ ổn định và chiều hướng tác động của các yếu tố đến mức độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP

- Đo lường chiều hướng tác động của năng lực cạnh tranh đến ổn định ngân hàng trong bối cảnh tham gia CPTPP

- Xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP

- Hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định ngân hàng trong bối cảnh tham gia CPTPP

1.2.2 Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu được xây dựng dựa trên các mục tiêu nghiên cứu cụ thể trên như sau:

Câu hỏi 1: Thực trạng kết quả hoạt động của các NHTM VN so với các nước thành viên

trong CPTPP?

Câu hỏi 2: Đo lường năng lực cạnh tranh và chiều hướng tác động của các yếu tố đến năng

lực cạnh tranh của các NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP?

Câu số 3: Đo lường mức độ ổn định và chiều hướng tác động của các yếu tố đến mức độ

ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP?

Câu số 4: Chiều hướng tác động của năng lực cạnh tranh đến mức độ ổn định của các

NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP?

Câu số 5: Xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các NHTM VN trong

bối cảnh tham gia CPTPP?

Câu hỏi 6: Hàm ý chính sách nào giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định

cho các NHTM VN trong bối cảnh tham gia CPTPP?

1.3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về mặt không gian: nghiên cứu thực hiện trên 31 ngân hàng thương mại Việt Nam

Tính đến thời điểm 31/12/2018 theo thống kê của NHNN, tổng số NHTM 100% vốn của Việt Nam là 35 ngân hàng (gồm 4 NHTM Nhà nước và 31 NHTM Cổ phần) Tổng tài sản của 35 NHTM VN tại thời điểm 31/08/2018 là 9.418.330 tỷ đồng Tổng tài sản của 31 NHTM VN được tác giả sử dụng tại thời điểm 31/12/2018 là 9.398.556,489 tỷ đồng, chiếm 99,78% tổng tài sản của các NHTM VN Như vậy, 31 NHTM được tác giả lựa chọn đảm bảo đại diện cho các NHTM tại Việt Nam

- Về mặt thời gian: nghiên cứu xác định trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2018

Do trong giai đoạn này các NHTM VN bắt đầu áp dụng Luật các tổ chức tín dụng năm 2010, trong đó có nhiều quy định mới về tổ chức, quản trị, điều hành phù hợp với thông lệ quốc tế, thực hiện việc tái cấu trúc toàn diện hoạt động, trong đó có tái cấu trúc hệ thống quản trị ngân hàng Đặc biệt là Hiệp định CPTPP được ký kết vào tháng 3/2018 và chính thức có hiệu lực

tại Việt Nam vào 14/01/2019 nên một số chỉ tiêu nghiên cứu theo dữ liệu cập nhật đến hết quý 3/2019

- Về mặt nội dung: để thực hiện các mục tiêu được đặt ra, phạm vi nội dung luận án

tiến hành xác định thực trạng kết quả hoạt động của các NHTM VN và so sánh với hệ thống tài chính các nước thành viên còn lại trong CPTPP; đo lường năng lực cạnh tranh, mức độ định

ổn định và chiều hướng tác động của các yếu tố nghiên cứu đến năng lực cạnh tranh và mức

độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh tham gia hiệp định CPTPP; Từ đó, xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với các NHTM VN trong bối cảnh tham gia hiệp định CPTPP; làm cơ sở lập luận đưa ra các hàm ý chính sách cho nhà quản trị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định cho các NHTM VN, đồng thời có chiến lược phù hợp nắm bắt các cơ hội và kịp thời ứng phó thách thức trong tình hình mới

1.4 Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp 2 phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng

1.4.1.1 Phương pháp định tính

Luận án sử dụng các phương pháp liệt kê, phân tích, so sánh, tổng hợp các lý thuyết và nghiên cứu trước đây nhằm thực hiện mục tiêu cụ thể bao gồm hình thành cơ sở lý thuyết về năng lực cạnh tranh, ổn định tài chính và dựa theo các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định ngân hàng để xây dựng mô hình thực nghiệm phù hợp cho Việt Nam

Luận án cũng sử dụng phương pháp thống kê, mô tả và phân tích kết quả nghiên cứu,

so sánh kết quả tình hình hoạt động của các nước trong CPTPP Dựa vào kết quả lược khảo từ các nghiên cứu trước, từ cơ sở lý thuyết liên quan và kết quả đo lường thực nghiệm, luận án vận dụng mô hình SWOT để xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với các NHTM VN khi tham gia hiệp định CPTPP mục đích tăng tính vững cho lập luận đề xuất hàm

ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định ngân hàng trong bối cảnh gia nhập CPTPP

1.4.1.2 Phương pháp định lượng

Để thực hiện mục tiêu ước lượng năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định của các NHTM

VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP, luận án sử dụng:

Phương pháp đo lường bằng chỉ số Lerner với các chỉ số được hình thành từ các tiêu chuẩn sẵn có nhằm thực hiện ước lượng năng lực cạnh tranh và mức độ tác động của các yếu

tố đến năng lực cạnh tranh, thảo luận từ kết quả đo lường

- Phương pháp đo lường bằng chỉ số Zscore với các chỉ số được hình thành từ các tiêu chuẩn sẵn có nhằm thực hiện ước lượng mức độ ổn định và mức độ tác động của các yếu tố đến mức độ ổn định, thảo luận từ kết quả đo lường

- Các phương pháp kinh tế lượng được thực hiện bằng phần mềm Stata 14.0, cụ thể như sau: Phương pháp nghiên cứu định lượng xây dựng mô hình hồi quy, thông qua các kiểm định phù hợp để đo lường mức độ ảnh hưởng từ các yếu tố tác động đến năng lực cạnh tranh, mức

độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP

1.4.1.3 Thiết kế khung nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu xác định năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP, tác giả tiến hành lược khảo lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan đến đề tài Từ kết quả tổng quan nghiên cứu, tác giả đề xuất khung quy trình nghiên cứu được tóm tắt như sau:

Nguồn: Đề xuất của tác giả

THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH THAM GIA HIỆP ĐỊNH ĐỐI

TÁC TOÀN DIỆN VÀ TIẾN BỘ XUYÊN THÁI BÌNH DƯƠNG

Các nghiên cứu trước và cơ sở lý thuyết về năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định, các nội dung trong Hiệp định CPTPP về ngân hàng

Bối cảnh thực tiễn và dữ liệu 31 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010 - 2018

Phương pháp định tính

Thống kê, phân tích, tổng hợp trên bộ dữ

liệu 11 nước CPTPP giai đoạn 2010 -

2018

Thực trạng tại VN và so sánh với 10

nước CPTPP giai đoạn 2010 - 2018

Xác định năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định và chiều hướng tác động của các yếu tố đến NLCT, ổn định ngân hàng VN khi tham gia CPTPP

Thảo luận kết quả nghiên cứu

Đề xuất hàm ý chính sách cho các NHTM Việt Nam Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức cho các NHTM VN khi tham gia CPTPP

1.4.2 Dữ liệu nghiên cứu

Nghiên cứu thực trạng kết quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam và 10 nước thành viên trong CPTPP sử dụng dữ liệu thứ cấp trong khoảng thời gian từ 2010 – 2018, được thu thập từ báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam, báo cáo tài chính của Ngân hàng Nhà nước, dữ liệu công bố tại World Economic Outlook (WEO) của Quỹ tiền

tệ quốc tế (International Monetary Fund – IMF), Tổng cục thống kê Việt Nam, Ngân hàng thế giới (Worldbank - WB)

Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm mô hình đo lường năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định được thu thập từ nguồn dữ liệu thứ cấp của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam tại cơ sở

dữ liệu Bankscope, báo cáo thường niên, báo cáo tài chính hợp nhất có kiểm toán, tài liệu đại hội đồng cổ đông thường niên theo năm của các NHTM chính thức công bố, báo cáo tài chính của Ngân hàng Nhà nước

Dữ liệu các yếu tố bên ngoài thuộc môi trường vĩ mô được thu thập từ bộ dữ liệu WEO của IMF, Tổng cục thống kê Việt Nam, WB

Dữ liệu có cấu trúc dạng bảng và không cân bằng

1.5 Đóng góp của luận án

Về mặt khoa học: Mô hình luận án được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết về các

học thuyết kinh tế nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của ngân hàng; các yếu tố đặc trưng cho ngân hàng được sử dụng trong mô hình dựa trên khung phân tích CAMELS và bộ chỉ tiêu đo lường năng lực hoạt động của IMF, kế thừa từ các nghiên cứu trước luận án chọn lọc các nhân tố phù hợp với NHTM VN trong bối cảnh hội nhập Từ đó, dựa trên lược khảo từ các nghiên cứu trước và tình hình thực tế của các NHTM VN, nghiên cứu tiến hành xây dựng mô hình hồi quy đo lường thực nghiệm thông qua chỉ số Lerner và Zscore xác định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến NLCT và ổn định của NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP Dựa trên cơ sở lý thuyết về cạnh tranh, ổn định ngân hàng và kết quả ước lượng hồi quy làm cơ sở để đưa ra các kết luận Kết quả này bổ sung tính vững cho các lập luận, nhận định và bằng chứng thực nghiệm về đo lường NLCT và mức độ ổn định NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP

