Một thực tế hiện nay là thế hệ trẻ những chủ nhân tương lai của đất nước lại tỏ ra thờ ơ với môn Lịch sử. Có nhiều lí do được đưa ra như: Nhiều phụ huynh và học sinh chỉ coi đây là môn phụ, là môn học khô khan, khó nhớ, không có hứng thú…Tuy nhiên cũng phải kể đến nguyên nhân một phần từ phía giáo viên như đã nói ở trên. Vậy, làm thế nào để giải quyết khó khăn đó? Yêu cầu người giáo viên phải khơi dậy trong học sinh ý thức trách nhiệm cao với bản thân, với tập thể cộng đồng và trên hết là với tương lai của đất nước. Phải tìm ra biện pháp để khơi dậy, nhân lên niềm hứng thú đối với bộ môn Lịch sử đúng như tầm quan trọng của nó như nhà văn Nga Trecnưsepxki đã nói: “ …Có thể không biết, không cảm thấy say mê môn Toán, tiếng Hi Lạp, hoặc chữ La tinh, Hoá học. Có thể không biết hàng ngàn môn học khác nhau, nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là con người không phát triển đầy đủ về trí tuệ…”. Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy chúng ta: “ Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”. Học lịch sử chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về quá khứ, rút được bài học quý báu cho hiện tại và đưa ra những dự báo chính xác cho tương lai.
Trang 1BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
TÊN SÁNG KIẾN:
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP KỂ CHUYỆN TRONG DẠY HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MÔN LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT X
1 Lời giới thiệu:
Một thực tế hiện nay là thế hệ trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nướclại tỏ ra thờ ơ với môn Lịch sử Có nhiều lí do được đưa ra như: Nhiều phụhuynh và học sinh chỉ coi đây là môn phụ, là môn học khô khan, khó nhớ, không
có hứng thú…Tuy nhiên cũng phải kể đến nguyên nhân một phần từ phía giáoviên như đã nói ở trên Vậy, làm thế nào để giải quyết khó khăn đó? Yêu cầungười giáo viên phải khơi dậy trong học sinh ý thức trách nhiệm cao với bảnthân, với tập thể cộng đồng và trên hết là với tương lai của đất nước Phải tìm rabiện pháp để khơi dậy, nhân lên niềm hứng thú đối với bộ môn Lịch sử đúngnhư tầm quan trọng của nó như nhà văn Nga Trecnưsepxki đã nói: “ …Có thểkhông biết, không cảm thấy say mê môn Toán, tiếng Hi Lạp, hoặc chữ La tinh,Hoá học Có thể không biết hàng ngàn môn học khác nhau, nhưng dù sao đã làngười có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là con người khôngphát triển đầy đủ về trí tuệ…” Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy chúng ta:
“ Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”.
Học lịch sử chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về quá khứ, rút đượcbài học quý báu cho hiện tại và đưa ra những dự báo chính xác cho tương lai
Qua đó có thể khơi dậy, nhân lên tình cảm gắn bó giữa các em học sinh,tình đoàn kết giúp đỡ nhau cùng tiến bộ, tình yêu quê hương đất nước, niềm
hứng thú với bộ môn mà mình đảm nhiệm để “mỗi ngày đến trường là một ngày vui” đối với các em, góp phần vào việc thực hiện tốt mục tiêu của năm học: “ Tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; đẩy mạnh cuộc vận động "mỗi thầy giáo, cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo" và phong trào thi đua "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực"
Trang 2Có một hạn chế không riêng gì môn lịch sử mà chung đối với các mônhọc, là chương trình giáo dục ở phổ thông hiện nay vẫn tiệm cận theo hướngcung cấp kiến thức Kiến thức mỗi ngày lại nhiều lên, cần cập nhật liên tục, dẫntới việc học sinh bị quá tải Trong khi sức hấp dẫn chủ yếu của lịch sử là kháchquan thì nội dung môn lịch sử trong chương trình giáo dục phổ thông lại mangnặng tính chủ quan, từ cách diễn đạt cho đến nội dung, các nhận định về sự kiện,nhân vật lịch sử Các bài học lịch sử đều bắt học sinh phải ghi nhớ ý nghĩa.Điều này dẫn tới tình trạng dần dần thoát ly khỏi tính giáo dục tự thân của lịch
sử Cách dạy lịch sử và nội dung môn lịch sử không gợi mở cho học sinh tìmhiểu, suy nghĩ, tự đánh giá vấn đề mà nhồi nhét vào đầu học sinh những ý nghĩa
đã được ấn định Điều này làm việc giáo dục lịch sử trở nên giáo điều, gây phảnứng tiêu cực từ phía học sinh
Việc tổ chức dạy học lịch sử cũng đơn điệu, xa rời thực tế cuộc sống Lẽ
ra, muốn để học sinh yêu thích lịch sử thì cần có các phương pháp, hình thứcgiáo dục đa dạng hơn, đưa học sinh ra khỏi không gian lớp học truyền thống, đểhọc sinh được học tại bảo tàng, di tích lịch sử Môn lịch sử luôn luôn đượckhẳng định là quan trọng, nhưng trên thực tế đã chưa được coi trọng Việc nhiềuhọc sinh sau khi thi tốt nghiệp THPT xong đã xé vở, xé sách lịch sử ném trênsân trường, đó không phải là lỗi của học sinh, mà là do chúng ta đã không làmcho môn lịch sử hấp dẫn
Cũng như các môn học khác, môn học Lịch sử có nhiệm vụ và khả nănggóp phần vào việc thể hiện mục tiêu đào tạo của trường phổ thông nói chung Bộmôn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử,nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đãhọc vào cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sửđòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo
2 Tên sáng kiến:
“Sử dụng phương pháp kể chuyện trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT X”.
