Tài liệu giảng dạy phương pháp dạy học âm nhạc

Âm nhạc trong nhà trường tiểu học không dành riêng dạy cho những em có năng khiếu mà phải dạy cho tất cả học sinh, để cung cấp cho các em có một số kiến thức mang tính văn hóa âm nhạc, g

TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG KHOA VĂN HÓA NGHỆ THUẬT

BỘ MÔN ÂM NHẠC

_

Tài liệu giảng dạy

TÀI LIỆU DÀNH CHO SINH VIÊN HỆ ĐẠI HỌC VÀ CAO ĐẲNG

NGÀNH GIÁO DỤC TIỂU HỌC

Biên soạn: ÔNG HUỲNH HUY HOÀNG

2008

LỜI NÓI ĐẦU

Tài liệu giảng dạy Phương pháp dạy học âm nhạc được biên soạn theo chương

trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo dành cho sinh viên hệ Đại học và Cao đẳng ngành Giáo dục tiểu học

Âm nhạc là môn học chính thức ở trường tiểu học Dạy học âm nhạc ở trường tiểu học phải phục vụ mục tiêu giáo dục chung của cấp học, bậc học Âm nhạc trong nhà trường tiểu học không dành riêng dạy cho những em có năng khiếu mà phải dạy

cho tất cả học sinh, để cung cấp cho các em có một số kiến thức mang tính văn hóa âm nhạc, góp phần cùng với các môn học khác tạo thành một trình độ học vấn bậc tiểu

học Chính vì thế nội dung chương trình dạy học âm nhạc ở trường tiểu học được xây dựng theo một định hướng riêng Theo đó là phương pháp và cách thức dạy học tương ứng

Để tạo điều kiện cho sinh viên học tập và rèn luyện về nghiệp vụ sư phạm âm nhạc, việc chia nhóm thảo luận, tập giảng và góp ý kiến xây dựng bài giảng là công việc phải được thực hiện thường xuyên Qua các buổi thảo luận, tập giảng, rút kinh nghiệm sẽ giúp sinh viên củng cố kiến thức, thành thạo các kỹ năng thực hành âm nhạc

và nghiệp vụ sư phạm

Phương pháp dạy học âm nhạc trong trường tiểu học đang mở ra nhiều hướng nghiên cứu để ngày càng hoàn thiện và phong phú hơn Việc này cần phải có sự quan tâm của các đồng nghiệp, các giáo viên đã và đang giảng dạy âm nhạc trong và ngoài trường tiểu học

Chúng tôi rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp, xây dựng của đồng nghiệp, giáo viên và các bạn sinh viên quan tâm tới lĩnh vực sư phạm âm nhạc khi sử dụng tài liệu này

TÁC GIẢ

Lời nói đầu 2

Chương I Những vấn đề chung 3

I Vai trò giáo dục của âm nhạc đối với học sinh tiểu học 3

II Đặc điểm khả năng âm nhạc của học sinh tiểu học 5

III Chương trình, sách giáo khoa âm nhạc tiểu học 10

IV Cấu trúc bài học và tiết học âm nhạc 18

V Các nguyên tắc dạy học âm nhạc 19

Chương II Phương pháp dạy học âm nhạc 25

A Phương pháp chung 25

I Khái niệm chung về phương pháp 25

II Các phương pháp dạy học âm nhạc 26

B Phương pháp dạy các hoạt động âm nhạc 32

I Phương pháp dạy học hát 32

1 Mục đích - yêu cầu 33

2 Các kỹ năng hát và phương pháp rèn luyện 33

3 Các bước dạy hát 36

4 Sử dụng phương tiện và các hoạt động kết hợp trong dạy hát 43

5 Thực hành soạn giảng 47

II Phương pháp dạy phát triển khả năng âm nhạc 49

1 Mục đích - yêu cầu 49

2 Các bước dạy học sinh nghe nhạc 49

3 Các bước dạy các nội dung khác 51

4 Sử dụng phương tiện trong dạy phát triển khả năng âm nhạc 52

5 Thực hành soạn giảng 52

III Phương pháp dạy tập đọc nhạc 53

1 Mục đích - yêu cầu 53

2 Các kỹ năng đọc nhạc cơ bản và phương pháp rèn luyện 54

3 Các bước dạy tập đọc nhạc 58

4 Sử dụng phương tiện và các hoạt động kết hợp trong dạy tập đọc nhạc 61 5 Thực hành soạn giảng 61

Chương III Thực hành soạn giáo án dạy học âm nhạc 66

I Những điều cần biết của giáo viên chuẩn bị lên lớp 66

II Xây dựng giáo án 67

III Thực hành tập giảng theo nhóm 70

Phụ lục 73

1 Bài soạn tham khảo 73

2 Điều chỉnh nội dung dạy học môn âm nhạc cho học sinh tiểu học 79

3 Phiếu đánh giá tiết dạy 82

4 Trò chơi âm nhạc 84

Tài liệu tham khảo 86

CHƯƠNG I

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

Âm nhạc là một nhu cầu trong đời sống tinh thần của trẻ Trẻ em tham gia ca hát

là được tự hoạt động để nhận thức thế giới xung quanh và bản thân mình Những hình tượng âm thanh của bài hát, bản nhạc tác động vào cảm xúc của các em, giúp cho việc phát triển trí tuệ, óc tưởng tượng và có tác dụng giáo dục tình cảm, đạo đức… rất tốt

Âm nhạc là môn năng khiếu Tuy nhiên, việc dạy nhạc ở trường tiểu học không nhằm đào tạo các em trở thành những người hoạt động âm nhạc chuyên nghiệp, những người làm nghề âm nhạc sau này (việc đó dành cho các trường âm nhạc chuyên nghiệp)

Dạy âm nhạc ở trường tiểu học nhằm trang bị cho các em một trình độ văn hóa

âm nhạc Trình độ văn hóa âm nhạc là một bộ phận nhỏ để tạo thành một trình độ văn hóa chung ở mỗi cấp học, bậc học Trình độ văn hóa âm nhạc được tạo nên bởi một quá trình tập hát, nghe nhạc và những hiểu biết mang tính phổ thông về âm nhạc Người có trình độ văn hóa âm nhạc nhất định không đòi hỏi phải hát hay, đàn giỏi mà chủ yếu căn

cứ vào năng lực cảm thụ, tiếp thu âm nhạc và tích cực tham gia những hoạt động âm nhạc như nghe - xem, tập đàn, tập hát và biết rung động trước thế giới âm nhạc Tất cả những cái đó sẽ tạo thành một trình độ văn hóa âm nhạc tối thiểu để góp phần cùng các môn học khác giáo dục nhân cách, làm cho các nội dung học tập ở nhà trường phổ thông

có tính toàn diện, làm thăng bằng, hài hòa các hoạt động học tập của trẻ em

I VAI TRÒ GIÁO DỤC CỦA ÂM NHẠC ĐỐI VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC

Về tác dụng của âm nhạc đối với học sinh trong nhà trường có lẽ ai cũng biết Mỗi bài hát, bản nhạc gợi mở bao điều mới lạ, dẫn dắt các em tới sự tưởng tượng phong phú, nó làm giàu tâm hồn, trí tuệ các em Những bài hát phù hợp với việc giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học phải có nội dung như:

- Các tác phẩm âm nhạc ca ngợi thiên nhiên, đất nước, con người…

Việc dạy và học âm nhạc ở trường tiểu học nhằm góp phần thực hiện được mục tiêu giáo dục của nhà trường là đào tạo con người toàn diện về Đức - Trí - Thể - Mỹ

Trong đó, vai trò giáo dục của âm nhạc góp phần tích cực để thực hiện nhiệm vụ giáo dục về tình cảm đạo đức, giáo dục thẩm mỹ, phát triển trí tuệ và phát triển thể chất

Về giáo dục thẩm mỹ

Giáo dục âm nhạc trong nhà trường nhằm phát triển ở học sinh khả năng lĩnh hội, hiểu và cảm thụ cái đẹp, phân biệt được cái hay cái dở trong âm nhạc

Giáo dục thẩm mỹ thông qua bộ môn Âm nhạc cần đảm bảo sự phát triển thẩm

mỹ toàn diện nhân cách học sinh gắn với các yêu cầu:

- Làm giàu nhân cách bằng trình độ thẩm mỹ nghệ thuật ở việc hiểu và cảm thụ tác phẩm âm nhạc

- Giáo dục tình cảm thẩm mỹ

- Hình thành ý thức thẩm mỹ đúng đắn

Về phát triển trí tuệ

Vai trò của âm nhạc đối với sự phát triển trí tuệ của học sinh được thể hiện:

- Trong khi tập hát, tập đọc nhạc, học sinh có được những khả năng: Nhận biết đường nét giai điệu và âm hình tiết tấu âm nhạc; trí nhớ âm nhạc của các em được rèn luyện thông qua việc học thuộc các bài hát, bài tập đọc nhạc; biết so sánh sự giống và khác nhau về tiết tấu và cao độ giữa các câu nhạc

- Trong khi tham gia các hoạt động âm nhạc, học sinh được tăng cường thêm khả năng quan sát nhạy bén, khả năng cảm nhận những rung động tinh tế và hiểu được những trạng thái tình cảm khác nhau được thể hiện qua âm nhạc như vui, buồn, hân hoan, tự hào, tha thiết…

- Âm nhạc cũng giúp cho học sinh có khả năng nhận thức ở các mặt: Nhiều hiện tượng của đời sống, sự vật; quan hệ giữa con người và thiên nhiên; có hiểu biết về những trạng thái tình cảm trong con người; làm phong phú thêm sự hiểu biết của học sinh về xã hội, thiên nhiên

Về phát triển thể chất

- Âm nhạc có tác động tới quá trình phát triển của cơ thể con người

- Hoạt động hát gắn liền với sự phát triển sinh lý, thể chất của học sinh, thúc đẩy

sự phát triển của các cơ quan phát thanh, cơ quan hô hấp làm cho giọng hát của các em dần ổn định, chính xác và mở rộng tầm cữ giọng

Ngày nay, trong quá trình hội nhập với thế giới, văn hóa - nghệ thuật mang bản sắc dân tộc và truyền thống văn hóa là những giá trị không thể thiếu trong hành trang của con người Việt Nam hiện đại Do vậy, nội dung giáo dục âm nhạc ở trường tiểu học cũng góp phần làm nhiệm vụ đó

Qua các giờ học hát, nghe nhạc và hoạt động ngoại khóa, âm nhạc mang đến cho các em tính lạc quan, tích cực, sự hoạt bát, lanh lợi, ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần tập thể và đặc biệt thông qua các yếu tố cơ bản của ngôn ngữ âm nhạc (giai điệu, tiết tấu, điệu thức, hòa âm, cường độ, âm sắc, nhịp độ…), học sinh được bồi dưỡng về trí tuệ, tính nhạy cảm, trí thông minh, sáng tạo, khả năng tư duy trừu tượng, trí nhớ, sự tưởng tượng, tính chính xác khoa học… Ngoài ra, âm nhạc còn hỗ trợ cho việc học tập tốt hơn các môn học khác

Các hoạt động âm nhạc diễn ra trong trường tiểu học tạo điều kiện cho các học sinh có năng khiếu nổi trội được phát hiện và bồi dưỡng phát triển bước đầu Các nhân

tố của phong trào văn nghệ của các trường học chính là nguồn cung cấp cho các trường đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp để có những nghệ sĩ tài năng cho đất nước Muốn trau dồi kiến thức âm nhạc phổ thông có nhiều con đường: học ở trường, ở câu lạc bộ, nhà thiếu nhi, qua đài phát thanh, truyền hình, qua băng, đĩa nhạc, tự học… Tùy mục đích, đối tượng học, ở mỗi nơi sẽ có một phương pháp tương ứng Không thể đem phương pháp dạy ở Nhạc viện dạy cho học sinh tiểu học và ngược lại Đối với học sinh tiểu học, các em học âm nhạc không phải để làm nghề âm nhạc, không hoạt động âm nhạc chuyên nghiệp Còn với học sinh Nhạc viện, trường Văn hóa nghệ thuật học âm nhạc nhằm mục đích làm nghề âm nhạc và hoạt động âm nhạc chuyên nghiệp

Như vậy, mục đích của môn âm nhạc ở tiểu học là: Thông qua môn học Âm nhạc mà trẻ em được hoạt động, được nhận thức, được cảm thụ âm nhạc… và trang bị cho các em có một số kiến thức về văn hóa âm nhạc phổ thông, góp phần cùng các môn học khác giáo dục nhân cách cho học sinh

II ĐẶC ĐIỂM KHẢ NĂNG ÂM NHẠC CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC

1 Một vài đặc điểm sinh lý, tâm lý lứa tuổi học sinh tiểu học liên quan đến việc dạy học âm nhạc ở trường tiểu học

Kết thúc giai đoạn ở trường mầm non, các em bước vào giai đoạn học ở trường tiểu học So với lứa tuổi mầm non, các em học sinh tiểu học có những sự biến đổi khá khác biệt Ở lứa tuổi này, trẻ em kết hợp trong nó những nét của tuổi mẫu giáo với những đặc điểm của người học sinh cả trong hành vi lẫn trong ý thức dưới dạng những kết hợp phức tạp Hoạt động cơ bản và chủ yếu là hoạt động học tập Trò chơi mất dần vai trò hàng đầu trong đời sống trẻ, mặc dù nó vẫn tiếp tục giữ một vị trí quan trọng trong đời sống đó Hoạt động học tập không chỉ đòi hỏi trẻ căng thẳng về trí tuệ mà còn đòi hỏi trẻ sức chịu đựng lớn về mặt thể lực Lúc này, trẻ có những biến đổi lớn trong cơ thể, trong hoạt động cũng như mối quan hệ đối với xung quanh

Nhận thức được những đặc điểm và biến đổi này cho phép người giáo viên chuẩn bị có kết quả hơn để giúp trẻ học tập, tham gia vào các hoạt động ca hát

1.1 Về mặt sinh lý

So với các cháu mẫu giáo, các em học sinh tiểu học hơn hẳn về chiều cao Ưu điểm đặc biệt là tai nghe các em khá tinh Tay và cơ thể các em mềm dẻo và rất linh hoạt

Các em có thể nghe hát và bắt giọng nhanh, phân biệt được hướng âm thanh, độ vang mạnh, nhẹ… Mặc dù sự phát triển này còn chưa đầy đủ Cá biệt các em còn chưa nghe thấy hết được các âm trong câu, phải nhìn theo miệng giáo viên hoặc bạn ngồi bên