Về mặt thực tiễn: Nghiên cứu xác định thực trạng kết quả hoạt động của các NHTM

VN, có so sánh với hệ thống tài chính các nước thành viên trong CPTPP qua một số yếu tố vĩ

mô, kết hợp với kết quả đo lường thực nghiệm NLCT và mức độ ổn định, từ đó xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP Bên cạnh đó, luận án được thực hiện trên bộ dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2010 – 2018, tiệm cận nhất với thời điểm CPTPP được kí kết ở Việt Nam Luận án đưa ra các hàm ý chính sách được gợi ý trên cơ sở kết quả nghiên cứu cụ thể Đây có thể là nguồn tham khảo hữu ích để các nhà hoạch định chiến lược xây dựng hệ thống giải pháp nhằm nâng cao NLCT và có chiến lược ổn định NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra được mức độ ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh cũng như mức độ ổn định tài chính từ sự hiện diện của các NHNNg đối với với các ngân hàng nội địa Từ đó, giúp các nhà quản trị ngân hàng có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở tham khảo để xây dựng chính sách phù hợp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng cường mức độ ổn định ngân hàng, đồng thời dự đoán được các tình huống để có chiến lược ứng phó với thử thách và nắm bắt cơ hội mà các cam kết chung trong hiệp định CPTPP mang lại

1.6 Kết cấu của luận án

Gồm 5 chương:

Chương 1: Giới thiệu tổng quan về nghiên cứu

Chương 1 trình bày tổng quan về vấn đề nghiên cứu chính của luận án, bao gồm: tính cần thiết của vấn đề nghiên cứu, tổng quan các nghiên cứu trước, khe hở nghiên cứu, mục tiêu

và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của của luận án, kết cấu của luận án

Chương 2: Cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm liên quan

Chương 2 trình bày toàn bộ cơ sở lý thuyết về các vấn đề liên quan đến nghiên cứu: tự

do hóa tài chính, năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng Luận án cũng lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của các yếu tố đến năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định ngân hàng, tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng

Chương 3: Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu

Dựa trên mục tiêu nghiên cứu ở chương 1 và cơ sở lý thuyết vấn đề nghiên cứu được trình bày ở chương 2, nội dung chương 3 trình bày dữ liệu và phương pháp nghiên cứu phù hợp để đo lường tác động của các yếu tố đến NLCT và mức độ ổn định của các NHTM VN

Cụ thể các bước đi từ việc xây dựng mô hình nghiên cứu, mô tả các biến độc lập và biến phụ thuộc đến thu thập và xử lý cơ sở dữ liệu thứ cấp của các NHTM VN Cuối cùng luận án thực hiện các ước lượng và kiểm định cần thiết cho các hệ số hồi quy trong các mô hình đó

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Căn cứ vào các thao tác thực hiện hồi quy và kiểm định hệ số hồi quy của biến độc lập

ở chương 3, chương 4 tiến hành trình bày kết quả hồi quy và các kiểm định chi tiết của các mô hình sử dụng để đo lường tác động của các yếu tố đến NLCT, mức độ ổn định của các NHTM

VN Bên cạnh đó, nghiên cứu tập trung thảo luận về dấu các hệ số hồi quy và biện giải kết quả trả lời các câu hỏi nghiên cứu được xác định từ mục tiêu nghiên cứu ban đầu Từ đó xác định những cơ hội và thách thức đối với các NHTM VN trong bối cảnh gia nhập CPTPP

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Với kết quả nghiên cứu được thực hiện ở chương 3 và chương 4, nội dung chương 5 là toàn bộ các gợi ý về mặt chính sách của luận án liên quan năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh hội nhập CPTPP nhằm giúp cho các nhà hoạch định chính sách và quản trị ngân hàng xây dựng những chiến lược trong tương lai góp phần thúc đẩy hệ thống NHTM Việt Nam phát triển bền vững và ổn định hơn