Trang 33 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Nguyễn A
- Địa chỉ: Trường THPT X,
- Số điện thoại:
E_mail: nguyena@gmail.com
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Là tác giả sáng kiến
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
Môn Lịch sử lớp 10, giảng dạy tại trường THPT X
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 21/09/2018
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Bản chất của giải pháp mới
Kể chuyện lịch sử là một phương pháp rất có ưu thế để khôi phục lại một
sự kiện hiện tượng một hành động, một nhân vật, một diễn biến lịch sử cụ thểnào đó Trong dạy học lịch sử nhiều sự kiện, diễn biến giống như một câuchuyện mà người thầy phải khôi phục lại, kể cho các em nghe, những câuchuyện đó phải đề cập đến một sự kiện quan trọng chứ không được lạc đề, lanman Các câu chuyện lịch sử mà chúng ta kể cho học sinh có rất nhiều, nó rất có
ưu thế để tạo không khí lịch sử trong giờ học, nó xua tan đi cái cảm giác khôkhan, dài dòng, khó nhớ của môn học
Câu chuyện được kể trong giờ học lịch sử có liên quan đến những mảnh
sự kiện, biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử hoặc để giải thích cho một cái tên, mộtđịa danh, một khái niệm, một thuật ngữ có liên quan đến nội dung bài học Mỗi
sự kiện, nhân vật, địa danh đều có ý nghĩa riêng về mặt ngôn ngữ, văn hóa lịch
sử Việc ghi nhớ chúng theo những câu chuyện thú vị đi kèm, giúp học sinh nhớ
dữ liệu không phải bằng cách "học thuộc" mà là nhận thức giá trị của chúng.Câu chuyện được kể phải ngắn gọn, sát với mục đích, yêu cầu, nội dung bài học.Câu chuyện có chủ đề, có cốt truyện về sự kiện, nhân vật, địa danh lịch sử trongkhông gian thời gian nhất định, có giá trị về mặt tư tưởng nghệ thuật thẩm mĩ,phù hợp với tâm lý, trình độ học sinh Khi kể chuyện, giáo viên cần hướng dẫnhọc sinh nắm được những nội dung của các nhân vật, sự kiện lịch sử, từ đó biếtphân tích, nhận xét đánh giá sự kiện, nhân vật lịch sử Việc lồng ghép kể các câu
Trang 4chuyện, các giai thoại lịch sử trong bài dạy sẽ được học sinh có thêm cơ sở đểnắm vững bản chất sự kiện, ghi nhớ sự kiện, có ấn tượng mạnh và ngưỡng mộ
về nhân vật
7.2 Một số tình huống sử dụng câu chuyện Lịch sử
7.2.1 Để dẫn dắt, giới thiệu vào bài
- Ví dụ
+ Bài 1: Sự xuất hiện loài người và bầy người nguyên thủy
Giáo viên cung cấp cho học sinh truyện kể về học thuyết tiến hóa củaĐác-uyn : “Năm 1859, nhà khoa học người Anh là Đác-uyn công bố học thuyếttiến hóa và nguồn gốc của loài người Ngay lập tức, những cuộc tranh luận nảylửa giữa các nhà khoa học đã xảy ra Nhiều người ủng hộ và không ít kẻ phảnđối Một số tờ báo đăng tranh biếm họa Đác-uyn, họ vẽ ông có hình dạng mộtcon vượn Bởi ông cho rằng, người và loài vượn có chung tổ tiên.”
Giáo viên dừng một chút để gây sự chú ý của học sinh rồi dẫn dắt tiếp:Liệu Đác-uyn đúng hay sai? Con người có nguồn gốc từ đâu? xuất hiện như thếnào? Chúng ta sẽ học bài mới để hiểu điều đó
+ Bài 30: Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ
Trước khi vào bài, GV kể cho HS câu chuyện năm 1492 Crit top Colombotrong cuộc hành trình phát kiến địa lí của mình đã đặt chân lên quần đảo Cubaông đã thấy một điều rất lạ là tại sao thổ dân ở đây không nói tiếng Arap (ẤnĐộ) mà nói một thứ tiếng hoàn toàn khác Tuy nhiên ông cũng chưa giải thíchđược là vì sao và đoàn thám hiểm của ông đã trở về với suy nghĩ mảnh đất đóvẫn chỉ là bờ đông của Ấn Độ Sau đó ông tiếp tục những cuộc hành trình mớinhưng chỉ tìm được một số đảo nhỏ Sau khi quốc vương Tây Ban Nha qua đờiông bị đối xử tàn tệ và cuối đời ông chết trong cảnh cực kỳ nghèo đói Lục địamới mà ông tìm ra cũng không được mang tên ông Sau này có nhà thám hiểmAmeriro đã tiến hành những chuyến thám hiểm tiếp theo và phát hiện mảnh đất
mà Colombo tìm ra năm xưa là hoàn toàn mới và đặt tên lục địa theo tên mình
Trang 5America Đó chính là Châu Mĩ Vậy, nước Mĩ được thành lập khi nào? Vì saongười Mĩ lại nói tiếng Anh? chúng ta cùng tìm hiểu bài 30…