để dựa theo, rõ nhất là những âm đầu câu và những âm cuối

Sự phát triển cơ bắp, dây chằng cùng với bộ xương nhất là quá trình cốt hóa các đốt ngón tay (kết thúc ở 9 đến 11 tuổi) và các cổ tay (kết thúc ở 10 đến 12 tuổi) làm cho bàn tay của các em trở nên đặc biệt mềm dẻo, linh hoạt, rất thuận lợi cho việc học tập ca hát, luyện tập nhạc cụ, vận động theo nhạc, múa, thể dục, nghệ thuật… Nhưng nếu nhận thức và những điều kiện giáo dục bình thường, không được đầy đủ cũng có thể dẫn đến những hậu quả tiêu cực đáng tiếc Trong ca hát, yêu cầu chú trọng về tư thế khi đứng hát, ngồi hát, khẩu hình, động tác hít thở, vận động… đều có liên quan đến sự biến đổi của cơ thể

Đối với bộ máy hô hấp, phát thanh, ở lứa tuổi này phát triển còn chậm

Dây thanh hay còn gọi là thanh đới, thực ra là những gờ thịt rắn chắc, nhưng có khả năng đàn hồi, giữa chúng có thể tách ra thành khe gọi là khe thanh Khe này bình thường khép kín, khi nói hay hát, do tác động đưa luồng hơi từ phổi đẩy lên, nó mới mở

ra, đóng vào, tạo ra sự rung động của dây thanh, sinh ra âm tiếng Từ lứa tuổi 6 đến 11, dây thanh các em còn non nớt, mảnh, nhỏ

Dung lượng không khí chứa đựng trong phổi các em không lớn Sự điều tiết hơi thở mà trong ca hát vẫn thường gọi là khống chế ghìm hơi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các em không thể dễ dàng làm được Các cơ hô hấp của các em còn chưa linh hoạt Việc điều khiển cơ bắp ở vùng thắt lưng và hoành cách mô dãn ra nhanh chóng để nhận hơi vào, sau đó nén hơi giữ lại, phân bố đúng mức khi hát là một yêu cầu khó khăn Ở tuổi các em lớp 1, 2, 3, thanh đới chỉ rung ở rìa bên ngoài, đến lớp 4, 5 các

em có giọng hát trầm thì thấy có thêm sự rung ở toàn bộ độ dày thanh đới

Với đặc điểm trên, việc ca hát đúng sẽ có tác động tích cực cho sự biến đổi các

cơ quan này Ca hát không đúng sẽ có hại đến bộ máy phát thanh

Sự phát triển cơ tim, các động mạch có đường kính lớn hơn trước đã làm cho tim

có khả năng chịu đựng khá, não nhận được đầy đủ máu, năng lực hoạt động của não cùng với trọng lượng của nó tăng lên rõ rệt sau 6 tuổi cho phép các em học sinh tiểu học

có sự chú ý, trí nhớ, trí tưởng tượng và tư duy tốt hơn

Quá trình ức chế (cơ sở của sự kìm chế, tự kiểm tra) so với trẻ mẫu giáo trở nên

rõ rệt Tuy nhiên hưng phấn vẫn còn rất lớn Đó là cơ sở nảy sinh của tính hiếu động mà

ca hát và việc tổ chức một cách chặt chẽ, hợp lý quá trình giáo dục âm nhạc của người giáo viên tiểu học là điều kiện bên ngoài cần thiết để hình thành ở trẻ mối quan hệ qua lại bình thường của quá trình hưng phấn và ức chế

1.2 Về mặt tâm lý

Các em học sinh tiểu học rất ham hiểu biết, mong muốn nhận thức tất cả những cái mới, chưa biết, chưa cảm nhận vào bất cứ lúc nào và bất cứ ở đâu Có thể nói: hầu như không có một đứa trẻ nào thờ ơ về sự hiểu biết

Đặc điểm này là cơ sở đầu tiên thúc đẩy các em hăng hái đến trường, mong mỏi tìm thấy ở đó điều gì khác thường so với ở nhà và ở vườn trẻ Các em có thể chấp nhận nhanh chóng những yêu cầu của giáo viên liên quan đến những quy tắc, hành vi học tập của chúng

Ca hát vốn là nhu cầu không thể thiếu được đối với các em, xuất phát từ đặc điểm tâm lý kể trên, đồng thời cũng từ khả năng đa dạng phong phú chứa đựng trong nghệ thuật này

Sự hấp dẫn của nó đã dẫn các em đến các hoạt động ca hát một cách tự do ở ngoài nhà trường, chờ đợi khát khao các hoạt động ca hát cần thiết Những yêu cầu này càng được xác định rõ ràng, làm cho các em cảm thấy tính độc đáo thì các em càng hăng hái tích cực thực hiện Nó không phải là những yêu cầu chuẩn mực khắt khe mà là điều kiện cần thiết tổ chức các hoạt động ca hát phù hợp với tâm thế riêng của lứa tuổi này

Ở đây các em không chỉ thỏa mãn nhu cầu hoạt động trực tiếp với nhiều hình thức biểu hiện ca hát khác nhau mà còn tiếp nhận ở đây một cách hệ thống những kinh nghiệm chân thực, có ích đã lựa chọn trái với hoạt động nhận thức ca hát trước khi đến trường bao gồm cả những kinh nghiệm sai trái có hại, liên quan đến việc đào tạo con người, phát triển nghệ thuật

Tính hưng phấn cao về mặt xúc cảm cũng là đặc điểm quan trọng của tuổi các

em học sinh tiểu học liên quan đến việc dạy học ca hát

Các bài hát giáo viên hát cho các em nghe, các bài hát giáo viên dạy cho các em hát, nếu được chuẩn bị, hướng dẫn một cách đúng đắn, sẽ lôi cuốn các em, mang lại cho các em những xúc cảm nghe thấy một cách mạnh mẽ, có khả năng giúp cho các em tri giác nhiều mặt, phong phú

Tri giác bằng cảm xúc, nhờ tác động của quá trình ca hát là tiền đề thuận lợi hình thành các năng lực ca hát, tình cảm thẩm mỹ, khát vọng vượt qua khó khăn để tái tạo nên vẻ đẹp trong nghệ thuật cũng như trong cuộc sống

Tính kiên trì trong công việc của học sinh tiểu học là đặc điểm thuận lợi cho việc dạy học ca hát Không có em nào hoàn toàn không có năng lực học tập, tuy nhiên không phải bao giờ sự hứng thú, năng lực, tốc độ, trình độ tiếp thu và thái độ học tập ca hát của các em trong cùng một lớp đều hoàn toàn giống nhau Khi dạy lớp, để khỏi phá vỡ tổ chức học tập ở mức độ chung không thể dựa vào những khác biệt cá nhân, mặc dù những cá biệt này vẫn cần quan tâm giải quyết nếu như chúng ta thực sự muốn tiến hành giáo dục ca hát trên cơ sở những phẩm chất và tính chất có thực của các em Trong yêu cầu chung, cần giáo dục cho các em nhiệm vụ ca hát cụ thể, được đề ra một cách hệ thống, có thực hiện kiểm tra chất lượng, có khuyến khích những thành tích đã đạt, và trong khuyến khích, cùng với giáo viên, nên có cả sự tán thành của các bạn cùng lứa tuổi, của Sao Nhi đồng, của Đội Thiếu niên, điều đó sẽ có tác dụng lớn kích thích công việc học tập mà các em đang tiến hành

Trường hợp cá biệt có những khó khăn, điều quan trọng là phải biết xác định một cách đúng đắn xem bằng biện pháp nào, với những chậm trễ và khó khăn nào mỗi

em học sinh có thể tiến dần đến trình độ được chương trình quy định Không có những

tiền đề thống nhất cho sự thành công trong học tập đối với tất cả các em Hơn nữa, trong

ca hát không thể đòi hỏi ở các em học sinh cái không thể làm được

Các em học sinh tiểu học còn có nhu cầu to lớn trong việc giao tiếp với người lớn và với bạn bè Điểm nổi bật này là các em dễ bị ảnh hưởng bởi sự tác động của người khác Trong đó, đối với các em, giáo viên là người có uy tín nhất Điều này mở ra khả năng gần như không có giới hạn để gây cho các em những ảnh hưởng của những quan điểm, tình cảm, thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh trong sáng, những phong cách nghệ thuật đẹp, những phương pháp biểu hiện phong phú, khoa học, đồng thời cũng đặt cho người giáo viên một trách nhiệm lớn lao nhằm xây dựng mối quan hệ qua lại của mình với các em, và bằng cách đó, giáo dục các em một cách đúng đắn

Trong nhu cầu hoạt động cùng nhau, hoạt động ca hát đầy tính hấp dẫn, hài hòa, với những yêu cầu nghệ thuật của nó cũng tạo ra những khả năng thuận lợi, để hình thành nên tính tập thể, tình bạn, sự phối hợp tổ chức và hoạt động chung

2 Đặc điểm giọng hát của học sinh tiểu học

Sự biến đổi giọng hát của học sinh nói chung có thể chia ra làm bốn giai đoạn

- Giai đoạn 1: Giai đoạn các em ở nhà trẻ, mẫu giáo (trước 6 tuổi)

Giọng hát các em còn thanh mảnh Khi hát thanh đới chỉ rung ở phần rìa ngoài, không rung toàn phần, cho nên âm thanh nhỏ, yếu, các cơ hô hấp chưa phát triển bao nhiêu

- Giai đoạn 2: Giai đoạn trước lúc vỡ giọng (khoảng từ 6 đến 11 tuổi)

Bộ máy phát thanh phát triển còn chậm cho đến khoảng 10 tuổi, dung lượng không khí chứa đựng trong phổi ở các em nam và nữ tương đương nhau Ở các em có giọng trầm, ngoài sự rung động ở rìa thanh đới, còn có thêm sự rung động của toàn bộ

độ dày thanh đới Hơi thở càng sâu hơn, tầm cữ giọng hát các em nam và nữ gần giống nhau

- Giai đoạn 3: Giai đoạn vỡ giọng (khoảng từ 11 đến 15 tuổi)

Các bộ phận của bộ máy phát thanh phát triển nhanh, nhưng không đồng đều Từ khoảng 14 tuổi, dung lượng không khí của phổi các em trai lớn hơn các em gái Thanh quản ở các em trai vào thời kỳ này phát triển nhanh hơn các em gái (trong khoảng 1 năm đến 1 năm rưỡi), thanh quản của các em trai to lên khoảng 1 lần rưỡi, còn các em gái chỉ tăng lên khoảng 1/3 Những bộ phận khác của bộ máy phát thanh như phổi, khí quản, vòm mồm, vòm mũi và các xoang ở mũi, ở trán… cũng phát triển dần, nhưng khó nhận thấy Vào giai đoạn này, nếu được hướng dẫn một cách chu đáo, sẽ giúp đỡ nhiều cho sự phát triển hài hòa bộ máy phát thanh

- Giai đoạn 4: Giai đoạn sau vỡ giọng (khoảng từ 15 đến 18 tuổi)

Giọng hát các em yếu đi, bộ máy phát thanh dễ bị tổn thương, cho đến khi nào tất cả các bộ phận của nó đạt đến mức phát triển đều cả về hình thức lẫn về chức năng,

sự tương quan giữa các bộ phận, tức là cho đến khi bước vào tuổi thành niên

Giọng hát các em học sinh tiểu học thuộc loại giọng hát ở giai đoạn 2 (giai đoạn trước khi vỡ giọng) Người ta xếp giọng các em thành hai giọng cơ bản là: giọng cao và giọng thấp

Giọng cao

Giọng thấp

3 Về phẩm chất giọng hát các em có thể tạm chia các loại

- Giọng vang, sáng, khỏe, đôi khi hơi chói

- Giọng vang, êm, nhẹ, có nhạc cảm, âm sắc dễ chịu

- Giọng tối, mờ, nhỏ, hơi rung

- Giọng rè, khàn, kém chuẩn xác

Loại đầu nếu được luyện tập tốt, có thể trở thành đơn ca, lĩnh xướng, các loại sau phù hợp với yêu cầu hát tập thể (riêng loại thứ tư tuy để trong thành phần hát tập thể, nhưng vẫn có thể có những khó khăn, tùy tình hình mà có hướng dẫn sát hơn để có thể hòa vào việc giáo dục thẩm mỹ chung trong quá trình tham gia ca hát ở lớp)

Một nhược điểm chung, trước khi đến trường, các em còn chưa biết hát là gì Nếu có hát đó là hoàn toàn do bản năng, nhiều em hát bằng giọng mũi, giọng cổ… do

đó dẫn đến những sai lệch cần phải được quan tâm sửa chữa

III CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA ÂM NHẠC TIỂU HỌC

Môn học Âm nhạc ở trường tiểu học hiện nay nằm trong Chương trình đã được

Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm theo Quyết định số 43/2001/QĐ-BGD&ĐT ngày 9/11/2001

Phân bố thời gian như sau:

- Tiểu học (từ lớp 1 đến lớp 5) bao gồm có 35 tuần trong một năm học

- Mỗi tuần học một tiết âm nhạc và một tiết là 35 phút

- Hình thành một trình độ văn hóa âm nhạc tối thiểu cho học sinh

- Bước đầu giúp cho các em làm quen một số kỹ năng đơn giản về ca hát và thói quen tập hát đúng

- Tạo cho học sinh hứng thú, niềm vui khi học hát, nghe ca nhạc Giáo dục năng lực cảm thụ âm nhạc, kích thích tiềm năng nghệ thuật, làm cho đời sống tinh thần của trẻ thêm phong phú Góp phần giáo dục tính tập thể, tính kỷ luật, tính chính xác, khoa học

- Phát triển trí tuệ, bồi dưỡng tình cảm trong sáng, lành mạnh, hướng tới cái tốt, cái đẹp Góp phần làm thư giãn đầu óc trẻ em, làm cân bằng các nội dung học tập khác

ở tiểu học

2 Nội dung chương trình âm nhạc tiểu học

2.1 Nội dung cơ bản

Ở tiểu học, từ lớp 1 đến lớp 3 theo Chương trình đã được ban hành thì âm nhạc nằm trong môn Nghệ thuật (bao gồm các phần: Âm nhạc, Mỹ thuật và Thủ công) Chương trình các lớp 1, 2, 3 quy định dạy các nội dung sau đây:

- Học hát: Học sinh học các bài hát quy định và một số bài có thể bổ sung thay

thế Đây là nội dung quan trọng của chương trình

- Phát triển khả năng âm nhạc: Học sinh được nghe những bài hát chọn lọc, những trích đoạn nhạc không lời Nghe và phân biệt những âm thanh cao - thấp, dài - ngắn Tập sử dụng một vài nhạc cụ gõ với các tiết tấu đơn giản, nghe và nhận biết được màu sắc âm thanh, hình dáng một vài nhạc cụ dân tộc Ngoài ra, học sinh còn được nghe những câu chuyện kể về âm nhạc, những bài viết về âm nhạc với đời sống…