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong chương này, tác giả đã giới thiệu khái quát về nghiên cứu của luận án để người đọc có thể bước đầu hình dung về nghiên cứu Đầu tiên, chương 1 nêu lên sự cần thiết nghiên cứu về về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia hiệp định CPTPP Tiếp theo, sơ lược quá trình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng được trình bày để thông qua đó, các khe hở nghiên cứu được đưa ra dựa trên vấn đề nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định ngân hàng tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP còn quá ít Tiếp theo, luận án trình bày sự cần thiết thực hiện đề tài nghiên cứu cho các ngân hàng thương mại Việt Nam Chương này cũng nêu lên mục tiêu nghiên cứu của luận án là đo lường năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP, từ đó đưa ra các gợi ý chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước từ kết quả thực nghiệm Đồng thời, chương

1 cũng nói rõ đối tượng nghiên cứu là năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định cùng với phạm

vi nghiên cứu là 31 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018 Thêm vào

đó, chương 1 cũng trình bày phương pháp nghiên cứu bao gồm các phương pháp định tính như liệt kê, mô tả, phân tích, so sánh, tổng hợp để làm rõ cơ sở lý thuyết và xây dựng mô hình thực nghiệm, các phương pháp định lượng và các kiểm định để tiến hành các mô hình thực nghiệm

Về dữ liệu nghiên cứu, chương 1 cũng nêu rõ có dữ liệu 31 ngân hàng thương mại Việt Nam, tổng tài sản và số lượng ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam, các chỉ số yếu tố vĩ mô như tốc

độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát Song song đó, chương 1 nêu rõ các đóng góp mới của luận

án ở hai khía cạnh học thuật và thực tiễn Cuối cùng, chương 1 nêu lên bố cục luận án là gồm

5 chương và nội dung khái quát của từng chương

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC

Trong chương 2, luận án xác định khung lý thuyết nền dựa trên các cơ sở lý thuyết về các vấn đề liên quan đến nghiên cứu: hội nhập quốc tế, tự do hóa tài chính, năng lực cạnh tranh

và ổn định trong lĩnh vực ngân hàng Bên cạnh đó, thông qua kết quả lược lược khảo từ các nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của các yếu tố đến năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định ngân hàng, tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng, tác giả xác định phương pháp và

dữ liệu phù hợp cho nội dung nghiên cứu của luận án

2.1 Một số khái niệm liên quan đến nghiên cứu

2.1.1 Khái niệm hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng

Để tìm hiểu khái niệm “Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng” cần tìm hiểu các khái niệm sau: “Toàn cầu hóa kinh tế”, “Khu vực hóa kinh tế”, “Hội nhập kinh tế quốc tế”,

“Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực tài chính - tiền tệ” để từ đó đưa ra khái niệm về “Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng”

Theo tài liệu nghiên cứu và tổng hợp từ (Trung tâm Bồi dưỡng đại biểu dân cử):

Khái niệm toàn cầu hóa kinh tế là một quá trình trong quan hệ quốc tế làm tăng sự phụ thuộc lẫn nhau về mọi mặt của đời sống xã hội giữa các quốc gia Trong khi đó, khu vực hóa kinh tế lại là hiện tượng trong quan hệ kinh tế quốc tế, bao gồm các hoạt động hợp tác kinh tế giữa một số nước tập hợp thành những nhóm khu vực (dưới dạng định chế / tổ chức) có mức

độ liên kết kinh tế khác nhau

Có rất nhiều cách hiểu khác nhau tuy nhiên ở đây chỉ đề cập đến một khái niệm tổng

hợp nhất về hội nhập kinh tế được các nhà nghiên cứu thường xuyên sử dụng, đó là “Hội nhập

kinh tế là quá trình thông qua các nỗ lực tự do hóa và mở cửa trên các cấp độ đơn phương, song phương và đa phương chủ động gắn kết nền kinh tế thị trường của từng nước với kinh tế khu vực và kinh tế thế giới” (Balassa Bela, Richard D Irwin Inc., Homewood, lllinois, 1961)