7.2.2 Khi giảng diễn biến khởi nghĩa, trận đánh, chiến dịch
- Khi học các bài có nội dung liên quan đến diễn biến của một cuộc khởinghĩa, cuộc kháng chiến hay chiến dịch giáo viên ngoài sử dụng lược đồ, hay sabàn, máy chiếu…trong quá trình tường thuật sự kiện, giáo viên kết hợp kểnhững câu chuyện liên quan đến sự kiện đang trình bày, điều này giúp học sinhghi nhớ tốt hơn diễn biến của sự kiện đó
Trưng Trắc, Trưng Nhị là hai chị em sinh đôi, là con gái của Lạc tướnghuyện Mê Linh thuộc dòng dõi Hùng Vương Mẹ là bà Man Thiện Hai Bà mồcôi cha sớm nhưng được mẹ quan tâm nuôi nấng, dạy cho nghề trồng dâu, nuôitằm, dạy con lòng yêu nước, rèn luyện sức khoẻ, rèn luyện võ nghệ Chồng bàTrưng Trắc là Thi Sách, con trai Lạc tướng huyện Chu Diên Lúc bấy giờ nhàĐông Hán đang cai trị hà khắc nước Việt, viên Thái thú Tô Định là người vôcùng bạo ngược, tham lam Hai bà cùng Thi Sách chiêu mộ nghĩa quân, chuẩn bịkhởi nghĩa, nhưng Thi Sách bị Tô Định giết chết Hận giặc hãm hại nhân dân,giết hại chồng mình, Trưng Trắc đã cùng em gái Trưng Nhị phát động cuộc khởinghĩa ở cửa Sông Hát trên Sông Hồng với lời thề trước giờ xuất binh:
“Một xin rửa sạch nước thù
Trang 6Hai xin dựng lại nghiệp xưa họ Hùng
Ba kẻo oan ức lòng chồng Bốn xin vẻn vẹn sở công lênh này”
Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng được nhân dân khắp nơi ủng hộ, tạothành sức mạnh như vũ bão, đánh đuổi Tô Định phải bỏ chạy về nước Dưới sựlãnh đạo của Hai Bà Trưng, nhiều cuộc khởi nghĩa địa phương được thống nhấtthành một phong trào rộng lớn từ miền xuôi đến miền núi, bao gồm cả ngườiViệt và các dân tộc khác trong nước Âu Lạc cũ Chỉ trong một thời gian ngắn,Hai Bà Trưng đã đánh chiếm được 65 huyện thành, nghĩa là toàn bộ lãnh thổnước Việt hồi đó Cuộc khởi nghĩa thành công, đất nước được hoàn toàn độclập Hai bà lên làm vua, được suy tôn là Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh
"Đô kỳ đóng cõi Mê Linh Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta"
Hiểu rõ sự thống khổ của nhân dân, nên khi lên ngôi vua, dù chỉ trongthời gian ngắn nhưng Trưng nữ Vương đã có những quyết sách quan trọng như:
ra lệnh miễn thuế khoá cho dân hai năm Anh hùng dân tộc Trưng nữ Vương đãlập nên và giữ vững nền độc lập, quyền tự chủ dân tộc trong gần 3 năm Hai BàTrưng là biểu tượng của ý chí hiên ngang và khí phách quật cường của dân tộc
ta, thể hiện truyền thống yêu nước nồng nàn của phụ nữ Việt Nam “Giặc đếnnhà, đàn bà cũng đánh” trong những năm 40 sau công nguyên
+ Cũng trong Bài 16 khi dạy phần: Ngô Quyền và Chiến thắng Bạch Đằng năm 938, giáo viên kể cho học sinh câu chuyện kế hoạch tạo địa cọc ở cửa
sông Bạch Đằng: Sau khi nhận lời cầu cứu từ Kiều Công Tiễn, vua Nam Hán làLưu Cung nhận thấy đây là cơ hội tốt để xâm chiếm nước ta lần nữa và cũng đểtrả thù cho lần thất bại mấy năm trước Y bèn sai con trai là Hoằng Tháo đemquân sang hòng cướp nước ta Vua Hán đóng quân ở Hải Môn sẵn sàng tiếp ứngcho con trai khi cần
Về phía Ngô Quyền, sau khi trừ khử Kiều Công Tiễn, nghe tin đại quân
Trang 7để bày mưu phá giặc Là người thông minh lại nắm rõ quy luật lên xuống củathủy triều trên sông Bạch Đằng, Ngô Quyền nhận định: “Hoằng Tháo là đứa trẻ
từ xa đến, quân lính mệt mỏi, lại nghe Kiều Công Tiễn đã chết, không có ngườilàm nội ứng nên mất vía trước rồi Quân ta sức còn mạnh, địch với quân mỏimệt tất phá được"
Sông Bạch Đằng là cửa ngõ giao thông quan trọng phía đông bắc từ biểnĐông vào đất Việt Theo cửa Nam Triệu vào Bạch Đằng, địch có thể ngược lên
