Lồng ghép kiến thức địa lí địa phương an giang vào dạy học địa lí lớp 10

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đó, tôi chọn đề tài “Lồng ghép kiến thức địa lí địa phương An Giang vào dạy học địa lí lớp 10” với mục đích nghiên cứu vai trò, vị trí của ĐLĐP trong chươn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG

KHOA SƯ PHẠM

BÁO CÁO ĐỀ TÀI NCKH CẤP KHOA

LỒNG GHÉP KIẾN THỨC ĐỊA LÍ

ĐỊA PHƯƠNG AN GIANG

VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

Chủ nhiệm đề tài: Ths TÔ MINH CHÂU

AN GIANG, THÁNG 4 NĂM 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG

KHOA SƯ PHẠM

BÁO CÁO ĐỀ TÀI NCKH CẤP KHOA

LỒNG GHÉP KIẾN THỨC ĐỊA LÍ

ĐỊA PHƯƠNG AN GIANG

VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

Chủ nhiệm đề tài: Ths TÔ MINH CHÂU

AN GIANG, THÁNG 4 NĂM 2020

CHẤP THUẬN CỦA HỘI ĐỒNG

Đề tài nghên cứu khoa học “Lồng ghép kiến thức địa lí địa phương An Giang vào dạy học địa lí lớp 10”, do tác giả Tô Minh Châu, công tác tại khoa Sư phạm thực hiện.

Tác giả đã báo cáo kết quả nghiên cứu và được Hội đồng Khoa học và Đào tạo TrườngĐại học An Giang thông qua ngày 02 tháng 6 năm 2020

Xin gửi lời cảm ơn các thầy cô, các em học sinh lớp 10 trường Phổ thông Thực hành

Sư phạm, Trường Đại học An Giang đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trìnhgiảng dạy thực nghiệm và đối chứng để hoàn thành đề tài

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn bạn bè, người thân đã động viên, ủng hộ, giúp đỡ, chia sẻnhững khó khăn, điều đó đã tạo thêm động lực để tác giả hoàn thành nghiên cứu này

Do giới hạn về thời gian, tài liệu, trình độ, những khó khăn khách quan và chủ quankhác nên đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót Tác giả rất mong nhận được sựđóng góp, phê bình của hội đồng, các nhà khoa học, quý thầy cô và đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

An Giang, ngày 28 tháng 4 năm 2020

Người thực hiện

Ths Tô Minh Châu

TÓM TẮT

Đề tài trình bày vai trò, vị trí của địa lí địa phương trong chương trình địa lí ởtrường phổ thông và một số nội dung lồng ghép kiến thức địa lí địa phương tỉnh AnGiang trong dạy học Địa lí lớp 10 ở trường trung học phổ thông, giúp học sinh tìmhiểu và đánh giá đúng tiềm năng thiên nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương Bằngphương pháp khảo sát, thực nghiệm, đề tài đã phân tích và so sánh được kết quả 3 bàikiểm tra của lớp thực nghiệm và đối chứng Qua đó, đề tài đề xuất các giải pháp lồngghép kiến thức địa lí địa phương An Giang vào bài dạy địa lí lớp 10 một cách hiệu quả

Từ khóa: tỉnh An Giang, địa lí địa phương, dạy học địa lí, lồng ghép.

ABSTRACT

The research presents the role and position of local geography in the geographyprogram in high school and some content integrating geographic knowledge in AnGiang province in teaching Geography in grade 10 in high school It helps students

to understand and appreciate the natural, socio-economic potentials of the locality

By survey and experiment methods, the research has analyzed and compared the results

of three tests of the experimental and control classes Thereby, the research proposessolutions to integrate An Giang local knowledge of geography into 10th gradegeography lessons effectively

Keywords: An Giang province, local geography, teaching geography, integrating.

LỜI CAM KẾT

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trongnghiên cứu này có xuất xứ rõ ràng Những kết luận mới về công trình nghiên cứu nàychưa được công bố trong bất cứ công trình nào khác

An Giang, ngày 28 tháng 4 năm 2020

Người thực hiện

Ths Tô Minh Châu

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: GIỚI THIỆU CHUNG 1

1.1 Tính cần thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu tư liệu 2

1.4.2 Phương pháp khảo sát 2

1.4.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 2

1.5 Nội dung nghiên cứu 3

1.6 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 3

1.6.1 Trong nước 3

1.6.2 Ngoài nước 3

1.7 Những đóng góp của đề tài 4

Chương 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC LỒNG GHÉP KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG 5

2.1 Môt số vấn đề về địa lí địa phương 5

2.1.1 Quan niệm về địa lí địa phương 5

2.1.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu địa lí địa phương 5

2.1.3 Ý nghĩa của việc dạy học địa lí địa phương 6

2.2 Kiến thức địa lí địa phương trong chương trình địa lí trường phổ thông một số quốc gia 6

2.2.1 Vai trò của kiến thức địa lí địa phương trong dạy học địa lí 6

2.2.2 Một số kiểu cấu tạo chương trình địa lí ở trường phổ thông trên thế giới 7

2.3 Kiến thức địa lí địa phương trong chương trình địa lí trường phổ thông ở nước ta 8

2.3.1 Vị trí của kiến thức địa lí địa phương trong phân phối chương trình địa lí phổ thông 8

2.3.2 Thực trạng kiến thức địa lí địa phương trong chương trình phổ thông 10

2.4 Vai trò kiến thức địa lí địa phương đối với việc dạy học địa lí lớp 10 11

2.5 Cấu trúc nội dung địa lí lớp 10 12

Chương 3: XÂY DỰNG HỆ THỐNG KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG AN GIANG LỒNG GHÉP VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 15

3.1 Khái quát về tỉnh An Giang 15

3.1.1 Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên 15

3.1.2 Dân cư và xã hội 16

3.2 Lồng ghép kiến thức địa lí địa phương An Giang vào dạy học địa lí lớp 10 16

3.2.1 Các nguồn tài liệu thu thập kiến thức địa lí địa phương An Giang để lồng ghép vào dạy học địa lí lớp 10 17

3.2.2 Một số phương pháp dạy học để lồng ghép kiến thức địa lí địa phương An Giang vào dạy học địa lí lớp 10 17

3.3 Xây dựng nội dung kiến thức địa lí địa phương An Giang lồng ghép vào dạy học địa lí lớp 10 18 3.4 Thiết kế một số giáo án địa lí lớp 10 lồng ghép kiến thức địa lí địa phương

An Giang 28

Chương 4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP 29

4.1 Mục đích, nhiệm vụ, nguyên tắc của thực nghiệm sư phạm 29

4.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 29

4.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 29

4.1.3 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 29

4.2 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 30

4.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 30

4.2.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 30

4.3 Căn cứ và tiêu chí để đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm 30

4.3.1 Căn cứ đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm 30

4.3.2 Tiêu chí đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm 30

4.3.3 Cách xử lý kết quả thực nghiệm 31

4.4 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 31

4.5 Đề xuất một số giải pháp 36

4.5.1 Những việc cần chuẩn bị cho bài soạn theo hướng lồng ghép 36

4.5.2 Một số giải pháp cụ thể 36

Chương 5 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 40

5.1 Kết luận 40

5.2 Khuyến nghị 42

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43

PHỤ LỤC 44

DANH SÁCH BẢNG

Trang

Bảng 3.1 Nội dung ĐLĐP An Giang lồng ghép vào dạy học địa lí lớp 10 18

Bảng 4.1 Danh sách các lớp và số lượng HS tham gia thực nghiệm, đối chứng 31

Bảng 4.2 Kết quả kiểm tra lần 1 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 31

Bảng 4.3 Tỉ lệ kiểm tra lần 1 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 32

Bảng 4.4 Kết quả kiểm tra lần 2 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 33

Bảng 4.5 Tỉ lệ kiểm tra lần 2 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 33

Bảng 4.6 Kết quả kiểm tra lần 3 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 34

Bảng 4.7 Tỉ lệ kiểm tra lần 3 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 35

DANH SÁCH HÌNH Trang Hình 4.1 Biểu đồ so sánh kết quả kiểm tra lần 1 32

Hình 4.2 Biểu đồ so sánh kết quả kiểm tra lần 2 34

Hình 4.3 Biểu đồ so sánh kết quả kiểm tra lần 3 35

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

GD&ĐT: Giáo dục và Đào tạo

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG

1.1 TÍNH CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Địa lí là môn học có thể lồng ghép nhiều nội dung giáo dục tình yêu quê hương,đất nước cho học sinh Đặc biệt, các kiến thức địa lí địa phương (ĐLĐP) có vai tròquan trọng trong việc giúp thế hệ trẻ tìm hiểu và đánh giá đúng tiềm năng các điềukiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và thực trạng kinh tế xã hội của địa phương, từ

đó giúp họ định hướng nghề nghiệp, lao động sản xuất, góp phần xây dựng quêhương giàu đẹp Ở nước ta, vấn đề dạy học ĐLĐP ở các trường phổ thông hiện nay

đã được chú trọng hơn trước Tuy nhiên, dung lượng kiến thức này vẫn còn chiếm

một tỉ lệ rất nhỏ trong chương trình địa lí phổ thông Thực trạng mức độ nắm kiếnthức ĐLĐP của giáo viên chưa sâu, chưa rộng; ngoài các tiết dạy ĐLĐP theo quyđịnh, giáo viên chưa thường xuyên đưa kiến thức ĐLĐP vào bài giảng khiến việccung cấp và bổ sung kiến thức ĐLĐP cho học sinh còn nhiều hạn chế đã phần nàoảnh hưởng đến chất lượng học tập của học sinh Để khắc phục tồn tại này, người giáoviên cần phải lồng ghép kiến thức ĐLĐP một cách phù hợp và có sự chuẩn bị nộidung cụ thể cho từng bài dạy địa lí của mình

Trong môn Địa lí cấp Trung học phổ thông, đặc biệt là chương trình Địa lí lớp

10 mang tính đại cương với nhiều khái niệm, quy luật địa lí chung nên việc nhậnthức của học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn Nếu người giáo viên biết đưa những hìnhảnh, sự vật, hiện tượng ở tại địa phương học sinh đang sinh sống làm những ví dụminh họa thì hiệu quả trong mỗi tiết dạy học sẽ rất cao Tuy nhiên, hiện nay chưa cótài liệu biên soạn nội dung ĐLĐP thành những phần cụ thể để lồng ghép vào bài dạyĐịa lí lớp 10 ở các tỉnh thành nói chung và tỉnh An Giang nói riêng Vì vậy, việc lựachọn kiến thức ĐLĐP của giáo viên giảng dạy địa lí phổ thông để lồng ghép vào bàidạy còn gặp nhiều hạn chế và khó khăn