Như vậy hội nhập quốc tế thực chất cũng là sự chủ động tham gia vào quá trình toàn cầu hóa, khu vực hóa Nói cách khác, hội nhập bao hàm các nỗ lực về mặt chính sách và thực hiện của

các quốc gia để tham gia vào các định chế, tổ chức kinh tế khu vực và toàn cầu Hội nhập kinh

tế quốc tế có nghĩa là tham gia vào cuộc cạnh tranh kinh tế ở cả trong và ngoài nước vì quá trình hội nhập làm cho nền kinh tế mỗi nước ngày càng liên kết chặt chẽ với các nền kinh tế thành viên khác, từ đó làm cho nền kinh tế thế giới phát triển theo hướng tạo ra một thị trường chung thống nhất trong đó những cản trở đối với sự giao lưu và hợp tác quốc tế dần dần giảm

và mất đi, sự cạnh tranh trở nên gay gắt

Khái niệm hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng, có thể đưa ra một khái niệm chung nhất đó là “Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng là quá trình chủ động gắn kết hoạt động ngân hàng của mỗi nước với hoạt động của hệ thống ngân hàng trong khu vực và thế giới, thông qua những nỗ lực mở cửa và tự do hóa hoạt động ngân hàng trong nước với điều kiện các hoạt động đó phải phù hợp với thông lệ, với luật pháp quốc tế Hoạt động ngân hàng phải tuân thủ theo quy luật thị trường và các nguyên tắc kinh doanh quốc tế, hoạt động ngân hàng được thực hiện theo tín hiệu thị trường do thị trường quyết định mà không bị ngăn chặn bởi các biện pháp quản lý hành chính, lãi suất, tỷ giá, hoạt động tín dụng …”

Đối với hội nhập quốc tế trong lĩnh vực tài chính - tiền tệ được hiểu là quá trình mà các nước, các khu vực thực hiện mở cửa cho sự tham gia của các yếu tố bên ngoài vào lĩnh vực tài chính - tiền tệ, bao gồm công nghệ, vốn đầu tư, tín dụng và lao động có trình

độ chuyên môn cao Hội nhập quốc tế về tài chính - tiền tệ là thực hiện quá trình tự do hóa tài chính (xóa bỏ các định hướng, hạn chế, hay ràng buộc trong việc phân bổ nguồn lực tài chính)

2.1.2 Khái niệm tự do hóa tài chính

Trong bối cảnh hiện nay, xu thế tự do hóa tài chính đã và đang trở thành xu thế lớn của kinh tế học hiện đại và được thể hiện trên thực tiễn qua nhiều khía cạnh Sự phát triển kinh tế của các quốc gia phụ thuộc vào rất nhiều chính sách cũng như cơ cấu tài chính của quốc gia

đó Tự do hóa tài chính đã và đang là xu thế của kinh tế học hiện đại

Theo Quĩ Tiền tệ Quốc tế (IMF) "Tự do hoá tài chính là quá trình giảm thiểu và cuối cùng là huỷ bỏ sự kiểm soát của Nhà nước đối với hoạt động của hệ thống tài chính quốc gia, làm cho hệ thống này hoạt động tự do hơn và hiệu quả hơn theo qui luật thị trường"

Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, tự do hóa tài chính là quá trình giảm thiểu và cuối cùng là hủy bỏ sự kiểm soát của Nhà nước đối với hoạt động của hệ thống tài chính quốc

gia, làm cho hệ thống này hoạt động tự do hơn và hiệu quả hơn theo quy luật thị trường Nội dung cơ bản của tự do hóa tài chính bao gồm: tự do hóa lãi suất, tự do hóa hoạt động cho vay của các NHTM, tự do hóa hoạt động ngoại hối, tự do hóa hoạt động của các tổ chức tài chính trên thị trường tài chính

Bản chất của tự do hóa tài chính là hoạt động tài chính theo cơ chế nội tại vốn có của thị trường và chuyển vai trò điều tiết tài chính từ Chính phủ sang thị trường, mục tiêu là tìm ra

sự phối hợp có hiệu quả giữa Nhà nước và thị trường trong việc thực hiện các mục tiêu, nhiệm

vụ kinh tế – xã hội Do đó, kết quả của tự do hóa tài chính thườngđược thể hiện bằng tỷ số giữa tiền mở rộng (tiền mặt và tiền gửi trong hệ thống NHTM) trên thu nhập quốc dân