Ở lớp 4 và lớp 5, âm nhạc được tách ra thành một môn học độc lập với tên gọi

“Âm nhạc 4”, “Âm nhạc 5” Chương trình các lớp 4, 5 quy định dạy các nội dung sau

về âm nhạc với đời sống

- Tập đọc nhạc: Nhận biết các ký hiệu ghi chép nhạc thông dụng và luyện đọc các bài nhạc ngắn gọn, dễ thể hiện trong phạm vi cao độ từ Đô1 đến Đô2 của giọng Đô trưởng ở các loại nhịp thông dụng như , Các bài tập đọc nhạc thường có 5 nốt (Đô

- Rê - Mi - Sol - La) hoặc có 7 nốt (Đô - Rê - Mi - Fa - Sol - La - Si)

2.2 Nội dung chương trình từng lớp

LỚP MỘT

(35 tiết/ 35 tuần)

I Học hát

- Học 12 bài hát ngắn gọn, dễ hát, dễ nhớ, tầm cữ giọng trong quãng 8 với nhịp

là chủ yếu Nội dung bài hát gần gũi với độ tuổi lớp 1, trong các bài hát chọn 2 bài dân ca Việt Nam, 1 - 2 bài nước ngoài

- Tập tư thế ngồi hoặc đứng hát Bước đầu tập bắt đúng giọng, tập hát đúng cao

độ, trường độ Tập hát mạnh dạn, tự nhiên, nhẹ nhàng Kết hợp hát với vận động phụ họa, múa đơn giản hoặc trò chơi âm nhạc

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Nghe một số bài hát (Quốc ca Việt Nam, dân ca, bài hát thiếu nhi chọn lọc) và một vài trích đoạn nhạc không lời

- Đọc một truyện kể về âm nhạc với đời sống

- Tập phân biệt âm thanh cao - thấp, dài - ngắn với tốc độ khác nhau

- Tập nghe để nhận ra hướng đi của âm thanh: đi lên, đi xuống, đi ngang

- Tập một vài nhạc cụ gõ với các tiết tấu đơn giản Dùng nhạc cụ gõ đệm theo bài hát

- Bước đầu tập các kỹ năng ca hát (lấy hơi, bắt giọng, vào bài…) Tập hát rõ lời, giọng hát nhẹ nhàng, tự nhiên

- Kết hợp hát với vận động phụ họa, múa đơn giản hoặc trò chơi âm nhạc

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Nghe một số bài hát (Quốc ca Việt Nam, dân ca, bài hát thiếu nhi chọn lọc) và một vài trích đoạn nhạc không lời

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Giới thiệu hình dáng một vài nhạc cụ dân tộc phổ biến như đàn bầu, đàn nguyệt (đàn kìm), đàn thập lục (đàn tranh) Nghe âm sắc qua băng các trích đoạn nhạc được diễn tấu bằng các loại đàn nói trên

- Củng cố ôn tập một số bài hát đã học (Quốc ca Việt Nam, bài hát thiếu nhi …)

- Học 10 bài hát ngắn, trong đó chọn 3 bài dân ca Việt Nam, một bài hát nước ngoài, tầm cữ giọng trong quãng 9 (có thể lướt qua quãng 10)

- Tập hát rõ lời, phát âm gọn tiếng, rõ ràng Tập giữ hơi để hát những câu hát dài liền mạch Tập hát đúng những tiếng có luyến 2, 3 âm

- Tập thể hiện tính chất mạnh mẽ, hùng tráng với những bài hành khúc

- Tập diễn cảm đúng với tốc độ, sắc thái của bài hát

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Giới thiệu và nghe 4 - 5 bài gồm: Dân ca, bài hát mới hoặc nhạc không lời

- Giới thiệu hình dáng một vài nhạc cụ dân tộc Nghe âm sắc qua băng các trích đoạn nhạc được diễn tấu bằng các loại nhạc cụ này

- Học 10 bài hát (trong đó có 2 bài dân ca Việt Nam, một bài hát nước ngoài) tầm

cữ giọng trong quãng 9 (có thể lướt qua quãng 10)

- Củng cố các kỹ năng hát như tư thế, cách thở, lấy hơi, giữ hơi, tập phát âm rõ lời, tập hát diễn cảm, hòa giọng cùng tập thể, tập hát cá nhân, mạnh dạn, tự tin

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Giới thiệu hình dáng và âm sắc một vài nhạc cụ phương Tây phổ biến

- Giới thiệu và nghe 4 - 5 bài gồm: dân ca, ca khúc mới hoặc nhạc không lời

- Qua một số tác phẩm cụ thể giới thiệu một số nhạc sĩ nổi tiếng trong nước và thế giới

La hoặc 7 âm: Đồ, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si

* Ghi chú: Các bài tập đọc nhạc đều có lời ca, không dài quá 8 nhịp ,

2.3 Giải thích - hướng dẫn chương trình

2.3.1 Lớp 1, 2, 3

- Dạy học môn âm nhạc ở các lớp 1, 2 và 3 chủ yếu là tổ chức cho học sinh học hát Học sinh được học các bài hát ngắn gọn, phù hợp lứa tuổi kết hợp với trò chơi, vận

động phụ họa hoặc múa đơn giản Ngoài ra, học sinh lớp 3 bước đầu được làm quen với các ký hiệu ghi nhạc đơn giản

- Đặc trưng của việc dạy học môn âm nhạc là các hoạt động thực hành Hoạt động thực hành chiếm phần lớn thời gian của bài học Thông qua thực hành, học sinh nắm được kiến thức và rèn luyện được một số kỹ năng về ca hát Để dạy và học tốt môn âm nhạc, giáo viên cần phối hợp linh hoạt các phương pháp dạy học, trong đó chú trọng phương pháp trực quan, thực hành, biểu diễn, các hoạt động theo nhóm và cá nhân… Trong giờ học, giáo viên cần tạo không khí học tập thoải mái, nhẹ nhàng, sinh động, phát huy tính tích cực của học sinh Ngoài các hoạt động dạy học trên lớp, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh học tập ở ngoài trời, đi tham quan, xem biểu diễn…

- Giáo viên cần sử dụng các phương tiện dạy học như: băng nhạc, băng hình, nhạc

cụ, tranh ảnh… phù hợp với nội dung mỗi bài học

- Kết quả học tập của học sinh trong các giờ học âm nhạc được đánh giá qua thành tích và thái độ học tập của các em Giáo viên cần khích lệ, khen ngợi các em có nhiều

cố gắng, sáng tạo để hoàn thành nhiệm vụ bài học và động viên, giúp đỡ các em còn yếu, chưa đạt

- Dạy âm nhạc ở lớp 4, lớp 5 luôn phải kết hợp 2 hoặc 3 nội dung trong một tiết học Về phương pháp, tránh dạy lý thuyết âm nhạc đơn thuần, phải đặc biệt chú trọng thực hành (khi dạy các ký hiệu ghi cao độ, trường độ cùng với các loại nhịp phải ứng dụng ngay trên các bài tập đọc nhạc) Dạy tập đọc nhạc theo phương pháp cho học sinh nghe đàn để tập hát tên nốt nhạc, sau đó tập ghép giai điệu với lời ca Chú trọng cho học sinh tập biểu diễn tốp ca, đồng ca ở trong lớp và ngoài lớp Khi tập hát nên kết hợp các động tác vận động phụ họa (hoặc múa đơn giản)

- Để đánh giá kết quả học tập âm nhạc của học sinh, phải tăng cường kiểm tra thực hành theo nhóm và cá nhân, hạn chế kiểm tra viết Giáo viên nhận xét, khen ngợi, khuyến khích những em có tinh thần thái độ học tập tốt, có thành tích trong việc tiếp thu kiến thức và thực hành Giúp đỡ, động viên các em chưa hoàn thành bài học theo yêu cầu

- Cần có giáo viên chuyên trách dạy âm nhạc Nơi có điều kiện phải có phòng học

bộ môn Giáo viên cần sử dụng các phương tiện như nhạc cụ, băng nhạc và tranh ảnh phục vụ cho bài học

3 Sách giáo khoa âm nhạc tiểu học

Các lớp 1, 2, 3 không có sách giáo khoa, chỉ có sách giáo viên với tên gọi “Nghệ thuật 1”, “Nghệ thuật 2”, “Nghệ thuật 3” gồm 3 môn in chung là Âm nhạc, Mỹ thuật

và Thủ công Học sinh có một tập bài hát để học hát

TẬP BÀI HÁT LỚP 1

(12 bài hát)

1/ Quê hương tươi đẹp - Dân ca Nùng, Đặt lời: Anh Hoàng

2/ Mời bạn vui múa ca - Nhạc và lời: Phạm Tuyên

3/ Tìm bạn thân - Nhạc và lời: Việt Anh

4/ Lý cây xanh - Dân ca Nam Bộ

5/ Đàn gà con - Nhạc: Phi-líp-pen-co, Lời: Việt Anh

6/ Sắp đến tết rồi - Nhạc và lời: Hoàng Vân

7/ Bầu trời xanh - Nhạc và lời: Nguyễn Văn Quỳ

8/ Tập tầm vông - Nhạc: Lê Hữu Lộc, Lời: Theo đồng dao

9/ Quả - Nhạc và lời: Xanh Xanh

10/ Hòa bình cho bé - Nhạc và lời: Huy Trân

11/ Đi tới trường - Nhạc: Đức Bằng, Lời: Theo học vần lớp 1 (cũ)

12/ Năm ngón tay ngoan - Nhạc và lời: Trần Văn Thụ

Ngoài 12 bài hát trên, trong tập bài hát lớp 1 còn có một số bài hát có thể bổ sung, thay thế được in ở phần phụ lục hoặc bài hát do địa phương tự chọn

TẬP BÀI HÁT LỚP 2

(12 bài hát)

1/ Thật là hay - Nhạc và lời: Hoàng Lân

2/ Xòe hoa - Dân ca Thái, Lời mới: Phan Duy

3/ Múa vui - Nhạc và lời: Lưu Hữu Phước

4/ Chúc mừng sinh nhật - Nhạc Anh

5/ Cộc cách tùng cheng - Nhạc và lời: Phan Trần Bảng

6/ Chiến sĩ tí hon - Theo bài Cùng nhau đi Hồng binh

Nhạc: Đinh Nhu, Lời mới: Việt Anh 7/ Trên con đường đến trường - Nhạc và lời: Ngô Mạnh Thu

8/ Hoa lá mùa xuân - Nhạc và lời: Hoàng Hà

9/ Chú chim nhỏ dễ thương - Nhạc Pháp, Lời: Hoàng Anh

10/ Chim chích bông - Nhạc: Văn Dung, Lời thơ: Nguyễn Viết Bình

11/ Chú ếch con - Nhạc và lời: Phan Nhân

12/ Bắc kim thang - Dân ca Nam Bộ

Ngoài 12 bài hát trên, trong tập bài hát lớp 2 còn có một số bài hát có thể bổ sung, thay thế được in ở phần phụ lục hoặc bài hát do địa phương tự chọn

TẬP BÀI HÁT LỚP 3

(11 bài hát)

1/ Quốc ca Việt Nam - Nhạc và lời: Văn Cao

2/ Bài ca đi học - Nhạc và lời: Phan Trần Bảng

3/ Đếm sao - Nhạc và lời: Văn Chung

4/ Gà gáy - Dân ca Cống (Lai Châu), Lời mới: Huy Trân

5/ Lớp chúng ta đoàn kết - Nhạc và lời: Mộng Lân

6/ Con chim non - Dân ca Pháp

7/ Ngày mùa vui - Dân ca Thái, Lời mới: Hoàng Lân

8/ Em yêu trường em - Nhạc và lời: Hoàng Vân

9/ Cùng múa hát dưới trăng - Nhạc và lời: Hoàng Lân

10/ Chị Ong Nâu và em bé - Nhạc và lời: Tân Huyền

11/ Tiếng hát bạn bè mình - Nhạc và lời: Lê Hoàng Minh

Ngoài 11 bài hát trên, trong tập bài hát lớp 3 còn có một số bài hát có thể bổ sung, thay thế được in ở phần phụ lục hoặc bài hát do địa phương tự chọn

Đến lớp 4, 5 mới có sách giáo khoa dành riêng cho học sinh có tên gọi là “Âm nhạc 4”, “Âm nhạc 5” và kèm theo là sách hướng dẫn cho giáo viên (sách giáo viên)

SGK ÂM NHẠC LỚP 4

I Học hát (10 bài)

1/ Em yêu hòa bình - Nhạc và lời: Nguyễn Đức Toàn

2/ Bạn ơi lắng nghe - Dân ca Ba-na, Sưu tầm và dịch lời: Tô Ngọc Thanh 3/ Trên ngựa ta phi nhanh - Nhạc và lời: Phong Nhã

4/ Khăn quàng thắm mãi vai em - Nhạc và lời: Ngô Ngọc Báu

5/ Cò lả - Dân ca đồng bằng Bắc Bộ

6/ Chúc mừng - Nhạc Nga, Lời Việt: Hoàng Lân

7/ Bàn tay mẹ - Nhạc: Bùi Đình Thảo, Lời: Tạ Hữu Yên

8/ Chim sáo - Dân ca Khmer (Nam Bộ), Sưu tầm: Đặng Nguyễn

9/ Chú voi con ở Bản Đôn - Nhạc và lời: Phạm Tuyên

10/ Thiếu nhi thế giới liên hoan - Nhạc và lời: Lưu Hữu Phước

Ngoài 10 bài hát trên, trong sách giáo khoa còn có một số bài hát có thể bổ sung, thay thế được in ở phần phụ lục hoặc bài hát do địa phương tự chọn

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Hướng dẫn học sinh nghe nhạc: Trống cơm (Dân ca Quan họ Bắc Ninh), Ru em (Dân ca Xơ-đăng, Tây Nguyên), Lý cây bông (Dân ca Nam Bộ) và một số bài hát

đã học trong chương trình

- Giới thiệu bốn nhạc cụ dân tộc: Đàn nhị, đàn tam, đàn tứ và đàn tỳ bà Giới thiệu một số hình thức trình bày bài hát như đơn ca, song ca, tam ca và tốp ca

Kể chuyện âm nhạc Tiếng hát Đào Thị Huệ

- Ngoài ra còn có các bài đọc thêm: Năng khiếu kỳ diệu của loài chim, Tiếng sáo của người tù, Thời niên thiếu của Chopin (Sô-panh), Nghệ sĩ nhân dân Đặng Thái Sơn

III Tập đọc nhạc

- Giới thiệu hình nốt trắng và các bài tập tiết tấu

- Tập đọc nhạc gồm có 8 bài: Sol La Sol, Nắng vàng, Cùng bước đều, Con chim

ri, Hoa bé ngoan (có dấu luyến), Múa vui, Đồng lúa bên sông, Bầu trời xanh

Các bài đọc nhạc chủ yếu ở giọng Đô 5 âm áp dụng nhịp , với trường độ gồm: nốt đen, nốt trắng và nốt móc đơn