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đó, tôi chọn đề tài “Lồng ghép kiến thức địa lí địa phương An Giang vào dạy học địa lí lớp 10” với mục đích nghiên cứu vai trò, vị trí

của ĐLĐP trong chương trình Địa lí phổ thông và xây dựng nội dung ĐLĐP AnGiang một cách có hệ thống nhằm lồng ghép vào một số bài dạy trong chương trìnhĐịa lí lớp 10 ở trường Trung học phổ thông đạt hiệu quả nhất

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Mục tiêu chung: nghiên cứu xây dựng kiến thức ĐLĐP An Giang thành nhữngnội dung cụ thể, phù hợp với một số bài trong chương trình Địa lí 10 giúp giáo viên

có thể lồng ghép một cách dễ dàng, hiệu quả trong giảng dạy, giúp học sinh hiểu bài,nhớ bài lâu hơn

- Mục tiêu cụ thể:

+ Lựa chọn, thiết kế nội dung kiến thức ĐLĐP An Giang sao cho phù hợp vớimột số bài dạy trong chương trình Địa lí 10 giúp người dạy có thể lồng ghép hiệuquả;

+ Bổ sung và làm phong phú kiến thức ĐLĐP An Giang cho học sinh;

+ Tìm ra phương pháp giúp học sinh hiểu kiến thức địa lí lớp 10 vững chắcthông qua vận dụng các kiến thức ĐLĐP An Giang;

+ Góp phần giáo dục tình yêu quê hương, con người An Giang cho học sinh

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Đề tài nghiên cứu về kiến thức ĐLĐP An Giang để lồng ghép vào dạy học Địa

lí lớp 10

- Tiến hành dạy thực nghiệm và đối chứng tại trường Phổ thông Thực hành Sưphạm, Đại học An Giang, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu tư liệu

- Mục đích: tìm hiểu các công trình, bài viết, ấn phẩm có liên quan đến đối tượng

kể cả tư liệu trên Internet để từ đó có những đánh giá, nhận định khách quan, biệnchứng về đối tượng

- Kỹ thuật tiến hành: Sưu tầm, tập hợp và khảo sát các tài liệu tham khảo, các

công trình nghiên cứu khoa học, các ấn phẩm, bài viết có liên quan đến đề tài Ghichép, đúc kết các nhận định khoa học từ các nguồn tư liệu để làm cơ sở đối chiếu và

1.4.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Mục đích: so sánh kết quả kiểm tra và khả năng hiểu bài của học sinh ở lớp dạythực nghiệm và lớp dạy đối chứng

- Đối tượng: chọn ra 2 lớp thực nghiệm (87 học sinh) và 2 lớp đối chứng (87 họcsinh) của khối 10 tại trường Phổ thông Thực hành Sư phạm, Đại học An Giang, Đạihọc Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm học 2019-2020

Ngoài những phương pháp trên, trong quá trình nghiên cứu, đề tài còn vận dụngmột số phương pháp khác như: phương pháp phân tích số liệu, phương pháp sosánh,… nhằm nghiên cứu một cách có hệ thống và chi tiết về đối tượng

1.5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Tổng quan về cơ sở lí luận và thực tiễn việc lồng ghép kiến thức ĐLĐP

- Xây dựng hệ thống kiến thức ĐLĐP An Giang lồng ghép vào dạy họcđịa lí lớp 10

- Thực nghiệm sư phạm và đề xuất một số giải pháp

1.6 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

1.6.1 Trong nước

- Nghiên cứu ĐLĐP đã được tiến hành từ lâu Có thể coi tác phẩm “Ức Trai ditập - Dư địa chí” (Nguyễn Trãi, TK XV) là người đặt nền móng cho việc nghiên cứuvấn đề này Gần đây hàng loạt “Địa chí” của các tỉnh đã được biên soạn như: “Địachí An Giang” (Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang [UBND An Giang], 2013); “Địa lícác tỉnh và thành phố Việt Nam” (Lê Thông, 2006)…

- Cuốn sách “Địa chí An Giang” (UBND An Giang, 2013), thể hiện bao quát các

sự kiện, quá trình lịch sử, truyền thống từ năm 1832 - mốc quan trọng đánh dấu sự rađời của tỉnh An Giang Nội dung cuốn sách vừa mang tính tổng hợp, vừa khảo sát,miêu tả những đặc điểm về tự nhiên và xã hội trên các lĩnh vực sản xuất, tổ chức xãhội, đời sống, sinh hoạt văn hóa trong suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển,tái hiện một cách toàn diện, cụ thể về vùng đất và con người An Giang, chứa đựngnhiều thông tin, tư liệu quý giá; là nguồn thông tin rất hữu ích và cần thiết cho những

ai có mong muốn tìm hiểu về vùng đất và con người An Giang

- Để đáp ứng yêu cầu đưa kiến thức ĐLĐP vào trong dạy học phổ thông, cáctỉnh cũng đã chủ động tổ chức nghiên cứu và biên soạn tài liệu ĐLĐP dùng riêng chotỉnh mình Cuốn sách “ĐLĐP An Giang” (Võ Thành An, 2013) với cấu trúc và nộidung cuốn sách mang tính chất của một công trình khoa học địa lí tổng hợp, đề cậplần lượt và đầy đủ trên các lĩnh vực địa lí tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội của tỉnh

An Giang Đây là cuốn sách có một khối lượng kiến thức phong phú được tổng hợpbiên soạn bằng các phương pháp nghiên cứu khoa học địa lí có độ tin cậy cao, nguồn

tư liệu, tài liệu được tổng hợp đảm bảo được tính hệ thống khoa học, chính xác

- Giáo trình “ĐLĐP và giáo dục dân số - môi trường” (Lê Huỳnh & Nguyễn

Thu Hằng, 2007) cũng đã nghiên cứu, lồng ghép ĐLĐP vào các vấn đề kinh tế xãhội

1.6.2 Ngoài nước

- Ở Liên Xô (trước đây) và các nước Đông Âu đã có rất nhiều công trình nghiêncứu ĐLĐP cả về lý luận và về thực tiễn Chính ĐLĐP là môi trường tốt nhất để họcsinh có thể vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn sinh động ở nơi các emđang sinh sống

- Ở Pháp và nhiều nước khác như Hoa Kỳ, Ôxtrâylia, Thái Lan, Ấn Độ… ĐLĐPcũng được đưa vào chương trình phổ thông, bắt đầu từ việc tìm hiểu quê hương cho

tới việc công bố các công trình nghiên cứu và hướng dẫn giảng dạy ĐLĐP Mục đíchcủa việc giảng dạy ĐLĐP trong nhà trường ở nước ngoài là góp phần giáo dục lòngyêu quê hương đất nước, bồi dưỡng cho học sinh khả năng tìm hiểu và năng lực tưduy tổng hợp đối với các vấn đề của địa phương.

- Đề tài làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên trường Đại học An

Giang, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; giáo viên dạy Địa lí, học sinhtrung học phổ thông trên địa bàn tỉnh An Giang

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC LỒNG GHÉP

KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG

2.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG

2.1.1 Quan niệm về địa lí địa phương

- Địa phương là những vùng, khu vực trong quan hệ với những vùng và khu vựckhác trong nước Địa phương được hiểu là một bộ phận lãnh thổ đất nước phạm vi cóthể lớn như một vùng (bao gồm nhiều tỉnh), một tỉnh, thành phố, một huyện, mộtquận, một xã, một phường, một thôn, một xóm, khu phố (Nguyễn Đức Vũ & TrầnThị Tuyết Mai, 2009) Như vậy, địa phương được hiểu là một khu vực nhất định,được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên hay địa giới hành chính đượcphân biệt với địa phương khác

- ĐLĐP là địa lí của các địa phương, bao gồm các yếu tố và thành phần tự nhiên,dân cư, xã hội, kinh tế có mối liên hệ chặt chẽ, thống nhất hữu cơ với nhau, tạo nênđặc điểm, đặc thù của mỗi địa phương về mặt địa lí

2.1.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu địa lí địa phương

- Việc nghiên cứu ĐLĐP có ý nghĩa quan trọng đối với nhiều ngành kinh tế - xãhội của địa phương Đó là việc điều tra cơ bản tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên,dân cư, xã hội, kinh tế của một địa phương trong thời điểm nghiên cứu có tính đếnlịch sử phát triển và viễn cảnh phát triển của địa phương Chính nhờ những thông tin

cụ thể này mà nó sẽ phục vụ cho nhiều ngành trong quy hoạch phát triển, định hướngphát triển chiến lược và trong các kế hoạch trung và ngắn hạn

- Nghiên cứu ĐLĐP có ý nghĩa rất quan trọng về giáo dục, giúp HS có khả năngnhận biết, phân tích được một số hiện tượng địa lí ngay tại quê hương mình, HS sẽ

có những hiểu biết về các sự vật, hiện tượng tự nhiên và KT - XH, về môi trườngsống xung quanh các em Nhờ những hiểu biết đó, HS có điều kiện hiểu thêm về địa

lí đất nước; mặt khác, học về ĐLĐP là cơ hội để HS có thể vận dụng những kiếnthức đã học về địa lí đất nước để liên hệ với địa phương, hiểu sâu thêm môi trườngsống của mình Trên cơ sở so sánh, HS có niềm tự hào về quê hương mình, hoặcthông cảm, chia sẻ với những khó khăn mà những người sống tại địa phương đangtìm cách khắc phục, xác định ý thức trách nhiệm trong việc tham gia tích cực vào sựphát triển của quê hương mình Bằng cách đó, ĐLĐP góp phần giáo dục HS rất hiệuquả

- Những kết quả nghiên cứu ĐLĐP như tài liệu ĐLĐP sẽ là những sản phẩmkhoa học hết sức quý giá, là tài liệu chính để GV biên soạn bài giảng; các bản đồ sẽtrở thành phương tiện trực quan sinh động cho việc giảng dạy và học tập ĐLĐP