và tiến đến thành Cổ Loa hoặc thành Đại La hoàn toàn bằng đường sông Trongkhi đó, thủy triều lên từ nửa đêm về sáng, cửa biển rộng mênh mông, nước trảirộng ra hai bên bờ đến hơn 2 km Đến gần trưa, triều rút mạnh, chảy ra rấtnhanh Như vậy, kế hoạch và việc lựa chọn chiến trường cho trận huyết chiến đãđược quyết định là sông Bạch Đằng Trận đánh chính sẽ diễn ra ở phía trong bãicọc Bấy giờ vào cuối năm 938, trời rét, mưa dầm dề nhiều ngày Quân và dân talặn lội mưa rét ngày đêm vận chuyển gỗ, dựng cọc Hàng nghìn cây gỗ lim, sến,đầu được vạt nhọn và bịt sắt được đem về đây cắm xuống thành những hàng dàichắc chắn, đầu cọc hướng chếch về phía nguồn Trong khoảng hơn một tháng thìmọi việc hoàn thành.Trận địa bố trí vừa xong thì binh thuyền Nam Hán kéo đến.Quân ta đợi lúc nước triều cường, đem đội khinh thuyền ra cửa sông khiêu chiếnrồi giả thua chạy Hoằng Tháo quả nhiên mắc mưu, thúc quân chèo thuyền, lũlượt tiến qua bãi cọc đi sâu vào trong sông Cầm cự đến lúc triều xuống, rừngcọc gỗ lim nhô đầu nhọn lên mặt nước Thuyền Nam Hán bị trúng cọc bọc sắt,đua nhau chìm, lật Bấy giờ, Ngô Quyền mới dốc tổng lực ra đánh Quân NamHán hỗn loạn, mười phần thì chết chìm hoặc bị quân ta giết đến 6, 7 phần.Tướng giặc là Lưu Hoằng Tháo bị giết tại trận Trận đánh chỉ diễn ra trong chưađầy một ngày, không chỉ phá tan trăm vạn quân của Lưu Hoằng Tháo mà cònchôn vùi vĩnh viễn tham vọng xâm chiếm nước ta của nhà Nam Hán Sách sửchép: “Vua Hán thương khóc, thu nhặt quân còn sót mà rút lui" Mùa xuân năm
939, Ngô Quyền tự xưng Vương, chọn kinh đô là Cổ Loa, mở ra thời kỳ độc lập
và chấm dứt nghìn năm Bắc thuộc Ông trị vì được 6 năm thì mất
+ Bài 19: Những cuộc chiến đấu chống ngoại xâm ở các thế kỷ X-XV
Trang 8Dạy về cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý Khi trình bày sự kiện
nhà Lý chủ động tấn công địch để phòng vệ qua kế sách đã được họp bàn vàthống nhất của vua tôi nhà Lý chính là kế của Lý Thường Kiệt “Tiên phát chếnhân” - Ngồi yên đợi giặc không bằng ta đem quân đi phá thế mạnh của giặc(10-1075), bằng việc tấn công thành Ung Châu, giáo viên kể chuyện Lý ThườngKiệt có sáng kiến cho quân sỹ dùng chó làm nghi binh để rút lui an toàn Khiquân ta rút khỏi thành Ông cho quân xích chó lại dưới chân các cọc cờ, phíatrước con chó đặt những chiếc trống, khi người bỏ đi chó nhảy chồm lên chântrước đập vào mặt trống gây tiếng động, còn cọc cờ rung rinh, giặc ở xa cứtưởng quân ta đông không giám vào thành Học sinh sẽ thú vị khi nghe câuchuyện này, đồng thời thấy được sự thông minh của Lý Thường Kiệt
Chuyển sang phần II: Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên thế kỉ XIII” lần thứ 2 năm 1285 Giáo viên kể cho học sinh
nghe câu chuyện Trần Quốc Toản đã bóp nát quả cam: Năm đó giặc Nguyên cho
sứ thần sang giả vờ mượn đường để xâm chiếm nước ta, thấy sứ giặc ngangngược đủ điều Trần Quốc Toản vô cùng căm giận Vào một buổi sáng, biết vuahọp bàn việc nước ở dưới thuyền Rồng, Quốc Toản quyết đợi vua Trần NhânTông để nói hai tiếng “xin đánh” Đợi từ sáng đến trưa vẫn không được gặp cậuliều chết xô mấy người lính gác ngã chúi xuống, quân lính ập đến vây kín QuốcToản mặt đỏ bừng bừng tuốt gươm quát lớn: Ta xuống xin bệ kiến vua không kẻnào được giữ ta lại Vừa lúc ấy cuộc họp dưới thuyền rồng tạm nghỉ, vua cùngcác quan hầu ra ngoài mui thuyền Quốc Toản bèn chạy đến quỳ xuống tâu: Chogiặc mượn đường là mất nước, xin bệ hạ cho đánh Nói xong cậu tự đặt thanhgươm lên gáy xin chịu tội Vua cho Quốc Toản đứng dậy ôn tồn bảo: Quốc Toảnlàm trái phép nước lẽ ra phải chịu tội nhưng xét thấy em còn trẻ con mà biết loviệc nước ta có lời khen Nói rồi vua ban cho Quốc Toản một quả cam QuốcToản tạ ơn vua chân bước lên mà lòng ấm ức “Vua ban cho cam quý nhưng xem
ta như trẻ con, vẫn không cho dự bàn việc nước Nghĩ đến quân giặc đang lăm le
đè đầu cưỡi cổ dân mình cậu nghiến răng hai bàn tay bóp chặt” Thấy QuốcToản trở ra mọi người ùa tới, cậu xòe bàn tay phải cho họ xem cái quý vua ban
Trang 9nhưng quả cam đã nát từ bao giờ Sau đó Trần Quốc Toản ra về huy động hơnnghìn gia nô và người dân sắm vũ khí, đóng chiến thuyền thêu lên sáu chữ “Phácường địch, báo hoàng ân” (Phá thế mạnh của giặc để đền ơn vua) Năm 1285vua Trần Nhân Tông sai Chiêu Thành Vương, Hoài văn hầu Trần Quốc Toản vàtướng quân Nguyễn Khoái đem một nhóm binh lính đón đánh quân Nguyên ởbến Tây Kết Chỉ sau một tháng quân Nguyên bị đánh bại.
Còn khi dạy phần III: Phong trào đấu tranh chống quân xâm lược Minh và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, GV kể cho HS nghe câu chuyện nghệ
thuật “Đắc nhân tâm - Đánh vào lòng người” như sau: Lần đầu tiên gặp Lê Lợi ởLỗi Giang, Nguyễn Trãi đã trao cho Lê Lợi bản Bình Ngô sách Đó là một kếhoạch diệt giặc cứu nước đã được Nguyễn Trãi nghiên cứu tường tận và ôm ấp
từ lâu, nay mới gặp được minh chủ để hiến dâng Nguyễn Trãi "không nói đếnviệc đánh thành" mà chỉ chú trọng "việc đánh vào lòng người" Đánh vào lòngngười có nghĩa là phải dựa vào lòng dân, là phát động sức mạnh tiềm tàng vôđịch của nhân dân Đó là nội dung tư tưởng cơ bản của Bình Ngô sách và cũng
là phương châm chính trị cơ bản của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn "Đánh vào lòngngười" là dùng chính trị để tranh thủ lòng dân, thi hành các chính sách nhằmgiác ngộ, thức tỉnh nhân dân, làm cho họ hiểu rõ âm mưu, thủ đoạn, hành độngcủa kẻ thù, đứng lên cầm vũ khí đánh đuổi chúng, giành lại độc lập cho đấtnước Công việc này vào những năm thứ mười, hai mươi của thế kỷ XV là côngviệc tương đối khó khăn vì lúc đó, quân Minh đã dựng ra trên toàn bộ lãnh thổĐại Việt một nền đô hộ tương đối ổn định Nhưng Nguyễn Trãi tin rằng, đó làviệc có thể làm được
Thực tế lịch sử đã chứng minh, Lê Lợi và Nguyễn Trãi thành công rực rỡtrong việc thực hiện chiến lược đánh vào lòng người Từ tháng 9 năm 1424, sautrận tập kích thành Đa Căng trên đường tiến vào Nghệ An, nghĩa quân Lam Sơncàng đánh càng thắng lợi Đại bại ở Đa Căng, quân Minh phải rút về Tây Đô.Trong trận đó, nghĩa quân Lam Sơn bắt được nhiều vợ con quân địch, nhưngđều tha cho về nhà làm ăn, khiến danh tiếng của nghĩa quân lại càng vang dậy.Được nhân dân tích cực ủng hộ, nghĩa quân Lam Sơn tiếp tục giải phóng châu
Trang 10Trà Long thuộc Nghệ An Viên quan giữ Trà Long là Cầm Bành phải mangquân bản bộ ra hàng Lê Lợi hạ lệnh cho quân sĩ: "Đầu sỏ của giặc đã ra hàng,mảy may không được xâm phạm Không kể tội lớn nhỏ, đều tha hết".
Ngày 25 tháng Giêng năm 1425, khi nghĩa quân tiến vào Nghệ An, Lê Lợi
ra lệnh cho tướng sĩ: "Dân ta khốn khổ vì giặc đã lâu, phàm đến châu huyện nàomảy may không được xâm phạm" Lam Sơn thực lục cho biết, sau khi lệnh trênđược thi hành, "nhân dân chẳng ai là không vui mừng, tranh nhau đem trâu,rượu ra đón khao dùng vào quân dụng" Khi nghĩa quân Lam Sơn cho một bộphận đột nhiên quay trở lại đánh úp Tây Đô, là nơi sơ hở nhất của giặc lúc bấygiờ, thì nhân dân Thanh Hóa đều thi nhau đến cửa quân, xin hăng hái ra sức đểmưu báo đền Đến năm 1426, Lê Lợi đem quân tiến ra Bắc và sau đó giành đượcnhững chiến thắng vang dội, làm nức lòng người Ở Bắc lúc này, quân Minh ítnhất cũng có mười vạn, ở Đông Đô còn đến vài ba vạn Trong khi đó, các danhtướng của Lê Lợi là Lê Triện, Lê Nhân Chú, Lê Lễ đem quân vào sâu căn cứđịch để đánh địch chỉ có khoảng năm, sáu nghìn quân Để chiến thắng địch,nghĩa quân phải dựa vào dân Ở nhiều nơi, nhân dân đã chủ động kết hợp vớicác mũi tiến quân của nghĩa quân để đánh giặc Trận Tốt Động và Ninh Kiềuxảy ra vào cuối năm 1426 là một minh chứng cho sự kết hợp chiến đấu tài tìnhgiữa nghĩa quân và các tầng lớp nhân dân Lực lượng của quân Minh rất đông,gấp 15, 16 lần lực lượng của nghĩa quân Lam Sơn Nhưng khi trận phục kíchquy mô ở Tốt Động và Ninh Kiều xảy ra, nghĩa quân lại chém được bọn TrầnHiệp, Lý Lượng và năm vạn đầu giặc, bọn Vương Thông, Mã Anh, Sơn Thọhoảng sợ phải chạy vào thành Đông Đô Thừa thắng, các tướng Lê Triện, Lê Bí,
Lê Khả đem quân đuổi theo Vương Thông và tiến sát đến thành Đông Đô để baovây Cuối năm 1426, khi Lê Lợi tiến ra vây thành Đông Đô thì phong trào nhândân ngày càng lớn mạnh: "Vua đến Đông Đô, trong ba ngày đầu, nhân dân kinh
lộ và các phủ châu huyện cùng các tù trưởng ở biên trấn đều tấp nập đến cửaquân, xin ra sức liều chết để đánh thành giặc các nơi" Đánh giặc cứu nước lúcnày không chỉ là công việc riêng của quân chủ lực, mà còn là công việc chung,của đông đảo nhân dân Chiến lược quân sự "đánh vào lòng người" của Lê Lợi
Trang 11và Nguyễn Trãi không chỉ đối với người dân Đại Việt, động viên nhân dân nhất
tề đứng lên kháng chiến chống giặc, mà còn kéo cả quân Minh ngả theo nghĩaquân Lam Sơn, chống lại vua quan nhà Minh Nguyễn Trãi đã đem tình hình bêntrong nước Đại Minh và những khó khăn mà triều Minh đang vấp phải, nói chotướng sĩ họ biết Trong thư gửi cho Đô đốc Thái Phúc, trấn thủ thành Nghệ An,Nguyễn Trãi viết: "Hiện ở quý quốc, bên trong có cái vạ tiêu tường, bên ngoàicòn lo Bắc khấu, nắng lụt tiếp nhau, yêu nghiệt đến mãi, đại thần lấn át, cả nướcchia lìa, trời làm táng vong chẳng sớm thì muộn Kẻ sĩ minh triết nên sớm biết
cơ màu Nay kế hay của ông chẳng gì bằng thuận theo cảnh mình gặp, nghetheo mệnh trời, nhân thời cơ này dựng nên công nghiệp, khiến cho ta may đượcthoát khỏi lầm than mà công nghiệp lớn lao của ông được rạng rỡ trong sử xanh,
há chẳng hay ư?" Lời lẽ của Nguyễn Trãi đã thuyết phục được Thái Phúc.Tháng 2 năm 1427, Thái Phúc đã mở thành Nghệ An đem toàn bộ quân Minh cóđến mấy vạn người ra hàng nghĩa quân Lam Sơn Thái Phúc đầu hàng nghĩaquân Lam Sơn không phải vì ông hèn nhát, tham sống sợ chết, mà chính vìnhững lời lẽ hợp tình, hợp lý của Nguyễn Trãi Đầu năm 1428, khi VươngThông kéo quân về nước, Lê Lợi và Nguyễn Trãi có mời họ Thái ở lại Đại Việtlàm quan nhà Lê, nhưng Thái Phúc đã từ chối, cương quyết theo Vương Thông
về nước Đến kinh đô, Thái Phúc đã bị vua Minh hạ ngục và bị giết chết Vua LêLợi và nhân dân Đại Việt rất thương tiếc lập ngay đền thờ Thái Phúc ở RúThành, Nghệ An, nơi ông đã quyết định đứng về phía nhân dân Đại Việt Bảnthân Nguyễn Trãi đã năm lần vào thành địch để dụ địch đầu hàng Trong bài
"Biểu tạ ân của Giám nghị đại phu tri tam quán sự", chính Nguyễn Trãi cho biết,ông đã đích thân vào thành Đông Quan khuyên Vương Thông sớm đầu hàng:
"Miệng hổ lăn mình, quyết nghị hòa mà hai nước can qua đều nghỉ" Chiến lượcđánh vào lòng người còn có thể gọi là đường lối địch vận của Lê Lợi và NguyễnTrãi đã đem lại kết quả to lớn chưa từng thấy trong lịch sử chế độ phong kiếnViệt Nam Các thành như Nghệ An, Điêu Diêu, Thị Cầu, Diễn Châu, Tây Đô,Chí Linh, Tam Giang, Tân Bình, Thuận Hóa, Đông Quan đều được giải phóngbằng đường lối địch vận do các lãnh tụ nghĩa quân Lam Sơn vạch ra Nghĩaquân chỉ phải mang lực lượng công thành trước sau có hai lần: Lần thứ nhất
Trang 12đánh thành Khâu Ôn, lần thứ hai đánh thành Xương Giang Cuối năm 1427,nghĩa quân Lam Sơn đã ở vào thế hoàn toàn có thể áp đảo được bảy, tám vạnquân Minh ở Đông Quan Các tướng sĩ muốn đánh Đông Quan để giết hết quânxâm lược cho hả giận Nguyễn Trãi tâu với Lê Lợi: Nếu đánh thành để trả thùvào lúc này thì đó không phải là việc khó khăn, nhưng như vậy nhà Minh tấtphải trả thù, "chi bằng nên thừa lúc kẻ thù lâm vào thế cùng mà cùng họ hòahiếu để tạo phúc cho sinh linh cả hai nước" Lê Lợi cho là phải Ông giải thíchcho các tướng sĩ: "Phục thù báo oán là thường tình của mọi người, nhưng khôngmuốn giết người là hảo tâm của bậc nhân đức Vả lại, người ta đã hàng mà mìnhgiết đi thì chẳng còn gì ghê gớm hơn việc làm không lành ấy Nếu vì hả giậntrong chốc lát mà để muôn đời mang tiếng giết kẻ đã hàng, thì chi bằng chomuôn vạn người được toàn tính mạng để dập tắt mối chiến tranh về sau, sử xanhghi chép nghìn thuở còn thơm, há chẳng tốt đẹp sao?" Lê Lợi lại nói thêm vớicác tướng sĩ: "Cho bọn Vương Thông trở về nói với vua Minh trả lại đất cho ta,không xâm phạm bờ cõi của ta, đó là điều ta cần Hà tất phải giết bọn chúng đểgây oán với nước lớn làm gì?" Chiến tranh giữa nhà Minh và Đại Việt chấmdứt, nhân dân hai nước "thoát được cái khổ can qua" Để có được thắng lợi đó,một trong những tác nhân chủ yếu là chiến lược quân sự đặc sắc "Đánh vào lòngngười" của Lê Lợi và Nguyễn Trãi.
7.2.3 Khi giảng các sự kiện lịch sử có liên quan đến các chân dung nhân vật
lịch sử
- Khi trình bày các sự kiện liên quan đến nhân vật lịch sử nào, giáo viêncần sưu tầm những mẩu chuyện liên quan đến nhân vật đó, có thể là kể về thóiquen, tài năng, cống hiến, hay một câu chuyện vui về nhân vật đó Điều này cótác dụng làm cho HS nhớ lâu về nhân vật ấy
+ Bài 5: Trung quốc thời phong kiến
Để cho học sinh có ấn tượng lịch sử khi đánh giá công và tội cuả TầnThuỷ Hoàng giáo viên nên kể cho học sinh những câu chuyện liên quan đếnnhân vật này như:
Trang 13Tần Thuỷ Hoàng là một chính trị gia xuất chúng, đã thống nhất trungnguyên, xây dựng Vạn lý trường thành, thống nhất tiền tệ, pháp chế, đơn vị đolường và chữ viết Nhưng đồng thời cũng là một bạo chúa Đốt sách chữ nho,chôn sống học trò, tàn phá văn hoá tiền bối, ăn chơi xa xỉ, sưu cao thuế năng tànsát lương dân, tội cao như núi Tần Thuỷ Hoàng là một con người mang một tráitim lang sói coi mạng người như cỏ giác luôn sử dụng lối sống bạc bẽo thiếutình người, cứng rắn, tàn nhẫn, ngạo ngược hoặc ngang tàng, tàn khốc đến mứchung tàn hoặc thô bạo đến mức giữ dằn Tần Thuỷ Hoàng đã giết chết em mình
do Triệu Cơ và Lao Ái sinh ra Tần Thuỷ Hoàng sai lính cho hai em mình vàobao tải đập chết mặc cho tiếng kêu la xin tha của mẹ Giết chết cha mình là LãBất Vi –mới đầu chỉ là một thương nhân sau đó leo lên chức thừa tướng rồi làtrọng phụ của Tần Thuỷ Hoàng Tần thuỷ Hoàng 13 tuổi lên ngôi vua và đã bắtđầu cho xây dựng lăng mộ mình tại Lệ Sơn, công việc liên tục kéo dài mãi tớikhi ông ta băng hà năm 50 tuổi mới ngừng Thuỷ Hoàng chết nhưng còn ác độctruyền lại ý chỉ cho con trai mình là Nhị Thế Hồ Hợi chôn sống tất cả hơn mộtvạn cung tần tỳ thiếp, cung nhân nơi hậu cung từng được thuỷ hoàng sủng ái.Nhưng không có con (chủ yếu là cung phi của 6 nước Tần Thuỷ Hoàng khôngmuốn cho họ có con Sau những cuộc vui, nếu ai có mang thì cho Thái Y đemthuốc vào phá bỏ với ý rằng: Nếu như để những đứa con đó lại thì sau nàychúng sẽ trở thành mầm hoạ, trả thù, cướp ngôi nên diệt cỏ tận gốc) Tần ThuỷHoàng cho giết hết tất cả hàng vạn người lao động, vận chuyển vàng bạc trâubáu, xây dựng lăng mộ, bịt kín đường hầm và vĩnh viễn không bao giờ có thể rakhỏi đó được Lăng mộ Thủy Hoàng cao mấy chục trượng, sân trong rộng dài 5dặm, sân ngoài rộng dài 12 dặm, trên trồng cây cối, một tòa lăng sừng sững,vách trong mộ thì xẻ núi khoan đá, đúc đồng làm quách ngoài, chặn đứng 3dòng suối ngầm chu vi hơn 30 dặm Vòm mộ vẽ hình tinh tú thiên văn, mặt đấtdùng thủy ngân vẽ thành hình thế sông núi Có 4 biển, trăm sông, ngũ nhạc, cửuchâu, khắp nơi trang điểm ngọc châu phỉ thúy, tầng giữa là nơi thưởng ngoạnvui chơi, tầng trên là núi đồi vườn, rừng Bố cục và sắp đặt cung điện, đạo quán,chỗ ngồi của các bá quan đều giống hệt trên trần gian, còn lệnh cho thợ chế tạocung, nỏ máy ai đến gần cửa cung sẽ bị cung nỏ tự động bắn chết
Trang 14+ Bài 32: Cách mạng công nghiệp ở Châu Âu
GV hình thành cho học sinh biểu tượng Phơntơn –một kỹ sư người Mĩ đãchế tạo thành công một con tàu thuỷ chạy bằng động cơ hơi nước
Phơntơn đã nghiên cứu động cơ hơi nước của Giêm Oát chế tạo ra mộtcon tàu thuỷ chạy bằng động cơ hơi nước tạo ra cuộc cách mạng trong lĩnh vựcgiao thông thời cận đại Năm 1807 ông thực hiện xong bản thiết kế của mình,sau đó ông sang Pháp gặp Napôlêong với lí do quá nghèo để tìm người tài trợ.Napôlêông cực kì thích thú với ý tưởng kì lạ này Ông cho rằng đây chính làcông cụ quyết định thắng lợi đối với nước Anh trên mặt biển Nhưng khi đem rabàn bạc thì đám quần thần của ông ta kịch liệt phản đối Họ cho rằng phơntơnchỉ là kẻ hám tiền Họ không tin vào một con tàu có thể chạy được mà không thểchạy được mà không cần sức gió hay sức người.Thất vọng trở về Mĩ, Phơntonbán hết gia sản huy động bạn bè thiết kế một con tàu mang tên Clêmăng Hôm