SGK ÂM NHẠC LỚP 5

I Học hát (10 bài)

1/ Reo vang bình minh - Nhạc và lời: Lưu Hữu Phước

2/ Hãy giữ cho em bầu trời xanh - Nhạc và lời: Huy Trân

3/ Con chim hay hót - Nhạc: Phan Huỳnh Điểu, Lời: Theo đồng dao

4/ Những bông hoa những bài ca - Nhạc và lời: Hoàng Long

5/ Ước mơ - Nhạc Trung Quốc, Lời Việt: An Hòa

6/ Hát mừng - Dân ca Hrê (Tây Nguyên), Đặt lời: Lê Toàn Hùng

7/ Tre ngà bên lăng Bác - Nhạc và lời: Hàn Ngọc Bích

8/ Màu xanh quê hương - Theo điệu Sa-ri-ăng, Dân ca Khmer (Nam Bộ)

Đặt lời mới: Nam Anh 9/ Em vẫn nhớ trường xưa - Nhạc và lời: Thanh Sơn

10/ Dàn đồng ca mùa hạ - Nhạc: Lê Minh Châu

Lời: phỏng thơ Nguyễn Minh Nguyên

Ngoài 10 bài hát trên, trong sách giáo khoa còn có một số bài hát có thể bổ sung, thay thế được in ở phần phụ lục hoặc bài hát do địa phương tự chọn

II Phát triển khả năng âm nhạc

- Hướng dẫn học sinh nghe nhạc với các bài hát thiếu nhi, dân ca hay trích đoạn nhạc không lời do giáo viên tự chọn

- Giới thiệu bốn nhạc cụ nước ngoài như Saxophone, Trompette, Flute, Clarinette

Kể chuyện âm nhạc: Nghệ sĩ Cao Văn Lầu và bài Dạ cổ hoài lang, Khúc nhạc dưới trăng và giới thiệu sơ lược về Nhạc sĩ Beethoven (Bét-tô-ven)

- Ngoài ra còn có các bài đọc thêm như Bác Hồ với bài hát Kết đoàn, Chiếc cồng của nữ thần A-tê-na, Người bạn thân thiết của chúng ta

III Tập đọc nhạc

- Giới thiệu hình nốt trắng có chấm, hình nốt đen có chấm và bài tập tiết tấu Giới thiệu sơ đồ và thực hành áp dụng đánh nhịp ,

- Tập đọc nhạc gồm có 8 bài: Cùng vui chơi, Mặt trời lên, Tôi hát Sol La Sol, Nhớ

ơn Bác, Năm cánh sao vui, Chú bộ đội, Em tập lái ô tô, Mây chiều Các bài đọc

nhạc chủ yếu ở giọng Đô 5 âm, Đô 7 âm áp dụng nhịp , có thêm hình nốt trắng có chấm, nốt đen có chấm và dấu lặng đen

4 Sách giáo viên

Sách giáo viên là tài liệu chính thức hướng dẫn soạn giảng theo phân phối chương trình Âm nhạc tiểu học của Bộ Giáo dục và Đào tạo Cấu trúc của sách giáo viên gồm có hai phần:

- Phần thứ nhất: Giới thiệu những vấn đề chung về dạy học âm nhạc

- Phần thứ hai: Hướng dẫn cụ thể soạn giảng 35 tiết theo phân phối chương trình của từng lớp

Sách giáo viên chỉ gợi ý theo mặt bằng trình độ chung của cả nước Do đó khi soạn giảng, giáo viên cần vận dụng sáng tạo cho phù hợp với đặc thù hoàn cảnh ở địa phương, khả năng của giáo viên và trình độ học sinh

IV CẤU TRÚC BÀI HỌC VÀ TIẾT HỌC ÂM NHẠC

Ví dụ:

- Tiết 26, lớp 3 có hai nội dung gồm:

Ôn tập bài hát: Chị Ong Nâu và em bé

Nghe nhạc: Dân ca, bài hát thiếu nhi hoặc trích đoạn nhạc không lời

- Tiết 6, sách giáo khoa âm nhạc 4 có hai nội dung gồm:

Tập đọc nhạc: TĐN số 1 Sol La Sol

Giới thiệu một vài nhạc cụ dân tộc: Đàn nhị, đàn tam, đàn tứ, đàn tỳ bà

- Tiết 10, sách giáo khoa âm nhạc 4 có một nội dung

Học hát: Khăn quàng thắm mãi vai em - Nhạc và lời: Ngô Ngọc Báu

- Tiết 15, sách giáo khoa âm nhạc 5 có hai nội dung gồm:

Ôn tập TĐN số 3, số 4

Kể chuyện âm nhạc: Nghệ sĩ Cao Văn Lầu

* Để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết học, giáo viên cần lưu ý:

- Động viên tất cả học sinh đều làm việc

- Tìm nhiều biện pháp để thu hút sự chú ý của học sinh

- Học âm nhạc với tinh thần học vui - vui học

- Tận dụng âm thanh của tiếng đàn, giọng hát; chú trọng tổ chức cho học sinh thực hành

V CÁC NGUYÊN TẮC DẠY HỌC ÂM NHẠC

1 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan

Quan sát các hiện tượng và sự vật cụ thể rồi khái quát để đi đến cái chung, cái trừu tượng hoặc đi từ cái chung, cái trừu tượng đến cụ thể, đó là quy luật của nhận thức Con đường nhận thức thế giới trước hết là quan sát và tri giác trực tiếp các sự vật hiện tượng Con đường này có vai trò rất quan trọng trong quá trình nhận thức, đặc biệt đối với học sinh Vì vậy, tính trực quan có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với việc tiếp thu kiến thức của trẻ em nói chung, đặc biệt đối với học sinh tiểu học

Trực quan nghĩa là đưa ra những cái cụ thể để học sinh quan sát, bản thân tự nó

đã gợi lên tính tích cực cho học sinh, như thế công việc của giáo viên là rất cần phải có những phương tiện trực quan để học sinh quan sát (bản nhạc, bài hát vang lên, tranh ảnh minh họa, nhạc cụ, băng đĩa khi dạy nhạc) Để học sinh có thể quan sát một cách tích cực và tự giác, giáo viên phải kết hợp giữa đàm thoại, diễn giải và các phương pháp dùng lời khác

Trong giờ dạy âm nhạc, nguyên tắc trực quan là hết sức cần thiết đối với quá trình tiếp thu những kiến thức trừu tượng Nếu chỉ có lời nói mà không có những dẫn chứng cụ thể bằng âm thanh sinh động qua tiếng đàn, giọng hát thì học sinh rất khó tiếp thu kiến thức âm nhạc Nói đến một tác phẩm âm nhạc, tốt nhất là giáo viên đàn hoặc hát lên Nếu có điều kiện dùng máy nghe, băng, đĩa để trích dẫn âm nhạc sẽ tránh được

tình trạng gọi là dạy chay, một lối dạy vẫn tồn tại mà không ít giáo viên chưa khắc phục

được

2 Nguyên tắc đảm bảo việc rèn luyện thực hành

Quá trình học sinh tiếp thu âm nhạc cần phải có thời gian thực hành thỏa đáng như thực hành ca hát, thực hành tập đọc nhạc, thực hành nghe nhạc, vận động phụ họa… Phải xem thực hành là trọng tâm trong giờ học âm nhạc ở tiểu học Chỉ có thể qua thực hành các kỹ năng âm nhạc mới được hình thành

Rèn luyện thực hành là một yêu cầu không được xem nhẹ trong quá trình lên lớp một giờ âm nhạc Lý thuyết phải qua thực hành, học sinh mới có thể nhớ và vận dụng vào thực tiễn

Ví dụ: Giới thiệu về hình nốt đen, hình nốt móc đơn thì học sinh chỉ biết đơn thuần về ký hiệu và hình nốt đen bằng hai hình nốt móc đơn Dạy về độ cao của âm thanh mà học sinh chỉ gọi tên nốt, nói tên nốt, không được nghe độ cao cụ thể của âm thanh vang lên trong mối quan hệ cao thấp, so sánh giữa chúng thì đó là lý thuyết về ký

hiệu ghi nhạc Cần phải luyện tập thực hành, có các bài tập Luyện tập tiết tấu, Luyện tập cao độ như vỗ tay, gõ phách, đọc nhạc… và bố trí thời gian thực hành thích đáng trong

giờ học để giúp học sinh hiểu ý nghĩa đích thực thế nào là độ cao, độ dài của âm thanh Chính vì vậy, giáo viên không nên sa đà giải thích dài dòng về lý thuyết cho học sinh tiểu học

Cần nhấn mạnh rằng, thực hành phải được thực hiện sao không làm cho phức tạp, lộn xộn hệ thống tri thức học sinh đã nắm được, mà càng làm cho nó chặt chẽ, rõ ràng bền vững hơn Thực hành trong các giờ học âm nhạc ở tiểu học chính là việc luyện tập để hình thành các kỹ năng hát, kỹ năng đọc nhạc, nghe nhạc Trong giảng dạy âm nhạc trước đây, đã có lúc, có nơi người ta chỉ dạy chút ít nhạc lý và cho rằng người học như thế đã biết âm nhạc Đó là một sai lầm không thể chấp nhận Ngày nay, các phương tiện dạy học đã có nhiều thay đổi thuận lợi, cho học sinh thực hành với sự hỗ trợ của các thiết bị dạy học hiện đại chắc chắn giúp cho việc thực hành nghe, đọc, luyện tập âm nhạc có kết quả rất nhiều Các phương tiện hỗ trợ trong thực hành là một trong những đặc điểm của nhà trường hiện đại Qua thực hành, hứng thú nhận thức của học sinh được kích thích, đức tính kiên trì, cẩn thân, tính chính xác được rèn luyện Để có thể thực hành, nhà trường cũng phải tạo điều kiện về trang bị cơ sở vật chất (phòng học nhạc, nhạc cụ, máy nghe), có kế hoạch hoạt động ngoại khóa để tạo môi trường cho các

em thực hành âm nhạc

Tóm lại, bản chất của nguyên tắc này là làm sao xây dựng được mối quan hệ tối

ưu giữa thầy và trò trong các hoạt động để học sinh hoàn toàn nắm được tri thức một cách tự giác, hứng thú và sáng tạo

3 Nguyên tắc đảm bảo tính phát triển

Việc dạy học và giáo dục, người ta hay nói đến cụm từ “hình thành” và “phát triển” Hai thuật ngữ này thường đi liền với nhau, không tách rời Muốn “phát triển” phải dựa trên cơ sở “hình thành” Chỉ sau “hình thành” mới có thể “phát triển” Như vậy nguyên tắc dạy học đảm bảo tính phát triển có tính tất yếu của nó Dạy học đảm bảo tính phát triển giống như khi gieo vào trí tuệ học sinh những hạt giống bé nhỏ nhưng có khả năng nảy nở phát triển thành những cây cối xanh tốt ngày mai

Ví dụ: Qua nội dung Học hát, hình thành kỹ năng ca hát, nhưng đồng thời phải nghĩ đến việc phát triển giọng hát, phát triển khả năng cảm thụ, phát triển khả năng thẩm mỹ âm nhạc Việc dạy Tập đọc nhạc để hình thành bước đầu kỹ năng đọc nhạc, nhưng đồng thời cũng là phát triển tai nghe, phát triển khả năng thẩm âm… Trong khi hướng dẫn nghe nhạc thì chủ yếu là phát triển khả năng thưởng thức, phát triển nhạc cảm…

Đối với giáo viên, khi đưa ra một kiến thức nào đó, không nên và không chỉ nhìn thấy trước mắt là cho học sinh tiếp thu bằng được kiến thức đó, mà phải thấy đằng sau kiến thức đó nhằm để đạt tới cái gì

Ví dụ: Một trò chơi âm nhạc, một vài động tác vận động phụ họa cho một bài hát… Cần phải hiểu rằng, việc vận động theo nhạc như vậy là giáo dục ý thức về nhịp

điệu và tiết tấu, để kiến thức đó ngấm vào cơ thể học sinh, ngoài việc tiếp thu bằng mắt,

bằng tai thông qua bộ não Giới thiệu một tác giả, một tác phẩm… không chỉ đơn thuần

là để học sinh biết về người nhạc sĩ, biết về tác phẩm ấy mà còn mang ẩn ý sâu xa là sự cảm phục trí sáng tạo và ước muốn sáng tạo của học sinh sẽ nảy nở

Ngoài ra, trong quá trình dạy học âm nhạc giáo viên giúp cho học sinh có thính giác âm nhạc ngày một tinh tế hơn Nghe nhạc có giải thích, nghe có chủ định đều là những con đường dẫn trẻ em đến với âm nhạc Không chỉ trong thời gian nghe nhạc học

sinh mới được phát triển tai nghe, mà ngay trong lúc học hát, đọc bài tập đọc nhạc, giáo viên cũng phải luôn chú ý đánh đàn hoặc hát mẫu để học sinh theo dõi những bộ phận nhỏ trong bài tập đọc nhạc hoặc bài hát được vang lên như thế nào Nghe và nhắc lại cũng nhằm phát triển tai nghe Nghe âm đúng và nghe âm chưa đúng, rồi giáo viên gợi ý cho các em phân biệt cũng là một cách luyện tai nghe

Rèn luyện tai nghe còn gắn liền với cảm xúc và sự thưởng thức những tác phẩm

âm nhạc hay trong quá trình giáo viên giới thiệu tác phẩm Giáo viên cần hỏi cảm tưởng của học sinh sau khi nghe một đoạn nhạc giáo viên trình bày hoặc nghe qua băng đĩa Nhận xét giọng hát của bạn, phát biểu nhận xét trong đĩa nhạc vừa được nghe sử dụng những nhạc cụ gì

Tóm lại, nguyên tắc đảm bảo tính phát triển là một trong những nguyên tắc cần được quán triệt trong suốt quá trình dạy học âm nhạc Mục đích cuối cùng là rèn luyện

để học sinh có khả năng thưởng thức âm nhạc tốt và có những hiểu biết nhất định về cái hay, cái đẹp của nghệ thuật âm nhạc

4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống

Những tri thức cung cấp cho học sinh là một loại kiến thức khác nhau nhưng phải đảm bảo một cách hệ thống Dạy học cái gì trước, cái gì sau, cái dễ đến cái khó, cái đơn giản đến cái phức tạp, cái đã biết đến cái chưa biết… Chỉ có như vậy mới tránh được sự rời rạc về kiến thức cung cấp cho người học Trường hợp cung cấp hoặc tiếp thu một cách rời rạc đó, người ta thường gọi là kiến thức thiếu tính hệ thống, đầu óc chất đầy những kiến thức rời rạc, tản mạn, giống như một kho chứa hàng lộn xộn, không ngăn nắp mà bản thân người chủ cũng khó tìm thấy gì trong đó vì sự không rành mạch