Như vậy, ĐLĐP đưa vào trong nhà trường có mục đích cao hơn một môn họcbình thường rất nhiều Đó là góp phần trực tiếp vào việc giáo dục HS tình cảm đốivới thiên nhiên, con người địa phương, hình thành ở HS ý thức trách nhiệm của mộtngười con đối với quê hương mình, từ đó giáo dục lòng yêu đất nước, Tổ quốc, nghĩa

vụ cao cả của người dân, góp sức vào việc xây dựng đất nước giàu mạnh, văn minh

2.1.3 Ý nghĩa của việc dạy học địa lí địa phương

ĐLĐP giảng dạy ở nhà trường là một trong những nguồn quan trọng làm phongphú tri thức địa lí cho học sinh, không những giúp HS mở rộng kiến thức về địa lí đấtnước mà còn hiểu biết thêm rất nhiều vấn đề về địa lí của quê hương mình Các em

sẽ được tiếp xúc với các vấn đề về địa phương mình, từ đó sẽ có khả năng nhận biết,phân tích một số hiện tượng địa lí ở ngay nơi mình sinh sống, có những hiểu biết vềmôi trường xung quanh, thấy được mối liên hệ giữa khai thác tài nguyên với bảo vệmôi trường Những kiến thức về địa lí tỉnh (thành phố) sẽ phần nào có thể giúp các

em vận dụng vào lao động sản xuất tại địa phương

Dạy học ĐLĐP góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng, chính trị, đạođức, thẩm mỹ cho HS, làm cho HS nhận thức được mối liên hệ giữa ĐLĐP với địa lícủa đất nước Nó có vị trí quan trọng trong việc hình thành cho thế hệ trẻ lòng yêunước HS sẽ tự hào về những thành tựu kinh tế, văn hóa xã hội của địa phương từtrước đến nay Việc dạy học ĐLĐP làm cho HS hiểu và giải thích được các nét riêngbiệt, đặc thù trong các hiện tượng địa lí Điều này rất quan trọng để phát triển tư duycho HS

Ngoài ra, học ĐLĐP còn có tác dụng giáo dục lòng yêu quê hương, niềm tự hàovới những gì địa phương đã đạt được, có ý thức và nghĩa vụ với những khó khăn màđịa phương gặp phải

2.2 KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG MỘT SỐ QUỐC GIA

2.2.1 Vai trò của kiến thức địa lí địa phương trong dạy học địa lí

Tuỳ từng quốc gia, kiến thức ĐLĐP được dạy học trong chương trình địa lí ởtrường phổ thông là kiến thức địa lí tự nhiên, kinh tế, xã hội của một tỉnh, một bang,một tiểu bang, một vùng hay một khu vực, thậm chí còn nhỏ hơn nữa Đó là nhữngkiến thức địa lí ở không gian hẹp của một nước nên còn được gọi là địa lí quê hương

Nó có thể được cấu tạo thành một môn học riêng dạy ở một lớp nhất định, thường ởbậc tiểu học Hoặc nó được lồng ghép vào nội dung địa lí các lớp như ở nước ta,kiến thức ĐLĐP được bố trí thành một chương ở địa lí lớp 9, lớp 12 và được tích luỹdần trong quá trình dạy học các bài học ở các lớp

Với mục đích phục vụ giáo dục, nội dung ĐLĐP phải xuất phát từ những yêucầu giảng dạy và học tập ở trường phổ thông, gắn liền với chương trình và thời gianquy định Yêu cầu học tập ĐLĐP đối với học sinh là các em phải có được nhữngkiến thức tối thiểu về địa phương mình đang sinh sống, có khả năng nhận biết, giải

thích và phân tích được các hiện tượng địa lí diễn ra ngay tại địa phương.

ĐLĐP là một bộ phận và có liên quan mật thiết với địa lí tổ quốc nên kiến thứcĐLĐP có vai trò là cơ sở để học sinh nắm kiến thức địa lí tổ quốc, kiến thức địa línói chung Ngược lại, việc lồng ghép kiến thức ĐLĐP vào dạy học địa lí phổ thông

có tác dụng bổ sung kiến thức ĐLĐP cho các em, từ đó bồi dưỡng tình yêu quêhương đất nước trong mỗi con người

Kiến thức ĐLĐP là kiến thức về các sự vật, hiện tượng hết sức gần gũi, thânquen mà học sinh nhìn thấy hàng ngày Do vậy nó tạo điều kiện hình thành biểutượng địa lí cho học sinh Mà như chúng ta biết, biểu tượng địa lí lại là cơ sở để tạo

ra khái niệm địa lí, vì nó phản ánh được những thuộc tính của khái niệm địa lí tươngứng Biểu tượng về các sự vật, hiện tượng càng sáng và càng đầy đủ thì việc nhậnthức càng tốt

Đồng thời, khi giáo viên biết lồng ghép, lồng ghép kiến thức ĐLĐP vào trongbài giảng địa lí sẽ gây được sự hứng thú, tính tự giác, tích cực học tập của học sinh.Bên cạnh đó, những kiến thức ĐLĐP mà nhà trường trang bị cho học sinh nếu có giátrị thực tiễn sẽ tạo điều kiện để học sinh có thể vận dụng được vào công việc laođộng sản xuất tại địa phương, tham gia cải tạo xây dựng quê hương giàu đẹp

2.2.2 Một số kiểu cấu tạo chương trình địa lí ở trường phổ thông trên thế giới

Có hai kiểu cấu tạo chương trình địa lí cơ bản trên thế giới:

- Kiểu 1: đi từ ĐLĐP (quê hương) đến địa lí Tổ quốc, các vùng lãnh thổ trên thếgiới, cuối cùng là địa lí đại cương Kiểu cấu tạo này khá phổ biến, nhất là ở các nướcchâu Âu nên ngay từ các lớp tiểu học, học sinh đã được học về quê hương của mình(thôn, xóm, thành phố, thị trấn nơi học sinh đang học tập và sinh sống) Ở châu Á,cũng có một số nước cấu tạo chương trình địa lí phổ thông theo kiểu này, tiêu biểu

có Ấn Độ, Thái Lan, người học được tiếp nhận kiến thức ĐLĐP ngay từ những lớptiểu học, sau đó tiếp tục được bổ sung và nâng cao kiến thức đó ở những lớp trên

- Kiểu 2: đi từ địa lí đại cương đến địa lí các khu vực trên thế giới, cuối cùngmới đến địa lí Tổ quốc, trong đó bao gồm địa lí các vùng lãnh thổ trong đất nước vàđịa lí từng địa phương Cấu tạo chương trình theo kiểu này phổ biến ở Liên Xô(trước đây) và các nước Đông Âu ĐLĐP thường được học ở các lớp trên, khi màhọc sinh đã có một lượng kiến thức địa lí đại cương nhất định Nước ta cũng có cấutạo theo kiểu này Địa lí bắt đầu đưa vào dạy học ở lớp 4 dưới hình thức một bộ môn

chung với cái tên “Khoa học tự nhiên và xã hội” Trong bộ môn này, ĐLĐP chưa

được đề cập để giảng dạy cho học sinh, mà chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu những thôngtin cơ bản của một số đối tượng, địa danh điển hình, nổi tiếng của Việt Nam như dãyTrường Sơn, sông Hồng, sông Cửu Long…, tức là bước đầu cung cấp cho học sinhnhững biểu tượng về các sự vật, hiện tượng địa lí Địa lí chỉ thực sự trở thành mộtmôn học riêng từ lớp 6 cấp THCS và đến tận các lớp cuối cấp (lớp 9 cấp THCS vàlớp 12 cấp THPT) ĐLĐP mới chính thức được đưa vào chương trình địa lí Kiểu này

có một thuận lợi là học sinh dễ dàng phát hiện giải thích, phân tích các vấn đề địaphương mình dựa trên những kiến thức địa lí đại cương và địa lí tổ quốc đã đượctrang bị ở các lớp dưới Nhưng có hạn chế là khi học các kiến thức đại cương, địa líthế giới và ngay cả địa lí Tổ quốc do học sinh không có kiến thức thực tế của địaphương để hiểu sâu sắc những kiến thức này, nên nhiều khi dẫn đến hiện tượng họcvẹt.

2.3 KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA LÍ

Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG NƯỚC TA

2.3.1 Vị trí của kiến thức địa lí địa phương trong phân phối chương trình địa lí phổ thông

Kiến thức ĐLĐP bao gồm kiến thức địa lí một tỉnh (hoặc thành phố trực thuộcTW), thành phố trực thuộc tỉnh, quận, huyện, phường, xã, thôn, xóm của tỉnh đó.Song dạy học ĐLĐP ở nước ta vẫn chưa được coi trọng đúng mức và không có tàiliệu địa lí ở cấp quận huyện, phường xã, thôn xóm Biểu hiện cụ thể là kiến thứcĐLĐP được dạy ở trường phổ thông chủ yếu mới dừng lại ở phạm vi cấp tỉnh, nhỏhơn nữa là cấp huyện Trong khi đó, những kiến thức này rất quan trọng, có liênquan, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống học sinh Nhất là những kiến thức ở thôn,xóm, xã, phường, quận, huyện nơi các em sinh sống thường không được đề cập tới.Đây chính là một điểm yếu trong dạy học ĐLĐP mà chúng ta cần khắc phục

Chương trình môn địa lí ở trường phổ thông được xây dựng theo kiểu đồng tâm,

có nâng cao dần kiến thức từ THCS lên THPT Học sinh được trang bị kiến thức vềđịa lí đại cương, địa lí thế giới, địa lí Việt Nam (bao gồm địa lí tự nhiên và địa líkinh tế - xã hội) với mức độ và phương pháp khác nhau: Địa lí đại cương được học ởcác lớp đầu cấp (lớp 6 THCS, lớp 10 THPT) làm cơ sở tiếp thu các giáo trình địa líkhác, tuy nhiên nó vẫn tiếp tục được học ở các lớp sau, xen kẽ với địa lí các châu lục

và địa lí Việt Nam Địa lí Việt Nam được dạy tương đối hoàn chỉnh ở cấp THCS,bao gồm địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế (lớp 8 và 9 THCS) Học sinh được trang bịnhững kiến thức khá đầy đủ về địa lí đất nước để chuẩn bị cho việc tiếp thu nội dung:

“Những vấn đề kinh tế xã hội Việt Nam” ở chương trình lớp 12 THPT Chương trình

địa lí các châu lục ở cấp THCS sẽ trang bị cho học sinh những kiến thức về các châulục: điều kiện tự nhiên, dân cư, bản đồ chính trị, các hoạt động kinh tế của con người.Những kiến thức này là nền tảng để học sinh có thể hiểu đầy đủ bản đồ chính trị thếgiới đương đại, một số vấn đề địa lí kinh tế thế giới, sự phát triển kinh tế các khuvực, các quốc gia trên thế giới được đề cập ở lớp 11 THPT

Qua cách phân phối chương trình nêu trên, chúng ta nhận thấy ĐLĐP rất ítđược nhắc đến Ở cấp tiểu học, học sinh bắt đầu làm quen với địa lí dưới tên một

môn học chung đó là “Khoa học tự nhiên và xã hội” Nội dung kiến thức địa lí

trong bộ môn này chủ yếu cung cấp cho học sinh một số biểu tượng, khái niệm cơbản, đặc trưng của Việt Nam Trên thế giới, có những nước lại trang bị kiến thứcĐLĐP cho học sinh từ những lớp tiểu học và soạn thành một giáo trình riêng cho

mỗi lớp, sau đó tiếp tục được nâng cao ở các lớp trên Trong khi ở nước ta, kiếnthức ĐLĐP (quê hương) chỉ được dạy một số tiết ít ỏi Trong chương trình và SGKđịa lí ở trường phổ thông, ĐLĐP được chính thức đưa vào giảng dạy và học tập ởlớp 9 THCS và lớp 12 THPT (hai lớp cuối cấp) Với lý do, ở hai lớp này, học sinh

đã có những kiến thức địa lí nhất định về địa lí đại cương, địa lí tổ quốc để có thểvận dụng vào tìm hiểu và giải thích được các vấn đề của địa phương (tự nhiên, kinh

tế - xã hội) Lớp 9: các bài học về ĐLĐP được trình bày trong 4 bài là 41, 42, 43, 44vẫn dạy trong 4 tiết theo phân phối chương trình (mỗi bài một tiết) Lớp 12: các bàihọc về ĐLĐP được nhắc tới trong 2 bài 44 và 45, với thời lượng là 2 tiết, nhưng vớiyêu cầu cao hơn là các em phải viết được một bản tổng hợp về địa lí tỉnh (thành phố)của mình trên tất cả các phương diện (tự nhiên và kinh tế - xã hội)… Như vậy, sốbài và số tiết dạy về ĐLĐP ở Việt Nam còn quá ít, bởi có nhiều khó khăn chưa đượckhắc phục như là: khó sắp xếp về mặt thời gian giảng dạy (vì khối lượng kiến thứcđịa lí cần truyền đạt cho học sinh quá lớn mà thời gian học tập ở trên lớp lại có hạn),điều kiện vật chất eo hẹp (SGK, tài liệu tham khảo thiếu, đồ dùng dạy học khôngđầy đủ)… Tuy nhiên, giáo viên vẫn có thể linh động, sáng tạo nhiệm vụ này bằngcách ngoài các tiết dạy ĐLĐP theo quy định của Bộ GD&ĐT, chúng ta có thể cungcấp và bổ sung kiến thức đó vào các tiết dạy địa lí ở các lớp thông qua các ví dụ, cácchứng minh, các câu hỏi gợi mở, thậm chí là các bài tập, các bài kiểm tra có liên hệđến địa phương Giáo viên cũng không nên chỉ yêu cầu học sinh lấy các kiến thứcĐLĐP ở phạm vi cấp tỉnh (huyện) mà nên khuyến khích các em lấy các ví dụ cànggần, càng cụ thể nơi các em sinh sống càng tốt Điều đó sẽ giúp cho việc dạy và họcđịa lí trở nên hấp dẫn, hiệu quả, thiết thực hơn nhờ vào tính tích cực học tập của họcsinh khi mỗi giáo viên biết khơi dậy vốn kiến thức thực tế trong họ

Sự chậm trễ trong việc khắc phục những khó khăn nêu trên đã dẫn đến tìnhtrạng học sinh nước ta không biết gì hoặc biết một cách mơ hồ về những sự vật, hiệntượng ở quê hương mình nhưng lại có thể nhanh chóng định nghĩa một khái niệm địa

lí hay nêu tên và đặc điểm một sự vật, hiện tượng địa lí trên thế giới Ví dụ: các em

có thể biết đặc điểm của sông Nin, sông A-ma-dôn hoặc có thể biết đá tạo nên dãynúi Hi-ma-lay-a, Anpơ… nhưng lại không hề biết đặc điểm chung nhất về con sôngchảy qua quê hương của mình, loại đất đá nằm trên đường đi lối lại ở thôn xóm.Những yếu kém này của học sinh phải được xác định và đánh giá một cách côngbằng, chủ yếu là do các thầy (cô) giáo địa lí các cấp học đã không quan tâm lồngghép kiến thức ĐLĐP vào các bài giảng địa lí ở tất cả các lớp Đồng thời, giáo viêncũng chưa hướng dẫn cho học sinh phương pháp tự học ĐLĐP Bản thân giáo viênchưa tích cực tìm hiểu các kiến thức ĐLĐP, đặc biệt là các kiến thức tự nhiên, kinh

tế - xã hội trong không gian hẹp như xã, phường, quận, huyện hay nơi trường đanggiảng dạy Và một nguyên nhân khách quan không thể phủ nhận đó là các công trìnhnghiên cứu về ĐLĐP từ cấp huyện trở xuống ở nước ta còn rất hiếm

Những điều nêu trên đồng nghĩa với việc chúng ta cần xác định rõ hơn vai tròcủa giáo dục kiến thức ĐLĐP trong nhà trường phổ thông, thấy được sự cần thiết

phải trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về quê hương đất nước mìnhtrước khi trở thành một người công dân Việt Nam đích thực.

2.3.2 Thực trạng kiến thức địa lí địa phương trong chương trình phổ thông

Kiến thức ĐLĐP được dạy chính khoá trong nhà trường và là một bộ phận kiếnthức quan trọng của chương trình địa lí trường phổ thông Theo hướng dẫn thực hiệnchương trình hiện hành của Bộ GD&ĐT, ĐLĐP là một nội dung kiến thức của bộmôn địa lí Kiến thức ĐLĐP là kiến thức tự nhiên, kinh tế, xã hội trong một khônggian hẹp nơi quê hương của học sinh Làm cho học sinh hiểu biết sâu sắc hơn nhữngkiến thức địa lí trong SGK thông qua các kiến thức ĐLĐP, gắn với học tập địa lí vớicuộc sống ở địa phương và giáo dục thế hệ trẻ tình yêu quê hương đất nước là nhiệm

vụ cơ bản mà mỗi giáo viên phải thực hiện trong các bài lên lớp Do vai trò quantrọng và ý nghĩa thiết thực như vậy cho nên việc tiếp thu, tích luỹ những kiến thứcnày đối với mỗi học sinh là không có giới hạn, càng nhiều, càng phong phú càng tốt.Điều này có vẻ mâu thuẫn với sự phân phối chương trình địa lí ở trường phổ thông,chỉ có 6 tiết học Lớp 9: các bài học về ĐLĐP được trình bày trong 4 bài (bài 41: Địa

lí tỉnh thành phố, bài 42: Địa lí tỉnh thành phố (tiếp theo), bài 43: Địa lí tỉnh thànhphố (tiếp theo), bài 44: Thực hành: Phân tích mối quan hệ giữa các thành phần tựnhiên Vẽ và phân tích biểu đồ cơ cấu kinh tế của địa phương) Ở lớp 12: các bài học

về ĐLĐP được nhắc tới trong 2 bài bao gồm bài 44: Tìm hiểu địa lí tỉnh, thành phố

và bài 45: Tìm hiểu địa lí tỉnh, thành phố (tiếp theo), với thời lượng là 2 tiết, nhưngvới yêu cầu cao hơn là các em phải viết được một bản tổng hợp về địa lí tỉnh (thànhphố) của mình trên tất cả các phương diện (tự nhiên và kinh tế - xã hội)…

Dựa trên thực tế trên của cả nước nói chung và An Giang nói riêng, việc hìnhthành kiến thức ĐLĐP cho học sinh không chỉ dừng lại ở lớp 9 và lớp 12 mà còn cầnphải được tiếp tục tích luỹ trong các giờ địa lí ở tất cả các lớp theo hình thức lồngghép Đây là mục đích, đồng thời cũng là yêu cầu của bộ môn địa lí đối với giáo viên

và học sinh khi dạy và học ĐLĐP

Từ những nguyên nhân nêu trên đã dẫn đến kiến thức ĐLĐP, đồng thời là kiếnthức quê hương của học sinh rất nghèo nàn Thể hiện là nhiều học sinh có thể nhanhchóng định nghĩa một khái niệm địa lí hay nêu tên và đặc điểm của một sự vật, hiệntượng nổi tiếng trên thế giới, nhưng lại hiểu biết mơ hồ, thậm chí không biết gì vềnhững sự vật, hiện tượng địa lí ở tỉnh, huyện, xã mình

2.4 VAI TRÒ KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG ĐỐI VỚI VIỆC DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

Thực tế cho thấy, bộ môn địa lí khác với các môn khoa học tự nhiên khác ở chỗ,đối tượng nghiên cứu của nó rất đa dạng Khi hình thành các khái niệm địa lí (nhất

là các khái niệm địa lí chung), cách tốt nhất là giáo viên lấy ví dụ minh họa là những

sự vật hiện tượng ở gần, quen thuộc với các em Ví dụ: lấy ví dụ một ngọn núi, một dòng sông ở ngay quê hương sẽ làm biểu tượng rõ nét hơn nhiều so với nơi khác.

Giáo viên thường có thói quen lặp đi lặp lại các ví dụ điển hình, quen thuộc trên

phạm vi khu vực và thế giới (như sông Amazôn, dãy núi Himalaya…) khiến học

sinh cảm thấy nhàm chán bởi vì các em không thể nhìn thấy trên thực tế Các ví dụ

minh họa cần gần gũi, thân quen với học sinh, tốt nhất là những điều học sinh đãtừng nghe và nhìn thấy, có như vậy bài giảng địa lí mới có tính thuyết phục, gắn vớithực tiễn cuộc sống; từ đó tạo được hứng thú cho học sinh trong học tập môn Địa lí.Một bài giảng địa lí đạt yêu cầu là phải giúp học sinh nắm được kiến thức và có

khả năng vận dụng vào cuộc sống Ở lớp 10, địa lí có nhiều kiến thức cơ bản, trọng

tâm, là nền tảng để học sinh học địa lí các lớp tiếp theo Cho nên làm cho học sinhhiểu và nhớ kiến thức là một nhiệm vụ quan trọng và khó khăn của mỗi giáo viên dạyđịa lí lớp 10 Tuy vậy, nếu giáo viên linh hoạt, sáng tạo trong việc lựa chọn nội dung

và phương pháp dạy học thì chắc chắn nhiệm vụ trên sẽ được thực hiện dễ dàng hơn.

Một trong những cách làm hay được vận dụng nhiều trong những năm gần đây là địa

lí đưa các kiến thức ĐLĐP dưới dạng các ví dụ để phục vụ cho bài giảng Bài giảngđịa lí lúc đó không chỉ có tính thuyết phục, hấp dẫn mà còn làm cho HS nắm kiếnthức chắc chắn, nhớ kiến thức lâu hơn Bởi những kiến thức ĐLĐP là những kiếnthức rất “đời thường”, rất gần gũi, quen thuộc với các em, được khái quát lên thànhkhái niệm, thành quy luật và thành tri thức cần thiết ở mỗi học sinh

Việc liên hệ thực tiễn địa phương trong giảng dạy Địa lí có tác dụng chống sựnhàm chán trong học tập của học sinh, làm cho nội dung học tập sinh động, hấp dẫnhơn Giúp học sinh phát triển năng lực tư duy, năng lực hành động, năng lực vậndụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn một cách có hiệu quả trên cơ sở hiểu được bảnchất của vấn đề Đồng thời có khả năng cung cấp cho học sinh những kiến thức cơbản về đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội tỉnh An Giang Đặc biệt là những vấn đề

mà xã hội đang quan tâm như: vấn đề bùng nổ dân số, ô nhiễm môi trường, cạn kiệttài nguyên, biến đổi khí hậu, sự phát triển của các ngành kinh tế… Từ đó các emthêm tự hào và mến yêu quê hương hơn Mặt khác, các em có thể chung tay góp sứcgiải quyết các vấn đề của địa phương nhằm xây dựng An Giang ngày càng giàu đẹphơn

2.5 CẤU TRÚC NỘI DUNG ĐỊA LÍ LỚP 10

Đúng ra, môn địa lí được dạy ở lớp 10 THPT phải có tên đầy đủ là: Địa lí đạicương dùng cho lớp 10 THPT, vì đây là những nội dung kiến thức địa lí hết sức cơbản, quan trọng và nền tảng của kiến thức địa lí bậc học này, nó là cơ sở để ngườihọc có thể tiếp thu các kiến thức địa lí ở các lớp trên và là nguồn kiến thức thiết thực

để áp dụng vào đời sống

Địa lí lớp này bao gồm hai phần: Địa lí tự nhiên đại cương và Địa lí kinh tế - xãhội đại cương Từ kiến thức Địa lí tự nhiên đại cương sẽ giải thích được các hiệntượng tự nhiên xảy ra trên Trái Đất, ở các châu lục và ngay trên quê hương, đất nướcmình sinh sống Mặt khác, nó còn cung cấp cho người học những kiến thức thực tếgắn với cuộc sống sinh hoạt sản xuất hàng ngày, từ đó người học có thể tham giatích cực vào cuộc sống hiện tại và tương lai

Nhìn chung, đây là phần nội dung kiến thức tương đối khó (có nhiều vấn đề trừutượng), không chỉ đối với người học mà ngay cả người dạy cũng luôn phải tìm cáchlàm sao cho người học có thể nắm chắc các kiến thức vừa cụ thể lại vừa trừu tượng,vừa hấp dẫn lại vừa khó nhận thức được ở lớp này Do vậy, nhiệm vụ của người giáoviên là phải lựa chọn các phương pháp dạy học phù hợp với khả năng nhận thức củahọc sinh, với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi, đồng thời phát huy được tính chủ động,tích cực trong học tập của các em, cũng như khả năng tự học, tự khai thác các nguồnkiến thức.

Địa lí lớp 10 có đầy đủ các loại tri thức địa lí cơ bản được dạy trong nhà trườngphổ thông bao gồm: hệ thống kiến thức (thực tiễn và lý thuyết), kỹ năng - kỹ xảođược lựa chọn trong hệ thống tri thức khoa học địa lí và được sắp xếp theo một trình

tự nhất định, nhằm cung cấp nội dung học vấn và giáo dục học sinh theo mục tiêuđào tạo của nhà trường hiện nay Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, tác giảchỉ đề cập đến các kiến thức địa lí Bởi các kiến thức địa lí là thành phần chủ yếu cấutạo nên nội dung của các bài học địa lí Kiến thức trọng tâm trong SGK Địa lí lớp 10

đó là: các số liệu và sự kiện địa lí; các biểu tượng địa lí; các khái niệm địa lí; các quyluật địa lí; các mối quan hệ nhân quả, song chiếm nhiều nhất và cơ bản nhất vẫn làcác khái niệm chung

- Các số liệu và sự kiện địa lí: thuộc nhóm các kiến thức thực tiễn (hay kinh

nghiệm) Đó là những kiến thức phản ánh những thông tin về đặc điểm của các sựvật và hiện tượng địa lí Nó phản ánh được đặc điểm bên ngoài của các sự vật vàhiện tượng địa lí mà học sinh có thể nhận thức được một cách tương đối dễ dàngbằng con đường kinh nghiệm, dựa vào các giác quan của bản thân Cho nên vai tròchủ yếu của nó là làm cơ sở để minh hoạ, dẫn chứng và để khái quát các kiến thứcđịa lí lý thuyết Thí dụ nếu muốn khái quát đặc điểm khí hậu của một địa phương thìcần những số liệu và thông tin về các sự kiện xảy ra trong lớp khí quyển ở địaphương đó như chế độ nhiệt, mưa, gió…

Đối với đặc điểm kiến thức địa lí lớp 10, nếu giáo viên biết thu thập, khai tháccác số liệu và sự kiện địa lí gần gũi với cuộc sống hàng ngày của học sinh (có tínhchất địa phương) thì việc hình thành khái niệm sẽ trở nên đơn giản, dễ hiểu hơn sovới những điều ở xa các em Vì vậy, các kiến thức thực tiễn địa phương có thể đượccoi là chìa khoá để mở ra cánh cửa tri thức rộng lớn cho học sinh Tuy nhiên, khi sửdụng chúng trong dạy học giáo viên cần phải chọn lọc, sử dụng đúng lúc, đúng chỗ,không nên lạm dụng, nghĩa là phải có mục đích rõ ràng và phương pháp phù hợp

- Các biểu tượng địa lí: là những hình ảnh về các sự vật và hiện tượng địa lí

được tri giác, phản ánh vào trong ý thức, được giữ lại trong trí nhớ và có khả năngtái tạo theo ý muốn Nó là kết quả của thực tiễn đời sống và giáo dục trong nhàtrường, trong ý thức của học sinh mà hình thành lên nhiều biểu tượng đa dạng: mộtcon sông ở đầu làng, một bãi biển ở quê hương hay một quang cảnh sản xuất nhộnnhịp của một nhà máy…

Cũng như nhóm kiến thức thực tiễn, các biểu tượng địa lí là nền tảng hình thànhnên các khái niệm địa lí và là những thí dụ chứng minh, giải thích cho các bài họcđịa lí Để hình thành khái niệm địa lí lớp 10, thầy và trò có thể sử dụng các biểutượng đặc trưng và nổi tiếng trên thế giới, trong nước, ở địa phương song nhữngbiểu tượng ĐLĐP (tỉnh, huyện, xã) sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn cả Nó là môitrường tốt nhất để học sinh có thể vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn ởnơi các em đang sinh sống.

- Các khái niệm địa lí: là sự phản ánh trong tư duy sự vật và hiện tượng địa lí đã

được trừu tượng hoá và khái quát hoá, dựa vào các dấu hiệu bản chất sau khi đã tiếnhành các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp)

Các khái niệm địa lí được xếp vào 3 nhóm: khái niệm địa lí chung, khái niệmđịa lí riêng, khái niệm địa lí tập hợp Nội dung cơ bản của địa lí lớp 10 là khái niệmđịa lí chung Địa lí lớp này gồm 42 bài, ngoài bài thực hành ra (bài số 4, 10, 14, 25,

30, 34, 38) còn lại các bài khác đều có nội dung là hình thành khái niệm địa lí chung.Mỗi bài thường có ít nhất là 2 khái niệm chung, một số bài có đến 4-5 khái niệmchung Vì vậy, mục tiêu của các bài học địa lí lớp 10 là hình thành các khái niệmchung Việc lựa chọn hình thức, phương pháp, biện pháp để bài học đạt hiệu quả cao,tránh các kiến thức mang nặng tính kinh viện, học sinh học vẹt, cung cấp các kiếnthức có tính thiết thực là những vấn đề cần được đặt ra Việc đưa kiến thức ĐLĐPvào dạy học lớp này sẽ là một hình thức tăng cường tính thực tiễn và nâng cao khảnăng học tập tích cực và chủ động của học sinh

- Các quy luật địa lí: là những kiến thức đã được khái quát hoá biểu hiện các

mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng và quá trình địa lí có bản chất cố định,không thay đổi trong những điều kiện nhất định, mỗi khi lặp lại Nội dung địa lí lớp

10 có một số quy luật được đề cập: quy luật tự quay và quy luật quay quanh MặtTrời của Trái Đất, quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ địa lí, quy luật địađới và phi địa đới, quy luật cung và cầu Khi gọi là quy luật tức là thể hiện bản chấtcủa nội dung kiến thức Những quy luật này được nhận thức trong quá trình dạy họcthì được gọi là các khái niệm Chính vì vậy các quy luật địa lí được đề cập ở môn địa

lí lớp 10 thực chất là các khái niệm địa lí chung Đó là các khái niệm địa đới, phi địađới, khái niệm cung và cầu…

- Các mối quan hệ nhân quả: là những mối quan hệ biểu hiện mối tương quan

phụ thuộc một chiều giữa các sự vật, hiện tượng, quá trình địa lí Một trong nhữngnhiệm vụ chủ yếu của bộ môn địa lí trong nhà trường là phải giải thích các hiệntượng, quá trình có tính chất không gian xảy ra trong môi trường tự nhiên và kinh tế

- xã hội Trong nội dung kiến thức Địa lí lớp 10 cần đặc biệt chú ý các mối quan hệnhân quả, bởi nó là nền tảng để học sinh giải quyết tốt các mối nhân quả địa lí tương

tự khi đi sâu nghiên cứu từng châu lục, quốc gia sẽ học ở lớp tiếp theo Do đó, việcnắm bắt các khái niệm cần có sự phân tích, so sánh giữa các khái niệm với nhau sẽphần nào giúp học sinh nắm vững các mối quan hệ nhân quả địa lí

Từ những phân tích trên cho thấy kiến thức cơ bản, trọng tâm của địa lí lớp 10 làkhái niệm địa lí chung Nắm được các khái niệm địa lí chung sẽ góp phần quan trọngtrong việc nắm các quy luật, nắm các mối quan hệ nhân - quả địa lí, … và là điềukiện để hiểu rộng, hiểu sâu các vấn đề địa lí mang tính chất địa phương, quốc gia,khu vực và thế giới.

