Sáng kiến “Vận dụng một số phương pháp dạy viết theo hướng phát triển năng lực học sinh vào việc giảng dạy bài “Luyện tập vận dụng kết hợp các thao tác lập luận” trong chương trình ngữ văn 11 cơ bản” đi từ cơ sở lí luận về dạy học phát triển năng lực nói chung và mục tiêu, yêu cầu, phương pháp dạy viết theo định hướng phát triển năng lực riêng. Tiến hành khảo sát khái quát phân môn làm văn trong chương trình Ngữ hiện hành cũng như thực trạng các tiết dạy làm văn và kĩ năng viết của học sinh. Từ đó chia sẻ kinh nghiệm thiết kế dạy học theo định hướng phát triển năng lực và đánh giá kết quả đạt được.
Trang 1MỤC LỤC
I MỞ ĐẦU 3
1 Lí do chọn đề tài 3
2 Mục đích sáng kiến 3
3 Phạm vi của sáng kiến 4
II CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN 5
1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 5
1.1 Một số vấn đề về dạy học phát triển năng lực 5
1.1.1 Khái niệm năng lực và dạy học phát triển năng lực 5
1.1.2 Năng lực Ngữ Văn 5
1.1.3 Phương pháp dạy học Ngữ Văn theo yêu cầu phát triển năng lực 5
1.2 Mục tiêu, yêu cầu và phương pháp dạy viết theo định hướng phát triển năng lực 6
1.2.1 Mục tiêu dạy viết 6
1.2.2 Yêu cầu dạy viết 6
1.2.3 Phương pháp dạy viết 6
2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 9
2.1 Khái quát phân môn làm văn trong chương trình Ngữ Văn trung học phổ thông 9
2.2 Thực trạng các tiết dạy làm văn và kĩ năng viết của học sinh trường THPT chuyên Chu Văn An hiện nay 10
III NỘI DUNG SÁNG KIẾN 12
1 Thiết kế kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực 12
2 Đánh giá kết quả thu được 21
2.1 Tính mới, tính sáng tạo 21
2 2 Khả năng áp dụng và mang lại lợi ích thiết thực của sáng kiến 21
III KẾT LUẬN 22
DANH MỤC TÀILIỆU THAM KHẢO 23
Trang 2TÓM TẮT SÁNG KIẾN
Sáng kiến “Vận dụng một số phương pháp dạy viết theo hướng phát triển
năng lực học sinh vào việc giảng dạy bài “Luyện tập vận dụng kết hợp các thao tác lập luận” trong chương trình ngữ văn 11 cơ bản” đi từ cơ sở lí luận về dạy học
phát triển năng lực nói chung và mục tiêu, yêu cầu, phương pháp dạy viết theođịnh hướng phát triển năng lực riêng Tiến hành khảo sát khái quát phân môn làmvăn trong chương trình Ngữ hiện hành cũng như thực trạng các tiết dạy làm văn và
kĩ năng viết của học sinh Từ đó chia sẻ kinh nghiệm thiết kế dạy học theo địnhhướng phát triển năng lực và đánh giá kết quả đạt được
Trang 4I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1 Trong những năm gần đây, việc dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổthông đã có nhiều chuyển biến; thể hiện rõ nhất là yêu cầu từ dạy học nội dungsang dạy học phát triển năng lực Môn Ngữ văn có ưu thế trong việc phát triểnnăng lực giao tiếp của học sinh với các kĩ năng: đọc, viết, nghe, nói Trong đó, việcdạy cho học sinh cách viết được coi là một nhiệm vụ không dễ dàng với giáo viên,bởi để có thể dạy cho học sinh cách tạo lập văn bản, giáo viên cần có vốn hiểu biếtphong phú về nhiều lĩnh vực, có kiến thức về các kiểu loại văn bản và hơn hết là kĩnăng viết tốt
1.2 Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay, nhiều tài liệu dạy viết và giáo viêngiảng dạy trên lớp hầu như chỉ quan tâm đến sản phẩm cuối cùng của học sinh màchưa quan tâm đến đúng mực tới quy trình viết của người học.Việc đánh giá cácsản phẩm học tập (bài viết) của học sinh trong các tiết thực hành, luyện tập cònmang nhiều cảm tính, chung chung thiếu những tiêu chí cụ thể
1.3 Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông, phương pháp dạyviết tập trung vào cách dạy viết đoạn văn và văn bản, chủ yếu là văn bản nghị luận
và văn bản thuyết minh Đặc biệt ở lớp 11, giới thiệu, luyện tập bốn thao tác lậpluận chưa được học ở các lớp dưới là phân tích, so sánh, bác bỏ, bình luận Tuynhiên, thực tế giảng dạy cho thấy học sinh khá lúng túng trong việc vận dụng, kếthợp các thao tác lập luận này trong quá trình nghị luận Dẫn đến bài viết lủng củng,thiếu mạch lạc, không làm sáng rõ luận điểm, luận đề
Xuất phát từ những lí do nêu trên, tôi đã thực hiện đề tài “Vận dụng một số
phương pháp dạy viết theo hướng phát triển năng lực học sinh vào việc giảng dạy bài “Luyện tập vận dụng kết hợp các thao tác lập luận” trong chương trình ngữ văn 11 cơ bản”
Trang 52 Mục đích sáng kiến
Mục đich của sáng kiến là trên cơ sở những kiến thức chung về phương phápdạy học phát triển năng lực, các phương pháp dạy viết vận dụng vào việc giảngdạy, hướng dẫn học sinh vận dụng kết hợp nhuần nhuyễn, linh hoạt các thao tác lậpluận trong quá trình nghị luận Từ đó góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bộmôn
3 Phạm vi của sáng kiến
- Đề tài nghiên cứu về phương pháp dạy viết theo hướng phát triển năng lực vàviệc vận phương pháp đó trong một tiết dạy cụ thể là “Luyện tập vận dụng kết hợpcác thao tác lập luận”
- Đối tượng áp dụng sáng kiến là học sinh các lớp 11E2, 11G trường THPTchuyên Chu Văn An, tỉnh Lạng Sơn, năm học 2020 – 2021
Trang 6II CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN
1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1 Một số vấn đề về dạy học phát triển năng lực
1.1.1 Khái niệm năng lực và dạy học phát triển năng lực
Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn
có và quá trình học tập rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiếnthức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí thựchiện thành công một loạt hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong điềukiện cụ thể
Dạy học theo hướng phát triển năng lực là dạy học theo hướng học sinh chủ
động tham gia kiến tạo nội dung kiến thức, vận dụng tri thức vào cuộc sống vàhình thành phương pháp tự học để có thể học suốt đời
1.1.2 Năng lực Ngữ Văn
Năng lực Ngữ văn gồm năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ
- Năng lực văn học là khả năng tiếp nhận và tạo lập văn bản văn học Khả năng
tiếp nhận văn bản văn học được thể hiện qua việc vận dụng kiến thức văn học vàoviệc đọc, giải mã, kiến tạo nghĩa và đánh giá văn bản văn học Khả năng tạo lậpvăn bản văn học được thể hiện qua khả năng biểu đạt cảm xúc và ý tưởng bằnghình thức ngôn từ mang tính thẩm mĩ cao, có thể sáng tác văn học
- Năng lực ngôn ngữ là năng lực sử dụng tiếng nói và chữ viết trong giao tiếp
thể hiện ở các kĩ năng đọc, viết, nghe, nói Đây chính là biểu hiện rõ nhất năng lựcgiao tiếp, một năng lực chung hết sức quan trọng đối với người học, năng lực côngcụ
1.1.3 Phương pháp dạy học Ngữ Văn theo yêu cầu phát triển năng lực
Môn Ngữ văn, xuất phát từ bản chất của chương trình phát triển năng lực, cóthể xác định một số phương pháp dạy đặc thù như sau
- Phương pháp dạy đọc đúng và đọc diễn cảm
Trang 7- Phương pháp dạy đọc hiểu
- Phương pháp dạy viết (viết đúng và viết hay)
- Phương pháp dạy viết đoạn văn và văn bản
- Phương pháp dạy nói và nghe
1.2 Mục tiêu, yêu cầu và phương pháp dạy viết theo định hướng phát triển năng lực
1.2.1 Mục tiêu dạy viết
Theo chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn hiện hành một trong
ba mục tiêu của môn Ngữ Văn là “Hình thành và phát triển cho học sinh các năng
lực sử dụng tiếng Việt, tiếp nhận văn học, cảm thụ thẩm mĩ, phương pháp học tập,
tư duy, đặc biệt là phương pháp tự học, năng lực ứng dụng những điều đã học vào rong cuộc sống”.
Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn mới 2018, xác định
mục tiêu của kĩ năng viết là “Viết được các văn bản thuộc các kiểu loại khác nhau
có chủ đề, nội dung phù hợp với lứa tuổi phục vụ cho yêu cầu học tập và đời sống; đảm bảo các yêu cầu về chính tả, từ ngữ, ngữ pháp và phong cách văn bản”
Như vậy, dạy viết trong nhà trường phổ thông có mục đích là hình thành vàphát triển ở học sinh “năng lực sử dụng tiếng Việt”, trong đó có năng lực tạo lậpvăn bản dạng viết Mục đích của việc dạy viết là giúp học sinh biết tạo lập các loạivăn bản, nâng cao kĩ năng sử dụng ngôn ngữ lên mức thành thục, hiệu quả
1.2.2 Yêu cầu dạy viết
Trong dạy học viết ở trường phổ thông, cần lưu ý một số yêu cầu sau:
- Dạy học tạo lập văn bản là một tiến trình thực hành phức tạp
- Học sinh là chủ thể của quá trình dạy viết
- Dạy học viết cần tích hợp chặt chẽ với dạy học đọc hiểu
1.2.3 Phương pháp dạy viết
Ở cấp trung học phổ thông, phương pháp dạy viết tập trung vào cách dạyviết đoạn văn và văn bản, chủ yếu là văn bản nghị luận và văn bản thuyết minh
Trang 8Trong dạy viết đoạn văn và văn bản giáo viên cần chú ý cách dạy để hình thành và
phát triển cho học sinh kĩ năng về quy trình viết và kĩ năng viết các kiểu loại văn
bản
* Quy trình dạy viết có thể chia thành ba giai đoạn sau:
(1) Giai đoạn chuẩn bị viết
- Đọc và phân tích mẫu: Đọc bài văn mẫu cùng kiểu loại giúp học sinh hiểu
được cách tạo lập văn bản cùng loại Ví dụ, để viết bài văn nghị luận về một tácphẩm văn học, học sinh dựa vào bài đọc hiểu là một bài phê bình tác phẩm văn học
đã học Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích, nhận diện, từ đó rút ra những yêucầu viết kiểu bài này
- Xác định mục đích, nhiệm vụ viết : Giáo viên hướng dẫn học sinh trước khi
viết cần tự hỏi chính mình Tôi đang định viết về vấn đề gì? Tại sao tôi lại viết vềvấn đề đó? Ai sẽ đọc bài viết của tôi? Học sinh xác định nhiệm vụ viết chính làphân tích đề bài: Đề bài yêu cầu viết nội dung gì? Kiểu bài gì? Phạm vi dẫn chứnglấy ở đâu?
- Tìm ý cho bài viết: Giáo viên có thể sử dụng nhiều chiến lược khác nhau để
hướng dẫn học sinh tìm ý cho bài viết Huy động ý là một giai đoạn quan trọngtrong quá trình viết bài Giai đoạn này có thể để học sinh thực hành ngay trên lớpnhưng cũng có thể để học sinh về nhà tìm kiếm thông tin Giáo viên có thể dùngmột số cách sai đây để giúp học sinh tìm ý cho bài viết:
+ Dùng bản đồ tư duy để hình thành, phát triển và trình bày hệ thống ý cho bàiviết GV yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy để tìm ý
+ Dùng chiến lược viết Ví dụ như chiến lược 5W1H cho bài văn tự sự Ai?, What-cái gì?, When-khi nào?, Where- ở đâu?, Why-tại sao?, How: thế nào?)+ Dùng hoạt động trải nghiệm
(Who Lập dàn ý: Giáo viên hướng dẫn học sinh sắp xếp các ý đã tìm, lược bớt các ý
không hướng đến chủ đề theo một bố cục và cấu trúc phù hợp
Ví dụ với bài văn nghị luận, cần sắp xếp các ý theo một hệ thống thứ bậc nhưsau:
Luận đề là đề tài/ vấn đề trọng tâm cần bàn bạc, làm sáng tỏ
Trang 9 Luận điểm là các ý lớn nhằm triển khai làm sáng tỏ cho luận đề.