Tính hệ thống thường được xuyên suốt từ chương trình đến sách giáo khoa, đến các bài dạy, các tiết dạy theo một trình tự Vấn đề tưởng dễ nhưng lại khá phức tạp Việc cân đo đong đếm từng số lượng, đơn vị kiến thức trong một bài dạy, tiết dạy và so sánh chúng với nhau thật không đơn giản Trong giờ dạy âm nhạc, ta có thể dễ nhìn thấy bài hát này, bài tập đọc nhạc này khó hơn bài hát kia, bài tập đọc nhạc kia Đây là một thách thức đối với người giáo viên trong một tiết dạy cụ thể

Cần có cách dẫn dắt hợp lý, cần những thủ thuật tinh tế và những thủ pháp sáng tạo, bởi vì không giờ dạy học nào hoàn toàn giống nhau Chính người dạy phải nắm thật chắc các tri thức mới có thể đưa học sinh vào thế giới nhận thức một cách hệ thống

5 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức

Vốn kiến thức của nhà chuyên môn và của giáo viên thường phong phú gấp bội

so với trình độ học sinh, đó là điều tất nhiên Nhưng khi lên lớp, nhiều giáo viên (đặc

biệt là giáo viên trẻ, mới ra trường) lại rất ham đưa ra những hiểu biết của mình dồn hết vào bài giảng, cố nhồi nhét cho học sinh đầy ắp cả những điều mà học sinh chưa cần phải hiểu, phải biết Điều đó dẫn đến sự quá tải, không phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh Bởi vậy, đảm bảo tính vừa sức trong chương trình cấp học, lớp học, cũng như trong từng bài giảng, từng tiết học là điều mỗi giáo viên cần phải hết sức lưu ý khi tiến hành dạy học

Cơ sở để đảm bảo tính vừa sức phải căn cứ vào thực tế nhà trường, dựa vào điều kiện học tập cụ thể của mỗi nơi, mỗi vùng miền, dựa vào trình độ chung của học sinh Đối với dạy âm nhạc, học sinh thành phố, thị xã có điều kiện tiếp xúc với âm nhạc thuận lợi hơn học sinh ở nông thôn, các vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn Không nên hạ thấp yêu cầu mỗi bài dạy, mỗi tiết dạy nhưng cũng không thể đòi hỏi học sinh vùng sâu, vùng khó khăn phải tiếp thu nhanh, nhạy, linh hoạt, đầy đủ như học sinh thành phố, thị

xã Vấn đề hoàn toàn phụ thuộc vào tài năng sư phạm của giáo viên Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức có liên quan mật thiết với việc đảm bảo tính khoa học, với việc đánh giá học sinh nhằm động viên, khích lệ mọi trình độ học sinh trong lớp cùng tiếp thu bài giảng một cách hứng thú, chủ động

6 Nguyên tắc đảm bảo tính bền vững của tri thức

Trong thực tế dạy học những năm qua, học sinh được học nhiều nhưng không nhớ và khả năng vận dụng rất hạn chế Để kiến thức được bền vững, các tài liệu bài giảng phải có cấu trúc chặt chẽ, việc ôn luyện, tái hiện phải được thực hiện thường xuyên tạo cho học sinh nhớ lâu và vận dụng có hiệu quả Chỗ cần nhớ phải có kết luận ngắn gọn, chính xác Nguyên tắc này có liên quan về mặt rèn luyện trí nhớ, nhớ một cách máy móc hoặc nhớ có chủ định, không có chủ định Trong quá trình dạy học, giáo viên không nhất thiết giới thiệu toàn bộ kiến thức ngay lập tức mà thường chỉ giới thiệu những vấn đề cơ bản, cốt lõi, để học sinh nắm vững, sau đó củng cố, bổ sung, mở rộng dần khối lượng tri thức bằng cách đưa ra những ví dụ mới, những vấn đề có tính khái quát, làm rõ những khái niệm và lý thuyết trừu tượng

Muốn đảm bảo tính bền vững của tri thức, tránh học trước quên sau, nhất thiết

phải thường xuyên luyện tập, ôn tập và vận dụng cái đã biết để giải quyết những vấn đề mới nảy sinh trong điều kiện mới Các bài ôn tập sẽ mang lại hiệu quả sư phạm cao, nếu chúng kích thích tư duy tích cực và tự giác của học sinh khi các em tự nhận thấy kết quả

rõ ràng và không phức tạp

7 Nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục

Dạy học không chỉ là dạy kiến thức, dạy chữ nghĩa mà còn gắn với việc dạy làm người Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để làm người Chính vì thế,

từ lâu giáo dục chúng ta vẫn có câu: “dạy chữ, dạy người”, điều đó được xem như một nguyên tắc hàng đầu mà các nhà giáo dục đều thừa nhận Tính giáo dục được hiểu theo nghĩa rộng, đó là hình thành cho học sinh những tình cảm đạo đức tốt đẹp Với ý nghĩa

là rèn luyện cho con người những phẩm chất như tính cẩn thận, thật thà, cần cù, chính xác, kiên nhẫn… Các giờ học âm nhạc đều có khả năng thực hiện đảm bảo nguyên tắc này rất tốt vì bản thân nghệ thuật âm nhạc đã có trong đó chức năng giáo dục Học một bài hát về chủ đề quê hương đất nước hoặc chủ đề hòa bình, trước hết dạy cho học sinh hát thật đúng, phải hiểu tác phẩm và rung cảm với nội dung của nó Nhưng đằng sau sự

ẩn chứa trong tác phẩm đó là giáo dục tình cảm yêu thương làng xóm, quê hương, yêu

mến hòa bình, chán ghét chiến tranh Qua mỗi bài Tập đọc nhạc, qua nội dung Phát

triển khả năng âm nhạc còn rèn luyện cho học sinh một điều gì đó: sự biểu đạt chính

xác, sự tập trung chú ý, khả năng thưởng thức, cảm xúc trước vẻ đẹp của tác phẩm…

Ví dụ: Bài Em yêu hòa bình của nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn (Sách giáo khoa Âm

nhạc 4), với giai điệu đẹp, mượt mà và ca từ gần gũi với học sinh tiểu học thì ý nghĩa giáo dục về tình cảm, tình yêu quê hương, làng xóm thanh bình trở nên vô cùng sâu sắc

và hiệu quả Qua câu chuyện Nghệ sĩ Cao Văn Lầu và nghe bài Dạ cổ hoài lang thì giáo

dục học sinh có ý thức phấn đấu trong học tập và trân trọng những sáng tác nghệ thuật của tác giả…

Do vậy, vận dụng nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục thì môn Âm nhạc ở trường tiểu học là một trong các môn học thực hiện có hiệu quả nhất, nó được gắn kết xuyên

suốt qua từng bài dạy, từng tiết học dù là dạy Hát hay Tập đọc nhạc hoặc Phát triển khả năng âm nhạc

8 Nguyên tắc đảm bảo phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh

Trong những năm gần đây, tư tưởng dạy học tích cực là một chủ trương quan

trọng của ngành giáo dục nước ta Vấn đề này các nhà giáo dục, nhà sư phạm cũng đã bàn luận nhiều và đến nay vẫn là những vấn đề nóng hổi mang tính thời sự của việc giáo dục - dạy học

Có thể xem khái niệm dạy học tích cực là chuyển vị trí người học từ thụ động

sang chủ động, nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

Những biểu hiện của tính tích cực, đó là: Các em có chú ý học tập hay không?

Có hăng hái phát biểu ý kiến trong lớp hay không? Có hứng thú học tập hay cảm thấy bắt buộc? Có đọc thêm, làm thêm các bài tập khác không?

Muốn phát huy được tính tích cực của học sinh, người giáo viên phải quan tâm đến hứng thú của học sinh và tìm cách để gây được hứng thú học tập trong từng yếu tố của quá trình dạy học: nội dung bài phải hấp dẫn, phương pháp cần linh hoạt, phương tiện dạy học phong phú, quan hệ thầy trò thực sự cởi mở…, nói cách khác là phải hấp dẫn, thu hút học sinh vào bài giảng Đó là nghệ thuật sư phạm vô cùng tế nhị và phong phú, trong đó có cả việc động viên, khuyến khích, nhận xét kịp thời…

Tính tích cực của học sinh có mặt tự giác và mặt tự phát Tự phát là những yếu

tố tiềm ẩn, bẩm sinh như tính hiếu kỳ, hiếu động, tính tò mò, tùy mức độ khác nhau học sinh nào cũng có Khía cạnh tự giác của tính tích cực là trạng thái tâm lý có mục đích,

là cách phát huy tính tích cực

Trong giảng dạy âm nhạc, giáo viên phải biết tôn trọng những cá tính sáng tạo

và biết khơi gợi, phát huy sáng tạo của mỗi học sinh

Ví dụ: Khuyến khích học sinh có thói quen sáng tạo các động tác vận động theo nhạc, bài hát… hoặc với một chủ đề, giáo viên khuyến khích học sinh đặt lời ca cho một bài dân ca, bài tập đọc nhạc…

Tính tích cực, tính độc lập, tính sáng tạo thường gắn bó với nhau Học sinh nào tích cực thường có tính độc lập và tính sáng tạo, dù ít hay nhiều Em nào có tính sáng tạo cũng thường là những em có tính độc lập cao và tích cực hoạt động Đảm bảo nguyên tắc này trong quá trình dạy học là một vấn đề mang tính thực tiễn và tính lý luận không phải một lúc có thể giải đáp đầy đủ Cần phải thông qua các bài giảng, tiết học cụ thể và tự rút kinh nghiệm sau từng giờ học Sự nghiêm túc, khiêm tốn học tập qua nhiều giờ dạy của đồng nghiệp cũng giúp cho giáo viên có thể thấm nhuần đầy đủ ý nghĩa của nguyên tắc dạy học này

CÂU HỎI CHƯƠNG I

1 Mục đích của môn âm nhạc ở trường tiểu học là gì?

2 Hãy nêu ý kiến của mình về sự lựa chọn những bài hát có nội dung như thế nào sẽ phù hợp cho việc giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học?

3 Hãy trình bày những nhận định của mình về vai trò giáo dục của âm nhạc đối với học sinh tiểu học được thể hiện ở những mặt nào?

4 Khả năng âm nhạc của học sinh tiểu học có những vấn đề gì cần lưu ý?

5 Việc nắm vững các đặc điểm về khả năng âm nhạc và giọng hát của học sinh tiểu học đối với bạn có quan trọng không? Tại sao?

6 Dựa vào những tiêu chí nào để bạn có thể đánh giá một học sinh có giọng hát tốt hay không?

7 Bạn hãy lựa chọn một bài hát để có thể sử dụng dạy hát cho học sinh tiểu học, hát cho tập thể lớp nghe và phân tích, giải thích những cơ sở mà bạn căn cứ vào đó để lựa chọn bài hát

8 Bạn hãy nêu tên 10 bài hát trong chương trình học âm nhạc của học sinh tiểu học mà bạn biết và hãy hát một bài trong số đó

9 Những nội dung chính phải dạy trong chương trình môn âm nhạc ở tiểu học là gì? Hãy so sánh nội dung dạy học âm nhạc ở các lớp 1, 2, 3 với các lớp 4, 5 có những điểm gì giống và khác nhau?

10 Các bài dạy có từ hai đến ba nội dung thì theo bạn khi dạy nên bố trí thời gian cho từng phần như thế nào là hợp lý?

11 Hãy nêu những nhận xét của mình về sự sắp xếp các bài học trong sách giáo khoa theo thứ tự của chương trình

12 Bạn hãy nêu ra danh mục 5 bài hát (có cả bài hát thiếu nhi và bài dân ca) của địa phương mình mà theo ý bạn có thể chọn một trong số các bài hát đó để sử dụng cùng với các bài hát đã có trong sách giáo khoa

13 Vận dụng các nguyên tắc dạy học nói chung vào dạy học âm nhạc ở trường tiểu học như thế nào?

CHƯƠNG II

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ÂM NHẠC

A PHƯƠNG PHÁP CHUNG

I KHÁI NIỆM VỀ PHƯƠNG PHÁP

Phương pháp là gì? Nói chung, người ta hiểu phương pháp là cách thức, là con đường, là cách đi, phương sách, phương thức để giải quyết một vấn đề đặt ra Có hàng

chục định nghĩa khác nhau về phương pháp, nhưng đều chung một ý lớn: đó là cách thức đạt tới mục đích, mục tiêu giải quyết một công việc, học tập tìm hiểu một vấn đề

Dạy học là một công việc, do vậy cần phải có phương pháp Các nhà lý luận

giáo dục thường nói: Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng của quá trình dạy học Thực vậy, cùng một nội dung nhưng học sinh học tập hứng thú, say

mê, tích cực hoặc uể oải, chán nản là do phương pháp Có bài dạy để lại ấn tượng sâu sắc và khơi dậy trong học sinh những sự sáng tạo tiếp thu và ngược lại Đó cũng là do phương pháp

Nội dung dạy học âm nhạc cơ bản đã được quy định trong chương trình và sách giáo khoa, còn phương pháp dạy học lại phụ thuộc vào khả năng của giáo viên và các

điều kiện dạy học cụ thể Vì vậy, mặc dù có những vấn đề chung nhất của phương pháp dạy học vẫn còn phải tiếp tục tìm tòi để vận dụng những phương pháp thích hợp cho từng phân môn, cho mỗi bài học Đó là yêu cầu hoạt động sáng tạo thường xuyên của người giáo viên

Do tầm quan trọng của vấn đề, phương pháp dạy học âm nhạc luôn luôn cần đến

lý luận hoặc phương pháp dạy học đại cương soi rọi Phương pháp dạy học âm nhạc luôn thu hút sự chú ý của các nhà giáo, nhạc sĩ nổi tiếng của Việt Nam như Phan Trần Bảng, Nguyễn Minh Toàn, Đỗ Mạnh Thường, Lý Trọng Hưng, Tu Mi, Đắc Quỳnh, Hoàng Long - Hoàng Lân, Nguyễn Hoành Thông, Lê Minh Châu… Họ đã nêu lên những quan điểm về dạy nhạc cho trẻ em trong trường phổ thông mà hiện nay chúng ta đang vận dụng

Trong phương pháp dạy học âm nhạc nói chung, ngay ở các trường đào tạo chuyên nghiệp, cũng có nhiều vấn đề đang được trao đổi Dạy thanh nhạc như thế nào? Dạy ký xướng âm như thế nào? Đó là vấn đề rộng lớn, thuộc chuyên môn rất sâu, ta không bàn đến, ở đây chỉ nói đến việc dạy âm nhạc ở trường phổ thông, đặc biệt là dạy