CHƯƠNG 3 XÂY DỰNG HỆ THỐNG KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG

AN GIANG LỒNG GHÉP VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

3.1 KHÁI QUÁT VỀ TỈNH AN GIANG

3.1.1 Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên

Diện tích tự nhiên 3.536,66 km2, chiếm 1,05% diện tích cả nước và đứng thứ 39trong cả nước Vị trí địa lí:

- Điểm cực Bắc: 10057’ vĩ độ Bắc, thuộc xã khánh An, huyện An Phú

- Điểm cực Nam: 10012’ vĩ độ Bắc, thuộc xã Thoại Giang, huyện Thoại Sơn

- Điểm cực Tây: 104046’ kinh độ Đông, thuộc Vĩnh Gia, huyện Tri Tôn

- Điểm cực Đông: 105035’ kinh độ Đông, thuộc xã Bình Phước Xuân, huyệnChợ Mới

An Giang là tỉnh nằm trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long, sát biên giới TâyNam giữa Việt Nam và Cam-pu-chia, có 96km đường biên giới với Cam-pu-chia vềphía Bắc và Tây Bắc Phía Đông Bắc giáp tỉnh Đồng Tháp (107,6km), phía ĐôngNam giáp thành phố Cần Thơ (44,7km) và phía Tây Nam giáp tỉnh Kiên Giang(70km)

Điều kiện tự nhiên: An Giang là tỉnh đầu nguồn sông Cửu Long, có hệ thốnggiao thông đường thủy và đường bộ rất thuận tiện Giao thông chính của tỉnh là mộtphần của mạng lưới giao thông liên vùng quan trọng của quốc gia và quốc tế, có cửakhẩu quốc tế Tịnh Biên, Vĩnh Xương - Tân Châu và Long Bình - An Phú Đó là lợithế cho quá trình mở cửa, phát triển và hội nhập kinh tế An Giang với các tỉnh trongkhu vực, ngoài nước, nhất là khu vực Đông Nam Á An Giang có nguồn nước mặt vànước ngầm rất dồi dào Sông Tiền và sông Hậu chảy song song từ Tây Bắc xuốngĐông Nam trong địa phận của tỉnh dài gần 100 km, lưu lượng trung bình năm 13.800

m3/s Bên cạnh đó có 280 tuyến sông, rạch và kênh lớn, nhỏ, mật độ 0,72 km/km².Chế độ thủy văn của tỉnh phụ thuộc chặt chẽ vào chế độ nước của sông Mê Kông,hàng năm có gần 70% diện tích tự nhiên bị ngập lũ, thời gian ngập lũ từ 3 - 4 tháng,vừa đem lại lợi ích to lớn - đưa lượng phù sa, vệ sinh đồng ruộng nhưng cũng đãgây ra những tác hại nghiêm trọng

Tài nguyên thiên nhiên: An Giang có 37 loại đất khác nhau, hình thành 6 nhómđất chính, trong đó chủ yếu là nhóm đất phù sa trên 151.600 ha, chiếm 44,5% Phầnlớn đất đai đều màu mỡ vì 72% diện tích là đất phù sa hoặc có phù sa, địa hình bằngphẳng, thích nghi đối với nhiều loại cây trồng Trên địa bàn toàn tỉnh có trên 583 harừng tự nhiên thuộc loại rừng ẩm nhiệt đới, đa số là cây lá rộng, với 154 loài cây quýhiếm thuộc 54 họ, ngoài ra còn có 3.800 ha rừng tràm Sau một thời gian diện tích

rừng bị thu hẹp, những năm gần đây tỉnh đã chú ý nhiều tới việc gây lại vốn rừng.Động vật rừng An Giang cũng khá phong phú và có nhiều loại quý hiếm Rừng tậptrung chủ yếu ở vùng Bảy núi tạo nên nhiều phong cảnh đẹp cùng với những di tíchvăn hóa - lịch sử, góp phần phát triển kinh tế địa phương tương đối đa dạng Nguồnlợi thủy sản trên hai con sông Tiền sông Hậu không nhỏ, và cùng với hệ thống kênh,rạch, ao, hồ đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nghề nuôi cá bè,

ao hầm, tôm trên chân ruộng mà từ lâu nó đã trở thành nghề truyền thống của nhândân địa phương - đây cũng là thế mạnh đặc trưng ở An Giang Ngoài ra, An Giangcòn có tài nguyên khoáng sản khá phong phú, với trữ lượng đá granít trên 7 tỷ m3, đácát kết 400 triệu m3, cao lanh 2,5 triệu tấn, than bùn 16,4 triệu tấn, vỏ sò 30 - 40 triệu

m3, và còn có các loại puzolan, fenspat, bentonite, cát sỏi,… Với những thế mạnh vềđất đai và khí hậu An Giang được xem là tỉnh có tiềm năng du lịch Du lịch của tỉnhtập trung vào các lĩnh vực văn hoá, du lịch sinh thái, du lịch vui chơi giải trí và dulịch nghỉ dưỡng Tài nguyên khoáng sản cũng là lợi thế của tỉnh An Giang so với cáctỉnh Đồng bằng sông Cửu Long khác, nguồn đá, cát, đất sét là nguyên liệu quý củangành công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng, đáp ứng nhu cầu rất lớn của vùngĐồng bằng sông Cửu Long về vật liệu xây dựng

3.1.2 Dân cư và xã hội

Về dân số: An Giang hiện là tỉnh có dân số đông nhất khu vực Đồng bằng sôngCửu Long và là tỉnh đông dân thứ 8 trong cả nước Kết quả Tổng điều tra năm 2019cho thấy, tổng số dân của tỉnh An Giang là 1.908.352 người; trong đó dân số nam là847.570 người, chiếm 49,65% và dân số nữ là 960.782 người, chiếm 50,35% Huyện

có dân số đông nhất là Chợ Mới, với 307.981 người, chiếm 16,1% dân số toàn tỉnh;

kế đến là thành phố Long Xuyên với 272.365 người, chiếm 14,3% dân số toàn tỉnh.Dân số ít nhất tỉnh huyện Tịnh Biên với 108.562 người, chiếm 5,7% và thành phốChâu Đốc với 101.765 người, chiếm 5,3% dân số toàn tỉnh Thành phần dân tộc: toàntỉnh có 29 dân tộc, trong đó có 4 dân tộc có số dân đông Đông nhất là dân tộc Kinhchiếm 94,92% dân số, cư trú khắp nơi Dân tộc Khơ-me chiếm 3,85% tập trung đông

ở Tri Tôn, Tịnh Biên Dân tộc Chăm chiếm 0,61% cư trú ở An Phú, Châu Phú, TânChâu, Phú Tân, Châu Thành Dân tộc Hoa chiếm 0,55% sống chủ yếu ở các thànhphố, thị xã, thị trấn Còn lại với số lượng không đáng kể như: dân tộc Tày, Nùng,Mường, Thái…

Tôn giáo: toàn tỉnh có 1.890.315 người theo tôn giáo Bao gồm Phật giáo ViệtNam có 557.786 tín đồ, Phật giáo Hòa Hảo có 776.873 tín đồ, Cao Đài có 78.973 tín

đồ, Công giáo có 55.891 tín đồ, Tứ Ân Hiếu Nghĩa có 35.695 tín đồ, Hồi giáo (Islam)

có 12.737 tín đồ Ngoài ra còn có một số ít người theo đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, đạoTin Lành (Võ Thành An, 2013)

Về trình độ học vấn so với cả nước, nhìn chung An Giang vẫn còn thấp Đến nay,

An Giang đã phổ cập xong bậc tiểu học và bậc trung học cơ sở

3.2 LỒNG GHÉP KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG AN GIANG VÀO

DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

3.2.1 Các nguồn tài liệu thu thập kiến thức địa lí địa phương An Giang để lồng ghép vào dạy học địa lí lớp 10

Thông qua tài liệu sách, báo:

- Giáo trình “Lịch sử tiến hóa Trái Đất (Địa Sử)” (Tống Duy Thanh, 2009).

- Sách “Địa lí địa phương An Giang” (Võ Thành An, 2013).

- Địa chí An Giang (UBND tỉnh An Giang, 2013).

- Sách “An Giang trên đường phát triển giai đoạn 1975-2015 (Tỉnh ủy An

Giang, 2015)

- Niên giám thông kê An Giang (Cục thống kê An Giang, 2018).

Ngoài các ấn phẩm là sách, có thể tìm kiếm nội dung ĐLĐP trên các tờ báo hay

tạp chí của tỉnh “Báo An Giang’’ cơ quan ngôn luận của Đảng bộ và chính quyền

tỉnh An Giang, phát hành 5 số một tuần, là phương tiện cập nhật thường xuyên cácthông tin mới nhất về tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của tỉnh, ở mọi cấpchính quyền, đoàn thể

Thông qua các website: nội dung ĐLĐP tỉnh An Giang còn được trình bày trong các trang website địa phương như:

- Báo An Giang online: http://www.baoangiang.com.vn/

- Trang giới thiệu cuốn “Địa chí An Giang”: http://baoangiang.com.vn/oc-baoonline/ia-chi-An-Giang.html

- Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang: http://www.angiang.gov.vn/wps/portal/

- Cổng thông tin điện tử tuyên giáo An Giang: http://tuyengiaoangiang.vn/

Thông qua các chương trình phát thanh, truyền hình: Đài phát thanh và truyền

hình tỉnh An Giang là nơi nhận và truyền mọi tin tức nóng hàng ngày đến nhân dân địaphương trong tỉnh Vì thế, chúng ta có thể tích lũy kiến thức ĐLĐP cho mình thông qua nhữngphương tiện này

3.2.2 Một số phương pháp dạy học để lồng ghép kiến thức địa lí địa phương

An Giang vào dạy học địa lí lớp 10

Phương pháp đàm thoại:

Kiến thức địa lí lớp 10 rất quen thuộc và gần gũi với đời sống hàng ngày của

HS, vì vậy GV có thể sử dụng phương pháp đàm thoại để đặt câu hỏi, đưa ra các ví

dụ minh họa nhằm lồng ghép kiến thức địa phương vào bài học

Phương pháp giảng giải:

GV sử dụng phương pháp giảng giải để giải thích các kiến thức đại cương, từ

đó liên hệ để giải thích các sự vật hiện tượng ở địa phương mình (Ví dụ: hiện tượngsạt lở bờ sông Hậu, trượt đất đá ở vùng Bảy Núi hay sự phát triển tốt của cây lúa trên

đất phù sa ở An Giang ).

Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan:

Nhiều kiến thức địa lí lớp 10 mang tính trừu tượng nên sử dụng các phươngtiện trực quan để hỗ trợ như: bản đồ, tranh ảnh, video để minh họa là rất cần thiết

và mang lại hiệu quả cao Phương pháp này có thể kết hợp với nhiều phương phápkhác và được sử dụng để lồng ghép kiến thức ĐLĐP ở tất cả các nội dung thông qua

sự hỗ trợ của CNTT

Phương pháp thống kê, sưu tầm:

Đây là phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động của HS trong quá trìnhdạy học Từ những kiến thức được học trong chương trình địa lí lớp 10, GV yêu cầu

HS điều tra những vấn đề hết sức đơn giản ở địa phương hoặc sưu tầm các sản phẩm,vật liệu có liên quan đến bài học (Ví dụ: thống kê đơn vị hành chính cấp huyện, thị;thống kê tên các con sông lớn, các ngọn núi ở An Giang; sưu tầm các loại đất, đá ).Ngoài ra, GV còn có thể sử dụng nhiều phương pháp khác như: phương phápbản đồ, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp khăn trải bàn, hoặc kết hợpnhiều phương pháp để giảng dạy phù hợp cho từng nội dung nhằm lồng ghép có hiệuquả nhất kiến thức ĐLĐP của An Giang vào chương trình địa lí lớp 10 ở trường phổthông

3.3 XÂY DỰNG NỘI DUNG KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG AN GIANG LỒNG GHÉP VÀO DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10

Đề tài đã lựa chọn những nội dung phù hợp để giáo viên có thể lồng ghép vàonội dung các bài dạy địa lí lớp 10 trong chương trình phổ thông Nội dung đượcthống kê trong bảng 3.1 sau đây:

Bảng 3.1 Nội dung kiến thức địa lí địa phương An Giang

lồng ghép vào dạy học địa lí lớp 10 Bài học trong

Các bản đồ Việt Nam nói chung và bản đồ tỉnh

An Giang nói riêng đều được biên vẽ trên cơ sở

sử dụng các phương pháp biểu hiện các đốitượng địa lí trên bản đồ GV đưa ra một số bản

đồ An Giang kết hợp với bản đồ trong SGK chohọc sinh xác định các phương pháp biểu hiện

- Bản đồ

- Đàm thoại

- Giảng giải

- Thảo luậnBài 3 Sử dụng Trong mỗi bản đồ có một chức năng riêng và nội - Bản đồ

có hướng Đông Bắc và gió mùa hạ có hướng TâyNam).

- An Giang nằm trong vùng nội chí tuyến nên có

2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh trong năm

- Vì An Giang nằm 10057'B đến 10012'B (gầnxích đạo) nên thời gian chiếu sáng chênh lệchkhông nhiều

- Đàm thoại

- Giảng giải

- Sơ đồ

- CNTTBài 7 Cấu trúc

- Đàm thoại

- Giảng giải

- Nghiên cứu

- Tranh ảnhBài 9 Tác

động của ngoại

lực đến địa

- Quá trình phong hóa: khai thác đá tại núi Cô

Tô, núi Sam, núi Dài

- Giảng giải

- Sơ đồ

hình bề mặt

Trái Đất - Quá trình bóc mòn: xâm thực của nước mưa tạocác khe rãnh trên núi gây ra các vụ lở đất ở núi

Cấm, núi Cô Tô Xâm thực của dòng chảythường xuyên gây sạt lở bờ sông Hậu ven quốc lộ

91, khu vực Vàm Nao )

- Quá trình bồi tụ: hình thành các bãi bồi vensông, các cù lao sông như: cù lao Ông Hổ, cù laoGiêng, cồn Phó Ba, cồn Bà Hòa

- Tổng nhiệt độ trung bình năm là 10.0000C

- Nhiệt độ trung bình năm: Ở An Giang 270C

Nhiệt độ tháng cao nhất 29,50C (tháng 4), nhiệt

- Vào mùa hạ chịu ảnh hưởng gió mùa Tây Nam

từ tháng 5 đến tháng 10 Gió mùa Tây Nam mangkhông khí biển nhiệt đới và xích đạo thổi vào,lượng ẩm dồi dào, gây mưa nhiều, cao nhất vàocác tháng 8, 9, 10

- Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, chiếm 90%

tổng lượng mưa cả năm Mùa mưa lớn trùng vàomùa lũ sông Mê Kông gây ngập lụt, ảnh hưởngnhiều đến hoạt động sản xuất và đời sống ngườidân

- Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, ítmưa, chỉ chiếm 10% tổng lượng mưa cả năm, gâythiếu nước trầm trọng, việc canh tác gặp nhiềukhó khăn

là con sông có chế độ dòng chảy và diễn biếnlòng sông phức tạp nhất.

+ Sông Hậu: chạy song song với sông Tiền, chảyqua Tp Long Xuyên và Châu Đốc, các huyện(An Phú, Châu Phú, Châu Thành) Đây là tuyếngiao thông quan trọng nối liền trung tâm tỉnh vớicác huyện thị khác, đồng thời là nguồn cung cấpnước và phù sa chủ yếu cho vùng tứ giác LongXuyên

+ Sông Vàm Nao: chạy ven thị trấn Phú Mỹ, xãTân Trung (huyện Phú Tân), xã Kiến An, Mỹ HộiĐông (huyện Chợ Mới) là sông nối liền sôngTiền với sông Hậu, có tác dụng cân bằng dòngchảy giữa sông Tiền và sông Hậu

+ Sông Bình Di và sông Châu Đốc: chảy từ xãKhánh Bình, huyện An Phú xuống Châu Đốc

và sinh hoạt của người dân

- Đàm thoại

- Giải thích

- Tranh ảnhBài 17 Thổ

- Đàm thoại

- Giảng giải

- Bản đồ

- Biểu đồBài 18 Sinh - An Giang có diện tích đất phù sa lớn (72,5%) - Đàm thoại

- An Giang có sông Tiền, sông Hậu và một mùanước nổi vì vậy có nhiều hệ sinh thái nước ngọt.

+ Sinh vật: chủ yếu là các loài nhiệt đới gió mùathể hiện tính chất cận xích đạo (thảm thực vật đồinúi ở An Giang chủ yếu là cây lá rộng với nhiềuloại cây quý như: căm xe dầu, sao… tập trung ởTri Tôn và Tịnh Biên Thảm thực vật ngập nước,bưng trũng: điển hình ở An Giang là cây tràmphân bố ở Tri Tôn, Tịnh Biên và vùng tứ giácLong Xuyên Thảm thực vật canh tác như: lúa,hoa màu, cây ăn trái Hệ động vật gồm: hệ độngvật tự nhiên (rắn, rùa, chim, cò, cuốc…) tập trungnhiều ở rừng tràm thuộc huyện Tri Tôn và hệđộng vật nuôi nổi tiếng ở An Giang là cá tra và cábasa)

luật địa đới và

quy luật phi địa

đới

Núi Cấm ở An Giang có độ cao 705m chịu ảnhhưởng của quy luật đai cao, cứ lên cao 100mgiảm 0,6 0C khi chúng ta lên đỉnh núi Cấm giảmkhoảng 4,20C so với nhiệt độ dưới chân núi

- Giảng giải

- Đàm thoại

- Tranh ảnh

- Thống kêBài 22 Dân số

và sự gia tăng

dân số

- An Giang là tỉnh đông dân, năm 2017 có2.161.713 người, tăng 0,09% so với năm 2016,bao gồm dân số thành thị là 664.711 người

- Đàm thoại

- Giảng giải

(chiếm 30,75%) và dân số nông thôn là 1.497.002người (chiếm 69,25%), dân cư đông đứng thứ 6trong cả nước, đứng đầu Đồng bằng sông CửuLong (Võ Thành An, 2013)

- Dân số An Giang tăng liên tục từ 2.150.999người (năm 2011) lên 2.160.952 người (năm2016) và 2.161.713 người (năm 2017) nhưng tỉsuất gia tăng tự nhiên liên tục giảm (năm 2011)

- Lực lượng lao động ở nông thôn chiếm 69,14%

và lực lượng lao động ở khu vực thành thị chiếm30,86%

- Quá trình đô thị hóa ở An Giang đang diễn rakhá mạnh mẽ trong thời gian gần đây với tỉ lệdân thành thị đang tăng (chiếm 30,7% trong năm2017)

dân cư thế giới

Nhận xét bản đồ phân bố dân cư An Giang - Đàm thoại

- Giải thích

- Biểu đồ

Bài 26 Cơ cấu

nền kinh tế

- Cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ của An Giang:

+ Công nghiệp: tỉ trọng công nghiệp trong cơ cấuGDP của tỉnh vẫn còn nhỏ và chuyển dịch chậm

2005 chiếm 12,1% GDP Chú trọng phát triểnngành công nghiệp chế biến, đây là ngành giữ vaitrò quan trọng của công nghiệp An Giang chiếm94,3% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh

+ Nông nghiệp: tỉ trọng đóng góp trong cơ cấugiá trị sản xuất nông nghiệp cao, chiếm 86,1%

(năm 2011) Hình thành các vùng chuyên canh đểtạo ra các sản phẩm hàng hóa nổi tiếng như: sảnxuất lúa chất lượng cao ở Châu Thành, ThoạiSơn, Long Xuyên và sản xuất nếp ở Phú Tân…

- Nông nghiệp An Giang cũng có tính mùa vụ:

+ Mùa khô: ngành nông nghiệp huyện Tri Tôn

khuyến cáo bà con nông dân những khu vực cónguy cơ bị khô hạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng

từ trồng lúa sang các loại rau màu như: đậu, mè,chuối, bắp… Góp phần tránh thiệt hại do hạn gâyra

+ Mùa mưa: cũng là mùa lũ ở An Giang do đó

người dân không thể sản xuất nông nghiệp, ngườidân đã quen với lũ thực hiện cách sống chung với

lũ là hình thức phổ biến ở An Giang Lũ về đemlại nhiều nguồn thủy hải sản tự nhiên đặc biệt là

cá linh và nguồn thực vật tự nhiên điển hình vàomùa nước nổi như: bông điên điển, bông súng…

- An Giang là tỉnh đầu nguồn sông Cửu Long nên

có nhiều điều kiện thuận lợi phát triển mạnhngành thủy sản, nhất là ngành nuôi trồng thủysản Năm 2017 diện tích nuôi trồng thủy hải sảnnhiều nhất là: huyện Châu Phú (571,77 ha),huyện Châu Thành (479,83 ha), huyện Chợ Mới(391,14 ha), huyện Phú Tân (571,77), chủ yếu làchăn nuôi cá tra và cá basa Hiện nay sản phẩmchế biến cá tra cá basa đã xuất khẩu sang các thịtrường lớn như: Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản,Australia…

GV đưa bảng số liệu sản lượng lúa cả năm và dân

số trung bình của tỉnh An Giang năm 2017 Yêu

- Đàm thoại

bộ khoa học thuật sớm hơn từ đó Tp LongXuyên và Tp Châu Đốc hình thành nhiều khucông nghiệp thúc đẩy phát triển kinh tế của tỉnh

và giải quyết việc làm cho người dân

- Tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ, ngànhcông nghiệp chế biến nông - thủy sản và thựcphẩm của tỉnh đã có bước phát triển đáng kể(công ty xuất nhập khẩu nông sản thực phẩmAFIEX, công ty xuất nhập khẩu thủy sảnAGIFISH…)

- may, cơ khí, sản xuất hàng tiêu dùng…

- Khu công nghiệp Bình Long, có quy mô 41,7

ha, thuộc huyện Châu Phú với các ngành côngnghiệp như: chế biến nông sản, vật liệu xây dựng,dệt - may, cơ khí…

- Ngoài ra còn một số điểm, khu công nghiệp ởcác huyện, thị, thành như: Mỹ Quý (LongXuyên), Phú Hòa (Thoại Sơn), Hòa An (Chợmới)…

- An Giang có nhiều điều kiện để phát triển dịch

vụ nhất là ở 2 thành phố: Long Xuyên và ChâuĐốc nơi đây dân cư đông đúc sử dụng nhiều loạihình dịch vụ

- An Giang có nhiều điều kiện tự nhiên và tàinguyên nhân văn thuận lợi để phát triển du lịchnhư: núi Cấm, núi Sam, rừng tràm Trà Sư, miếu

Bà Chúa Xứ Núi Sam…

An Giang nói riêng

- Mùa mưa: sau những trận mưa lớn gây ra ngậpđường ảnh hưởng đến vận tải đường bộ, với hệthống cầu đường, nước dâng cao ảnh hưởng đếngiao thông đường thủy…

- Mùa khô: chế độ thủy triều thấp ảnh hưởng rấtlớn đến vận tải đường sông…

là tuyến giao thông huyết mạch, trọng yếu củatỉnh về kinh tế - xã hội lẫn an ninh quốc phòng

Với nhiều hệ thống tỉnh lộ như: 941, 942, 943,

953 và nhiều tuyến giao thông nông thôn đangđược bê tông hóa

- Đường sông: Tuyến sông Tiền và sông Hậu làtuyến giao thông quan trọng, giao thương trong

và ngoài tỉnh, kể cả giao thương quốc tế vớiCampuchia Cảng Mỹ Thới là cảng sông lớn nhất

An Giang năm 2017 là tỉnh xuất siêu.

- Xuất khẩu đạt 820 triệu USD Xuất khẩu cácmặt hàng như: gạo, thủy sản, rau quả, hàng dệtmay,

- Nhập khẩu 145.1 triệu USD Nhập khẩu các mặthàng như: vải, phụ liệu may mặc, phân bón,…

học sinh để có thể vừa hình thành được kiến thức của bài học vừa bổ sung, làm giàukiến thức ĐLĐP cho học sinh của An Giang.

3.4 THIẾT KẾ MỘT SỐ GIÁO ÁN ĐỊA LÍ LỚP 10 LỒNG GHÉP KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG AN GIANG

Đề tài lựa chọn nội dung của 3 bài trong chương trình Địa lí lớp 10 (bài 6, bài 9

và bài 24) để thiết kế giáo án có sự lồng ghép kiến thức ĐLĐP An Giang và sử dụng

để dạy thực nghiệm, kiểm tra đánh giá (Xem phần phụ lục)

CHƯƠNG 4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP

4.1 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ, NGUYÊN TẮC CỦA THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

4.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm

+ Tìm ra một số nguyên tắc, biện pháp, phương pháp để lồng ghép kiến thức địa

lý địa phương vào dạy học Địa lý lớp 10, nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thứcĐịa lý lớp 10, bổ sung làm giàu kiến thức địa lý địa phương cho học sinh, giáo dụctình yêu quê hương đất nước cho các em và nâng cao tính thuyết phục của bài giảng.+ Nghiên cứu kiến thức địa lý địa phương tỉnh An Giang và khả năng vận dụngnhững kiến thức đó vào dạy học Địa lý lớp 10 trong tỉnh, đồng thời xác định tínhhiệu quả của những nguyên tắc và phương pháp dạy học mà đề tài đưa ra

- Qua thực nghiệm, đánh giá được tính khả thi của việc lồng ghép kiến thức địa

lý địa phương vào dạy học Địa lý lớp 10 nói chung thông qua kết quả thực nghiệm ởtrường Phổ thông Thực hành Sư Phạm, Đại học An Giang, Đại học quốc gia Thànhphố Hồ Chí Minh

4.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm

- Tổ chức cho học sinh tham gia thực nghiệm một số bài giảng có sự lồng ghépkiến thức địa lý địa phương vào dạy học Địa lý lớp 10

- Xử lý, phân tích, so sánh kết quả thực nghiệm

- Nhận xét và kết luận về tính đúng đắn và khả thi của đề tài theo 2 nội dungchính:

+ Chất lượng nắm kiến thức Địa lý lớp 10 của học sinh

+ Bổ sung và làm phong phú kiến thức địa lý địa phương cho học sinh

4.1.3 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm

- Phải đảm bảo chương trình, nội dung, kế hoạch dạy học địa lý lớp 10 theo quyđịnh của Bộ Giáo dục

- Phải đảm bảo các kiến thức, kỹ năng cơ bản của bài học

- Phải đảm bảo tính khách quan, khoa học trong quá trình thực nghiệm: chọn bàithực nghiệm, chọn lớp thực nghiệm, lớp đối chứng

- Trong quá trình thực nghiệm, các công việc như giảng dạy, kiểm tra, đánh giá

ở các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng phải được tiến hành song song cùng một nộidung, cùng một khoảng thời gian nhất định

- Khi xử lý kết quả thực nghiệm đòi hỏi phải có độ chính xác cao, khách quan

và phù hợp với thực tế.

4.2 TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

4.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm

+ Chọn bài dạy thực nghiệm: bao gồm cả kiến thức về địa lý tự nhiên và địa lýkinh tế - xã hội

+ Chọn lớp thực nghiệm và đối chứng: chọn 4 lớp 10 tại trường Phổ thông Thựchành Sư phạm (Đại học An Giang) có sĩ số và học lực tương đương nhau, trong đóchọn 2 lớp làm lớp thực nghiệm (được dạy học theo giáo án có sự lồng ghép kiếnthức địa lý địa phương) và 2 lớp còn lại làm lớp đối chứng (dạy học bình thườngtheo giáo án của giáo viên)

Bảng 4.1 Danh sách các lớp và số lượng học sinh tham gia

thực nghiệm, đối chứng

4.2.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Chuẩn bị giáo án, phương tiện dạy học, phiếu khảo sát kết quả học tập của họcsinh để tiến hành thực nghiệm

- Điều tra, thu thập ý kiến và phiếu khảo sát (bài kiểm tra 10 phút) cho học sinhsau mỗi tiết dạy thực nghiệm

- So sánh, phân tích, tổng hợp các kết quả thu được từ những buổi tiến hànhthực nghiệm

- Rút ra những đánh giá, kết luận về tính đúng đắn và khả thi của đề tài; đồngthời có những điều chỉnh phù hợp hơn với thực tế dạy học

4.3 CĂN CỨ VÀ TIÊU CHÍ ĐỂ ĐÁNH GIÁ, XẾP LOẠI KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM

4.3.1 Căn cứ đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm

Dựa vào việc so sánh, phân tích kết quả các bài kiểm tra của học sinh

4.3.2 Tiêu chí đánh giá, xếp loại kết quả thực nghiệm

Để đánh giá chất lượng, hiệu quả của việc dạy học Địa lý có lồng ghép kiếnthức địa lý địa phương, tác giả đề tài đã cho học sinh làm một bài kiểm tra trắcnghiệm (trong thời gian 10 phút) sau mỗi tiết dạy Đề kiểm tra là sự phối hợp giữa

kiến thức địa lý lớp 10 và kiến thức địa lý địa phương An Giang.

Đánh giá bài kiểm tra của học sinh theo thang điểm 10 và cách xếp loại nhưsau:

- Loại giỏi: điểm 9; 10

- Loại khá: điểm 7; 8

- Loại trung bình: điểm 5; 6

- Loại yếu: điểm 3; 4

- Loại kém: điểm 0; 1; 2

Từ kết quả kiểm tra học sinh, tác giả sử dụng phương pháp thống kê để xử lý vàphân tích các kết quả thực nghiệm Từ đó, rút ra những nhận xét, kết luận để cónhững điều chỉnh về mặt nội dung và phương pháp để đề tài được nâng cao tính ứngdụng của nó vào thực tế

- Dựa vào việc so sánh, phân tích, tổng hợp các bảng số liệu và biểu đồ để rút ra

sự khác biệt về hiệu quả bài giảng của giáo viên và chất lượng học tập của học sinhkhi sử dụng các phương pháp, biện pháp dạy học khác nhau Từ đó, thấy được tính

ưu việt của việc lồng ghép kiến thức địa lý địa phương vào dạy học địa lý nói chung

và địa lý lớp 10 nói riêng so với việc dạy học thông thường hiện nay

4.4 PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

Phân tích kết quả các bài kiểm tra của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ở bài 6

môn Địa lí 10: “Hệ quả chuyển động xung quanh Mặt trời của Trái đất”

Bảng 4.2 Kết quả kiểm tra lần 1 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Lớp Điểm TB kiểm

tra Tổng số Điểm trên 5Trong đó Điểm dưới 5

Giỏi Khá Trung bìnhThực

Qua kết quả bài kiểm tra lần 1 (Bảng 4.2) nhận thấy rằng:

Đa số học sinh lớp thực nghiệm nắm chắc các kiến thức địa lý trong SGK Các