Tự do hóa tài chính là một khái niệm rộng và đa đạng, hàm ý: Thứ nhất, tự do hóa tài chính đó là sự xóa bỏ đi các hạn chế, định hướng hay ràng buộc trong quá trình phân bổ nguồn lực tín dụng Mọi điều tiết trong quá trình phân bổ này được đặt trên nền tảng cơ chế giá; nghĩa

là các tổ chức tài chính được quyền tự do xác định lãi suất – tiền gửi và cho vay Điều này cũng bao hàm việc xóa bỏ mức trần lãi suất cũng như các ràng buộc khác trong việc sử dụng nguồn vốn huy động được (ví dụ như các khoản tín dụng ưu đãi) Thứ hai, tự do hóa tài chính cũng đồng nghĩa với việc mở rộng cạnh tranh trong các hoạt động tài chính mang tính chất trung gian, điều này đồng nghĩa với việc chấm dứt sự phân biệt đối xử về pháp lý giữa những loại hình hoạt động khác nhau

2.1.3 Khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh

Khái niệm cạnh tranh

Cạnh tranh là sự tranh đua giữa những cá nhân, tập thể, đơn vị kinh tế có chức năng như nhau thông qua các hành động, nổ lực và các biện pháp để giành phần thắng trong cuộc đua,

để thỏa mãn các mục tiêu của mình Các mục tiêu này có thể là thị phần, lợi nhuận, hiệu quả,

an toàn, thương hiệu, … Trong nền kinh tế thị trường, ngân hàng là một loại doanh nghiệp đặc biệt, nhằm “mua” và “bán” một lợi ích có liên quan tới tài chính song không tồn tại dưới dạng vật chất Đã là doanh nghiệp thì khái niệm cạnh tranh của doanh nghiệp cũng đúng cho các NHTM

Theo K.Marx (1977): Cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu dùng hàng hóa

để thu được lợi nhuận siêu ngạch Khi nghiên cứu sâu hơn về bản chất của cạnh tranh tư bản chủ nghĩa trong nền sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa, Marx cho rằng quy luật cạnh tranh cơ bản là sự điều chỉnh tỷ suất lợi nhuận bình quân giữa các ngành Theo Michael E Porter (1980): Cạnh tranh là giành lấy thị phần Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có Kết quả của quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi Ngoài ra, khi đề cập đến cạnh tranh theo cấp độ doanh nghiệp, M.E.Porter (1996) lý giải đó là việc đấu tranh hay giành giật giữa các đối thủ về khách hàng, thị phần hay nguồn lực của các doanh nghiệp Bản chất của cạnh tranh trong giai đoạn mới không phải là sự tiêu diệt, loại trừ lẫn nhau mà chính là việc gia tăng giá trị hay tạo ra sự mới lạ, độc đáo hơn cho hàng hóa, dịch vụ cung cấp cho khách hàng Để từ đó khách hàng lựa chọn mình chứ không phải đến với đối thủ cạnh tranh Sau đó, trong cuốn Competitive Advantage (1998), Porter khẳng định tầm quan trọng của cạnh tranh quyết định thành công hay thất bại của một công ty Ông cho rằng cạnh tranh giúp xác định sự phù hợp trong hoạt động mà qua đó nâng cao hiệu quả của công ty ở một số mặt cụ thể như: sự đổi mới, gắn kết văn hóa, hoạt động tốt hơn,… Một khái niệm nữa về cạnh tranh được hai nhà kinh tế học P.A Samuelson và W.D.Nordhaus (1985) đưa ra: “Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp với nhau nhằm để giành khách hàng hoặc thị trường”

Năng lực cạnh tranh

Theo Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) thì năng lực cạnh tranh (NLCT) được hiểu là khả năng, năng lực mà doanh nghiệp có thể duy trì vị trí của nó một cách lâu dài trên thị trường cạnh tranh, đảm bảo thực hiện một tỉ lệ lợi nhuận ít nhất bằng tỉ lệ đòi hỏi tài trợ cho những mục tiêu của doanh nghiệp, đồng thời đạt được những mục tiêu doanh nghiệp đặt ra NLCT có thể được chia thành 3 cấp:

+ NLCT quốc gia: Là năng lực của một nền kinh tế đạt được tăng trưởng bền vững, thu

hút được đầu tư, đảm bảo ổn định kinh tế, xã hội, nâng cao đời sống của người dân

+ NLCT của doanh nghiệp: Là khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận của

doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh trong và ngoài nước NLCT của doanh nghiệp thể hiện qua hiệu quả kinh doanh, lợi nhuận và thị phần mà doanh nghiệp đó đạt được

+ NLCT của sản phẩm và dịch vụ: đo bằng thị phần của sản phẩm dịch vụ trên thị trường

Khả năng cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ phụ thuộc vào lợi thế cạnh tranh của nó, dựa vào chất lượng, tính độc đáo, dịch vụ, yếu tố công nghệ chứa trong sản phẩm dịch vụ đó

Theo Michael Porter: “ Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là tổng hợp khả năng nắm giữ và chiếm lĩnh thị trường của chủ thể tham gia hoạt động sản xuất kinh doanh để đạt được hiệu quả tối ưu trong một môi trường kinh doanh cụ thể” NLCT được đánh giá dựa trên năng

suất, giá trị của hàng hoá dịch vụ làm ra tính trên một đơn vị nhân lực, vốn và tài nguyên của một quốc gia Năng suất cao tạo ra mức lương cao (cho người lao động), đồng tiền mạnh (cho một quốc gia), lợi nhuận hấp dẫn trên một đồng vốn (cho doanh nghiệp) và cuối cùng là mức sống cao (cho người dân)

Ngân hàng thương mại là doanh nghiệp, nhưng hoạt động ngân hàng là loại hình kinh doanh đặc biệt, đó là kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính có liên quan NLCT của ngân hàng thương mại là sự tổng hợp tất cả khả năng của ngân hàng đáp ứng được nhu cầu khách hàng về việc cung cấp các sản phẩm, dịch vụ ngân hàng có chất lượng cao, đa dạng và phong phú, tiện ích và thuận lợi, có tính độc đáo so với các sản phẩm, dịch vụ cùng loại trên thị trường, tạo ra được lợi thế cạnh tranh, làm tăng lợi nhuận hàng năm của các ngân hàng, tạo được uy tín, thương hiệu và vị thế cao trên thị trường, có khả năng chống đỡ và vượt qua những biến động bất lợi của môi trường kinh doanh

Như vậy, thông qua các nghiên cứu và định nghĩa của các nhà kinh tế học nêu trên, khái niệm về NLCT của NHTM có thể được rút ra như sau: “NLCT của hệ thống NHTM là khả năng ngân hàng tạo ra được lợi thế cạnh tranh, có năng suất và chất lượng cao hơn đối thủ cạnh tranh, chiếm lĩnh thị phần lớn hơn, tạo ra lợi nhuận cao và phát triển bền vững”

2.1.4 Khái niệm ổn định ngân hàng

Khái niệm ổn định ngân hàng được dựa trên khái niệm ổn định tài chính Tuy nhiên, hiện nay trên thế giới, có rất nhiều định nghĩa về ổn định tài chính, đặc trưng như:

Ổn định hệ thống tài chính nghĩa là một hệ thống tài chính mà trong đó các chủ thể - trung gian tài chính, thị trường tài chính và hạ tầng tài chính thực hiện tốt các chức năng của

mình và có khả năng chống đỡ được các cú sốc tiềm ẩn (Ngân hàng Trung ương Thụy Sỹ)

Ổn định tài chính là khả năng vận hành tốt các chức năng chính của hệ thống tài chính,

kể cả trong thời kỳ kinh tế căng thẳng và thời kỳ điều chỉnh cơ cấu nhằm giúp phân bổ một cách có hiệu quả các nguồn lực và rủi ro tài chính cũng như tạo nền tảng hạ tầng tài chính hiệu

quả (Ngân hàng Trung ương Đức)

Ổn định hệ thống tài chính là 1 trạng thái mà trong đó các trung gian tài chính, thị trường

và hạ tầng tài chính phân bổ tốt các luồng vốn giữa tiết kiệm và đầu tư, nhờ đó thúc đẩy tăng

trưởng kinh tế (Ngân hàng Trung ương Úc)

Ổn định tài chính hàm ý việc xác định rủi ro trong hệ thống tài chính và hành động để

giảm thiểu chúng (Ngân hàng Trung ương Anh)

Ổn định tài chính là một trạng thái trong đó hệ thống tài chính gồm các trung gian tài chính, thị trường và hạ tầng tài chính có khả năng chống đỡ được các cú sốc và những rủi ro

do sự mất cân đối tài chính gây ra từ đó làm giảm bớt khả năng sụp đổ của các trung gian tài

chính vốn có tác động tiêu cực đối với việc phân bổ tiết kiệm và đầu tư (Ngân hàng Trung

ương Châu Âu)

Một hệ thống tài chính ổn định và an toàn là một hệ thống có thể trụ vững được trước những biến động bất thường của nền kinh tế và trước các cú sốc tài chính nảy sinh từ bên trong

hoặc bên ngoài hệ thống tài chính (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam)

Như vậy, thông qua các nghiên cứu và định nghĩa của các nhà kinh tế học nêu trên, khái

niệm về ổn định ngân hàng có thể được rút ra như sau “Việc ngân hàng hoạt động có hiệu quả,

có khả năng ứng phó tốt đối với những tác động bên trong và bên ngoài, trong hiện tại và cả tương lai, đặc biệt là các cú sốc của nền kinh tế mà vẫn duy trì được khả năng thanh toán cho các khoản nợ đến hạn, duy trì hoạt động một cách bình thường”

2.2 Cơ sở lý thuyết

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, những đặc trưng trong cam kết của hiệp định thương mại CPTPP được đánh giá đây là hiệp định mở, tiếp cận thị trường toàn diện, hiệp định thương mại khu vực, gắn kết thị trường hoạt động chung toàn diện và tiến bộ trên phạm vi sâu, rộng … ảnh hưởng tới tất cả các lĩnh vực trong nền kinh tế Các nội dung cam kết liên quan đến lĩnh vực tài chính ngân hàng cho thấy mức độ tự do hóa tài chính trong khuôn khổ CPTPP rất cao dù các nước thành viên được quyền chủ động thực hiện các biện pháp củng cố tính ổn

định tài chính và tính thống nhất của hệ thống tài chính của mình Khi thực thi CPTPP, quá trình cạnh tranh giữa các nước trong khu vực, giữa các ngành nghề trong và ngoài nước là tất yếu, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ ổn định tài chính của mỗi thành viên trong khối CPTPP Vì vậy cơ sở lý thuyết của luận án chủ yếu dựa trên các học thuyết kinh tế về hội nhập quốc tế, tự do hóa tài chính, lý thuyết cạnh tranh, lý thuyết ổn định trong lĩnh vực ngân hàng

Cơ sở lý thuyết nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết kinh tế được nghiên cứu của nhiều nhà kinh tế học như John Maynard Keynes, Shaw và McKinnon, Adam Smith, Carl Menger, Eugen von Bohm – Bawerk, Friedrich von Wieser) … và lược khảo từ các kết quả nghiên cứu trước

2.2.1 Lý thuyết tự do hóa tài chính trong hội nhập quốc tế về ngân hàng

Trong bối cảnh hội nhập CPTPP, các nghiên cứu liên quan về tự do hóa tài chính trong quá trình hội nhập quốc tế về ngành ngân hàng có vai trò rất quan trọng Việc nghiên cứu này

có ý nghĩa thiết thực giúp các nhà quản trị ngân hàng sẽ có chiến lược, định hướng đúng đắn trong việc xác định các cơ hội cũng như các rủi ro tiềm ẩn cho hoạt động của các ngân hàng trong quá trình hội nhập quốc tế

2.2.1.1 Các quan điểm về tự do hóa tài chính

Trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, tự do hóa tài chính là xu thế tất yếu của mỗi quốc gia, nhất là các nước đang phát triển Nhờ tự do hóa tài chính, nhiều nước đang phát triển đã thu hút được lượng vốn đầu tư rất lớn và tiếp nhận nền tảng công nghệ hiện đại từ các nước công nghiệp phát triển để mở rộng sản xuất kinh doanh và thúc đẩy xuất khẩu, gia tăng áp lực thúc đẩy cạnh tranh, tăng chất lượng các dịch vụ tài chính được cung cấp (xóa

bỏ độc quyền) Tuy nhiên, dòng vốn vào tăng mạnh cũng như sự gia nhập của nhiều TCTC vào một thị trường cạnh tranh chung cũng cũng gây khó khăn cho các cơ quan quản lý tài chính trong việc duy trì ổn định tài chính và ngăn chặn nguy cơ đào thoát của dòng vốn đầu tư Điều này đòi hỏi mỗi quốc gia phải thay đổi chiến lược, không chỉ dừng lại ở các biện pháp tái cơ cấu đơn thuần, nhất là về tài chính và đầu tư phát triển sản xuất trong bối cảnh các luồng tài chính bị kiểm soát chặt chẽ hơn, qua đó sẽ nhanh chóng tránh được những tác động tiêu cực từ bên ngoài Hiện nay có hai quan điểm lớn về tự do hóa tài chính đang tồn tại và đối lập nhau:

Quan điểm thứ nhất: Quan điểm này cho rằng hệ thống tài chính có vai trò rất nhỏ bé

trong sự phát triển kinh tế “thực” Nó chỉ đơn thuần cung cấp cho khu vực tư nhân cơ hội hợp