âm nhạc ở trường tiểu học

Bởi vậy, khi học tập và nghiên cứu về phương pháp cần hết sức tránh xu hướng

tuyệt đối hóa Không thể có một phương pháp nào là phương pháp vạn năng, phương pháp tối ưu, nếu như không có sự phối hợp, sử dụng đúng lúc, đúng chỗ, đúng liều

lượng cần thiết trong thực tiễn giảng dạy

Sử dụng phương pháp nào là câu hỏi thường xuyên của mọi giáo viên khi dạy học Việc lựa chọn phương pháp một cách mò mẫm, cảm tính đem lại kết quả không chắc chắn, nhiều khi trái ngược với ý định Bởi thế cần giải quyết vấn đề này trên cơ sở khoa học

Cơ sở khoa học của sự lựa chọn phương pháp là phải nắm chắc đặc điểm của học sinh, phải căn cứ vào năng lực của người dạy, tình hình trang thiết bị cho lớp học nhạc và hình thức học Tuy nhiên, quan trọng nhất vẫn là nắm chắc mục tiêu, nhiệm vụ

chung của môn học và nội dung từng bài học Tất cả các yếu tố đó có mối quan hệ biện chứng, vì phương pháp dạy học âm nhạc không thể đem lại hiệu quả cao khi ta mơ hồ, không rõ nhiệm vụ cụ thể của nội dung bài học đó Nếu giáo viên và học sinh không có điều kiện thực hiện phương pháp này do cơ sở vật chất trang thiết bị của trường không đầy đủ thỏa mãn các yêu cầu cần thiết thì phải tìm chọn phương pháp khác

Ví dụ: Muốn cho học sinh nghe bài hát Lý cây bông - Dân ca Nam Bộ nhưng

không có máy nghe, không có đĩa nhạc tất nhiên giáo viên phải tự trình bày tác phẩm

Việc phối hợp các phương pháp trong 1 giờ dạy cũng có một số điều cần lưu ý:

- Phương pháp phải tương ứng với nội dung

Tùy theo bài dạy có một hay hai nội dung, phải xác định nội dung nào là trọng tâm, với nội dung ấy thì dùng phương pháp nào thì phù hợp

Ví dụ: Bài dạy gồm có Ôn tập bài hát và Kể chuyện âm nhạc thì nên dùng phương pháp gì? (thực hành luyện tập, dùng lời?) Bài dạy Học hát thì nên vận dụng

phương pháp gì? (dùng lời, trình bày tác phẩm, thực hành luyện tập?)

- Phải nắm thật vững nội dung của bài

Nếu cần có thể bổ sung vào sách giáo khoa những tư liệu cần thiết nhằm làm cho phong phú bài dạy (phải tránh dài dòng, quá tải, lạc trọng tâm) Kết hợp các tư liệu của địa phương cho phù hợp với những thông tin cập nhật

Quan sát hoạt động thực tế của giáo viên giỏi, chúng ta thấy họ sử dụng thời gian chuẩn bị không đều nhau, đặc biệt là trong các kỳ thi dạy giỏi Có người đầu tư thời gian cả tháng, có người chuẩn bị chỉ vài ba ngày cho hội giảng Điều thành công ở những giáo viên giỏi là họ thực hiện phối hợp nhuần nhuyễn các phương pháp với tài năng sư phạm vốn có của từng người: khả năng diễn đạt, tính chủ động tự tin, sự ứng xử nhạy bén, trình độ chuyên môn vững…

Người giáo viên luôn tự đặt ra những câu hỏi và tự trả lời

Ví dụ: Bài này dùng phương pháp thực hành, luyện tập như thế nào? Trực quan nên dùng cái gì? Dùng ở chỗ nào trong bài, dùng trong bao lâu, cách đưa phương tiện trực quan sao cho hợp lý, đúng lúc? Tự trả lời được các câu hỏi như vậy sẽ xác định được phương pháp chính của bài dạy cần phải làm gì

II CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ÂM NHẠC

1 Phương pháp trình bày tác phẩm

Tác phẩm âm nhạc cần được trình bày, biểu diễn dưới các hình thức khác nhau

để thu hút, thuyết phục học sinh Giai điệu chỉ có thể gợi được cảm xúc khi nó được biểu diễn, trình tấu

Cũng có thể coi trình bày tác phẩm như là phương pháp trực quan, nhưng tại sao

ta lại không để trong phần phương pháp trực quan mà lại tách ra xem như một phương pháp riêng Đây là điều cần lưu ý, bởi âm nhạc gồm ba lần sáng tạo (sáng tạo của người sáng tác, sáng tạo của người biểu diễn và sáng tạo của người nghe) Chỉ có thể qua lần sáng tạo thứ hai, tác phẩm mới đến được với người nghe - thính giả Do vậy việc trình bày (biểu diễn) tác phẩm là một khâu hết sức quan trọng Giáo viên mang đến cho học

sinh toàn bộ vẻ đẹp của tác phẩm thông qua tiếng đàn hoặc giọng hát của mình bằng một cảm xúc thật sự Do vậy khi trình bày tác phẩm cần am hiểu sâu sắc nội dung tư tưởng của bài, nghiên cứu, tìm tòi cách biểu diễn một cách sáng tạo, hoàn thiện trình độ của mình về mặt này Qua mỗi lần trình bày của giáo viên đều có thể gợi lên trong tâm hồn trẻ em niềm vui sướng, thán phục và tăng thêm lòng yêu thích học tập âm nhạc

Không ít giáo viên dạy âm nhạc rất coi nhẹ phần trình bày tác phẩm (dù là một bài hát hoàn chỉnh hay một đoạn ngắn có tính chất minh họa) Chỉ có thể qua chính phần trình bày này, qua kỹ năng biểu diễn các yếu tố âm nhạc mới được làm rõ nét, nổi bật lên (khác với hát tập thể của cả lớp)

Ví dụ: Chỗ lấy hơi, chỗ hát to, hát nhỏ, chỗ ngân dài, chỗ nhanh - chậm, vui hoạt

và các chi tiết tinh tế như chậm dần lại, nhanh hơn nữa…

Với cách trình bày tác phẩm có hiệu quả, giáo viên sẽ gây được ấn tượng rất mạnh mẽ trong quá trình học sinh cảm thụ âm nhạc, góp phần tích cực vào việc giáo dục thẩm mỹ

Muốn đạt được kết quả như vậy, giáo viên phải lưu ý các yêu cầu sau đây:

- Nghiên cứu kỹ tác phẩm để chuẩn bị trình bày: tìm hiểu nội dung, phân câu, lấy hơi, xử lý những chỗ khó, trau chuốt tiếng hát…

- Trước và trong lúc trình bày, biểu diễn: chuẩn bị tâm thế như một diễn viên trình bày trên sân khấu mà khán giả là các em học sinh tiểu học, hát một cách truyền cảm Kết hợp với một vài động tác nhẹ nhàng diễn xuất, tùy theo tính chất hình tượng âm nhạc sẽ giúp học sinh tăng cường trí tưởng tượng, sáng tạo

Bên cạnh việc giáo viên tự trình bày tác phẩm trong giờ học âm nhạc còn có thể giới thiệu qua băng, đĩa nhạc, nhưng ta phải coi đó là phương tiện trực quan Dĩ nhiên không phải giáo viên nào cũng có đầy đủ khả năng đàn hay, hát giỏi nhưng nếu có được một trong hai khả năng trên ở mức độ trung bình trở lên, ta phải tận dụng tới mức tối đa phương pháp này, vì đó là con đường nhanh nhất, mạnh nhất để đưa trẻ em vào thế giới

âm nhạc kỳ diệu

2 Phương pháp thực hành - luyện tập

Quá trình dạy học âm nhạc không chỉ có lý thuyết mà quan trọng nhất là phải thực hành Ngay khi dạy lý thuyết cũng cần cho học sinh thực hành các bài tập đơn giản

Ví dụ: Giới thiệu về ký hiệu và cách viết hình nốt trắng, đồng thời cho học sinh thực hành đọc và gõ các bài tập có hình nốt trắng

Thực hành luyện tập bao gồm: thực hành hát, thực hành đọc nhạc, thực hành nghe nhạc, những hoạt động đó xuyên suốt trong quá trình học tập âm nhạc trên lớp và

cả hoạt động ngoài lớp Thực hành - luyện tập chính là để hình thành kỹ năng thể hiện

âm nhạc, giúp trẻ cảm thụ âm nhạc, nắm được các thuộc tính của âm nhạc như độ cao,

độ dài, nhịp điệu, sắc thái… Khi phát hiện chỗ sai, giáo viên có thể trình bày riêng chỗ

đó và luyện tập nhiều lần cho đến khi học sinh làm đúng Với một bài hát dài, giáo viên chia thành các đoạn, câu nhỏ cho học sinh luyện tập nhiều lần Có thể lúc đầu chưa đúng, sau thực hiện nhiều lần học sinh sẽ dần dần điều chỉnh để hát đúng, hát đều Cũng không thể trong một tiết đã khắc phục được những chỗ chưa đạt, sẽ tiếp tục luyện tập sửa chữa ở tiết học sau Vì thế, không phải ngẫu nhiên, trong sách giáo khoa cứ sau tiết học bài hát mới, bao giờ tiết tiếp theo sau cũng có ôn bài hát trước Thực hành bằng

cách hát nhẩm theo cũng tốt Đặc biệt, trong thực hành nên sử dụng đàn làm chỗ dựa cho học sinh hát theo chính xác, đồng thời giáo viên đỡ tốn sức Cũng cần phải chú ý luân phiên hát hoặc tập đọc nhạc để học sinh được nghỉ ngơi, phù hợp với sức khỏe, sự chịu đựng và tránh nhàm chán

Thực hành tập đọc nhạc không nhất thiết lúc nào cũng phải đọc tập thể, cũng có lúc cần cho nghe đàn và đọc nhẩm theo, sự lặp lại nhiều lần khiến học sinh dần dần tiếp thu một cách chính xác hơn

Thực hiện hoạt động nghe nhạc cần thu hút sự chú ý tập trung, gợi được hứng thú của học sinh Đôi lúc cần chú ý đến việc sắp xếp chỗ ngồi hợp lý sao cho mọi học sinh đều nghe được tiếng hát, tiếng đàn vang lên và những biểu cảm khi giáo viên trình diễn Nghe xong, giáo viên cho các em phát biểu cảm nghĩ qua những câu hỏi gợi ý khéo léo, học sinh sẽ bộc lộ được cảm xúc và sự tiếp thu khác nhau ở mỗi em Thực hành luyện tập chính là quy trình phát triển tai nghe, phát triển giọng hát hoặc xây dựng nhạc cảm

3 Phương pháp dùng lời (thuyết trình, diễn giải, giảng thuật)

Phương pháp thuyết trình, giảng giải, diễn giải vẫn luôn được sử dụng rộng rãi trong giờ học Tuy nhiên, đối với từng môn học có thể dùng nhiều hoặc ít lời nói để giảng bài Dạy âm nhạc nói chung còn tùy vào từng môn học cụ thể như Nhạc lý phổ thông, Lịch sử âm nhạc… sẽ phải sử dụng lời nói nhiều hay ít, khác với dạy Đọc ghi nhạc, Nhạc cụ… Quá trình dạy học âm nhạc ở trường tiểu học dùng lời như thế nào? Thường sử dụng phương pháp dùng lời khi dạy những nội dung sau đây:

- Giới thiệu tác phẩm, tác giả, kể chuyện âm nhạc, giải thích cách thể hiện bài hát, bài tập đọc nhạc

- Đặt câu hỏi gợi mở hoặc củng cố bài học

- Ổn định tổ chức lớp, động viên khích lệ, nhắc nhở học sinh, đánh giá học sinh… Điều cần chú ý khi dùng lời nói, trong giảng giải phải diễn đạt gãy gọn, mạch lạc, có chuẩn bị kỹ để khi nói không thừa, không thiếu, từ ngữ chính xác, dễ hiểu Lời nói càng gọn gàng, súc tích, có hình ảnh (những khi cần thiết) càng có sức thuyết phục học sinh Chống lối nói dài dòng, ít thông tin, sáo rỗng và lạm dụng thuật ngữ chuyên môn

Khi hướng dẫn thực hành, luyện tập đôi khi cần những lời nói có tính chất mệnh lệnh, ngắn gọn Khi hướng dẫn nghe nhạc phải tùy thuộc vào cảm xúc thể hiện trong tác phẩm, đảm bảo những tính từ, hình dung từ có chọn lọc khi nói đến tính chất, màu sắc

âm nhạc

Ví dụ: Với bài Hát ru luôn đi liền với các từ êm đềm, ngọt ngào…, với bài Hành khúc luôn đi liền với các từ mạnh mẽ, thôi thúc, hùng tráng, tự hào, trang nghiêm…

Khi giới thiệu tác phẩm cần sinh động, hấp dẫn, gây được hứng thú, thu hút trẻ

em hào hứng, chuẩn bị tiếp thu tác phẩm sắp được thưởng thức

Phương pháp dùng lời không tách biệt độc lập mà thường gắn liền với các phương pháp, biện pháp khác Chẳng hạn khi sử dụng phương pháp trực quan với các phương tiện dạy học phải dùng lời nói để giải thích là điều rất cần thiết…

Sử dụng phương pháp trực quan khiến cho những khái niệm trừu tượng trở nên

rõ ràng, cụ thể, học sinh dễ tiếp nhận hơn nhiều nếu giáo viên chỉ dùng lời nói Tiếng

đàn, tiếng hát vang lên chính là trực quan của môn âm nhạc Dạy một bài hát, học sinh

không chỉ được tập hát (thực hành) mà còn được nghe giáo viên hát hoặc đàn, nghe băng nhạc bài sắp học hoặc bài đã học với các lối trình diễn khác nhau, trên các âm sắc khác nhau Được nghe như vậy sẽ giúp cho cảm thụ âm nhạc của học sinh tăng lên rất nhiều Sửa một câu hát sai bằng cách cho nghe đàn cũng rất có lợi Khi âm thanh vang lên chính xác vài ba lần khiến các em dần dần tự điều chỉnh để hát cho đúng Nghe bài hát kết hợp với xem tranh vẽ , hình ảnh (trên đĩa hình) chắc chắn tác động mạnh mẽ tới học sinh hơn chỉ có những lời nói Vì thế, giáo viên dạy âm nhạc không những phải hát được mà phải đàn tốt, mặt khác phải tìm hiểu sử dụng thành thạo cho được các phương tiện nghe - nhìn hiện đại khi được trang bị cho lớp học nhạc

Chú ý dùng các phương tiện trực quan đúng lúc, đúng chỗ, vừa đủ, tránh lạm dụng để mọi đồ dùng dạy học thực sự trở thành cần thiết, hữu ích trong giờ dạy