Luận cứ gồm những lí lẽ và dẫn chứng nhằm làm sáng tỏ cho luận điểm
Lập luận là cách dẫn dắt, trình bày lí lẽ, dẫn chứng cho sao nổi bật vấn đề,hấp dẫn và tăng sức thuyết phục
(2) Giai đoạn viết
Sau khi có hệ thống ý, giáo viên cần hướng dẫn học sinh luyện tập diễn đạt
các ý thành văn: câu văn, đoạn văn và bài văn
Đầu tiên hãy diễn đạt một luận đề, luận điểm thành một câu văn
Tiếp đến hãy diễn đạt một luận điểm thành một đoạn văn gồm ba phần, có câu
mở đoạn, các câu phát triển và câu kết đoạn Tập viết đoạn văn là hết sức quantrọng, là cơ sở để viết bài văn, bài văn là nhiều đoạn văn hoàn chỉnh ghép lại
Đoạn văn có thể triển khai theo nhiều cách Cách 1 theo mô hình tổng – phân –
hợp: nêu ý tổng quát – thường gọi là câu chủ đề trước, sau đó phát triển ý tổng quát
bằng các chi tiết, ý nhỏ (lí lẽ, dẫn chứng), rồi kết lại bằng ý tổng quát Cách 2 Viết
đoạn văn diễn dịch: nêu ý tổng quát trước, sau đó phân tích, phát triển bằng các lí
lĩ, dẫn chứng, chi tiết làm ý tổng quát Cách 3 Là tập viết đoạn văn quy nạp bắt
đầu từ các chi tiết, lí lẽ, dẫn chứng cụ thể, sau đó tổng hợp lại bằng câu khái quát Đây là mấy cách trình phổ biến thường dùng khi luyện tập viết đoạn văn; khi thànhthạo, học sinh có thể viết “phá cách”, không cần quá câu nệ cấu trúc mà quan trọng
là có ý đúng, ý hay, ý sáng tạo và biết phát triển ý một cách chặt chẽ, rõ ràng, sángsủa, giàu sức thuyết phục
Việc hướng dẫn học sinh luyện tập viết bài văn thực chất cũng là cách viết đoạn
văn; trong đó mở bài (nêu vấn đề/ đề tài) chính là câu mở đoạn (câu chủ đề); thân
bài là nhiều đoạn văn nhỏ, mỗi đoạn tương ứng với một luận điểm, nhằm làm sáng
tỏ luận đề/ đề tài nêu ở mở bài; kết bài chính là đoạn văn khái quát lại cho toàn bài
(3) Giai đoạn chỉnh sửa và đánh giá
Chỉnh sửa là một phần của quá trình tạo lập văn bản Không thể phủ nhận đượcvai trò của hoạt động chỉnh sửa đối với việc tạo lập văn bản, kể cả với các chuyêngia viết Vì thế, học sinh – người đang tập viết, rèn luyện kĩ năng viết không thể bỏqua khâu quan trọng này
Trang 10Hoạt động chỉnh sửa, đánh giá có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức khácnhau: giáo viên đánh giá bài viết của học sinh, học sinh đánh giá bài viết của nhau,học sinh tự đánh giá và chỉnh sửa bài viết của mình
Để hoạt động động đánh giá thực sự chính xác, hiệu qủa, giáo viên nên cónhững hướng dẫn với tiêu chí cụ thể hoặc lập bảng rubic đánh giá định tính hoặcđịnh lượng
* Kĩ năng viết các kiểu loại văn bản: Không chỉ dạy cách viết đoạn văn, bài
văn mà khi luyện tập diễn đạt, giáo viên còn cần chú ý hướng dẫn học sinh cách sửdụng từ ngữ, hình ảnh, các biện pháp tu từ để từ viết đúng, viết hay đến viết sángtạo, viết có chất văn Mỗi kiểu loại văn bản có những yêu cầu về ngôn ngữ riêng.Giáo viên cần hướng dẫn để học sinh luyện tập huy động và sử dụng ngôn ngữ chophù hợp và có hiệu quả Chẳng hạn với văn miêu tả cần huy động nhiều dung từ
(tính từ chỉ màu sắc, âm thanh, mùi vị, hình khối ) để làm sống dậy đối tượng
được miêu tả; với bài văn tự sự cần dùng nhiều động từ để kể lại sự việc, hànhđộng, mâu thuẫn/ xung đột của các nhân vật; với bài nghị luận, ngôn ngữ cần hùnghồn, sử dụng nhiều từ/ câu khẳng định, phụ định để tăng tính thuyết phục; với bàivăn thuyết minh, cần sử dụng nhiều từ ngữ có sắc thái trung tính để tăng tínhthuyết phục, với bài văn thuyết minh, cần sử dụng ngôn ngữ trang trọng, khuônmẫu, quy phạm
đến cao: lớp 10, ôn luyện các kiểu văn bản đã học ở trung học cơ sở; lớp 11, tập
Trang 11trung các thao tác lập luận; lớp 12, hoàn thiện các kĩ năng làm văn nghị luận Cụ
thể:
- Lớp 10: ôn luyện các kiểu văn bản đã học ở THCS: tự sự, miêu tả, biểu cảm,
thuyết minh Các nội dung mới bao gồm hình thành và rèn luyện năng lực liên
tưởng, tưởng tượng, khả năng quan sát, thể nghiệm đời sống; biết suy nghĩ, pháttriển vấn đề từ đời sống, biết đọc và tích lũy kiến thức
- Lớp 11: ôn luyện và mở rộng, nâng cao các tri thức và kĩ năng về văn bảnnghị luận; giới thiệu, luyện tập bốn thao tác lập luận chưa được học ở các lớp dưới:phân tích, so sánh, bác bỏ và bình luận
- Lớp 12: Tiếp tục hoàn thiện về văn nghị luận, luyện tập kết hợp các thao tác
và hoàn chỉnh kĩ năng viết bài (bố cục bài văn nghị luận, mở bài kết bài, triển khainội dung nghị luận)
2.2 Thực trạng các tiết dạy làm văn và kĩ năng viết của học sinh trường THPT chuyên Chu Văn An hiện nay
2.2.1 Từ thực tế giảng dạy và dự giờ tôi nhận thấy hoạt động dạy học phânmôn làm văn ở trường THPT chuyên Chu Văn An đã được giáo viên quan tâm vàđầu tư, các tiết dạy học đều đi từ phân tích ngữ liệu, rút ra kiến thức từ đó hướngdẫn học sinh vận dụng, luyện tập Tuy nhiên việc chuẩn bị bài soạn và hoạt độnggiảng dạy phân môn làm văn còn một số hạn chế sau:
- Trong việc soạn giảng, đa số các tiết dạy viết chưa xây dựng cụ thể các tiêuchí năng lực, phẩm chất cần đạt; hệ thống bài tập thực hành thiếu phong phú, đadạng chưa hướng đến việc rèn luyện các thao tác, kĩ năng bộ phận và năng lực viếttổng hợp
- Trong việc giảng dạy, hầu hết giáo viên chỉ quan tâm đến sản phẩm viếtcuối cùng của học sinh mà chưa quan tâm đúng mức tới quy trình viết của ngườihọc; Việc đánh giá các sản phẩm học tập (bài viết) của học trong các tiết thựchành, luyện tập còn mang nhiều cảm tính, chung chung thiếu những tiêu chí cụ thể
2.2.2 Qua thực tế giảng dạy và các bài kiểm tra của học sinh lớp 11, tôinhận thấy kĩ năng viết văn nghị luận của các học sinh thường mắc phải những lỗi
Trang 12sau: lúng túng trong việc xác định luận đề và triển khai luận điểm Các ý lớn khôngphù hợp với yêu cầu về nội dung và phương pháp nghị luận nêu trong đề Các ýnhỏ không phù hợp với nội dung của ý lớn hoặc có những ý nhỏ bậc dưới khôngphù hợp với nội dung của ý nhỏ bậc trên Một số bài viết diễn đạt thiếu chặt chẽ,câu văn lủng củng…
Kết quả khảo sát một số bài kiểm tra về kĩ năng viết văn nghị luận của họcsinh lớp 11E2, 11G