hạ thuỷ con tàu không một ai dám lên tàu vì họ không tin tưởng vào khả năngvận hành của nó Chỉ duy nhất có một nhà báo do lỡ cuộc hành trình nên ông talên tàu Nhưng thật bất ngờ con tàu chạy một mạch từ Newyork đến Wasinhtonmột cách an toàn Đi tiếp những ngày sau đó báo chí Mĩ không ngừng đưa tin
về một sự kiện đặc biệt trong đó có những đoạn trích dẫn: “Con tàu chạy quanhiều thuyền buồm chạy bằng sức gió với vận tốc khác thường Người ta có cảmtưởng rằng tất cả các con thuyền khác điều đứng im, nhổ neo chỉ co tàu Phơntơnchuyển động Sự kiện này tạo ra một cuộc cách mạng trong giao thông đườngthuỷ
Cũng trong nội dung bài này, giáo viên tạo biểu tượng Giêm Oát “Giữathế kỉ XVIII, ở nước Anh đã có máy hơi nước của Niu-cô-men, tuy nhiên hiệuquả thấp, lại thường trục trặc lúc vận hành nên người ta ít dùng Trên cơ sở máyhơi nước của Niu-cô-men, Giêm-Oát – một thực nghiệm viên của trường đại họcGlasgau đã miệt mài nghiên cứu và chế tạo thành công một động cơ hơi nướckiểu mới có hiệu quả gấp năm lần máy hơi nước cũ Sau đó, Giêm-Oát tiếp tụccải tiến nâng cao năng suất máy Máy hơi nước của Giêm-Oát được đưa vào sử
Trang 15nghiệp hoá, cơ giới hoá nước Anh Có thể nhấn mạnh rằng trong lịch sử có haiphát minh được coi là quan trọng nhất đó là việc tìm ra lửa đã đánh dấu quátrình chuyển biến của lịch sử loài người đánh dấu quá trình từ ăn sống nuốt tươisang ăn chín Phát minh quan trọng thứ hai của Giêm Oát đã đánh dấu quá trìnhchuyển biến trong lao động từ lao động chân tay sang lao động bằng máy móc.Cũng nhờ phát minh này Giêm Oát được mệnh danh là “Người nhân lên gấp bộisức mạnh của con người”.
Cũng trong bài này GV có thể tạo biểu tượng cho học sinh về JemHacgrivo như sau: Giêm Hargreaves là một người thợ mộc, thợ dệt nghèo sống
ở Lancashire, Anh Vợ của ông là một người thợ dệt, hai vợ chồng phải làm việcrất vất vả để nuôi sống gia đình James rất buồn lòng khi người vợ của mìnhphải chật vật, khổ sở với chiếc máy xe sợi, máy dệt cổ lỗ sĩ Năm 1733, có mộtcông nhân dệt đã chế tạo “thoi nhanh”, làm tăng sản lượng dệt lên gấp nhiều lần,
và máy kéo sợi cũ kĩ kia không đáp ứng nổi lượng sợi cần thiết để dệt (NướcAnh thời kỳ này diễn ra tinh trạng “đói sợi” trong nghành dệt vải bông) Trongkhi đó, ở nhà Giêm, ông thường thay vợ làm công việc kéo sợi và dệt nặng nhọc.Chính qua công việc này, lại có đầu óc thông minh, Hargreaves nắm được kĩthuật xe sợi rất mau, và nhanh chóng hiểu được nguyên lý làm việc và cơ cấucủa máy xe sợi không lấy gì làm phức tạp này Và cũng rất tình cờ vào một buổisáng trong lúc đang chơi đùa con gái Gienni của ông đã vô tình làm đổ chiếc saquay tay Khi sa quay bị đổ ông quan sát thấy nó vẫn tiếp tục quay từ đó,Hargreaves nảy ra ý tưởng cải tiến chiếc máy thêm vào đó 16-18 cọc suốt năngsuất đã tăng lên 16-18 lần Ông đã đặt tên máy kéo sợi đó mang tên con gáimình Giêm Hargreaves đã là người phát minh ra máy xe sợi Jenny, giải quyếtđược mâu thuẫn giữa khâu xe sợi và khâu dệt vải, góp phần khơi mào cho cuộccách mạng công nghiệp lẫy lừng ở Anh thế kỷ XVIII
Qua câu chuyện GV giúp học sinh rút ra bài học đó chính là, sự quan tâm
và sống vì người khác sẽ là động lực rất lớn cho sự sáng tạo đấy Ngược lại, sựích kỉ, sống chỉ biết bản thân sẽ dễ giết chết sức sáng tạo của con người