5 Phương pháp kiểm tra - đánh giá

Kết thúc một nội dung dạy học hoặc một phần của nội dung, thông thường người

ta phải tiến hành việc ôn tập Việc tổng kết, kiểm tra, đánh giá là tất yếu phải thực hiện Dạy âm nhạc cũng thế, không thể thiếu kiểm tra, đánh giá

5.1 Về nội dung đánh giá

- Hát: Hát đúng, thuộc lời ca và biết thể hiện tình cảm bài hát

- Tập đọc nhạc: Biết đọc và đọc đúng cao độ, trường độ, ghép được lời ca

- Các hoạt động theo bài hát: Thực hành thành thạo ba kiểu gõ đệm và biết biểu diễn bài hát kết hợp vận động hay những động tác múa đơn giản

- Phát triển khả năng âm nhạc: Nghe biết phân biệt dân ca các miền, nhận biết và gọi tên một vài nhạc cụ, các câu chuyện kể, tác giả và tác phẩm…

5.3 Về cách đánh giá

Việc tiếp thu âm nhạc của học sinh tùy thuộc rất lớn vào năng khiếu sẵn có, môi trường và hoàn cảnh sống của từng em Khi giáo viên đánh giá kết quả học tập của học sinh phải căn cứ vào sự tiến bộ từng bước, không nên yêu cầu quá cao, quá nghiêm ngặt như đánh giá học sinh có năng khiếu học ở các trường chuyên nghiệp Điều quan trọng

là giáo viên phải luôn động viên, khuyến khích học sinh để tất cả các em cùng tham gia học tập âm nhạc

Kết quả đánh giá: Môn âm nhạc ở tiểu học không cho điểm mà đánh giá kết quả

học tập của học sinh bằng Nhận xét và xếp loại học lực theo 3 loại là Hoàn thành tốt, Hoàn thành, Chưa hoàn thành

Mỗi năm học có 8 nhận xét đối với lớp 1 và lớp 2 XẾP LOẠI HỌC KỲ I HỌC KỲ II / (CẢ NĂM)

Biết hát bài Quốc ca Việt Nam

- Hát và thể hiện đúng tính chất bài Quốc ca Việt Nam

- Phát âm rõ lời, hát đúng giai điệu

- Đúng tư thế khi đứng hát Quốc ca Việt Nam

Nhận xét 3:

Biết hát 3 bài hát Lớp chúng ta đoàn

kết, Con chim non và Ngày mùa vui,

kết hợp vận động phụ họa

- Hát đúng giai điệu và thuộc lời ca 3 bài hát

- Bước đầu biết thể hiện tình cảm của bài hát

- Thuộc lời và hát đúng giai điệu ít nhất 4 bài

hát đã học trong đó có bài Quốc ca Việt Nam

- Thể hiện tình cảm của bài hát

- Gõ đệm và vận động phụ họa theo lời bài hát

Hát và phát triển khả năng âm nhạc

- Nói đúng ít nhất 2 loại đàn dân tộc

- Nắm được nội dung truyện kể âm nhạc

- Nói đúng tên ít nhất 5 nốt nhạc và vị trí các nốt trên khuông nhạc

HỌC KỲ II

Hát và hoạt động

Nhận xét 6:

Biết hát và gõ đệm 2 bài hát Em yêu

trường em và Cùng múa hát dưới

trăng

- Thuộc lời và hát đúng giai điệu 2 bài hát

- Thể hiện được bài hát ở nhịp 3

- Gõ đệm theo 3 cách (theo phách, theo nhịp, theo tiết tấu lời ca)

Nhận xét 7:

Hát và gõ đệm, kết hợp vận động phụ

họa 2 bài hát Chị Ong Nâu và em bé

và Tiếng hát bạn bè mình

- Thuộc lời và hát đúng giai điệu 2 bài hát

- Vừa hát vừa gõ đệm theo phách, nhịp, tiết tấu

- Nhớ tên nhân vật Chàng Oóc-phê và cây đàn Lia

- Tóm tắt được mỗi đoạn của câu chuyện

Nhận xét 9:

Biết kẻ khuông nhạc, viết khóa Sol

và các nốt nhạc trên khuông nhạc

- Kẻ được 5 dòng kẻ khuông nhạc

- Viết được khóa Sol

- Nhớ tên 7 nốt nhạc Đồ, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si

- Viết được một số nốt trắng, nốt đen, nốt móc đơn.

Hát và phát triển khả năng âm nhạc

Nhận xét 10:

Biểu diễn các bài hát và nắm được

những kiến thức đã học trong chương

trình

- Thuộc lời và hát đúng giai điệu ít nhất 8 bài hát đã học

- Biểu diễn được các bài hát đã học

- Tích cực tham gia các hoạt động âm nhạc trong lớp

Cách đánh giá cho từng học kỳ và cả năm đối với môn Âm nhạc ở tiểu học (theo Quyết định số 30 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ngày 30/9/2005) như sau:

- HLM.KI (Học lực môn học kỳ I): chính là kết quả đánh giá dựa trên các nhận xét đạt được trong học kỳ I

- HLM.KII (Học lực môn học kỳ II): chính là kết quả đánh giá dựa trên các nhận xét đạt được cả năm

- HLM.N (Học lực môn cả năm): chính là HLM.KII

Những học sinh xếp loại HLM.KI loại chưa hoàn thành (B) theo đánh giá bằng nhận xét, cần được giáo viên giúp đỡ ngay trong thời gian học kỳ II để đạt mức HLM.KII và HLM.N loại hoàn thành (A)

B PHƯƠNG PHÁP DẠY CÁC HOẠT ĐỘNG ÂM NHẠC

I PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HÁT

Ca hát là một nhu cầu của con người, có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần Trong các loại hình hoạt động âm nhạc thì ca hát là loại hình phổ biến nhất Hoạt động ca hát ảnh hưởng trực tiếp đến con người bằng tác động của giai điệu và lời ca

Âm nhạc có lời ca có ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc đến tư tưởng, tình cảm, cảm xúc của mọi người Hiếm có loại hình nghệ thuật nào có khả năng truyền bá phổ cập nhanh chóng và sâu rộng như ca hát

Ca hát đặc biệt gần gũi và phù hợp với trẻ nhỏ Đó là một hình thức hoạt động rất quan trọng trong chương trình giáo dục ở trường tiểu học

Ca hát là một hoạt động có tác dụng giáo dục nhẹ nhàng và hấp dẫn Những nội dung phong phú với nhiều cung bậc tình cảm của bài hát sẽ bổ sung cho vốn sống và đời sống tinh thần của các em Những lời ca hay, những từ ngữ đẹp sẽ cung cấp thêm vốn từ ngữ cho các em Cách diễn tả tinh tế, cách thể hiện khéo léo các nội dung trong

ca từ sẽ giúp trẻ em về cách diễn đạt những suy nghĩ Những giai điệu đẹp cùng với tiết tấu phong phú, những sắc thái đa dạng của bài hát làm rung động những xúc cảm thẩm

mỹ trong các em

Hoạt động ca hát là người bạn đồng hành của trẻ em trong lúc học tập, khi vui chơi, trong những phút nghỉ ngơi giữa những tiết học mệt mỏi, lúc đi tham quan, cắm trại, trên sân trường, trên đường về nhà, và các đêm lửa trại, hội diễn văn nghệ… Trong khi tham gia ca hát, trẻ em vừa thể hiện một cách tích cực những xúc động và tình cảm của mình, qua đó cảm thụ âm nhạc cũng được bồi dưỡng và nâng cao dần dần

Hoạt động ca hát có tác dụng nhiều mặt đến học sinh như củng cố và phát triển giọng hát, khi hát đòi hỏi phải thở sâu hơn, có ích cho sức khỏe; tư duy trừu tượng được huy động để nắm bắt những âm thanh vô hình nhưng đầy sự hấp dẫn và biểu cảm; ca hát còn làm cho cuộc sống thêm vui tươi, môi trường sống thêm lành mạnh, sức khỏe nhờ

đó mà tăng cường Khi học hát, những khả năng âm nhạc cơ bản được phát triển như tai nghe âm nhạc, cảm giác về tiết tấu, về giọng điệu, về trí nhớ âm nhạc… Tiếng hát là tiếng nói của tình cảm, là phương tiện để các em tự giáo dục và khẳng định mình

Dạy hát ở trường tiểu học chủ yếu là hát tập thể Nó đòi hỏi phải biểu hiện được bài hát một cách giàu tình cảm bằng giọng tự nhiên được hướng dẫn dưới sự chỉ đạo

trực tiếp của giáo viên Để chuẩn bị dạy học, giáo dục và phát triển khả năng âm nhạc cho học sinh tiểu học, giáo viên cần phải có được những kỹ năng hát cơ bản, hát chuẩn xác và diễn cảm

Dạy học hát ở trường tiểu học, giáo viên phải giúp học sinh hát đúng, hát hòa giọng, biết thể hiện tình cảm sắc thái của bài hát, hiểu nội dung tác phẩm và cảm nhận được vẻ đẹp của hình tượng âm nhạc qua giai điệu và lời ca được thể hiện qua từng bài hát

- Dạy hát là một quá trình giáo dục âm nhạc bao gồm: Luyện giọng, học bài hát, luyện tai nghe và ghi nhớ âm điệu, có thể kết hợp hát và vận động phụ họa hoặc làm động tác biểu diễn

2 Các kỹ năng hát và phương pháp rèn luyện

Tập hát, học các bài hát là một trong những nội dung quan trọng trong chương trình âm nhạc tiểu học Tập hát là rèn luyện một số kỹ năng mang tính phổ thông về ca hát được vận dụng vào các bài hát cụ thể trong chương trình Học các bài hát cụ thể không thể tách rời việc rèn luyện một số kỹ năng ca hát

Trong quá trình tập hát, trước hết phải luyện tập tư thế ca hát Ở trường tiểu học,

ca hát tập thể có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Hát tập thể có thể tiến hành ở tư thế đứng hoặc tư thế ngồi

- Khi đứng hát, người thẳng, đầu không nghiêng, vai không so, hai tay buông dọc theo thân thoải mái, toàn bộ thân thể tựa đều vào hai chân

- Khi ngồi hát, đầu và thân người giống như khi đứng hát Hai tay đặt trên đầu gối, lưng thẳng không tựa vào ghế Không vắt chân nọ lên chân kia

Tư thế đứng tạo cho việc hít thở thoải mái, đồng thời phát âm, nhả chữ dễ dàng Luyện tập đúng tư thế khi hát không đòi hỏi điều gì đặc biệt nhưng giáo viên cần lưu ý kiểm tra thường xuyên để sửa chữa, uốn nắn những sai sót về tư thế trong khi các em tập hát Lúc hát, nếu so vai làm cho lồng ngực bị dồn nén, cản trở việc hít thở Nếu đầu ngửa nhiều ra đằng sau tạo nên sự căng cứng các cơ của thanh quản Tựa lưng vào ghế hay ngồi vắt chân nọ lên chân kia làm cho cơ bụng và hoành cách mô bị thả lỏng trong khi cần phải hoạt động ít nhiều khi hít thở Miệng cần phải mở tròn nhưng không quá to, hàm dưới để tự do, môi linh hoạt, co dãn mềm mại

Tập tư thế hát đúng giúp cho việc hô hấp thuận lợi mà hô hấp (hít thở) là một việc rất quan trọng trong quá trình ca hát

2.2 Hơi thở

Trong ca hát, thở là một trong những vấn đề cần hết sức quan tâm Cách thở đúng là biết cách hít vào một lượng hơi vừa đủ để hát hết một câu hát (câu hát có thể dài ngắn khác nhau) Khi hát nếu bị thiếu hụt hơi sẽ làm cho tiếng hát bị ngắt không đúng chỗ Tốt nhất là hơi thở phải luôn được củng cố ngay trong lúc hát Giáo viên phải biết cách điều khiển, chỉ huy để học sinh biết lấy hơi vào đầu các câu hát, không lấy hơi vào giữa các tiếng trong một câu hát

Khi tập hít hơi vào, không nên hít nhiều quá, hơi sẽ bị căng, phải lên gân, không điều tiết được hơi Hướng dẫn học sinh lấy hơi bằng mũi và miệng

Khi hát các bài hát có nhịp độ chậm hay vừa phải, cho các em lấy hơi chậm, hít bằng mũi Nên đánh dấu những chỗ lấy hơi trong bài hát để học sinh có thể thực hiện đúng Biết cách lấy hơi, lấy hơi hợp lý mới có thể hát ngân dài ở cuối câu hát

Tập lấy hơi để tập hát những câu hát ngắn, tiến tới tập lấy hơi (khống chế hơi) để hát những câu hát dài là một quá trình tập luyện, cần phải có sự khéo léo và biết cách xử

lý đúng lúc, đúng chỗ

2.3 Hát chính xác

Trong ca hát, việc hát chính xác có tầm quan trọng đặc biệt Hát chính xác có nghĩa là hát đúng giai điệu, tiết tấu của bản nhạc Mức độ hát chính xác của từng học sinh phụ thuộc vào khả năng nghe nhạc và khả năng của các cơ quan phát âm Nếu học sinh tập trung chú ý, phân biệt rõ được độ cao thấp, nhanh chậm của âm thanh, ghi nhớ được giai điệu, tiết tấu thì khi giáo viên hát mẫu các em có thể nhắc lại chính xác Nếu học sinh phải hát cao hơn hoặc thấp hơn giọng hát trung bình của bản thân thì có thể ảnh hưởng ngay đến việc hát chính xác Một trong những điều kiện để giúp cho học sinh

phát triển kỹ năng hát chính xác là việc lựa chọn giọng bài hát cho phù hợp với âm vực giọng của các em

Nói chung, mọi học sinh đều có thể hát chính xác nếu thường xuyên được tiếp xúc với âm nhạc (nghe, hát) và được tập luyện có phương pháp phù hợp Tuy nhiên cũng có một số em do khả năng bẩm sinh rất kém nhạy cảm với âm thanh, trí nhớ âm nhạc yếu hoặc bị dị tật như cấu tạo cơ quan phát âm không hoàn chỉnh, hở thanh đới,

viêm thanh quản, thính lực kém, những trường hợp đó giáo viên phải động viên các em

để các em có ý thức trong lúc học hát nhưng cũng không thể yêu cầu cao được

Khả năng hát chính xác còn phụ thuộc vào môi trường sống của học sinh Nếu ở gia đình, trong các sinh hoạt cộng đồng các em thường xuyên được tiếp xúc với ca hát -

âm nhạc (nghe âm nhạc qua đài phát thanh, vô tuyến, qua băng đĩa, xem biểu diễn…) chắc chắn khi được rèn luyện kỹ năng hát chính xác các em sẽ có thuận lợi rất nhiều so với những em không có những điều kiện tương tự

2.4 Hát đồng đều

Trong trường tiểu học, hát tập thể giữ vai trò chủ yếu, là hình thức dạy hát có thể xem là duy nhất Chính vì thế, khi cả lớp cùng hát, từng học sinh cần phải hòa giọng của bản thân vào giọng chung của tập thể Không thể để cho cả lớp hát nhưng có 1, 2 giọng vượt ra ngoài lạc lõng, làm ảnh hưởng tới sự hòa hợp âm thanh chung Dạy cho các em

có kỹ năng hát đồng đều và hòa giọng, có thể vận dụng một số biện pháp như sau:

- Thu hút sự chú ý của toàn thể học sinh

- Dẫn vào câu hát đầu tiên bằng động tác chỉ huy hay nghe dạo nhạc hoặc nghe giáo viên hát một câu ngắn rồi theo hiệu lệnh đếm để bắt vào bài

- Theo động tác chỉ huy của giáo viên, học sinh có thể hát nhanh, chậm, to, nhỏ, nhấn, nảy hoặc hát liền hơi

- Học sinh hát chính xác sẽ là cơ sở để hát đồng đều nhưng để cả một tập thể diễn cảm theo bài hát không thể thiếu những động tác chỉ huy cần thiết

- Giúp học sinh cách phát âm, nhả chữ đúng cũng làm cho giọng hát của các em đồng đều, hòa hợp

2.5 Phát âm, nhả chữ, hát rõ lời

Nhả chữ là sự cấu tạo rành rọt, chính xác về phương diện phát âm của từ Khi hát tập thể cũng như hát cá nhân rất cần quan tâm đến vấn đề này Bài hát là sự kết hợp chặt chẽ giữa giai điệu và lời ca Nếu không phát âm rành rọt, chính xác sẽ khó có thể mang lại sự cảm thụ nghệ thuật đầy đủ cho người nghe Trong ca hát, trạng thái thoải mái của thanh đới có ảnh hưởng quan trọng đến tiếng hát Tất cả những sự can thiệp dù nhỏ nhất vào chức năng của thanh đới dễ gây cho nó sự mệt mỏi và đôi khi có thể gây bệnh Khi hát tập thể nếu có sự cường điệu trong phát âm (như hát thật to, hát như hét)

sẽ gây ra hiện tượng lạc giọng

Hát rõ lời góp phần truyền cảm và thông tin chính xác nội dung ca từ của bài hát Những nguyên tắc phát âm lời ca trong ca khúc Việt Nam có liên quan chặt chẽ đến

sự vận động của 6 thanh điệu (thanh không dấu, sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng) trong ngữ

âm tiếng Việt

Phải tập cho học sinh hát rõ lời nhưng vẫn phải giữ được sự mềm mại, độ vang của âm thanh trong khi hát

Trong quá trình học hát, học sinh được rèn luyện các kỹ năng ca hát, sự tích lũy

sẽ tăng dần theo thời gian, tiến tới sẽ hình thành thói quen Khi đó, việc học hát đối với các em sẽ hoàn toàn hứng thú và dễ dàng Chính những bài hát với nhiều phong cách, tính chất khác nhau (bài hát trữ tình, hành khúc, bài hát vui chơi…) sẽ là phương tiện cơ bản để việc rèn luyện các kỹ năng ca hát từ đơn giản đến phức tạp

3 Các bước dạy hát

Dạy hát cho học sinh tiểu học chủ yếu là dạy truyền khẩu Dạy truyền khẩu là giáo viên hát mẫu từng câu ngắn, sau đó học sinh hát theo và nối tiếp cho đến hết bài Trước khi dạy hát và trong lúc học sinh tập hát, giáo viên cần rèn luyện cho học sinh các

kỹ năng hát Các yêu cầu hát đồng đều, chính xác và hát đúng lời luôn luôn phải đặt ra

và có biện pháp giúp các em từng bước thực hiện tốt Tập cho các em phát âm rõ ràng, chuẩn xác; không hát “ê a” với từng tiếng nhưng lại phải biết ngân giọng ở những tiếng

có độ ngân dài Tư thế đứng hát là thuận lợi nhất nhưng để các em đỡ mệt có thể thay đổi lúc ngồi, lúc đứng, luân phiên các nhóm, các tổ để các em có thời gian tạm nghỉ

Khi các em hát sai, giáo viên chỉ rõ chỗ sai và hát mẫu để các em sửa chữa ngay Trong khi dạy hát nên kết hợp đánh đàn hoặc cho nghe băng Giáo viên phải chú ý bảo

vệ giọng hát cho trẻ em, không để các em hát quá to, quá mạnh, hạn chế sự hưng phấn của trẻ khi hát như gào thét làm ảnh hưởng tới thanh đới

Để chủ động trong quá trình dạy học, giáo viên cần thuộc lời ca, hát đúng cao

độ, trường độ và hát diễn cảm

Một điều cần lưu ý giáo viên là việc chọn giọng để hát một bài cụ thể Chọn giọng hát phù hợp với tầm cữ giọng chung của lớp sẽ giúp các em dễ dàng sử dụng giọng hát của mình để hát đúng cao độ bài hát, đồng thời tập cho các em bắt vào bài chuẩn xác, đồng đều Lấy giọng ở tầm cữ quá cao hoặc quá thấp đều gây khó khăn cho các em, tiếng hát sẽ mất đi vẻ tự nhiên, trong sáng mềm mại, dễ tạo sự chệch choạc khi vào bài

Việc tập bắt vào bài chuẩn xác, đồng đều là một kỹ năng ca hát cần phải được rèn luyện thường xuyên Giáo viên tập cho học sinh có thói quen nghe bắt giọng và hát đồng đều, đúng vào đầu bài, đầu câu hát Bắt giọng phải chính xác, ngắn gọn và dứt khoát Khi bắt giọng giáo viên có thể hát một vài ca từ hoặc một câu hát ngắn và đếm phách cho học sinh hát Câu bắt giọng và đếm phách phải phù hợp với tốc độ của bài hát, câu hát

Ví dụ: Bài Thật là hay - Nhạc và lời: Hoàng Lân (Tập bài hát lớp 2)

 Câu bắt giọng: Nghe véo von trong vòm cây 1 2

 Phách: x x x x x x

Lúc tập hát, có thể hát với tốc độ chậm vừa nhưng khi đã học xong toàn bộ lời

ca, phải cho các em hát đúng tốc độ cần thể hiện Khi các em đã hát được giai điệu và lời ca có thể cho các em hát kết hợp vận động thân thể (tay, chân, mình) hoặc làm động tác phụ họa, hát kết hợp với trò chơi hoặc từng nhóm tập biểu diễn trước lớp Cũng nên

có những động tác múa đơn giản cho các em thể hiện phù hợp với từng bài hát Hát kết hợp vỗ tay hoặc dùng nhạc cụ gõ đệm theo là một hình thức rèn luyện về nhịp điệu, tiết tấu rất quan trọng cần phải tận dụng

3.1 Chuẩn bị một bài dạy hát

- Nghiên cứu học thuộc bài hát và phát hiện những chỗ khó trong bài, chỗ học sinh dễ hát sai để lưu ý

- Lựa chọn giọng bài hát phù hợp với tầm cữ giọng của học sinh

- Dự kiến trình bày: giáo viên hát và đệm đàn hoặc cho học sinh nghe băng nhạc

- Phân chia bài hát thành từng câu, đoạn và xác định chỗ lấy hơi Lựa chọn câu và mẫu âm luyện thanh

- Chép sẵn bài hát lên bảng hoặc bảng phụ để mang đến lớp (đối với giáo viên dạy chuyên nên chép cả phần nhạc và lời bài hát) Khi trình bày các ký hiệu gõ theo nhịp, phách, tiết tấu trên bảng phụ cần được thể hiện như sau:

 Gõ theo nhịp: Gạch dưới từ ở đầu nhịp, thuộc phách 1

 Gõ theo phách: Đánh dấu (X) dưới các từ đứng đầu mỗi phách

 Gõ theo tiết tấu: Không dùng ký hiệu, chỉ hướng dẫn gõ theo từng tiếng của bài hát

Ví dụ: Trình bày bảng Bài ca đi học - Nhạc và lời: Phan Trần Bảng (Tập bài hát

- Dự kiến củng cố, luyện tập sau khi học sinh đã học xong toàn bài hát

- Thông qua bài hát liên hệ thực tế, giáo dục đạo đức, thẩm mỹ, tình cảm…

3.2 Tiến trình dạy hát

Việc dạy hát cho học sinh nên được tiến hành theo một quy trình gồm các bước như sau:

- Giới thiệu bài hát

- Hát mẫu (hoặc nghe băng, đĩa)

- Đọc lời ca

- Dạy hát từng câu theo lối móc xích

- Luyện tập, củng cố theo tổ, nhóm, cá nhân

- Hát kết hợp với các hoạt động

- Tập biểu diễn trước lớp

Lưu ý: Sau khi học sinh đã hát hoàn chỉnh bài hát, giáo viên mới tiến hành cho

học sinh hát kết hợp với các hoạt động và tập biểu diễn trước lớp (thường được tiến hành ở tiết ôn bài hát)

3.2.1 Giới thiệu bài hát

Giáo viên dùng lời để giới thiệu vài nét ngắn gọn về bài hát: Tên bài hát, tên tác giả, nội dung, xuất xứ bài hát, có thể sơ lược về tác giả, dân ca (nếu bài hát là thể loại dân ca)…

Giới thiệu bài có thể thực hiện với các hình thức như:

- Đặt câu hỏi hoặc nói chuyện để dẫn dắt học sinh đến với nội dung hay tính chất bài hát

- Dùng lời kể một cách sinh động để nói về bài hát, về tác giả

- Đọc một vài câu thơ ngắn, sát với nội dung bài hát hoặc hoàn cảnh ra đời của bài hát

- Kết hợp dùng phương tiện trực quan như cho xem tranh ảnh diễn tả nội dung bài hát hoặc cho xem ảnh tác giả

Phần này có ý nghĩa quan trọng để thu hút sự chú ý của các em Dùng lời và phương tiện trực quan để học sinh bước đầu tiếp cận với bài hát có rất nhiều cách, nhiều hình thức Tùy theo từng bài hát, giáo viên có thể lựa chọn, vận dụng linh hoạt sao cho hiệu quả và phù hợp Nếu dùng lời thì phải nói ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu, sinh động Dùng phương tiện trực quan cũng phải lựa chọn, cân nhắc để đưa ra cái gì cần và đủ nhằm thu hút và nâng cao nhận thức của các em

3.2.2 Hát mẫu

Đây chính là công việc trình diễn bài hát để tạo cho học sinh có những cảm xúc

về bài hát, cảm nhận về nội dung, tính chất âm nhạc qua giai điệu, lời ca, sắc thái tình cảm… Bài hát khi trình bày lần đầu tiên cho học sinh nghe nếu có chất lượng cao sẽ gây được ấn tượng mạnh mẽ và tác động tới các em ở nhiều mặt, gây được sự hứng thú, yêu thích bài hát và nhu cầu muốn được học bài hát đó

Hát mẫu có thể thực hiện với các hình thức:

- Giáo viên trình bày bài hát một cách trọn vẹn, có cảm xúc thể hiện đúng tính chất bài hát Nếu giáo viên có giọng hát tốt lại hát nhiệt tình, giàu sức biểu cảm thì chắc chắn sẽ gây ấn tượng rất mạnh với các em về bài hát các em sắp được học Nếu giáo viên sử dụng được nhạc cụ, vừa hát vừa tự đệm đàn lại càng hấp dẫn học sinh hơn, các

em sẽ được cảm thụ bài hát một cách đầy đủ, thú vị

- Cũng có thể cho học sinh nghe trình bày phần nhạc của bài hát bằng nhạc cụ Nghe riêng phần nhạc, các em sẽ cảm nhận và xác định được tính chất âm nhạc của bài (sôi nổi, vui hoạt hay nhẹ nhàng…) Sau khi nghe phần nhạc, giáo viên mới hát lời ca cho các em nghe để các em tiếp nhận toàn bộ nội dung bài hát một cách trọn vẹn

- Dùng băng đĩa nhạc cho các em nghe bài hát sẽ học

- Nếu có học sinh đã biết trước và hát tốt bài hát sắp học, giáo viên động viên em

đó trình bày cho cả lớp nghe Đó cũng là một hình thức có thể áp dụng

* Trao đổi sau khi học sinh đã được nghe hát mẫu giới thiệu bài hát

Mục đích chính của việc trao đổi sau khi đã nghe là để các em nói lên những hiểu biết về bài hát, qua đó giáo viên tìm hiểu năng lực cảm thụ âm nhạc, cảm thụ bài hát của học sinh… Tập cho học sinh phát biểu những cảm xúc của mình, nhận biết các phương tiện diễn tả âm nhạc được dùng trong bài hát, tập sử dụng các thuật ngữ âm

nhạc như hành khúc, giai điệu, tiết tấu, sắc thái… để mô tả tính chất âm nhạc, nội dung

bài hát Qua đó, học sinh được chuẩn bị dần dần cho quá trình nhận thức, tập đánh giá nhận xét tác phẩm âm nhạc từ chi tiết đến khái quát

Giáo viên có thể cho học sinh nghe hát lại Đây cũng là công việc cần được quan tâm vì muốn củng cố những điều các em đã thu nhận sau khi trao đổi nên được nghe thêm một lần nữa

3.2.3 Đọc lời ca

Đọc lời ca giúp các em cảm nhận nội dung và phát âm chính xác, rõ ràng Nếu

có từ ngữ khó, giáo viên cần giải thích cho học sinh hiểu Đây cũng là việc rèn luyện cho học sinh kỹ năng phát âm, nhả chữ tiến tới tập hát rõ lời

Đọc lời ca có thể thực hiện với các hình thức như:

- Giáo viên đọc mẫu và cho học sinh lặp lại đồng thanh từng câu (đối với học sinh lớp một, giáo viên cần phải đọc mẫu vì các em chưa thể tự đọc lời)

- Giáo viên bắt nhịp, gõ thước… học sinh tự đọc đồng thanh

- Có thể cho một học sinh có giọng phát âm chuẩn đọc lời và cả lớp đọc thầm Hướng dẫn học sinh đọc đồng thanh cả bài từ 1 đến 2 lần Có thể đọc lời ca theo tiết tấu từng câu hát nhằm giúp học sinh nắm vững tiết tấu khi tập hát

3.2.4 Dạy hát từng câu

Trước khi dạy hát từng câu có thể cho học sinh luyện thanh với một vài mẫu âm Dạy học sinh hát đúng cao độ, trường độ của bài hát, biết thể hiện tình cảm kết hợp với rèn các kỹ năng ca hát là yêu cầu đầu tiên của việc dạy hát Tùy mức độ khó dễ, dài ngắn, đơn giản hay phức tạp của bài hát, giáo viên có thể lựa chọn cách tiến hành phù hợp nhất Dưới đây gợi ý một số biện pháp cụ thể để giáo viên vận dụng: